1 50 112 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b210006ce0ca6a2bb41754e451f3f16.pdf 7cc616f12734fa21fefc0606fb044ac9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5556 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5166 Title A name given to the resource Apokalyptische landschaften/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.18-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barabasz, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Barabasz APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN M E D Y T A C J A N A D K O Ń C E M ŚWIATA W KULTURZE LUDOWEJ A o eschatologii pamiętaj! Z. Krasiński w liście do A. Cieszkowskiego Takie idą świata losy, Że aż jeżą nam się włosy. Bo świat będzie tak zatruty, Ludzie będą jak liliputy, Będą ludzie tak skarlali, W jamach z gliny będą spali... Gwiazdy w krzyż się tak ustawią, Że tragedie wielka sprawią: Piorun wszystko spopiułuje, Mało kto się uratuje. S. Kasina, Koniec świata Jak zauważył niegdyś Zbigniew Libera, w zachowanej tradycji kultur „etnograficznych" rzuca się w oczy relatywnie niska frekwencja mitów eschatologicznych - w sensie ściśle wyodrębnionych całości fabularnych. Ten stan rzeczy może być tłumaczony przez fakt, iż w kulturze ludowej rozumienie świata budowane było poprzez opowieść o jego początku fabuła mitu, redukując istotę rzeczywistości d o jej genezy, objaśniała jej strukturę i sens. W jakiś sposób rekompensuje to jednak duża liczba rozproszonych nieraz fragmentów, z których utkana jest czasem groteskowa, częściej jednak pełna melancholii zaduma nad końcem, sublimująca w so­ bie coś, co, jak sądzę, wolno nazwać rodzajem wrażliwości eschatologicznej, rejestrującej dramat świata przeżywające­ go swój zmierzch. Nie pojawia się ona na marginesie kultu­ ry ludowej - raczej przenika jej całość, jako cień narracji etio­ logicznych: „Można by pomyśleć - pisze Joanna TokarskaB a k i r - ż e w religijności ludowej istnieje tylko ów koniec świata - swoista medytacja nad utraconym początkiem, nie ma zaś w ogóle środka. Ledwie świat się zaczął już zaczyna się koń­ czyć". Oznacza to, że czas rozciągający się pomiędzy ko1 s m o g o n i ą a eschatologią nigdy nie jest czasem wolnym, a znaczenie zdarzeń stanowiących jego treść, a przynajmniej tych, które w ocenie członków danej społeczności wydają się być szczególnie istotne, odczytywane jest w perspekty­ wie wydarzeń, które miały miejsce in illo tempore lub też będą mieć miejsce u końca czasów. Ma to, jak sądzę, związek z określonym sposobem przedstawiania zdarzeń w kulturze ludowej, skupionym wokół najsilniej nacechowanych seman­ tycznie „ram" czasowych; w tym sensie dla narracji zbudo­ wanych w oparciu o struktury fabularne zaczerpnięte z mi­ tów, inaczej niż dla historii, nie było czegoś leżącego pomię­ dzy, co pozostając bez związku z końcem lub początkiem, nie zostałoby włączone w obręb ich symboliki. 4 2 3 Interpretacja tej wielowątkowej, nie do końca spójnej, lecz zaopatrzonej we wciąż aktualny morał, opowieści, skonstru­ owanej z tekstów dobrze już z a d o m o w i o n y c h w tradycji, w obręb których coraz częściej przenikają elementy „sensa­ cyjnej" literatury apokaliptycznej, służyć ma w intencji auto­ ra szkicowemu przedstawieniu anatomii tej wyobraźni, która zdarzenia s p o ł e c z n e , historyczne i przyrodnicze wplata w snutą przez siebie medytację nad końcem. Starałem się zwłaszcza zwrócić uwagę na topikę, której owa wyobraźnia zostaje podporządkowana, oraz ujmującą „elastyczność", z jaką reaguje na zmieniający się pejzaż historycznych zda­ rzeń. C O SYBILLA P R Z E P O W I A D A ŚWIĘTA Sięgnijmy zatem do tradycji kultury ludowej, gdzie obok bogactwa mitów „początku", narracji etiologicznych, znaj­ dziemy liczne apokryficzne apokalipsy i epigraficzne teksty przepowiedni, krążące w postaci druków jarmarczno-odpustowych; mam na myśli zwłaszcza słynne „proroctwa Sybilli" (lub Michaldy, królowej Saby - obie nazwy można trakto­ wać synonimicznie). „ W wersji popularnej - pisze na ich te­ mat Z. Libera - stanowiły one strywializowaną kontaminację rzekomych Ksiąg Sybilińskich i Objawienia św. Jana"®. Popu­ larne określenie „proroctwa Sybilli", spotykane również we 5 Proroctwo Michaldy Królowej ze Saby Numer 10/2005 �Paweł Barabasz tem, po małej chwili, począł być grzmot wielki/ g ó r y s i ę o b a l i ł y i p a g ó r e k w s z e l k i". Obrazy nieba zlewającego się z ziemią, ginących gór i dolin, stać się mają czytelnym sygnałem destrukcji świętego porządku - prze­ strzeń pozbawioną współrzędnych, pozbawioną immanentnej struktury pochłonie amorficzny chaos, człowiek zaś sta­ nie się zbłąkanym wędrowcem - zgodnie z relacjami infor­ matorów: „będzie się ziemia równała, kto będzie wyszedł­ szy, nie będzie poznawać miejsca ani [mógł] wrócić do d o m u [rej. święciański]". 15 16 Gęstniejącą atmosferę grozy, wywołaną apokaliptyczny­ mi wizjami proroctw, rozrzedza nieco element, który pośród krwawych słońc, deszczu płonących gwiazd, wojen i głodu może wyglądać nieco komicznie. Krótki tekst, który w popu­ larnym opracowaniu Dawne proroctwa, przepowiednie współ­ czesne figuruje jako „pieśń dziadowska", przynosi osobliwe szczegóły wydarzeń poprzedzających koniec świata: Sybilla przepowiada święta:/ Gdy z Antychrystem człek się zbrata,/ Wnet nastąpi koniec świata/1 o tym każdy niech pamięta./ Dla kobiet wtedy będzie modnie/ Męskie ubra­ nie mieć i spodnie,/ Bez ślubów będą żyły pary/1 wtedy Pan Bóg ześle kary./ Pogasną gwiazdy, słońce zgaśnie,/ Gdy zapanują wojny, waśnie,/ I z bronią pójdzie brat na brata,/ Zima zastąpi okres lata. [...]/1 będą często puch­ nąć z głodu/1 będą starzeć się za młodu/ Wnet się rozluź­ nią obyczaje/ Plagi zaleją wszystkie kraje/ Choroby strasz­ ne zapanują/ Powietrze i wodę zatrują/ Wnet mrok na zie­ mię spłynie wieczny/1 zbliży się sąd ostateczny. nam wciąż tę samą treść. Ilekroć jednak, często wbrew so­ bie, dostrzegamy w niej jakiś okruch prawdy, winić za taki stan rzeczy możemy tylko czas, o którym pewien klasyczny autor napisał, że jest pożeraczem rzeczy... Nie ma specjalnej potrzeby, aby rozwodzić się w tym miejscu nad sposobem percepcji czasu w kulturze ludowej. Wystarczy, jeśli przypomnimy, że rozwinęła o n a własną eschatologię jako zwierciadlane odbicie kosmogonii; kreacja i wzrost początku znajdowały swe symetryczne odpowied­ niki w degeneracji kosmosu, niwelowaniu różnic, zaniku sił witalnych. Obrotowi cyklu rocznego nieodmiennie towarzy­ szyło wyczerpywanie się zasobów witalnych na wszystkich płaszczyznach kosmicznych, osiągające swoje a p o g e u m przy końcu starego r o k u . W tradycji ludowej, o czym nie trudno się przekonać, znajdziemy wiele informacji wskazu­ jących na związek kosmogonii i eschatologii z obrzędami bożonarodzeniowymi lub wielkanocnymi; kalendarz świąt, odmierzając akcję dramatu kosmicznego, osiągał cyklicznie punkt krytyczny, w którym rozstrzygnąć się miało dalsze być albo nie być dla świata. Dokonanie obrzędu miało więc za­ równo swój wymiar eschatologiczny, jak kosmogoniczny. 21 22 17 Zaznaczony tłustym drukiem fragment, piętnując inno­ wacje w damskiej garderobie, nie jest tylko, jak mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać, żartobliwym wtrętem, humo­ rystycznie kontrapunktującym mniej frywolne fragmenty. Jego wymowa w pełni harmonizuje z podstawową informacją, którą pragnie przekazać nam anonimowy autor: naruszony został uświęcony porządek rzeczywistości. Zdaniem jednej z informatorek, Sybilla dokładnie przewidziała, że „mężczyzny nie rozpoznasz od kobiety, we spodniach. Sybilla pisze o tych przebierańcach, co chodzą, że babę od chłopa nie rozróż­ nisz" . W tekście objawienia z Oławy z kwietnia 1984 r. zna­ leźć zaś możemy taki fragment: „Niewiasty powinny chodzić bez spodni. Tak nie powinna żadna panna, kobieta i dziec­ ko, tylko w stroju, który im przysługuje" . Męskie spodnie okazują się zatem znakiem tożsamości, poświadczającym odrębność dwu porządków przebiegających wewnątrz antroposfery - męskiego i żeńskiego. Patrząc na to w ten spo­ sób, dostrzegamy logikę całości - koniec implikuje rozmy­ cie wszelkich hierarchii i struktur, granic strzegących świata przed chaosem. Jeśli tworząc świat Pan Bóg powołał do ist­ nienia kobietę i mężczyznę, przeznaczając im odmienne role, to nawet tak na pozór trywialny fakt, jak męskie spodnie na kobiecych nogach, może być postrzegany jako łamanie o d ­ rębności i wypaczenie porządku natury, a tym samym zwia­ stun końca świata. 18 19 ZMIERZCH ŚWIATA Sybilla Helespontica, drzeworyt, Marcin Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kraków 1551 Cykl roczny mógł jednak zostać włączony w ramy jakiejś większej struktury, stając się kolejnym etapem na drodze zstępującej w dół, ku końcowi. Dzieje, zgodnie z immanentn y m p r a w e m , toczą się po trajektorii zakrzywiającej się w dół, a wykonywany przez nie ruch otrzymuje w pewnym sensie kwalifikacje moralne. W kulturze ludowej Słowiańsz­ czyzny zaznaczyło swą obecność przekonanie, wedle któ­ rego ludzka rasa, ulegając stopniowo degeneracji, „wyra­ dza się" w trzech kolejnych epokach, zwanych czasami epo­ kami Ojca, Syna i Ducha Św. Nie jest to rzecz jasna jej wła­ sny wynalazek - trójdzielność dziejów świata znana była więk­ szości kultur indoeuropejskich (sama idea bywała czasem rozpatrywana jako oczywista projekcja podstawowych kate­ gorii czasowych: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, zmiennie wartościowanych). A. Greimas, rekonstruując po­ dobną koncepcję procesu dziejowego w mitologii litewskiej, zauważył, iż została ona wpisana w narrację przedstawiają­ cą sukcesję trzech ras: dawnych olbrzymów zastąpili obecni ludzie, którzy ustąpią kiedyś miejsca rasie karłów. Narodzi­ ny i zagładę obecnej rasy mitologia litewska wiązała z dwo23 „Stworzenie już się postarzało, za nim już siły młodości" (4 Ezdr 7, 55) - notował melancholijnie autor jednego z bi­ blijnych apokryfów. U Horacego znajdujemy przesiąknięty pesymistyczną historiozofią fragment, w którym autor naigry­ wa się z dumnych dziedziców rzymskiej tradycji: „Od dzia­ dów mniejszych ojców przywitał wiek zmarły/ Tylko strzępy w dziedzictwie wzięły ojców dzieci/ Po nas zostaną już kar­ ł y " . Podobnych opinii rozrzuconych w bibliotece europej­ skiej literatury jest zapewne tysiące, a każda z nich, szuka­ jąc coraz nowszej i bardziej oryginalnej formy, przekazuje 20 20) Numer 10/2005 �APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN.. ma typami kataklizmów: potopem oraz dżumą. Nasza rasa, która zjawiła się na ziemi po potopie, swój koniec znajdzie w wyniszczającej zarazie. Wspomniany już Greimas, analizując charakter katakli­ zmów, stanowiących rodzaj cezur dzielących od siebie ko­ lejne epoki, zwrócił uwagę na pewien stosunkowo często pojawiający się wątek, związany z problemem, jak byśmy to dzisiaj powiedzieli, przeludnienia. Według tekstu, który przy­ tacza, po stworzeniu ludzkość zaczęła szybko się mnożyć; wówczas to Ziemia poskarżyła się Stwórcy, że nie jest w sta­ nie dźwigać tak wielkiego ciężaru. Bóg wysłuchał skargi i zesłał potop. Gdy ludzkość ponownie wzrośnie ponad mia­ rę, Ziemia znów poprosi Boga, by jej ulżył, a on ześle wów­ czas d ż u m ę . Ciekawie w y p a d a zestawienie t e g o mitu z mitem plemienia Guarani przytoczonym przez Eliadego: 24 25 Nie tylko Guarani, ale cała przyroda jest stara i zmęczona życiem. Uzdrowiciele, gdy spotkali we śnie Nanderuvuvu, wielokrotnie słyszeli głos błagający go Ziemi: »Pochłonęłam zbyt dużo trupów, jestem nasycona i wyczerpana. Ojcze spraw, by to się skończyło«. Woda zaś prosiła Stwo­ rzyciela o odpoczynek i oddalenie od niej wszelkiego ru­ chu, takoż drzewa... i cała przyroda. 26 Również w polskiej literaturze etnograficznej spotykamy relacje informatorów, w których powraca przekonanie o po­ wtarzającym się, co trzy tysiące lat, końcu świata; znana jest także wersja mówiąca o trzech potopach, z których najstrasz­ niejszy był „ostatni", powszechnie identyfikowany z potopem biblijnym. Na kształt takiej ludowej historiozofii miały za­ pewne wpływ liczne tradycje - pobrzmiewają w niej na przy­ kład echa znanej z tradycji żydowskiej historii wielokrotnej kreacji, których owoce, kolejno niszczone przez Boga, dały budulec dla świata, w którym żyjemy. Zowczak podkreśla, że w większości prezentowanych materiałów kataklizmy przy­ noszą oczyszczenie ziemi, stanowiąc cezurę pomiędzy od­ rębnymi epokami i rasami. Jest więc to w jakimś sensie pro­ ces cykliczny, analogiczny do naturalnego rytmu pór roku; z drugiej strony podporządkowanie kolejnym o s o b o m Trój­ cy Świętej nadaje mu charakter linearny. Widać więc tu wy­ raźne równoczesną obecność modelu cyklicznego i linear­ nego, co daje w sumie rodzaj spiralnego modelu dziejów. 27 28 Z rekonstrukcjami Greimasa koresponduje charaktery­ styczny, stale obecny w różnego rodzaju źródłach etnogra­ ficznych wątek „marnienia czasu", „zmierzchu świata", zna­ komicie uchwycony przez Tokarską-Bakir: ludzie teraz są bardziej chorobliwi, bydło nędzniejsze, lata krótsze, wszyst­ kiemu zaś winni są ignorujący boskie przykazania ludzie; w miarę jak następują po sobie epoki Ojca, Syna i Ducha, ród ludzki karleje. Materiał etnograficzny z terenu Polski zdradza istotne podobieństwa z litewskim - szczegóły doty­ czące trzech ras są niemalże takie same: 29 Dawniejsi ludzie Boga Ojca byli ogromni jak Wyrwidąb, o czym świadczą wydobywane z ziemi kości; żyli ponad dwieście lat [...] mieli po dwa i pół metra, [...] byli też uro­ dziwi. Ludzie Ducha Świętego mają młócić w naszych pie­ cach chlebowych, tak jak my młócimy w piecach ludzi Boga Ojca. Będą ludzie coraz mniejsi i słabsi i będą mieli coraz mniejsze i słabsze paznokcie. Takie proroctwa były, trzy książki spisane Michaldy. Będą skrócone dni, będzie skrócone życie ludzkie. I rzeczywiście dzisiaj tak jest, że człowiek nigdy nie ma czasu, żeby zrobić wszystko [woj. przemyskie 1989]. 30 W tym miejscu pojawia się inny ciekawy wątek, korespon­ dujący ze znanym z tradycji chrześcijańskiej przekonaniem, zgodnie z którym Bóg skróci czas zanim nastąpi koniec świa­ ta (jeśli jednak ten element chrześcijańskiej eschatologii roz­ ważyć, biorąc pod uwagę jego dziejowe interpretacje, to okaże się, iż zmienia on swoją początkową wymowę, skła­ niając do percepcji czasu jako nieustępliwie przyspieszają­ cego łańcucha zdarzeń ): „Pan Bóg skrócił lata nasze... A dawniej, czy my wiemy dobrze... no jest rok... ale czy to jest prawdziwe, to nikt nie może tego zbadać, bo są krótsze dni, krótsze miesiące i krótsza cała era.... Ludzie... zostali skróceni na swoim życiu. A przez co? Przez wybryki [woj. płockie 1989]". 31 32 A Ż ŚWIAT SIĘ OCZYŚCI... 33 Obcując z „Biblią ludową", obcujemy, co nie uszło uwagi etnografów, z „tekstem" utkanym z różnego rodzaju asymi­ lacji i kontaminacji, zawęźlającym oddzielne pierwotnie wąt­ ki, plączącym tożsamości postaci lub obdarzającym je wie­ loma naraz; tekstem chętnie zaczepiającym różne fakty jed­ nocześnie w wielu narracjach, tworzącym nić zależności, odniesień, skojarzeń. Znakomitym przykładem s p o s o b u , w jaki skonstruowany został jeden z jej wielokrotnie pojawia­ jących się w materiałach etnograficznych wątków, jest histo­ ria potopu, której wersja „biblijno-ludowa" stanowi oryginal­ ną kontaminację historii Noego, zniszczenia Sodomy i Go­ mory, końca świata oraz lokalnych podań o zapadłych karcz­ mach i kościołach. Przed potopem ludzie mieli być bardzo grzeszni, „żyli jak bydło jakie", a ich grzechem powszednim miała być apostazja. Ta deprecjonująca ocena, dość paradoksalnie, sąsiadu­ je z opiniami widzącymi w naszych „ p r z e d p o t o p o w y c h " przodkach ludzi niesłychanie mądrych, tak iż sam Bóg nie mógł nimi „komandować". Świat przed zagładą posiadał, pomimo swego zepsucia, cechy, chciałoby się powiedzieć, rajskie: panował taki dostatek, że nawet kamienie „rosły" (dawały plon?) a „ziarnko jak ogórek było wielkie". 34 Zdarzenia, które rozegrały się potem, w następujący spo­ sób relacjonował informator z rejonu solecznickiego: „A kara taka spadła na S o d o m ę i G o m o r ę . Nadeszła ta c h m u r a i począł siarczysty deszcz padać, no i wszystko się siarką oblało, no i wybuchło - wszystko zapaliło się, a potem wszyst­ ko było wodą zalane. Do dziś dzień tam morze jest i to takie przezwanie ma Martwe, tam ni ż a d n e g o żuczka nie ma w w o d z i e " (jakkolwiek Księga Rodzaju nie rozstrzyga, czy demoniczne miasta Sodoma i Gomora aby na pewno zosta­ ły pochłonięte przez wody Morza Martwego, to, jak widać, tradycja ludowa nie ma w tym względzie wątpliwości). Biblij­ na historia wszetecznych miast pobrzmiewa również w ma­ teriałach etnograficznych zebranych w XIX wieku: koniec świata ma mieć miejsce co trzy tysiące lat - jeśli jednak znaj­ dzie się dziesięciu sprawiedliwych (kontaminacja wątku bi­ blijnego zagłady Sodomy), Bóg przedłuży istnienie świata o kolejne trzy tysiące. 35 36 Znamienne, że żywiołem, którym Bóg posłuży się, nisz­ cząc świat, według tradycji ludowej okazuje się być relatyw­ nie częściej w o d a niźli ogień; częściej spotkamy opowieści 0 potopie (przeszłym jak i przyszłym) niż o pochłaniającym świat ogniu. Natomiast tam, gdzie się on pojawia, staje się narzędziem puryfikacji świata: „I potem będą już budynki palić 1 wtedy już cały świat zacznie palić się. [...] Bo przez te wszyst­ kie laty, przez te tysięcy lat, jest zmazany grzechami. I musi się przepalić to wszystko [rej. wileński 1991 ] " . A jeśli się­ gniemy do Słownika stereotypów i symboli ludowych, znaj­ dziemy tam taki opis: „Wtenczas przed skończeniem świata wielka ufność będzie, jak iż nieba - ognistyj deszcz na cały świat pójdzie. Wtenczas z nieba i pierony będą bardzo bili, i miasteczka i klasztorze będą si palili... obłaki będą si topili. Wtenczas góra i z górami będzie się zbijała, a dolina z doli­ nami będzie się równała" (por. fragment pochodzący z lite- PISMO ANTROPOLOGICZNE 3 7 38 �Paweł Barabasz ratury staroruskiej: „W tym czasie... zgaśnie słońce i księ­ życ, gwiazdy spadną, a moce niebieskie ukażą się w chwa­ le. Na dźwięk trąb archaniołów Michała i Gabriela przysła­ nych na ziemię umarli zmartwychwstaną, by przejść próbę, która ma dowieść ich kondycji moralnej. Ziemię nawiedzi ogień, który spali wszystko, nawet kamienie, góry i morza, jednak będzie on parzył tylko grzeszników, gdyż sprawiedli­ wi nie będą go odczuwać. Tak więc, podczas gdy w blasku chwały zmartwychwstaną sprawiedliwi, grzesznicy pozbawie­ nie będą jasności i zostaną spaleni żarem" ). A gdy ogień ustąpi, ziemia „oczyści się - będzie tak jak szkło. Taki świat będzie czysty jak szkło. Oczyści s i ę " . Będzie taka, jak ją przedstawia autor Słowa o mocach niebieskich: „I ziemia będzie potem gładka i nowa jak była na początku i bielsza nad mleko. Za bożym rozkazaniem przemieni się potem i będzie niczym złoto. I wzejdzie trawa i kwiaty przeróżne, niewiędnące, duchowe. I wyrosną drzewa, nie takie jak wi­ dzieć możemy, lecz ogromne, wysokie i piękne, że usta nie wypowiedzą, bo będą duchowe". (por. Ap 2 1 ; 11,18 „A ja­ sność jego jak blask drogocennego kamienia, krystalicznie czystego jaspisu" i „Mur jego zbudowany z jaspisu, a mia­ sto, złoto czyste, podobne do szkła czystego".) 39 40 41 Zgodnie z koncepcją następujących po sobie epok, ko­ niec naszego świata stanie się początkiem nowego: będą nowe ludzie spuszczone. Po głodzie i wojnie nikt nie zostanie, powietrze będzie zatrute. [...] kto te pozbie­ ra trupy, a to żesz gnój, żywotnego nic nie będzie, ryba może gdzie tam, jeżeli wody będą nie zatrute. [...] wtedy przejdzie nie mało lat i nie będzie szkodliwe dla powie­ trza. A Bóg jak jest na niebie ześle drugi świat i drugich ludzi [rej. solecznicki 1992]. 42 nia przepowiedni i proroctw, „nazwa »Czernobyl« w ukraiń­ skim narzeczu (sic!) oznacza »piołun«". Nawet najbardziej sceptycznie nastrojona wyobraźnia musiała skapitulować wobec takiej symbolicznej zbieżności, która w dość powszech­ nej opinii nie pozostawiała żadnych wątpliwości, co do tego, jakie zdarzenie inauguruje awaria w ukraińskiej elektrowni. W sposób porównywalny można było analizować fenomen epidemii AIDS, której pojawienie się w Polsce poprzedziły hio­ bowe wieści dochodzące z różnych części świata. 44 45 Osobne miejsce poświęcić wypada przepowiedni fatim­ skiej - którą nie bez racji F. C u o m o nazwał „najpopularniej­ szym w naszej epoce p r o r o c t w e m " - jednemu z najważ­ niejszych tekstów eschatologicznych naszej kultury. Precy­ zyjniej rzecz ujmując, o prawdziwej popularności możemy mówić w stosunku do tzw. trzeciej tajemnicy fatimskiej, przez bardzo długi czas nieupublicznianej. To właśnie m.in. wirtualności swej treści tajemnicze orędzie z Fatimy zawdzięcza­ ło popularność. Znacząca nieobecność i niedostępność ory­ ginału wytworzyły lukę, którą kultura wypełniła na własną rękę. Podzieliło ono los innych, trwale zakorzenionych w kulturze tekstów profetycznych (np. Sybilli, Wernyhory), stając się wiecznie aktualnym tematem dla apokryfistów; wykorzystu­ jącym kościelny autorytet palimpsestem. 46 Zapoznając się treścią apokryficznej trzeciej tajemnicy fatimskiej w wersji proponowanej przez różnego rodzaju lek­ sykony proroctw, z pewnym zdumieniem możemy odkryć, jak dużo uwagi w orędziu przekazanym w Fatimie poświęca się Polsce. Z tekstu wyłania się zazwyczaj obraz naszego kraju jako Messija griaduszczowo dni; przywołujący niezdar­ nie echa romantycznego mesjanizmu plan przyszłych zda­ rzeń z niezrozumiałych w pierwszej chwili powodów zostaje zawężony do obszaru dzisiejszej Polski . „Rzetelną" - jak zapewnia redaktor całości - treść oferuje popularne opraco­ wanie Przepowiednie o losach Polski i świata do końca XX 47 Naturalnie przytoczone powyżej wątki nie wyczerpują zasobu treści, za pomocą których kultura ludowa wypowia­ d a się na temat k o ń c a świata. Mają one swoją historię, w której pewne elementy, ustępując miejsca nowym, wiążą­ cym w sobie większy ładunek społecznych emocji, użyczają im swoich kostiumów. Modernizując, czasem może nieco zwietrzałą, treść, anonimowy redaktor pozwala się jej zacze­ pić w materii codzienności, dzięki czemu staje się ona syn­ chroniczna względem czasowego usytuowania czytelnika; jednocześnie zaś niepokojące swą faktycznością zdarzenia, wdzierające się w obszar znanego świata, zyskują tożsamość logicznie implikowaną przez kontekst, w jakim zaczyna być rozpatrywane ich znaczenie. Widać to znakomicie na przy­ kładzie frapującej precyzji, z jaką określała detale Michalda, poprzez zasłonę dziejów dostrzegając „przewody pokrywa­ jące kulę ziemską jak pajęczyna, kobiece majtki, fryzury, że będziemy się golić pod pachą, kosmetyki, a nawet AIDS. Przepowiedziała też o Leninie i Gorbaczowie - że będzie łysy z mapą na głowie, a potem niepokój w małym państewku. Potem wojna i koniec świata [rej. wileński 1990]". 43 Indeks zdarzeń, którym można przypisać jakiś mniej lub bardziej czytelny sens apokaliptyczny, jest zapewne niezwy­ kle obszerny, ograniczę się zatem do przypomnienia trzech, wydaje się, najistotniejszych. Jak pamiętamy, katastrofa re­ aktora atomowego w Czarnobylu rychło została wplątana w sieć symbolicznych odniesień i skojarzeń. Pojawienie się komety w tym samym feralnym roku 1986 było samo w so­ bie wystarczającą okolicznością obciążającą, poprzez są­ siedztwo w czasie wzmacniającą potencjał możliwych zna­ czeń, które gotowi byliśmy przypisać tamtemu zdarzeniu. Tym jednak, co przesądziło o sposobie, w jaki zostało ono stematyzowane przez kulturę, była pewna przypadłość onomastyczna. Jak to zgrabnie ujął autor popularnego opracowa- 22 Numer 10/2005 Sybilla Tyburtyna, drzeworyt, Marcin Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kraków 1551 �APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN.. wieku. Niestety zawartość szybko rozczarowuje: wypełniają ją w większości nudne powtórzenia, znane z innych tekstów apokaliptycznych, daje się natomiast odczuć brak kojącej idei orędującej za nami Matki. O ile jednak dobór środków zagłady, takich jak głód, zarazy, trzęsienia ziemi, należy do kanonu literatury, o tyle w zdumienie może wprawić szcze­ gółowy plan przebiegu czekającej nas ogólnoświatowej kon­ frontacji zbrojnej. Jak czytamy, w jej wyniku zmieni się obli­ cze Ziemi, wytracona zostanie trzecia część ludności świa­ ta; w gruzy legną stare potęgi światowe, robiąc miejsce dla nowych, w t y m , rzecz oczywista, Polski. „ B o m b y zagrożą Ślą­ skowi, Szczecinowi i portom. Miast na ziemiach odzyska­ nych (s/c/) nie dotknie zniszczenie". Jak można się domy­ ślać, ta szczęśliwa okoliczność pozwoli Polsce stać się jed­ nym z niewielu krajów, który ze światowego kataklizmu wyj­ dzie potężniejszym i silniejszym - ba, j e d y n ą siłą na Starym Kontynencie zdolną podźwignąć Europę ze znisz­ czeń - „od niej zależna stanie się przyszłość Europy, od niej rozpocznie się odrodzenie świata przez ustrój [?], który utwo­ rzy nowe prawa, wprowadzi nawrócenie do Boga i poddanie się jego prawom. Polska zbuduje d o m braterstwa wszyst­ kich narodów, dla swoich dzieci stanie się matką". Ta wy­ raźnie soteriologiczna rola naszego narodu, który obdaro­ wany przez Boga dziejową szansą udowodni niezbicie swo­ je powołanie do wielkości, jest tu dla nas szczególnie intere­ sująca, pozwala bowiem tak zredagowany tekst wstawić w szeroki kontekst tekstów profetycznych na różne sposoby upewniających czytelników, że Opatrzność m a jednoznacz­ nie przychylne względem naszego kraju zamiary. Świetnym przykładem mogą tutaj być przepowiednie księdza Broni­ sława Markiewicza, z których czytelnik może się dowiedzieć, iż owocem wielkiej wojny, która nieubłaganie nadciąga, sta­ nie się „wielka Polska" jako „przedmurze Z a c h o d u przed nawałą barbarzyństwa". Polska, wraz z całą Słowiańszczy­ zną, odeprze nad Dnieprem „nawałę Mongolską", „ludom Goga i Magoga" zadając decydującą klęskę. i pokochają jej tradycje i historię, widząc ku czemu wszystko zmierza, jak i tym, którzy ślepo żyli, że zrozumieć muszą czym jest prawda". W pewnej sprzeczności z tą idylliczną wizją pozostają teksty innych przepowiedni, które pojawiły się w drugiej połowie dwudziestego wieku. Dla przykładu Orę­ dzie św. Michała Archanioła z 11 grudnia 1981 roku, zacho­ wując dla Polski rolę uprzywilejowanego podmiotu historii, z niejaką satysfakcją konstatuje, iż liczne klęski spadną na Niemców, Rosjan i Żydów. W podobny sposób przyszłe losy Polski i świata kreślił w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku niezwykle po­ pularny we wsiach polskiego Spiszą, skrupulatnie kopiowa­ ny tekst pt. Miłosierdzie Boże nad Polską. To przekonanie o wadze ludzkich czynów dla losów świata dość paradoksalnie blisko sąsiaduje z głęboko determini­ stycznym pojmowaniem historii. Przyjrzyjmy się logice rzą­ dzącej opowieścią o końca świata (należącej z pewnością do „nieklasycznych": wszak nie widać tutaj specjalnej troski o to, aby wskazać, co stanowi skutek, a co - przyczynę). Z tego, że świat w złem leży - i próżno by przekonywać, że jest inaczej - jasno wynika, że zbliża się koniec i sąd. Ale sama nieuchronność sądu, który kiedyś przecież nadejść musi, zdaje się, tłumaczy sens obecnego zła, którego jeste­ śmy świadkami. Wyobraźnia porusza się zatem po kole, dzię­ ki czemu wszystko znajduje swoje uzasadnienie. W t y m sen­ sie odrzucenie perspektywy eschatologicznej niewątpliwie odebrałoby sens rzeczywistości - jest ona najlepszą rękoj­ mią, że ludzki czyn trwa, raz wypowiedziane słowo, modli­ twy czy przekleństwa, osadza się gdzieś w przestrzeni, nie rozpływając się bez śladu w eterze; zło wołające o pomstę do nieba tej pomsty się doczeka. Świat pozbawiony tej per­ spektywy, to świat ze słynnego wiersza Miłosza Oeconomia divina - byt pozorny, umowny, pozbawiony znaczenia; skry­ cie tęskniący do patosu apokalipsy i przeżywający swą ba­ nalną temporalność. 48 49 Jakkolwiek próżno w nim szukać postaci Sybilli - pisze Woźniak - jest to typowy tekst proroczy o charakterze apo­ kaliptycznym, wyraźnie nawiązujący do swego straganiarskiego pierwowzoru. Całość przepowiedni podzielona jest na trzy części. Pierwsza nosi tytuł wymieniony wyżej [Miło­ sierdzie Boże nad Polską - przyp. R B.j, druga Dane o ka­ taklizmie, trzecia Do wszystkich Polaków poza granicami kraju. [...] nieznany autor kreśli dramatyczną wizję świata, ginącego w wyniku totalnej wojny atomowej i jej następstw. [...] Przepowiednia zasięgiem swym obejmuje praktycznie cały świat, choć najwięcej miejsca poświęca Polsce. Po­ wszechna wojna atomowa doprowadzić ma do zaburzeń i kataklizmów w przyrodzie. Będą tak wielkie, że spowodu­ ją wygaśnięcie wojny. Przeżyje tylko jeden naród - polski. 50 Oto fragment owego proroctwa, który nie w y m a g a spe­ cjalnego komentarza: „Polska tym razem będzie oszczędzo­ na. Będzie jedynym państwem, które ze światowego katakli­ zmu wyjdzie potężniejsze silniejsze i wspanialsze. Od niej zacznie się odrodzenie świata przez ustrój, który utworzy nowe prawa, a które wprowadzi przywrócenie się do Pana Boga, p o d d a n i e jego p r a w o m , d a n y m ludzkości. Polska w granicach swoich realizować będzie prawo Boże, gdyż do­ syć doznała krzywd, niesprawiedliwości i zbrodni; bezpra­ wia i nieludzkości. Zbuduje nowy d o m braterstwa wszyst­ kich narodów świata. Nikogo nie odrzuci, nie potępi. Będzie przygarniać, nieść p o m o c i opiekę t y m , którzy ją uznają 51 52 Jak pisze Tokarska-Bakir „obawy przed końcem niewąt­ pliwie przydają się na coś światu" . Uczulają na granice, któ­ rych przekroczenie skutkuje sankcją: kary i wzbudzone przez nie lęki w kulturze ludowej służą, jeśli można nadać im nieco funkcjonalne znaczenie, uwyraźnieniu i utrzymaniu owych granic. Świat w swojej formie jawi się jako ich skomplikowa­ ny s y s t e m , n i e d o s t ę p n y c h sobie wzajemnie tożsamości i odrębnych porządków. W tak ustrukturowanym świecie czło­ wiek poruszać się może kierowany przez sankcjonowane tra­ dycją współrzędne egzystencji. Percepcja rzeczywistości poprzez okulary tradycji odkrywa więc świat jako żywą ca­ łość, integrującą w sobie, z naszego punktu widzenia od­ dzielne, porządki rzeczywistości: kosmiczny, aksjologiczny i antropologiczny, odsłaniając ciągłość pomiędzy struktura­ mi ludzkiej egzystencji i strukturami kosmicznymi. W tym swoiście holistycznym podejściu wszechświat zdaje się być wielką i skomplikowaną maszynerią, a „człowiek jest jej me­ chanikiem, który umieszczając w odpowiednich miejscach parę kropli smaru potrafi zapewnić ciągłe funkcjonowanie maszyny. Tym smarem - jak pisał G. Scholem - jest moralna substancja ludzkich działań". Ludzie mają postępować „po chrześcijańsku", „świętować", „malować pisanki", „szanować rodziców" - bo jak mówi ludowa mądrość, „za nic będzie mama, tata, wtedy będzie koniec świata" . 53 54 55 56 1 Z. Libera, Czekając na koniec świata. Od ludowej tradycji do kultu­ ry popularnej, niepublikowany tekst wystąpienia na konferencji zorgani­ zowanej przez Instytut Etnologii UJ pt: Innego końca świata nie będzie (październik 1999). 2 J.Tokarska-Bakir, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków 2000, s. 102. 3 4 Tamże. K. Hastrup, Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i histo­ rii, tłum. S. Sikora, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1998, nr 1-2, s. 24. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Paweł Barabasz 5 Sybillami (gr. Ta, która zasięga rady bogów, od sisis - bogowie, bulan - radzić) wg tradycji grecko-rzymskiej nazywano wszystkie ko­ biety posiadające z woli Boga dar prorokowania. Warron (I w. p.n.e.) cytowany przez Laktancjusza, wymienia ich dziesięć. Na ten temat zob. F. Cuomo Wielkie proroctwa, tłum. I. Kania, Kraków 1999, s. 127-140. Według legendy Sybilla kumejska sprzedała trzy księgi królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu, które następnie zostały złożone w świątyni Jowi­ sza na Kapitolu. W renesansie postać Sybilli pojawia się w literaturze zachodnioeuropejskiej. W Polsce znana jest z tego okresu książka S. Kleryki Fortuna, w której wierszowanych odpowiedzi udziela dwana­ ście Sybilli. Obecna jest również w pierwszej polskiej encyklopedii Chmie­ lowskiego Nowe Ateny (Kraków 1968; s. 191). Niezależnie od tego funk­ cjonowały Oracula Sybylliana [Przepowiednie Sybillińskie) - zbiór apo­ kryfów judeo-chrześcijańskich z II w. n.e. Jako że liczne fragmenty doty­ czą końca świata i zjawisk go zapowiadających, pisma te traktowane są jako apokryfy apokaliptyczne. Proroctwa Sybilli, zawieszone pomiędzy mitologią świata antycznego a chrześcijańskim objawieniem, w rzeczy­ wistości stanowiły jeden z pomostów pomiędzy światem antycznym a rodzącym się chrześcijańskim. Z czasem przeniknęły do literatur naro­ dowych i folkloru. W liturgicznym hymnie Tomasza z Cellano, z XIII w., Sybilla wraz z królem Dawidem zapowiada dzień gniewu (D/es irae, dies Ula/ solvet seaclum in favilla/ teste David cum Sibylla - cyt. wg A. Świderkówna Rozmów o Biblii ciąg dalszy Warszawa 1998, s. 228). Zob. też hasło Sybille, [w:] Słownik folkloru polskiego, red. J. Krzyżanowski, War­ szawa 1966, s. 333-334, oraz K. Woźniak, Proroctwa Sybilli - znane i nieznane, „Literatura Ludowa" 1980, nr 1-3, s. 82. 6 7 Z. Libera, dz. cyt. K. Woźniak, dz. cyt., s. 82. 8 L. Bobrowska, Graviora manent - czyli najgorsze dopiero przed nami. Manifestacje postawy apokaliptycznej w tekstach przepowiedni, „Lud" 1988, t. LXXII, s. 137. 9 25 26 Tamże, s.185. M. Eliade, Aspekty mitu, tłum. P. Mrówczyński, Warszawa 1998, s. 63. 27 Zob. B. Świdnicki, Przyczyna burzy i niektóre wyobrażenia religij­ ne, „Lud" 1889, t.V; s. 169-170. 28 R. Graves, R. Patai, Mity hebrajskie, wa 1993, s. 43. 29 J. Tokarska-Bakir, dz. cyt., s. 113. 30 M. Zowczak, dz. cyt., s. 89. R. Kosseleck, Kilka problemów 31 tłum. R. Gromacka, Warsza­ z dziejów pojęcia „kryzys", M. Zowczak, B/Ma ludowa. Interpretacja wątków biblijnych w lite­ raturze ludowej, Wrocław 2000, s. 210. " Cyt. wg Proroctwa Michaldy z Saby, [w:] R Płatek Proroctwa daw­ ne, przepowiednie współczesne, Kraków 1990, s. 53. Według deklaracji autora, korzystał on z anonimowego tekstu Mądra rozmowa Królowej Saby z królem Salomonem, około roku 875 przed Narodzeniem Chrystu­ sa z 1915 r. 3 2 M. Zowczak, dz. cyt., s. 92, por. też fragment Proroctwa Michaldy z Saby: „Jeśli dobrze czynić będą [ludzie] i Bogu posłuszeństwo odda­ dzą, On doda im lat - jeśli zaś Boga obrażać będą i w grzech brnąć, Bóg odpłaci im i skróci liczbę lat istnienia świata". Cyt. wg R Płatek, dz. cyt., s. 52. 33 Sformułowanie to zaczerpnąłem z wielokrotnie już tutaj przywoły­ wanej książki M. Zowczak. 34 M. Zowczak, dz. cyt., s. 94. Tamże. Zagładę, którą Bóg onegdaj doświadczył grzeszny świat, tak relacjonuje jedna z legend żydowskich: „Rzeki Sedonu zamieniły się w smołę, ziemia w siarkę i ogień rozgorzał. Bóg obrócił te miasta na wywrót i całą okolicę. Wszystkie pięć miast Sedonu leżało na jednej ska­ le; anioł dłoń wyciągnął i przewrócił je. Nawet rośliny w ziemi zostały porażone" (M.J. Berdyczewski, Żydowskie legendy biblijne, tłum. R. Stil­ ler, Gdynia 1996, s. 184-185. 35 36 B. Świdnicki, dz. cyt., s. 169-170. 37 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. Słownik stereotypów i symboli ludowych, 1.1, Kosmos, miński, Lublin 1996, s. 293. 3 9 Tamże. 13 Tamże. 4 0 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. 14 J. Tokarska - Bakir, dz. cyt., s. 108. 41 Abraham ze Smoleńska, dz. cyt., s. 78. M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. Straszliwe widzenie Piotra Pęgowskiego, cław 1998, s.13 i n. 16 opr. J. Sokolski, Wro­ 44 17 Dwie pieśni dziadowskie, 18 J. Tokarska - Bakir, dz. cyt., s. 107. 19 Cyt. wg L. Bobrowska, dz. cyt., s. 139. Horacy, Ody ks. III, tłum. L.H. Morsztyn, Warszawa 1967, s. 6. 20 21 22 [w:] R Płatek, dz. cyt., s. 56-57. Tamże, s. 216. Przepowiednie o losach Polski i świata do końca XX wieku, wybrał 1 opracował T. Krzyżewski, Tarnów 1992, s. 6 1 . 45 Zob. M. Sznajderman, AIDS - kształt mitu, „Polska Sztuka Ludo­ wa. Konteksty" 1994, nr 1-2. 46 F. Cuomo, dz. cyt., s. 15. Z. Libera, dz. cyt. 47 Przepowiednie M.Eliade, Mit wiecznego powrotu, tłum. K. Kocjan, Warszawa 1998, 48 Tamże, s. 57. 49 Przepowiednia ks. Bronisława Markiewicza, bm, bd. K. Wożniak, dz. cyt., s. 89. s. 78. 23 42 43 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. red. J. Bart- Abraham ze Smoleńska, Słowo o mocach niebiańskich, cyt. wg R. Mazurkiewicz, Eschatologia Rusi Kijowskiej, [w:] Dzieło chrystianiza­ cji Rusi Kijowskiej i jej konsekwencje w kulturze Europy, red. R. Łużny, Lublin 1988, s. 78. O spaleniu ziemi mówi druga Księga Ezdrasza (16, 8-10), a u św. Pawła czytamy: „Tak też się jawnie stanie dzieło każdego: odsłoni je dzień Pański; okaże się bowiem w ogniu, który je wypróbuje, jakie jest", 1 Kor 3, 13. 12 15 [w:] 0 kryzysie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Warszawa 1990, s. 69. 38 K. Woźniak, dz. cyt., s. 87. 10 R. Tomicki połączył ten schemat z teologią historii Joachima z Fiore (zob. R. Tomicki, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Prze­ miany kultury ludowej, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, t. II, Wrocław 1981, s. 42). Jak słusznie zauważyła M. Zowczak, jest to wynik nieporozumienia, bo chociaż w obu przypadkach obowiązuje ten sam schemat trzech okresów, podporządkowanych trzem osobom Trój­ cy Świętej, to jednak waloryzacja samej zmiany jest odwrotna - schemat kalabryjskiego mnicha ma charakter „wznoszący", schemat ludowy „zstę­ pujący". Na ten temat zob. M. Zowczak, dz. cyt., s. 88. 24 24 A. Greimas, De dieux et des hommes, Paris 1985, s. 172-173; cyt. za: M. Zowczak, dz. cyt., s.180. 5 0 o losach Polski..., 51 Tamże, s. 90. 52 L. Bobrowska, dz. cyt., s. 143. J. Tokarska-Bakir, dz. cyt., s. 116. 53 54 s. 53. D. Czaja, Spór o model etnologicznej Etnograficzne" 1990, z. 27, s. 8. 55 interpretacji, ZN UJ „Prace G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, tłum. I. Kania, Warszawa 1997, s. 57. 5 6 M. Zowczak, dz. cyt., s. 424. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ca5fbead21433226cb70e8f53632061.pdf 34793cea0ae0344d009262a895a219ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5699 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5298 Title A name given to the resource Koncepcja zła w filmie "Eksperyment"/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.111-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barczyk, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Barczyk | Kulturoznawca.filmoznawca. Absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego. Koncepcja zła w filmie Eksperyment. Różnice między Stanfordzkim Eksperymentem Więziennym i jego filmową adaptacją O d n a j m ł o d s z y c h lat człowiek jest ś w i a d o m y istnienia dobra i zła. W czasie dorastania, dojrze­ wania utwierdza się w przekonaniu, że p o j ę c i a te są tak wszechobecne, jak dwie grupy ludzi, którzy dzielą się na tych dobrych i złych. Z d u m i e w a j ą c a jest częstotliwość u ż y w a n i a słowa zło w dyskur­ sie medialnym. W mediach pojęcie to kojarzy się z: wojnami, kryzysami gospodarczymi, pod­ w y ż k a m i , grzechami, ale także g w a ł c i c i e l a m i czy pedofilami. Zło obejmuje zatem zarówno procesy, syt uncje jnlc i pewne osoby. Obok pytania o to czym jest, istotne wydaje m i się jeszcze jedno: skąd się ono bierze? Okazuje się, że p y t a ń tych nie m o ż n a rozgraniczyć g d y ż jedna o d p o w i e d ź wynika z drugiej, przy czym ż a d n a z nich nie jest jednoznaczna ani ostateczna. 1 W poniższym tekście zostały wykorzystane fragmenty mojej pracy licencjackiej Sty sie bierz* zło w JLieM Koncepcja da wfiLe Paula Scheunnga pt. „Eksperyment" napisanej pod opieką dr Ewy Ciszetskiej w Instytucie Kultury Współczesnej Uniwersytetu Łódzkiego w 2012 r. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 1 Przedmiotem tego a r t y k u ł u staje s i ę zło o g l ą d a n e z perspektywy psychologii s p o ł e c z ­ nej, a konkretniej: definiowane przez Philipa Zimbardo w oparciu o w y n i k i Stanfordzkiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o z 1971 roku. Przy­ bliżenie historii, przebiegu i w y n i k ó w d o ś w i a d ­ czenia przeprowadzonego przez Zimbardo staje się punktem w y j ś c i a do przyjrzenia się koncepcji zła zaprezentowanej przez Paula Scheuringa w fil­ mie pt. Eksperyment. Celem a r t y k u ł u jest p o r ó w n a n i e Stanfordz­ kiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o z jego filmową interpretacją, a w konsekwencji także - skonfron­ towanie d w ó c h koncepcji zła. Co łączy oba eks­ perymenty, a co je różni? Jakie rozumienie t y t u ł o - �Agnieszka Barczyk 112 wego p o j ę c i a proponuje widzowi Scheuring? Czy w obliczu ekstremalnej sytuacji dla l u d z k o ś c i i jej człowieczeństwa nie ma żadnej nadziei? Niniejszy tekst to p r ó b a odpowiedzi dotycząca wspomnia­ nych z a g a d n i e ń . Stanfordzkiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o ) . Warto zaznaczyć, że definicji t y t u ł o w e g o p o j ę c i a zainteresowani nie o d n a j d ą jednak we wszystkich s ł o w n i k a c h psychologii. N i e jest ona obecna na przykład w Słowniku psychologii pod redak­ cją n a u k o w ą Jerzego Siuty , Słowniku psycholo­ gii Norberta Sillamyego (pojawiają się w n i m takie pojęcia, jak: złość, złośliwość, z m ę c z e n i e ) , Słowniku psychologicznym Józefa Pietera , Słow­ niku psychologii Arthura S. Rebera czy zbiorze: Klucz do psychologii. Najważniejsze teorie, pojęcia, postaci Julie Winstanley . 4 Czym jest zło? 5 Czym jest zło? To pytanie, które w pierwszej chwili b u d z ą zdziwienie, a w drugiej - konsterna­ cję. O d p o w i e d ź na nie wydaje się banalna i oczy­ wista - a jednak trudno jej u d z i e l i ć . Werbalna w s z e c h o b e c n o ś ć zła - p o c z y n a j ą c od codziennych rozmów, poprzez baśnie, w k t ó r y c h zło zawsze przegrywa z dobrem, a ż do dyskursu m e d i ó w masowych, przyzwyczaiła ludzi do częstego uży­ wania tego terminu w różnych sytuacjach. Zazwy­ czaj nie z a s t a n a w i a j ą się o n i jednak nad wielością znaczeń tego pojęcia. Zło jest przedmiotem b a d a ń wielu różnych dyscyplin naukowych. K ł o p o t l i w o ś ć jego zde­ finiowania wynika z wielopłaszczyznowości, na jakiej może b y ć ono rozpatrywane. Czym i n n y m jest zło w wymiarze filozoficznym, etycznym, reli­ gijnym, moralnym czy psychologicznym. Każdy z tych w y m i a r ó w buduje swoje własne definicje. W samej filozofii pojęciu zła p o ś w i ę c o n o setki rozpraw i t r a k t a t ó w naukowych . Ciekawe jed­ nak, że nie zawsze m o ż n a je odnaleźć w filozo­ ficznych s ł o w n i k a c h . 6 7 8 W swojej pracy Dobro i zlo z perspektywy psy­ chologii społecznej Arthur G. Miller podkreśla w a r t o ś c i u j ą c y charakter dobra i zła, z w r a c a j ą c j e d n o c z e ś n i e u w a g ę na t o , że trudno je zdefi­ n i o w a ć . „Zwłaszcza termin zlo m ó g ł b y w y d a ć się konstruktem szczególnie niejasnym czy kon­ trowersyjnym, prawie że pozbawionym precy­ zji naukowej" - pisze. Okazuje się jednak, że ta terminologiczna n i e j a s n o ś ć wcale nie prze­ szkadza badaczom t r a k t o w a ć zła jako głównego p r z e d m i o t u naukowych z a i n t e r e s o w a ń . A b y u d o w o d n i ć , jak wielu p s y c h o l o g ó w społecznych p o r u s Z c i p r o b l e m a t y k ę zła w swoich pracach M i l l e r wymienia m i ę d z y i n n y m i : Johna Darleya! 9 2 3 4 5 Przedmiotem tego tekstu jest zło o g l ą d a n e z perspektywy psychologii s p o ł e c z n e j , dlatego też właśnie takiemu u j ę c i u p o ś w i ę c o n e zostaje n a j w i ę c e j uwagi ( p o d s t a w ą do zaprezentowa­ nia tej koncepcji staje się rekonstrukcja założeń 2 3 Filozofią zła zajmowali się między innymi: Platon, Św. Augustyn, Gottfried Wilhelm Leibniz, Paul Ricoeur, Konrad Lorenz, ks. Józef Tischner. Dla przykładu: Słownik filozoficzny R. Laceya (Wy­ dawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1999) nie podaje de­ finicji zła, choć zajmuje się pojęciem zła wiara. 6 7 8 9 J. Siuta (red.), Słownik Psychologii, Wydawnictwo Zie­ lona Sowa, Kraków, 2005. N . Sillamy, Słownik psychologii, tłum. K. Jarosz, Wy­ dawnictwo Książnica, Katowice 1994. J. Pieter, Słownik psychologiczny, Wydawnictwo JMP Ltd., Katowice 2004. A. S. Reber, Słownik psychologii, tłum. I . Kurcz, K. Skarżyńska, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2002. J. Winstanley, Klucz do psychologii. Najważniejsze teo­ rie, pojęcia, postaci, tłum A. Wilkin-Day, PWN, Warszawa2008 A. G. Miller, Dobro i zło z perspektywy psychologii spo­ łecznej, tłum. V. Reder, Wydawnictwo WAM, K-aków 2008, s. 15. BARBARZYŃCA 1(19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 113 Arthura G . Millera, Erwina Stauba czy Philipa Zimbardo. p r z y g o t o w u j ą c e u c z e s t n i k ó w do p e ł n i e n i a okre­ ślonej r o l i . Stanfordzki Eksperyment Więzienny Wspomnianego 14 sierpnia 1971 roku, jak relacjonuje autor eksperymentu: 14 W 1971 roku Philip Zimbardo p r z y g o t o w a ł eksperyment, m a j ą c y na celu o d p o w i e d z i e ć na pytanie o przyczyny zła w człowieku: -Moje zain­ teresowanie koncentruje się w o k ó ł tego, w jaki sposób m o ż n a zwyczajnych ludzi z w e r b o w a ć , n a k ł o n i ć i s k u s i ć do z a c h o w a ń , k t ó r e m o ż n a określić jako złe" - wspomina badacz. W e d ł u g pierwotnego z a m y s ł u eksperyment m i a ł t r w a ć dwa tygodnie, w rzeczywistości został przerwany j u ż szóstego dnia . studenci grający role więźnia przeszli realistyczne aresztowanie przez zaskoczenie, przeprowadzone przez policjantów z Pało Alto, którzy współpra­ cowali z naszym planem. Funkcjonariusz przy­ stępował do formalnego aresztowania, zabierając „przestępców" na posterunek policji celem spisania, po czym każdy więzień był przewożony do naszego więzienia w zrekonstruowanej piwnicy wydziału psychologicznego - 10 15 11 Ta swego rodzaju „próba ogniowa ludzkiej natury, w której dobrzy chłopcy zetknęli się ze z ł e m " rozpoczęła się w niedzielę, 14 sierpnia 1971 roku o godzinie 9:55 rano . Eksperyment został poprzedzony d ł u g i m i przygotowaniami. Na początku umieszczono ogłoszenie w lokalnej gazecie, na które odpowiedziało prawie stu chęt­ nych m i ę d z y osiemnastym a trzydziestym rokiem życia. Z wszystkich o c h o t n i k ó w , stosując 3-113-lizę ż y c i o r y s ó w i szczegółowe wywiady, wybrano d w a d z i e ś c i a cztery osoby, które spełniały kryteria szeroko pojętej „ n o r m a l n o ś c i " : były zdrowe pod w z g l ę d e m fizycznym i psychicznym nie posiadały n a ł o g ó w ani kartoteki. Potem, w sposób losowy przydzielono i m role s t r a ż n i k ó w lub w i ę ź n i ó w Eksperymentu nie poprzedzało ż a d n e szkolenie 12 13 10 Opis zdarzeń związanych z sytuacją po areszto­ waniu Zimbardo przedstawia n a s t ę p u j ą c o : Więźniowie, z zasłoniętymi oczami, eskortowani są po kolei sprzed Jordan Hall, schodami w dół, do naszego małego więzienia. Następnie strażni­ cy nakazują im rozebrać się i czekać, stojąc nago z rozstawionymi nogami i rękami opartymi o ścia­ nę. Muszą trwać w tej niewygodnej pozycji przez dłuższy czas. W tym czasie strażnicy, ignorując ich, zajmują się żmudnymi obowiązkami ostatniej chwili, takimi jak pakowanie rzeczy należących do więźniów, urządzanie pomieszczeń dla strażni­ ków, czy ustawianie łóżek w trzech cełach. Przed otrzymaniem ubrania każdy z więźniów zostaje posypany rzekomym proszkiem owadobójczym, P. Zimbardo, Psychologia zla z perspektywy sytuacyjnej, tłum. V. Reder, [w:] I . G. Miller (rei); Dobro i zło z perspektywy psychologii społecznej, Wydawnictwo WAM; Kraków 2008, s 37 11 Ibid., s. 58. 12 Ibid., s. 58. 13 Rekonstrukcja piwnicy polegała na wiernym odtworzeniu w i ę z i e n n e j rzeczywistości - zaczy­ n a j ą c od wystroju cel (pozbawienie ich okien, kraty zamiast drzwi), poprzez stroje u c z e s t n i k ó w projektu (odpowiednie dla w i ę ź n i ó w i odpowied­ nie dla s t r a ż n i k ó w ) , aż do rekwizytów, takich jak: pałki czy ł a ń c u c h y na kostkach aresztowanych. P. Zimbardo, Efekt Lucyfera, tłum. A. Cybulko et al., PWN, Warszawa 2008, s. 46. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 14 R Zimbardo, Psychologia zla. ..,op. cit., s. 58-59. 15 Ibid., s. 59. �Agnieszka Barczyk 114 żeby pozbyć się wszy które mogłyby zalęgnąć się w naszym więzieniu. Bez jakiejkolwiek zachęty z naszej strony część ze strażników zaczyna robić sobie żarty z genitaliów więźniów, zwracając uwa­ gę na mały rozmiar penisa lub śmiejąc się z nie­ równo zwisających jąder. To taka męska gra! . 16 Po tych zabiegach k a ż d y z w i ę ź n i ó w otrzy­ muje ubranie, gumowe klapki i łańcuch, k t ó r y zaczepiony w o k ó ł kostki - ma stale p r z y p o m i n a ć o statusie u w i ę z i e n i a W i ę ź n i o w i e dostali także koszulowe bluzy, na k t ó r y c h były naszyte numery zastępujące ich imiona - miały cel identyfikacyjny Strażnicy zaś „nosili uniformy w stylu wojskowym oraz okulary o srebrnych, zwierciadlanych szkłach, w z m a g a j ą c y c h efekt a n o n i m o w o ś c i " . 17 18 W a ż n y element w i ę z i e n n e j r z e c z y w i s t o ś c i s t a n o w i ł y -przepisy instytucjonalne, które usu­ w a ł y i zastępowały imiona poszczególnych osób numerami, w przypadku więźniów, lub t y t u ł a m i , w przypadku personelu (...) i z a p e w n i a ł y straż­ n i k o m sprawowanie kontroli nad w i ę ź n i a m i " . Zaprezentowano je w i ę ź n i o m j u ż pierwszego dnia. Owych s i e d e m n a ś c i e zasad wymienia Z i m bardo w swojej pracy Efekt Lucyfera 19 i szczegółowym odtworzeniu życia w prawdziwym więzieniu - nie zapomnieli też o takich elementach jak: odliczanie czy praca strażników w systemie zmian trwających po osiem godzin. Zdaniem Arthura G . Millera, „Zimbardo koncentruje się na »osobie«, podkreślając psycho­ logiczne transformacje, jakie n a s t ę p u j ą w jedno­ stce, kiedy zostaje osadzona w rolach o k r e ś l o n y c h przez s y t u a c j ę " . A zatem w opozycji do trady­ cyjnego podejścia, które m ó w i po prostu o „złych ludziach", Zimbardo - jak sam pisze - koncen­ truje się na „zarysowaniu kilku podstawowych u w a r u n k o w a ń z w i ą z a n y c h z p r z e m i a n ą dobrych ludzi w s p r a w c ó w zła" . Zło przestaje zatem b y ć cechą p r z y p i s y w a n ą konkretnym ludziom, lecz staje się własnością z m i e n n ą - m o ż e w y s t ą p i ć u każdego człowieka g d y ż jest funkcją sytuacji Kontekst, k t ó r y narzuca ludziom role społeczne', warunkuje ich d z i a ł a n i a jednocześnie posiada p o t e n c j a l n ą zdolność do w y w o ł a n i a d r z e m i ą c y c h w człowieku p o k ł a d ó w zła. Zimbardo u w a ż a że człowiek nie jest istotą z natury złą lub dobrą, bowiem 22 23 - nie rodzimy się ze skłonnością do czynienia dobra czy zła, ałe z umysbwymi matrycami każdego z tych zachowań. Mam na myśli to, że mamy możliwość być lepszym lub gorszym człowiekiem niż ktokolwiek dotąd, możemy być bardziej twór­ czy i bardziej destruktywni, możemy uczynić świat lepszym lub gorszym miejscem niż był dotąd . 20 Wszystkie te elementy - uwiarygadniające obraz eksperymentalnych w a r u n k ó w i w maksymalnym stopniu upodabniające je do więziennych realiów - miały -zapewnić wystarczający czas na ukształ­ towanie się norm sytuacyjnych oraz pojawienie się, przemiany i krystalizację wzorców społecznej interakcji" - tłumaczy Zimbardo. Dlatego orga­ nizatorzy eksperymentu skupili się na tak wiernym 21 16 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 65. 17 Ibid., s. 65. 14 Dobro i zło nie są stałymi w ł a s n o ś c i a m i czy p r z y m i o t a m i l u d z k i m i , lecz k o n s t r u k t a m i matrycami (jak pisze Zimbardo), które posiada k a ż d y z nas. To sytuacja w p ł y w a na to, które z tych k o n s t r u k t ó w zaczną d o m i n o w a ć w naszych działaniach i zachowaniach w z g l ę d e m drugiego 18 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 59 -60. 19 Ibid., s. 59. 22 A.G. Miller, op. cit.,s. 22. 2 0 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 68. 23 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 37. 21 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 58. 24 Ibid., s. 36. BARBARZYŃCA 1(19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 115 człowieka - tak m o ż n a by s k o n d e n s o w a ć istotę koncepcji zła p r o p o n o w a n ą przez Zimbardo. O d eksperymentu przeprowadzonego w Stan­ ford minęło j u ż ponad czterdzieści lat, a jednak ciągle cieszy s i ę on d u ż y m zainteresowaniem. Jednym z jego p r z e j a w ó w jest strona internetowa: www.prisonexp.org, k t ó r a powstała w grudniu 1999 roku. Strona ta wykorzystując archiwalny materiał filmowy i czterdzieści dwie stronice slajdów (...), opowiada o tym, co zdarzyło się w ciągu sześciu pamiętnych dni (...) eksperymentu. Witryna ta zawiera pod­ stawowe dokumenty, kwestie dyskusyjne, artykuły, wywiady i mnóstwo innych materiałów dla wy­ kładowców, studentów i wszystkich zainteresowa­ nych wzbogaceniem swej wiedzy o eksperymencie - a wszystko w pięciu językach ^ gady i ptaki, aż do ssaków. Z d j ę c i a nie są przy­ padkowe, ich w y b ó r został starannie p r z e m y ś l a n y - wszystkie p o k a z u j ą „mroczną" s t r o n ę ś w i a t a zwierząt: w a l k ę , g o n i t w ę , ś m i e r ć . W przyrodzie obowiązuje prawo silniejszego - drapieżca zabija ofiarę, żeby przeżyć. Szybki m o n t a ż powoduje p ł y n n e - n i e z a u w a ż a l n e prawie - przejście zdjęć od prezentacji ś w i a t a zwierząt do ukazania ś w i a t a ludzi: p o d p a l e ń , ulicznych zamieszek, morderstw. To wszystko sprawia, że analogia m i ę d z y t y m i dwoma ś w i a t a m i nabiera szczególnego wyrazu: człowiek staje się po prostu kolejnym ogniwem ł a ń c u c h a ewolucji. Scheuring j u ż na p o c z ą t k u filmu stawia pytanie o to czy aż tak bardzo róż­ n i m y się od d r a p i e ż n i k ó w ? M o ż n a zatem stwier­ dzić, że Eksperyment to film z w y r a ź n a teza teza którą reżyser będzie p r ó b o w a ł u d o w o d n i ć albo obalić. 1 W kolejnych u j ę c i a c h poznajemy jednego z g ł ó w n y c h b o h a t e r ó w filmu - Travisa Hunta, k t ó r y znalazł się w t r u d n y m momencie ż y c i o w y m D r u g i m przejawem zainteresowania jest podej­ mowanie tego tematu przez t w ó r c ó w filmowych. Pierwszą próbą interpretacji eksperymentu prze­ prowadzonego przez Philipa Zimbardo w 1971 roku, podjął Ołiver Hirschbiegel w 2001 r o k u . D z i e w i ę ć lat p ó ź n i e j swój obraz zrealizował Paul Scheuring . Co ciekawe, oba filmy opierają się na książce niemieckiego autora Mario Giordano (1999). Stanfordzki Eksperyment W i ę z i e n n y najpierw z a w ę d r o w a ł w i ę c do Europy (niemiecka książka i jej adaptacja filmowa), by dopiero potem trafić na ekrany a m e r y k a ń s k i c h k i n . - na skutek likwidacji n i e p e ł n y c h e t a t ó w stracił pracę. N a nowo o d n a l e ź ć sens życia p r ó b u j e m u p o m ó c Bay - m ł o d a dziewczyna poznana podczas ulicznej manifestacji. Bohaterka proponuje m u p o d r ó ż do I n d i i . Przeszkodą okazują się pienią­ dze, a właściwie ich brak: „Taka p o d r ó ż byłaby dość kosztowna, a na to mnie nie s t a ć " - m ó w i Travis. Z p o m o c ą przychodzi m u zamieszczone w gazecie ogłoszenie: „ P o s z u k i w a n i ochotnicy do eksperymentu. D w a tygodnie. N i e Narodziny zła gane ż a d n e d o ś w i a d c z e n i e . Bezpieczny. 1000 $ 26 27 28 wyma­ dziennie". F i l m Paula Scheuringa rozpoczyna s i ę o d Podczas testów szef projektu przeprowadza zrealizowanych w dokumentalnej poetyce zdjęć, wywiady z potencjalnymi uczestnikami. Inte­ które p r z e d s t a w i a j ą świat przyrody. Ich bohate­ resują go: podstawowe dane, relacje z rodziną, rami są zwierzęta: od m i k r o o r g a n i z m ó w , poprzez światopogląd. Najczęściej powtarzającym się 25 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 271. 26 Eksperyment, reż. O. Hirschbiegel, Niemcy 2001. 27 Eksperyment, reż. P. Scheuring, USA 2010. 2 8 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Wszystkie cytaty pochodzące z filmu podaję za pol­ skimi napisami (materiały znalezione w Internecie, tłumaczenie: sinu6). �Agnieszka Barczyk 116 pytaniem jest to, dotyczące motywacji. Często p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż zagadnienia natury moral­ n e j . Ciekawe jest to, że w rozmowach z dokto­ rem wprost p a d a j ą p o j ę c i a takie jak: dobro i zło: „ W i e r z y pan w dobro i zło we wszechświecie?" pyta doktor Barrisa . J u ż w pierwszych scenach Barris zaczyna się j a w i ć widzowi jako osoba nie­ zbyt pewna siebie, p o s i a d a j ą c a niską s a m o o c e n ę i wrodzone poczucie n i ż s z o ś c i . Warto zwró¬ cić u w a g ę na c i e k a w ą s t r u k t u r ę formalną scen nagrywanych podczas przeprowadzania testów - u j ę c i a c z a r n o - b i a ł e stylizowane na m a t e r i a ł d o k u m e n t u j ą c y przebieg eksperymentu mieszają się ze z d j ę c i a m i kolorowymi Ten zabieg powta¬ rza się w zasadzie p rzez resztę filmu. W ten sp o— sób widzowi cały czas przypomina sie o statusie ontologicznym rozgrywanych w y d a r z e ń . To że wszystkie wydarzenia sa tylko eksoerymentem oodkreśla też stała obecność kamer fczesto oowta' rzaiace sie z b l i ż e n i a snrzetu zainstalowanego w zaaranżowanym więzieniu) m u j ą widza o dziennym czasie r o z g r y w a j ą c y c h się w y d a r z e ń . 29 30 31 Podjeżdżający autobus oznacza początek pew­ nej przygody. Kiedy bohaterowie do niego wsiądą, p o j a d ą w miejsce, z którego w r ó c ą jako zupełnie i n n i ludzie. Z a n i m odjadą, widz może się zorien­ t o w a ć , kto odegra w filmie najważniejsze role. Trzech kluczowych b o h a t e r ó w m o ż n a zobaczyć razem w kadrze. Przyjazd do w i ę z i e n i a zamyka p e w n ą część filmu ( m o ż n a ją u z n a ć za w s t ę p ) i rozpoczyna przejście do części g ł ó w n e j , k t ó r a podzielona jest na swoiste rozdziały (kolejne d n i eksperymentu). O d tej pory Eksperyment przyj­ muje s t r u k t u r ę dziennika - kolejne napisy infor- 2 9 3 0 31 Na przykład: „Skąd zatem bierze pan wskazówki doty­ czące decyzji moralnych?". Na co ten odpowiada: „Przypuszczam... że skoro wie­ rzę w Boga, to i w to, prawda?". Mimo ukończenia czterdziestu dwóch lat bohater mieszka z matką. Jest często poniżany i upokarzany przez sąsiadów. Bez wątpienia ma to duży wpływ na jego późniejsze działania. D z i e ń pierwszy jest „ w d r a ż a n i e m " w i ę ź n i ó w w n o w ą s y t u a c j ę . Na początek doktor Archalata udziela uczestnikom s z c z e g ó ł o w y c h instrukcji d o t y c z ą c y c h sytuacji, której m a j ą stać się boha­ terami. Kolejnym etapem jest podział uczestni­ k ó w na s t r a ż n i k ó w i w i ę ź n i ó w . Przed w y j ś c i e m doktor uprzedza strażników, że: „Jeśli ktoś zrezy­ gnuje, będzie po wszystkim. Jeśli k t ó r y ś z w i ę ź ­ n i ó w złamie zasady, będziecie mieli 30 minut na zastosowanie w ł a ś c i w y c h środków. Jeśli tego nie uczynicie, zapali się ta czerwona lampka". W ten sposób niemo pozwala i m na stosowanie wszystkich poza przemocą srodlców^ perswazji i zachęca ich do utrzymania rygoru k t ó r y jest n i e z b ę d n y do p r a w i d ł o w e g o przeprowadzenia eksperymentu. Czerwona lampka zaś staje sie wyrocznia i ś r o d k i e m m i l c z ą c e g o w o ł v w u na działania strażników. 32 33 W chwili zakładania przez strażników mun­ d u r ó w postacie tworzą swoją nową tożsamość tożsamość pewnej roli społecznej. W tym nowym przebraniu udają się do więźniów, aby przygotować ich do specyficznej, trudnej, odmiennej sytuacji. Scena mycia bardzo przypomina opisy, które można przeczytać w raportach Zimbardo - więźniowie są nadzy, odwróceni tyłem do strażników, po raz pierwszy też pojawiają się słowa ze sfery seksualno­ ści. Również więźniowie mają nieco inne ubrania niż te, o których można przeczytać u Zimbardo . 34 35 32 Jego przebieg nie jest ukazany widzowi. 33 Pokazana w zbliżeniu. 34 35 Zupełnie inne niż w eksperymencie Zimbardo, bra­ kuje też wspominanych już okularów. Przypomnijmy, że w 1971 roku więźniom przysługi­ wała jedynie bluza koszulowa z identyfikacyjnym nu­ merem. Tutaj zostaje ona wzbogacona o spodnie. Nie ma również mowy o łańcuchach które były zakładane na prawą kostkę. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 117 J u ż pierwszego dnia jest z a u w a ż a l n e pierwsze cym w i ę z i e n i e m zasadom. P r ó b u j ą go u p o k o r z y ć w a ż n e zdarzenie - tzw. sytuacja zapalna. Podczas poprzez zgolenie głowy (w eksperymencie Z i m ­ gry w k o s z y k ó w k ę jeden z w i ę ź n i ó w trafia piłką bardo w i ę ź n i o w i e nosili czapki z pończochy, tak, w s t r a ż n i k a Boscha i rani go. Ten incydent staje aby z a k r y w a ł y i m w ł o s y ) . Barris u w a ż a , że to, co się pretekstem do r o z m ó w na temat pierwszego zrobili, było słuszne - mieli do tego prawo, bo to 38 ukarania w i ę ź n i ó w . D z i e ń drugi przynosi kolejny miejsce n a l e ż y do nich, a zatem ich o b o w i ą z k i e m kryzys - t y m razem j u ż znacznie poważniejszy. jest ochrona rządzącego n i m ładu. Podczas p o s i ł k u w i ę ź n i o w i e b u n t u j ą się prze¬ ciwko zjedzeniu podejrzanie w y g l ą d a j ą c e j fasolki. To, co Travis przeżył tej nocy stanowi dopiero Sztywne trzymanie się zasad przez s t r a ż n i k ó w początek u p o k o r z e ń ze strony Barrisa i innych doprowadza do wybuchu buntu. Podczas sprze­ strażników, a zarazem początek ł a m a n i a jego sil­ ciwu jeden z w i ę ź n i ó w przypomina wszystkim, że nego charakteru. W trudnych chwilach pozostaje nowa rzeczywistość jest jedynie eksperymentem: mu m y ś l e n i e o Bay i wymarzonych Indiach. Jed­ „ D l a twojej w i a d o m o ś c i , ten m u n d u r nie jest nak z czasem i w tych wizjach pojawia się coś nie­ prawdziwy, słonko" — zwraca się do s t r a ż n i k a p o k o j ą c e g o - zaczyna w nich d o m i n o w a ć kolor Jednak nikt nie z^vr<3.Cci uwagi na jego słowa czerwony, p r z y w o ł u j ą c y na m y ś l krew. Strażnicy poczuli już władze i po raz kolejny zmu szaia w i ę ź n i ó w do robienia pompek - za k a ż d y m Czwarty dzień w y w o ł u j e u Travisa coraz w i ę k ­ razem rl przewinienie Jednego z nich kare pono sze obawy o zdrowie przyjaciela - jest g o t ó w sza wszvscv Potem s t r a ż n i c ! dokonuia analizv z r e z y g n o w a ć z części swojej wypłaty, żeby tylko całego zajścia. Wtedy Barris wpada na p o m y s ł z d o b y ć i n s u l i n ę . S w o j ą prośbę kieruje do Boscha k t ó r y w p ł y n i e na wszystkie dalsze wydarzenia .' - 36 najbardziej przyjaznego ze strażników. Obaj w i e d z ą jednak, że do w i ę z i e n i a nie może trafić D z i e ń trzeci tradycyjnie rozpoczyna się od nic ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . Podczas p r ó b y prze­ odliczania, które jest tego dnia w y j ą t k o w e . Przede mycenia insuliny Bosch zostaje nakryty przez wszystkim chodzi o brak jednego w i ę ź n i a - Lata­ Barrisa i jego kolegów. Jeszcze tej samej nocy jącego C z ł o w i e k a . W jego obronie staje Travis, s t r a ż n i c y w y m i e r z a j ą Boschowi karę za z d r a d ę 37 co w y w o ł u j e agresję Barrisa. Travis ostrzega go i pomoc w i ę ź n i o m . Dozorcy, k t ó r z y z a c h o w u j ą jednak: „Jeśli mnie uderzysz, to będzie koniec eks­ się lojalnie wobec Barrisa, p o z o s t a j ą bezkarni perymentu", przez co s t r a ż n i c y uznają go za w i n ­ (wcześniej jeden z nich - Chase, maniak seksu­ nego wszystkim przejawom buntu i p r z y w ó d c ę alny, zadeklarowany heteroseksualista - p r ó b u j e ruchu oporu. W nocy p o r y w a j ą go i w y m i e r z a j ą zgwałcić w i ę ź n i a m u k a r ę za jego przeciwstawianie się rządzą­ się z ż a d n ą karą) 36 3 7 Opowiada towarzyszom o swojej przynależności do bractwa i o upokorzeniach, które kandydaci musie­ li znosić przed inicjacja: „Nie mogli nas skrzywdzić. Ale mogli zrobić z nami coś o wiele gorszego.. Mogli nas poniżyć. To właśnie musimy zrobić. Musimy ich upokorzyć". W ten sposób dochodzi do przełomu Barris kŁdyś upokarzany, teraz sam chce upokarzać Dawna ofiJa staje się katem. Bohater, osłabiony niskim poziomem cukru, nie może wstać z łóżka 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 3 8 jednak i ego czyn nie spotyka Jak pisze Zimbardo: „Proces golenia głowy, który ma miejsce w większości więzień i instytucji wojskowych, służy zminimalizowaniu indywidualności poszczegól­ nych osób, ponieważ część ludzi wyraża swoją oso­ bowość poprzez długość bądź ułożenie włosów Poza tym spełnia on funkcję przyzwyczajania ludzi do przy­ musu który panuje w ^ c h instytucjach" {Stanfordzh Ekspryment W Lnny http7/www pri onexp org/ pokki/11 25 102011) t �Agnieszka Barczyk 118 D z i e ń p i ą t y rozpoczyna się od reorganizacji w podziale ról. Bosch - zmaltretowany przez pozostałych s t r a ż n i k ó w - otrzymuje status w i ę ź ­ nia i numer 76. Barris straszy pozostałych w i ę ź ­ n i ó w , jest przekonany, że zasady są g w a r a n c j ą zachowania p o r z ą d k u , bez nich ludzie byliby z w i e r z ę t a m i , a ś w i a t e m rządziłby chaos. Kolejna p r ó b a buntu w i ę ź n i ó w zostaje s t ł u m i o n a dzięki szybkiej reakcji Barrisa. S t r a ż n i c y p r z y j m u j ą roz­ kaz ochoczo: szybko p r z y s t ę p u j ą do działania, p r z y p o m i n a j ą przy t y m zwierzęta - z a c h o w u j ą się niczym m a ł p y z pierwszych ujęć filmu. Uważają, że ich działania są legitymizowane i akceptowane przez e k s p e r y m e n t a t o r ó w bo czerwona lampka nadal się nie zapala . ' 39 40 D z i e ń s z ó s t y jest d n i e m p r z e ł o m o w y m . W Travisie - z a m k n i ę t y m w izolatce - budzi się n i e n a w i ś ć do Barrisa. Pragnienie zemsty stają się m o t y w a c j ą do walki o przetrwanie. Travis - ten, k t ó r y k i e d y ś m i a ł zbyt delikatne ręce, by u d e r z y ć - n a u c z y ł się w a l c z y ć . Bez o p a m i ę t a n i a bije Bar­ risa - tak, jakby chciał m u w y m i e r z y ć sprawiedli­ w o ś ć za te sześć d n i upokorzenia i hańby. Walka jest tak z a p a m i ę t a ł a , że w pierwszej chwili m ę ż ­ czyźni nie dostrzegają czerwonej lampki - znaku k o ń c a eksperymentu (podobnie jak w relacjach Zimbardo: „ » M a m wam coś w a ż n e g o do powie­ dzenia, w i ę c s ł u c h a j c i e u w a ż n i e : Eksperyment się zakończył. Możecie opuścić więzienie dzisiaj, Nie ma ż a d n e j natychmiastowej reakcji zmiany w wyrazie twarzy lub mowie ciała. M a m wrażenie że sa zmieszani sceptyczni może nawet podejrz l i w i i czuia ż e i e s t to koleiny test ich reakcji" ) Kiedy brama sie orwiera boharerowie chyba nie do k o ń c a wierzą że to j u ż koniec C z e k a j ą c na 41 3 9 4 0 4 1 Mówi: „Powinniście w końcu zrozumieć, że nie bę­ dziemy tolerować łamania zasad". O jej znaczeniu świadczą choćby słowa: „To czerwone światło, to jedyne, co mamy!". R Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 200. autobus, milczą - prawdopodobnie zdają sobie sprawę ze zmian, jakie w nich zaszły. Podobne i różne Film Scheuringa w w y r a ź n y sposób o d w o ł u j e się do eksperymentu przeprowadzonego przez Philipa Zimbardo. Liczne n a w i ą z a n i a - z a r ó w n o ze sfery wizualnej, jak i dialogowej - pozwalają się d o m y ś l a ć , skąd reżyser czerpał inspiracje. Jednak bliższe przyjrzenie się obu m a t e r i a ł o m - ekspe­ rymentowi reprezentowanemu przez spisane po jego przeprowadzeniu raporty i filmowi nakrę¬ conemu blisko czterdzieści lat p ó ź n i e j - pozwala dostrzec kilka istotnych różnic. Wskazanie tych rozbieżności pozwoli się d o k ł a d n i e j z a s t a n o w i ć nad ich celowością. Istotne wydaje się zwrócenie uwagi na podo­ b i e ń s t w a , które p o z w a l a j ą m ó w i ć o t y m , że film Scheuringa jest a d a p t a c j ą eksperymentu prze­ prowadzonego przez Philipa Zimbardo. J u ż na wstępie m o ż n a powiedzieć, że w obu przypadkach podobna jest sama idea: uczestnicy eksperymentu zostają podzieleni na dwie grupy i z a m k n i ę c i na dwa tygodnie w b u d y n k u z a a r a n ż o w a n y m na w i ę z i e n i e . W y s t r ó j miejsca znacznie przypomina to, o k t ó r y m m o ż n a się d o w i e d z i e ć z r a p o r t ó w Zimbardo. Istotnym elementem inscenizacji są kamery - często pokazywane w bliskich planach i d ł u g i c h u j ę c i a c h tak żeby widz ani na chwile nie z a p o m n i a ł , że k t o ś wszystkie te wydarze­ nia kontroluje. Podobne są r ó w n i e ż reguły gry: w i ę ź n i o w i e tracą część swoich D 1*3.W gwaranto wanych i m orzez konstytucje ich imiona zostają zastąpione numerami (innymi n i ż w przypadku u c z e s t n i k ó w eksperymentu z 1971 r.), wobec n i e p o s ł u s z n y c h wolno stosować karv Elemen rem w s p ó l n y m iesr reż isrnienie zasad rządzących wiezieniem które w obu przypadkach strażnicy n r L m n i a od e k s n e r y m e n t . t o r ó w R ó ż n i , sie i i 1 one jednak ilością: Zimbardo w swojej pracy n i A \ "I ' • 7- h m rA BARBARZYŃCA ' 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment cytuje s i e d e m n a ś c i e zasad, zaś w przypadku filmu Scheuringa mowa o pięciu. Tak n a p r a w d ę ich sens jest zbliżony (niektóre z reguł w filmie kondensują w sobie w i ę c e j n i ż j e d n ą zasadę z 1971 r.). Najprawdopodobniej zabieg ten wynika ze specy­ fiki przekazu filmowego - chodzi o oszczędność czasową (ponadto, lista 17 zasad recytowanych przez s t r a ż n i k ó w podczas jednego u j ę c i a m o g ł a b y dla odbiorcy stać się m ę c z ą c a ) . Element buntu, zawiera zarówno p o d o b i e ń ­ stwa, jak i różnice w stosunku do eksperymentu psychologa. W przypadku d o ś w i a d c z e n i a z 1971 roku w i ę ź n i o w i e zaczęli się b u n t o w a ć i n a ś m i e ­ w a ć ze s t r a ż n i k ó w w swoich celach: „ W i ę ź n i o w i e zdjęli pończoszane czepki z głów, zerwali numery identyfikacyjne oraz zabarykadowali się w celach, b l o k u j ą c w e j ś c i a pryczami" . W filmie miejscem sprzeciwu jest stołówka, p r z y c z y n ą zaś - protest przeciwko zjedzeniu podejrzanie w y g l ą d a j ą c e j fasolki. Oba zdarzenia k o ń c z ą się w ten sam spo¬ sób - zostają s t ł u m i o n e D rzez s t r a ż n i k ó w p rzy p o m o cy gaśnic z dwutlenkiem w ę g l a . 42 Podczas analizy obu e k s p e r y m e n t ó w m o ż l i w e staje się także zaobserwowanie elementów, które w y r a ź n i e je różnią. Pierwszą istotną rozbieżnością jest w y s o k o ś ć w y p ł a t y : u Zimbardo jeden dzień m i a ł b y ć wynagrodzony k w o t ą 15 dolarów, w fil­ mie uczestnicy liczą na 1000 dolarów. Najpraw­ dopodobniej jest to uzasadnione realiami - eks­ peryment Zimbardo m i a ł miejsce na początku lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h X X wieku, Scheuring zrealizo­ w a ł film w X X I wieku, a zatem w a r t o ś ć p i e n i ą d z a uległa zmianie. I n n y m w a ż n y m elementem róż­ n i ą c y m jest podział u c z e s t n i k ó w eksperymentu: Zimbardo bardzo w y r a ź n i e zaznacza, że dobór był losowy, takiej jasności nie ma u Scheuringa - s t r a ż n i c y zosta a wybrani poprzez wyczytanie ich nazwisk, s k ą d na liście eksperymentatora 119 wzięły się akurat te osoby, tego niestety, widz nie dowie się ze sjużetu. Jeśli chodzi o strażników, to należałoby jeszcze zwrócić u w a g ę na ich liczbę - w Stanfordzkim Eksperymencie W i ę z i e n n y m było ich d z i e w i ę c i u , w filmie jest tylko siedmiu. Najprawdopodobniej wynika to z tego, że reży­ serowi zależało na stworzeniu jak najbardziej wyrazistych c h a r a k t e r ó w . Ewidentnie czarnym charakterem jest Barris. S t r a ż n i k i e m , k t ó r y jest jego p r z e c i w i e ń s t w e m , jest Bosch. Reszta lokuje się „ p o m i ę d z y " dobrem i złem. Nie potrzeba było w i ę k s z e j liczby b o h a t e r ó w o d g r y w a j ą c y c h rolę d o z o r c ó w w i ę z i e n i a , żeby stworzyć konfliktową sytuacje Uproszczeniu podlega r ó w n i e ż systern pracy - Zimbardo podkreślał że strażnicy pracowali w systemie o ś m i o g o d z i n n y c h zmian w filmie Scheuringa wszyscy bohaterowie prze' bywaia razem ( w i a t e k stanowią sceny w k t ó r y c h pojedyncze postaci znaiduia sie w drobnych syru acjach p o p y c h a j ą c y c h akcję do przodu ). 43 N i e k t ó r e elementy różniące w ł a ś c i w y ekspe­ ryment od filmu, jak c h o ć b y wspomniany j u ż sposób podziału na role czy brak procesu aresz­ towania w filmie, w y n i k a j ą ze specyfiki medium filmowego. Podczas p ó ł t o r a g o d z i n n e g o seansu nie ma czasu, żeby p o w i e d z i e ć wszystko, dlatego Scheuring znacznie uprościł obraz eksperymentu, k t ó r y m o ż n a zobaczyć na ekranie. Pojawiają się za to retrospekcje pogłębiające psychologiczny wizerunek postaci , a także swoisty epilog, za jaki m o ż n a u z n a ć p o d r ó ż Travisa do I n d i i (filmowy odpowiednik b a d a ń , k t ó r y m poddawano uczest44 4 3 4 4 42 Stanfordzki Eksperyment Więzienny, http://www.pnsonexp.org/polski/16, 27.10.2011. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Jak na przykład: próba gwałtu przez Chasea czy po­ szukiwanie insuliny przez Boscha w bagażu Latające­ go Człowieka. U Zimbardo jedyne informacje o przeszłości bada­ nych pojawiały się podczas wstępnego badania uczest­ ników eksperymentu. �Agnieszka Barczyk 120 n i k ó w eksperymentu z 1971 roku przez kilka lat po jego z a k o ń c z e n i u ) . 45 Kolejnym elementem, na k t ó r y warto zwrócić u w a g ę , jest sposób przerwania d o ś w i a d c z e n i a . Podczas badania przygotowanego przez Z i m ­ bardo w i ę ź n i ó w zaprowadzono przed specjalną K o m i s j ę mającą r o z p a t r y w a ć ich prośby o warun­ kowe zwolnienie. W i ę k s z o ś ć z nich była gotowa z r e z y g n o w a ć z wynagrodzenia, byle tylko w y j ś ć z tego fikcyjnego w i ę z i e n i a . Komisja o b i e c y w a ł a w i ę ź n i o m , że ich sprawy zostaną rozpatrzone w bliżej n i e o k r e ś l o n e j przyszłości, co wywołało w nich tak silne poczucie beznadziei, apatii, bez­ radności, że kiedy ogłoszono i m , iż eksperyment został z a k o ń c z o n y nie mogli w to u w i e r z y ć . W e d ł u g u c z e s t n i k ó w d o ś w i a d c z e n i a b y ł to tylko koleiny etap testowania W przypadku filmu m o ż n a w pewnym sensie m ó w i ć o podobnej sytu acii - apel Trayisa k t ó r y kieruje do bezdusznej kamery o otworzenie bramy i wypuszczenie ich zostaie zignorowany (tak tak prośbv s t u d e n t ó w wvar v k u ł o w a n e w 1 971 roku przed Komisia) kiedv brama ie oiwiera otwiera - bohaterowie rPóóżźnniieej! - Kieuy urania się przez jakiś czas zdają się tego nie z a u w a ż a ć M ó w i ą c o sposobie przerwania eksperymentu, nie m o ż n a p o m i n ą ć p o w o d ó w , przez które do tego doszło. W przypadku Z i m b a r d o b y ł to wzrost agresji i upokarzania w i ę ź n i ó w do niebez­ piecznego poziomu. Jednym z p r z e j a w ó w tych z a c h o w a ń było zmuszanie ich do odgrywania a k t ó w homoseksualnych . W przypadku filmu 46 4 5 Przeprowadzone na koniec eksperymentu rozmowy sprawozdawcze (z więźniami i strażnikami) wykazały, że badanie nie pozostawiło na uczestnikach żadnych trwałych skutków. Jeszcze przez kilka lat po ekspery­ mencie przeprowadzano testy kontrolne. Zob. P. Z i n i bardo, Psycholo azła...,op at.,s.6l. powody były znacznie p o w a ż n i e j s z e - przede wszystkim zginął c z ł o w i e k . Poza t y m doszło do a k t ó w zbiorowej przemocy - w i ę ź n i o w i e i strażnicy byli gotowi w a l c z y ć na ś m i e r ć i życie. N a w i ą z a n i e m do odgrywania homoseksualnych s t o s u n k ó w przez badanych z 1971 roku może być ponowna p r ó b a gwałtu, której szóstego dnia eksperymentu chce się d o p u ś c i ć Chase. Przy analizie p o w o d ó w przerwania eksperymentu nasuwa się jeszcze jedno pytanie: o przyczyny tak długiego zwlekania z tą decyzją. Zimbardo, m ó w i ą c o swoim eksperymencie, przyznaje, że prawdopodobnie za bardzo się zaangażował sam poczuł się jak Kierownik W i ę z i e n i a Dopiero jego przyszła żona - Christiana M a s ł a c h - z w r ó c i ł a mu aspekt eksperymentu49 47 48 M o ż n a to p o t r a k t o w a ć jako próbę w y t ł u m a c z e ­ nia, bo przecież nie usprawiedliwienia. Jednak w filmie Scheuringa nie takiej p r ó b y Wielokrotne zbliżenia na czerwoną l a m p k ę każą z a p y t a ć dlaczego milcząco pozwalała na takie noniżenia>Widzdowiadniesie • Stanfordzki Eksperyment Więzienny, nexp.org/polski/38, 27.10.2011. http://www.pnso- 7 w V n " \\ Z 7 a m ,rv "k i osKarzono go srmerc niewinnego cztowieKa. iNie ma jeanak szansy wysmcnac w y t ł u m a c z e n i a ze strony bonatera. Ewolucja przede wszystkim Film Scheuringa, aczkolwiek mocno inspiro­ wany Stanfordzkim Eksperymentem W i ę z i e n ­ nym, nie ogranicza się wyłącznie do prezentacji zła z perspektywy sytuacyjnej, co jest zasadni­ czym celem Zimbardo. Co prawda, Scheuring pokazuje ludzi, k t ó r z y pod w p ł y w e m okoliczno­ ści ze z w y k ł y c h obywateli z a m i e n i a j ą się w sady- 4 7 4 8 gl 46 że nrzeriwko sze fowi „ r „ n v h a d a w c e i o s t a ł v wvsnniete 49 Zapewne celowo wyolbrzymione, aby zwiększyć emo­ cje widzów. Chodzi o Latającego Człowieka, który wykrwawił się na skutek rany głowy zadanej mu przez Barrisa. Stanfordzki Eksperyment Więzienny, nexp.org/polski/38, 27.10.2011. BARBARZYŃCA http://www.pnso- 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 121 stów i z w y r o d n i a l c ó w - tak jak to zakłada koncep­ c ó w k ę . Druga sytuacja ma miejsce j u ż w auto­ cja psychologa - dodatkowo pojawia się jednak tutaj pytanie: czy oby na pewno wszyscy z nich są busie, podczas powrotu u c z e s t n i k ó w do d o m ó w . W i ę z i e ń numer 17 jest przekonany, że przez te przeciętni i normalni? Zastrzeżenia m o ż n a m i e ć przynajmniej do k i l k u postaci: w i ę z i e ń numer 17 sześć d n i Travis z m i e n i ł zdanie, co do miejsca człowieka w świecie. Czy s ł u s z n i e . . . ? - j u ż w c z e ś n i e j o d s i a d y w a ł wyrok; Barris - nadal mieszka z m a t k ą ; inny ze s t r a ż n i k ó w - Chase - jest u z a l e ż n i o n y od seksu. W ten sposób cha­ raktery filmowych Nadzieja dla ludzkości b o h a t e r ó w stają się bardziej Wspomniana rozmowa jest j e d y n ą w y m i a n ą wyraziste, ale w pewnym sensie zachwiane zostają założenia eksperymentu Zimbardo. O p r ó c z per­ z d a ń przez u c z e s t n i k ó w eksperymentu t u ż po jego z a k o ń c z e n i u . W i ę z i e ń numer 17 jest zdzi­ spektywy sytuacyjnej, z k t ó r e j m o ż n a a n a l i z o w a ć zło, dla Scheuringa r ó w n i e - jeśli nie bardziej istotna staje się ewolucja. W swojej audiowizual­ nej wizji reżyser stawia tezę, że człowiek jest tylko kolejnym ogniwem w ł a ń c u c h u ewolucji. wiony, że Travis mimo wszystko nie stracił wiary w l u d z k o ś ć . Wierzy, bo: „nadal j e s t e ś m y w stanie coś z t y m zrobić" ( b y ć może m y ś l i , że cywilizacja oprócz reguł w y t w o r z y ł a także swoistego rodzaju c z e r w o n ą l a m p k ę , k t ó r a może się zapalić w naj­ Znaczenie ewolucji dla koncepcji zła, k t ó r ą proponuje widzowi Scheuring, zostaje zasugero­ wane j u ż na początku. U j ę c i a w a l c z ą c y c h zwierząt połączone ze z d j ę c i a m i ludzi, k t ó r z y przynoszą gorszych momentach). Travis to p r z y k ł a d boha­ tera, którego nie da się złamać - ani fizycznie, ani psychicznie. T r i u m f Barrisa, k t ó r y m i a ł miejsce podczas topienia b u n t o w n i k a w toalecie, b y ł tylko pozorny i chwilowy J u ż n a s t ę p n e g o dnia sobie ś m i e r ć i cierpienie, n a b i e r a j ą sensu po obejrzeniu całego filmu - stają się w ten spo­ sób swoistym preludium do całej w y k ł a d n i zła. Podobne obrazy p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż w u j ę ­ ciach w y ś w i e t l a n y c h uczestnikom eksperymentu bohater w ramach protestu przeciwko z n ę c a n i u się nad Boschem zaczął ściągać ubranie i a p e l o w a ć o otworzenie bramy U d z i a ł w eksperymencie bez w ą t p i e n i a z m i e n i ł s?o — przede wszystkim u ś w i a d o m i ł m u ' własne słabości i n a u c z y ł go w a l c z y ć podczas rekrutacji. W ciągu sześciu d n i oni sami staną się w a l c z ą c y m i o przetrwanie d r a p i e ż n i k a m i i padlinożercami. W k o ń c o w y c h scenach sam staie 'sie katem p r ó ' buie siła w v m i e r z v ć snrawied iwość N i e ' t r a c i nrrv rvrn kontroli _ nntr.fi n r ^ s r . ć - bi,V W, n k zabija N a w i ą z a n i a do ewolucji p o j a w i a j ą się także w warstwie dialogowej, przynajmniej w d w ó c h scenach. Pierwsza sytuacja ma miejsce w celi, kiedy w i ę ź n i o w i e numer 17 i 77 r o z m a w i a j ą o wydarzeniach, k t ó r y c h są częścią. Numer 17 jest przekonany, że człowiek niczym nie różni się od małpy. W i d z dostaje tego potwierdzenie jakiś czas p ó ź n i e j , oglądając s t r a ż n i k ó w rozdzielających w i ę ź n i ó w , aby u n i k n ą ć b u n t u ( u j ę c i a pozba­ wione słów podkreślają zezwierzęcenie s t r a ż n i k ó w skaczących niczym m a ł p y ) - w i ę z i e n i e zaczyna bardziej p r z y p o m i n a ć zoo n i ż c y w i l i z o w a n ą pla­ 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Travis wydaje się p o s t a c i ą nieco n a i w n ą - u w a ż a , że najważniejsze to b y ć prawym, że trzeba m i e ć zasady, że dobro z w y c i ę ż a . W zderzeniu z w i ę z i e n n ą rzeczywistością wszystkie jego warto­ ści zostają wystawione na p o w a ż n ą p r ó b ę . Barris, będąc katem, staje się j e d n o c z e ś n i e nauczycielem. Uczy , że zło istnieje i że trzeba z n i m w a l c z y ć . Czasem p r a w o ś ć nie wystarczy, trzeba użyć sil­ niejszych środków, tych, które stoją po stronie przeciwnika. N a j w a ż n i e j s z e jednak, żeby u m i e ć p o w i e d z i e ć sobie: „wystarczy". Travis wierzy, że �Agnieszka Barczyk 122 człowiek umie albo przynajmniej ma taką m o ż ­ liwość. M o ż e właśnie dlatego uważa, że człowiek - w p r z e c i w i e ń s t w i e do zwierząt, w przypadku k t ó r y c h przemoc jest uzasadniona chęcią prze­ trwania - potrafi się k o n t r o l o w a ć . B y ć m o ż e - jego zdaniem - ta czerwona lampka to coś, co trzeba w y t w o r z y ć w sobie samym, p o n i e w a ż działania ludzi zawsze p o d l e g a j ą moralnej ocenie, nawet w najbardziej ekstremalnych sytuacjach m o ż n a je r o z p a t r y w a ć w kategoriach dobra i zła. „ o k a l e c z o n e " , a w i ę c pozbawione swojej p e ł ­ nej w a r t o ś c i . Niestety, przynajmniej w pewnym stopniu słowa zamieszczone w recenzji są praw­ dziwe. Jednak do zjawiska tego nie m o ż n a podejść jednostronnie. Warto z a u w a ż y ć , że film, k t ó r y w p r z y w o ł y w a n e j wypowiedzi krytyka filmo­ wego o k r e ś l o n y zostaje jako uproszczenie, jest jednocześnie poszerzeniem - propozycji Philipa Zimbardo (kwestia ewolucji, którą w y r a ź n i e pod­ kreśla reżyser). R ó ż n i c e , które p o j a w i a j ą się m i ę d z y ekspery­ mentem z 1971 roku a jego filmową interpretacją m o g ą b y ć wynikiem koncepcji reżysera polegają­ cej na symplifikacji skomplikowanych z a g a d n i e ń z obszaru psychologii społecznej albo szerzej poję­ tego zjawiska - tendencji we w s p ó ł c z e s n y m kinie a m e r y k a ń s k i m . Na ten czynnik zwraca u w a g ę recenzent „ F i l m u " , pisząc, że film Scheuringa został: „zrobiony zgodnie z niedobrym ani eryk a ń s k i m zwyczajem, k t ó r y każe upraszczać k a ż d y skomplikowany motyw tak, aby nawet najmniej d o ś w i a d c z e n i widzowie byli usatysfakcjonowani i pojęli w czym rzecz" B y ć może to właśnie to zjawisko miało w i ę k s z y w p ł y w na ostateczny kształt Eksperymentu, n i ż wizja Scheuringa Zda niem recenzenta upraszczając pewne elementy zamiast autorskiej wizji m o ż n a osiągnąć dzieło Koncepcja Scheuringa, w y r a ź n i e n a w i ą z u j ą c a do perspektywy sytuacyjnej, zostaje silnie osa­ dzona na założeniach teorii ł a ń c u c h a ewolucyj­ nego. Człowiek skonfrontowany z ekstremalnymi warunkami - podobnie jak zwierzę - zaczyna przestrzegać prawa silniejszego i w a l c z y ć o prze­ trwanie. W wizji reżysera pojawia się jednak cień nadziei dla ludzkości - jest n i m owa czerwona lampka, której istnienie może ocalić j e d n o s t k ę i jej człowieczeństwo. D o f o r m u ł o w a n i a opty­ mistycznych prognoz należy jednak p o c h o d z i ć z p e w n ą ostrożnością - przecież nawet Travis z a m i e n i ł się na c h w i l ę w o p r a w c ę W świetle powyższych rozważań słuszne zatem wydaje sie określenie filmowej propozycji - koncepcji zła jako innej (od zaprezentowane przez Zimbardo) lecz niekoniecznie gorszej. 50 50 M . Niemojewski, „Eksperyment", „Film", 2011, nr 3, s. 93. The idea of evil in the movie The The and and and the differences between the Stanford Experiment and its cinematographic adaptation ExperimenP. author o f the article analyses the empirical and film materiał to ask about borderline between good evil. She analyses Zimbardos Stanford prison experiment (1971) and compares it to popular reception film adaptations of the experiment. The author emphasizes the basie differences between psychological popular view on the interpretation of motivations, morał decisions and human behaviour. I n fact, the author presents various philosophical concepts o f human naturę. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/967bd29e8f673f8e0b065921feff4109.pdf 70831cdd4b14e5672818d1045901ba7f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5563 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5173 Title A name given to the resource Bycie tam/w Polsce/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.59-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartkowski, Fran Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fran Bartkowski BYCIE TAM/ W POLSCE „Jak to było, być tam?", zapytała moja studentka. Tam to Auschwitz/ Birkenau; tu to sala wykładowa w Newark w stanie New Jersey w styczniu 2004. Omawiając wspomnienia i autobiografie kobiet, w trze­ cim tygodniu semestru przeszliśmy z Dziennika Anny Frank do książki Charlotty Delbo After Auschwitz [Po Auschwitz]. Na poprzednich zajęciach wspomniałam, że minionego lata odbyłam podróż do świętego miejsca Polski. Wyczułam zdu­ mienie połączone z szokiem i przerażeniem. Jeszcze tego samego dnia dałam im do oglądania kilka fotografii pól, ba­ raków i ruin krematoriów Birkenau. Gdy fotografie wędrowa­ ły po klasie, my dyskutowaliśmy o pierwszym tomie książki Charlotty Delbo None ofus will return [Nikt z nas nie powró­ ci]. Mówiliśmy o paradoksie, o jałowej przestrzeni w języku i historii, którą Delbo odmalowuje w powojennym Paryżu, gdzie za pomocą słów przeistacza swoją traumę, wyczeku­ jąc końca roku. Kiedy moja studentka niewinnie zapytała „Jak to było, być tam?", temat ten wszedł d o naszej dyskusji jako non sequitur. Sięgając po swój pedagogiczny przywilej, wybra­ łam konsekwencję i uzyskałam trochę czasu; zapewniłam ją i grupę, że powrócę do odpowiedzi nieco później. Na pięć minut przed końcem zajęć, kiedy wiedzieliśmy, że spotkamy się dopiero w przyszły wtorek, wróciłam do odpowiedzi. Starając się być sumiennym nauczycielem, powtórzyłam pytanie i wzięłam kilka niespiesznych, głębokich oddechów - „Jak to było, być tam?". Niniejszy esej stanowi kolejną próbę znalezienia odpo­ wiedzi na to celne pytanie. Była to podróż autoetnograficzna i historyczna - odbyłam ją w połowie lipca 2003. W przecią­ gu dwóch tygodni podróżowaliśmy na w s c h ó d , w napiętym oczekiwaniu jadąc z Paryża przez Pragę i Ołomuniec do Kra­ kowa. Wtedy to miał miejsce punkt zwrotny - jeden dzień spędzony w Auschwitz-Birkenau. Ale aby opowiedzieć, jak to było, być tam - stać i spacerować cały dzień po obozie Auschwitz-Birkenau - muszę cofnąć się wstecz, co pozwoli mi posuwać się coraz bardziej d o przodu. Przez całą dekadę wiedziałam, że tam pojadę. Polska od zawsze znajdowała się w moich planach, gdyż rodzice spę­ dzili tam swoją młodość. Dla nich jednak - tak jak dla więk­ szości znanych mi osób, które przeżyły Holokaust - Polska była miejscem, do którego nie mieli najmniejszej ochoty wra­ cać przez resztę swego dorosłego życia po wojnie. Jednak­ że u niektórych otwarcie granic Europy Wschodniej w latach 90. oraz podeszły wiek zmieniły stosunek do przeszłości. Myślałam, że wybiorę się w tą podróż z ojcem, wychowa­ nym w Sosnowcu, do którego po 1942 roku nigdy nie wrócił; mówił, że jeśli zdrowie mu pozwoli, pojedzie tam, jak skoń­ czy siedemdziesiątkę. Lecz gdy w połowie lat 90. zbliżały się jego 70. urodziny i nadszedł czas na planowanie wyprawy, wyznał mi, że nie czuje się na siłach. W gruncie rzeczy mój ojciec nigdy nie był obieżyświatem w jakimkolwiek znacze­ niu tego słowa. Mieszkał w trzech krajach i posługiwał się kilkoma językami, lecz od kiedy jako emigrant przybył do Ameryki w 1950 roku, opuścił ją tylko raz. Choć urodziłam się w obozie dla przesiedleńców w Ba­ warii, rodzice przeprowadzili się d o USA, kiedy miałam dwa lata. Moje podróże po Europie zaczęły się w 1967 i kontynu­ owałam je do wczesnych lat 70. Były to czasy, kiedy moja żydowska tożsamość wyrażała się - jeśli w ogóle się wyra­ żała - w tym, jak bardzo od zawsze czułam się nie-Amerykanką. W tamtym czasie Europa wydawała mi się swojska i frapująca. W roku 1971 na krótko zawitałam do miasteczka, w którym się urodziłam. Znalazłam się tam żądna przygód, bez zobowiązań, w znikomy sposób świadoma tego, że mam szczęście, że żyję. Będąc dwudziestotrzylatką z amerykań­ skim paszportem, zapytałam równie młodego niemieckiego żołnierza, czy mogłabym pospacerować wokół bazy wojsko­ wej, w której według moich mglistych przeczuć mieścił się ów obóz przejściowy. Kiedy zmieszany odpowiedział, że tu­ ryści nie mają wstępu do tego miejsca, przeżyłam coś w ro­ dzaju łagodnego szoku kulturowego. Nie zwracając uwagi na osobliwość spotkania z tym żołnierzem - gdy język i hi­ storia nie były adekwatne do zgłębienia tego, co zaszło mię­ dzy nami - oddalając się od niego, zdałam sobie nagle spra­ wę, że kiedy moi rodzice mieszkali w tym miasteczku, byli w moim wieku i mieli już za sobą obozy. Obozy te zawsze nazywałam „obozami koncentracyjnymi" - zwrot ten był czę­ ścią mojego dziecięcego słownika, zawsze wymawiany jak­ by na głębokim oddechu, nie posiadał jeszcze skrótowej for­ my „Holokaust". Przez 30 lat spotkanie to istniało w postaci anegdoty, do której często wracałam, dziwiąc się, że tak zwyczajnie przyjechałam i wyjechałam z miasteczka Landsberg am Lech. Tymczasem jesienią 2002 roku wróciłam do Landsberga. Szukałam wydanej niedawno książki o tym miejscu, o której po raz pierwszy usłyszałam w Berlinie. Nie tylko znalazłam książkę, ale szczęśliwym trafem spotkałam miejscowego emerytowanego nauczyciela historii, którego córka, Edith Fłaim, była autorką tej ilustrowanej historii miasta zatytuło­ wanej A Place like any Other [Miejsce jak każde inne]. Dzięki pomocy jego i jego przyjaciela Antona Lichtensterna - człon­ ka rady miasta i autora pieszego przewodnika po Landsbergu - opuściłam miasto obładowana materiałami na temat okresu powojennego, w tym kopiami mojego aktu urodze­ nia i aktu ślubu rodziców. Książka Raim stanowiła fotograficzną historię tego mia­ steczka, które było zarazem podobne i różne od innych nie­ mieckich miasteczek epoki nazistowskiej. Przed wojną Landsberg był często odwiedzany przez zwolenników Hitlera, któ­ ry odbywając w mieście karę więzienia, podyktował tu Mein Kampf. Po wojnie miejscowy garnizon wojskowy został prze­ kształcony w jeden z największych obozów przesiedleńców w amerykańskiej strefie okupacyjnej. To właśnie ta wizyta BAWZfŃCĄ PISMO ANTROPOLOGICZNE �i Fran Bartkowski w Niemczech w 2002 roku, kilka lat po tym, jak w wieku 74 lat umarł mój ojciec, doprowadziła do mojej decyzji o odwie­ dzeniu Polski minionego lata. A więc „jak to było, być tam"? Pewnego popołudnia gdzieś na polskiej wsi. Był sobotni poranek, 8:30. Nasz samochód jako pierw­ szy zatrzymało się na niewielkim parkingu; jakiś autokar wysadził właśnie pasażerów, który udali się do Muzeum Au­ schwitz-Birkenau. Próbując ogarnąć fakt, że się tam zaleźli­ śmy, zawahaliśmy się na moment - nie wiedzieliśmy, w którą stronę ruszyć. Nie wyciągaliśmy aparatu aż do momentu, kiedy dowiedzieliśmy się, że jedziemy kilka kilometrów da­ lej, z Auschwitz do Birkenau. Lecz przez następne kilka go­ dzin przemierzaliśmy obie strony ulicy, na której znajdowały się prymitywne ceglane baraki obozu - obecnie pawilony poświęcone państwom, których obywatele zginęli w tej hekatombie. Nie wiedziałam o tym tamtego ranka, ale po połu­ dniu obóz Auschwitz I stopniowo zaczął nabierać niemalże intymnej skali, po tym, jak wchłonęliśmy ogrom przemysło­ wego obozu śmierci w Birkenau. Byliśmy piątką przyjaciół, którzy przemierzali, w grupie lub pojedynczo, kameralne uliczki kompleksu wojskowego w Oświęcimiu - mieście przemianowanym i przerobionym na Auschwitz. Byliśmy piątką odizolowanych ludzi, których wyobraźnie rejestrowały okruchy historii, które tu przynieśliśmy: Eva, Nick, Andy, Jim i ja. Tego dnia przynieśliśmy różne rzeczy. Eva i Nick byli już w Auschwitz poprzedniego lata, lecz było wte­ dy późno i nie zdążyli zobaczyć Birkenau - chcieli wrócić tam z nami. Przyjechali więc nocnym pociągiem z Ołomuń­ ca do Krakowa i wyruszyliśmy po śniadaniu; towarzyszył nam lekki niepokój, czytaliśmy na głos kolejne opowiadania Kafki w wynajętej niebieskiej Skodzie; pięcioro nas stykało się na siedzeniach; nasze głosy kolorowały powietrze. Przez więk­ szość dnia jechaliśmy w milczeniu; czasem odzywaliśmy się, a słuchający z reguły milczał do momentu, gdy czuł potrze­ bę zabrania głosu. Trzymaliśmy się blisko siebie, starając się zachować dystans. W dużej mierze byliśmy sami pośród ogromu tego, o czym wiedzieliśmy, że nie było miejscem dobrowolnej samotności. Nie wiem, czy potrafiłabym odpowiedzieć na pytanie, jak to jest, być tam, nawet wówczas kiedy tam stałam, szłam wzdłuż torów, patrzyłam na żwir przebijany przez dzikie kwia­ ty, spoglądając na bezkresne pola i próbując zapamiętać wskazówki ze schematu sytuacyjnego przy bramie. Więc tu były kobiety z Węgier, tu znajdował się obóz Cyganów, a tu francuskie więźniarki (wśród nich Delbo) - mapa bez wąt­ pienia jednego z najniższych kręgów piekła XX wieku. Za­ stanawiam się, jak „gdzie indziej" staje się doświadczeniem, w miarę jak opisujemy je, wróciwszy z powrotem. Spoglądaliśmy na siebie i doglądaliśmy się nawzajem, podczas gdy nasze wyobraźnie próbowały zrozumieć to miejsce, o którym Jim powiedział, że ma przeczucie, jakby znał je od zawsze. Czy w naszej wyobraźni po Holokauście nosimy sceny z połowy lat 40. XX wieku? Poprzednie stule­ cia składowały nadwyżki swoich bezimiennych, niezliczo­ nych zmarłych w katakumbach; artyści wojny i ciała ukazy­ wali ich za p o m o c ą pióra i pędzla. Fotografia i kino przy­ oblekły się w cielesność i sprawiły, że przeszłość przesuwa się na naszych oczach. A teraz w epoce aparatów cyfro­ wych potrafimy w e d ł u g własnego kaprysu w y c h w y t y w a ć i wymazywać to, o czym już wiemy, że wykracza poza wy­ powiadane słowa. A jednak każde z nas zostało tu przyciągnięte przez sto-1 wa, które czytaliśmy, którymi myśleliśmy, uczyliśmy i z który-1 mi od lat zmagaliśmy się. Jim i ja, nigdy o tym otwarcie nie I mówiąc, jakoś wiedzieliśmy, że kiedyś razem pojedziemy do Auschwitz. On urodził się w niewielkim miasteczku w Karoli-[ nie Północnej w 1945 roku - ja w obozie dla uchodźców | w Bawarii w 1948. Poznaliśmy się, ucząc francuskiego, teraz od już 20 lat jesteśmy dozgonnymi przyjaciółmi - poświęcili-l śmy mnóstwo czasu na opisywanie hańby i Shoah. Nasi zna-l jomi przebywali wówczas w Pradze. To było idealne lato na wizytę w Auschwitz. Chcieliśmy pojechać stamtąd do Krako-[ wa. To był odpowiedni moment. Dla mnie podróż ta była kro­ kiem wstecz w język moich rodziców i rodzinne miasto mojej | matki - Kraków. Rozważmy powikłania lingwistyczne, polityczne i histo-| ryczne: był lipiec 2003. Polskie wojsko zostało niedawno wysłane do Iraku, aby wspomóc Amerykanów. Pewien star-1 szy Polak, słysząc jak mówimy po angielsku na parkowej! ławce, przyłączył się do nas na chwilę, wystarczająco długą,! by zdążył wypróbować na nas swój skromny angielski: Geo-| rge Bush-great man [George Bush - wielki człowiek!] Przez naszą nieznajomość polskiego, wszystko, co chcieliśmy mu| odpowiedzieć, musiało pozostać niewypowiedziane. Byćl może jeszcze bardziej niesamowitą rzeczą była muzyka do­ chodząca z pobliskiego placu - Hava Nagila na akordeonie, Nie wiedzieliśmy wówczas, że coroczny Festiwal Kultury Ży-| dowskiej zakończył się przed paroma dniami tuż przed na-f szym przyjazdem. Wiedzieliśmy jednak, że byliśmy częścią|' zjawiska turystyki obozowej. W recepcji hotelu znajdowały się fotosy przedstawiające miejscowe atrakcje i informacja! o autokarach wycieczkowych do Zakopanego; tuż obok le-| żała broszura o Oświecimiu-Brzezince, Auschwitz-Birkenau, t Szczęśliwy splot przypadków akademickich naprowadził! nas na Mariusza Czaję, który jesienią wybierał się do USA| by prowadzić badania do pracy doktorskiej. Spotkaliśmy j w barze, w którym wdaliśmy się w rozmowę; później opro-1 wadził nas wieczorem po Rynku Głównym. Przeszukiwałam I kawiarnie, zastanawiając się, gdzie moja matka mogła wy­ chodzić z rodziną podczas specjalnych okazji. Gdzie mój I d z i a d e k - ż y d o w s k i prawnik, który być może mieszkał gdzieś! na Kazimierzu - mógł zabierać moją mamę i jej siostrę bliź-f niaczkę, kiedy były dziewczynkami w Krakowie lat 20.? Pod-1 czas tej dwudniowej wizyty nie znałam polskiego wystarcza­ jąco dobrze, by dowiedzieć się, gdzie mogli mieszkać, ani I hebrajskiego, by odnaleźć rodzinne groby na żydowskim cmentarzu, na którym być może chowane były poprzednie pokolenia. Lecz nie szukam takich szczegółów - szukam let­ niego światła, zapachu ulic, rynków i piekarni, dźwięku prze­ chodniów w różnym wieku i z różnych środowisk mówiących po polsku do mego ucha, właściwości kamienia, drewna, metalu ziemi i rzeki, smaku pierogów na ulicy, wyrazów twa­ rzy t y c h , p o ś r ó d których ktoś taki jak ja m ó g ł dorastaćj w innym świecie i czasie. „Jak to było, być tam?" W Auschwitz, wczesnym rankiem, znalazłam się samaj w komorze gazowej. Pomieszczenie było puste, oświetlone kilkoma nieosłoniętymi żarówkami u sufitu; pośrodku na podłodze znajdowała się żelazna kandelabra, w której mi­ gotały światełka wiecznych lampek. Jakaś cząstka mnie czu­ ła, że mogłabym po prostu zemdleć i zostać właśnie tu, ogar­ niając to, co miało tu miejsce. To pomieszczenie, ta komora - przestrzeń, której wymiary zmierzyłam swoimi krokami, wspomnienie jej ciemnej pustki, która potrafi dziś do mnie powracać. Numer 10/2005 �BYCIE T A M / W P O L S C E najbardziej zagadkowy był pewien piskliwy dźwięk - nie wie­ dzieliśmy, co słyszymy, zwierzę czy maszynę - lecz to coś wyrażało grozę doświadczaną przez nas w tym miejscu. Uznaliśmy, że to musiała być jakaś piła z pobliskiego gospo­ darstwa - ale to jak przeszywała powietrze tego letniego dnia tak bardzo współgrało z niepokojem, który towarzyszył na­ szemu pobytowi tam. Wyrażało żałobną niezwykłość, która wypełniała ciszę wokół nas. W Birkenau, po południu, tak wiele rzeczy rozdziera ser­ ce i umysł; rząd za rzędem trzypoziomowych pryczy, na któ­ rych spali ludzie, pożyczając ze zbiorowego życia ciepło, z trudem przepływające z ciała do kości i z powrotem. Rozkle­ kotany wózek stojący przed budynkiem z wieloma komina­ mi, który służył za kuchnię. Ten wózek z pewnością przewo­ ził zwłoki. Droga idąca przez środek obozu - Lagerstrasse tu dokonywała się selekcja i stąd szło się bezpośrednio do miejsca śmierci. Lecz oprócz obrazów były też dźwięki: pta­ ki, krowy, psy gdzieś w pobliżu, zza ogrodzenia wciąż okala­ nego drutem kolczastym, który niegdyś był pod napięciem; gdy szliśmy do krematoriów i pobliskiego miejsca pamięci Istnieje fotografia pewnej chwili tego dnia, na której czte­ ry osoby spośród naszej piątki znajdują się fizycznie bardzo blisko siebie, a jednocześnie każda z nich stoi osobno, spo­ glądając w różnych kierunkach, marszcząc brwi, mrużąc oczy. Na naszych twarzach maluje się zawahanie przed po­ ruszeniem się, mówieniem, zdobyciem się na wypowiedź. Nie wyobrażałam sobie, że znajdę sposób na to, by opowie­ dzieć ten dzień; a słowa, które przychodziły, zdumiewały mnie swoją eliptyczną orbitą, po której krążyły wokół „ t a m " tego miejsca. Zbyt wiele miejsc na ziemi kryje w sobie pola śmier­ ci; upamiętnianie śmierci na masową skalę w coraz więk­ szym stopniu staje się częścią publicznego dyskursu, szcze­ gólnie po 11 września 2001. Być może moja pewność, że o d b ę d ę tę pielgrzymkę, jest dla mnie bardziej zrozumiała teraz, gdy skupiam się na mojej teraźniejszości, na tych go­ rączkowych wysiłkach, aby stworzyć miejsce, które ludzie będą odwiedzać, aby upamiętniać zmarłych. Dzieje się to tu, gdzie mieszkam, po drugiej stronie rzeki od miejsca, któ­ re być może już zawsze będzie nazywane Ground Zero, jak gdyby te słowa przez ten czas czekały na swój odpowiedni desygnat. Fran Bartkowski Spacerując po Krakowie Walking in Krakow Gdy przyjeżdżamy wita nas szara chmura To tylko smog. A gray cloud greets us on arrival. It's only pollution. Potem nadchodzi burza oglądamy ją z holu w hotelu. To tylko pogoda. Then comes a thunderstorm we watch from the hotel lobby. It's only weather. Wyruszamy na poszukiwania. W naszej przygodzie czujemy się niepewnie. „Jesteśmy w Polsce" powtarzamy sobie. We begin to explore. We are tentative in our adventure. „We are in Poland," we reiterate. A kiedy Polak we francuskim berecie nalega, by uścisnąć nasze amerykańskie dłonie i pocałować moje, widzę w jego ukłonach i skłonach łuk pleców mego ojca gdy idzie ze splecionymi z tyłu rękami nieomylna oznaka wolnego czasu And when the Pole wearing a French beret insists on shaking our American hands, and kissing mine, I see in his bowing and bending the arc of my father's back as he walks hands clasped behind him some sign of leisure time naśladując staruszków których podglądał w pewnej mieścinie mniej światowej niż to miasto mające za sobą epizody krzywdy i klęski chluby i chwały. imitating the old men he watched in a small town less worldly than this city with its histories of sacking and surrender and glory and grandeur. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Fran Bartko' Chodzę krokami mojej matki zgadując dokąd wiodły ją z Kazimierza niedzielne spacery gdy odważnie wypuszczała się na szeroki świat. it s my mother s steps that I am walking in wondering where from Kazimierz she might have strolled Sundays adventuring into broader avenues. Fran Bartkowski Arbuz Arbuz Byłeś moim arbuzomanem gdy nadchodziło lato przewracałeś oczami oblizywałeś wargi i pomrukiwałeś w oczekiwaniu You were my watermelon man Summer would come and you'd roll your eyes lick your lips and hum in anticipation na jedną z wielkich czerwonych przyjemności życia of one of life's great red pleasures „Arbuz", mówiłeś po polsku jakbym powinna wiedzieć razem z tobą jak bardzo przywołuje to czas miniony czas stracony "Arbuz," you'd say as if I should know with you how it conjured time past time lost każde lato twojego dzieciństwa w tej wiejskiej okolicy summers of your childhood in this countryside w której obecnie jest połowa lipca i arbuzy leżą dojrzałe przy drodze where it is now mid-July and the arbuz are ripe along the roadside Nie zatrzymujemy się by kupić je wracamy w stronę granicy We don't stop to buy we are making our way back across the border opuszczamy ten kraj jego zrujnowane krematoria i trzygwiazdkowe hotele away from this country with its ruined crematoria and three-star hotels i nienawiść do Żydów która nie ustaje choć Żydzi odeszli and jew-hating that doesn't quit though the jews are gone Przełożył Justyn Hunia Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c4da1e8a06336a1acdc14a96b3fe60.pdf 547a7032b0c31856368daa706f8f466a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5607 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5213 Title A name given to the resource Kiedy pan i jego pies słuchają Mozarta/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.57-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bomba, Jacek Fac-Biedziuk, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kiedy pan i jego pies słuchają z Jackiem Bombą Katarzyna Fac-Biedzm{: ]a\ określiła to Kata­ rzyna Janowska, psychiatra grzebie w ludzkich duszach, umysłach, a ja przychodzę rozmawiać o ciele. . . Prof. Jacek Bomba: Mój nauczyciel jeszcze sprzed czasów studiów medycznych, biolog, farmakolog, profesor Vetulani, wypowiadał się ostatnio na ten temat w telewizji. Mówił, że współczesny badacz życia psychicznego, pa­ tologicznego czy nie, właściwie nie ma innego wyjścia niż przyjąć jedność. Na tym ogólnym poziomie sprawa jest jasna, na bardziej szcze­ gółowym zaczyna się komplikować. Nie można dzisiaj myśleć o funkcjonowaniu psychicznym człowieka w oderwaniu od jego ciała, ale psy¬ chiatrii przez ciało rozumie się bądź m ó z g 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Mozarta rozmawia Katarzyna Fac - B i e d z i u k zamknięty w czaszce, bądź pojmowany tak, jak go rozumiał amerykański neurolog i psychiatra Damasio - jako całość układu nerwowego, to, co nami steruje, zarządza żyjącym organizmem. Jednak j ak rozumiem, to wszystko to nie jest cia­ ło, o którym mowa w fdozofii, psychologii czy antropologii. Te dyscypliny, mówiąc o ciele, mają na myśli jego zewnętrzny ogląd - to, co widzimy, to, co prezentujemy sobą, i to, co postrzegamy jako nasz wygląd. Z tym postrzeganiem sprawa jest niezwykle za­ wijana. Ot, choćby z tego powodu, ie pewnych części własnego ciała nigdy nie widzimy w sposób bezpośredni, na przykład własne twarz moiemy ogłądaćgłównie za pośrednictwem lustra. �Katarzyna Fac-Biedziuk 58 Lustro ma jeszcze tę słabość w porównaniu z portretem malarskim albo rzeźbiarskim, że jest dwuwymiarowe i płaskie. Malarstwo, przy­ najmniej w tym okresie, w którym korzystało z perspektywy i budowało przestrzeń dzięki operowaniu światłocieniem, dawało możliwość obejrzenia własnej twarzy w przybliżeniu. Istniał obraz rzeźbiarski, portretowy, ale inne techniki tego nie umożliwiały. Poza tym zawsze widzimy odbicie odwrócone. Zawsze zobaczymy twarz inaczej niż ci, którzy na nas patrzą. Stojąc przed lustrem, mimowolnie robi się miny. Patrząc w lustro, widzimy siebie w pewnym określonym stanie, w pewnej gotowości. Jeśli wiem, że zaraz spojrzę w lustro, to robię minę. Nie każdy, przystępując do poznawania, wyma­ zuje swój j u ż wcześniej posiadany obraz całko­ wicie. Może to jest m o ż l i w e . . . Może można się oczyścić ze wszystkiego jakimiś procedurami. Nie wiem. Znane jest też zjawisko, że niespo­ dziewane ujrzenie siebie w lustrze wywołuje szok. Wyobraźmy sobie, że ktoś jest w łazience, lustro jest zaparowane. W pewnym momencie pod wpływem ciepła powierzchnia zwierciadła się odparowuje i nagle ten ktoś, wychodząc spod P r o f , d r h a b . J a c e k B o m b a - c e n i o n y w kraju i zagranicą lekarz psychiatra, p s y c h o t e r a p e u t a , k i e r o w n i k K a t e d r y Psychiatrii W y d z i a ł u Lekarskiego C o l l e g i u m M e d i c u m UJ. Brat udziat w p o ­ w s t a w a n i u Kliniki Psychiatrii D z i e c i i M ł o d z i e ż y - p i e r w s z e j t e g o r o d z a j u placówki w Polsce, o b e c ­ nie k i e r u j e jej działalnością. Jest u c z n i e m l e g e n d a r n y c h postaci polskiej psychiatrii - A n t o n i e g o Kępińskiego i Marii O r w i d . Z a j m u j e się m i n . b a d a n i e m r o z w o j u i zaburzeń ludzkiej seksualności, zaburzeń odżywiania, z a g a d n i e n i e m d e p r e s j i i n e r w i c , p r o b l e m a m i d o r a s t a n i a i n i e p r z y s t o s o w a ­ nia społecznego. R ó w n o l e g l e d o badań n a u k o w y c h z a j m u j e się praktyką psychoterapeutyczną, pracując głównie z młodymi ludźmi. Jest a u t o r e m p o n a d I 5 0 prac n a u k o w y c h , w s p ó ł a u t o r e m r o z m ó w z D o r o t ą Terakowską Być rodziną. C z ę s t o z a b i e r a głos w dyskusjach na łamach p i s m opiniotwórczych. U w a ż a n y jest za a u t o r y t e t w s p r a w a c h dotyczących najaktualniejszych zjawisk i p r o b l e m ó w środowisk m ł o d z i e ż o w y c h . O s t a t n i o ukazała się k o l e j n a książka w f o r m i e w y w i a ­ d u rzeki Kim jesteśmy czyli o seksie ( t y m r a z e m pytania zadawała Katarzyna Janowska). Pisze się o n i m : „ N i e z w y k ł o ś ć Jacka B o m b y j a k o psychiatry p o l e g a na t y m , że potrafi o n , j a k o j e d e n z n i e w i e l u , połączyć p o z o r n i e niemożliwe d o p o g o d z e n i a p o s t a w y : lekarza wyrastającego z naj­ lepszych tradycji k r a k o w s k i e j szkoły p s y c h o t e r a p i i h u m a n i s t y c z n e j przyjaciela ludzi znającego ich p r o b l e m y z autopsji —i 7n,prize m w y b i t n e g o n a u k o w c a t e o r e t y k a nadającego k i e r u n e k r o z w o j u współczesnej psychiatrii" Z a w s z e m a p r z y s o b i e fajkę SARBARZVNCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta prysznica, widzi swoje odbicie i doznaje szo­ ku. To wstrząsające, spojrzeć na siebie, będąc nieprzygotowanym, i znienacka zarejestrować swój własny obraz. Nie miała pani takiego do­ świadczenia, że zobaczyła się pani w lustrze, nie spodziewając się, że ono tam jest? Miałam. Inie poznałam siebie. Mnie też się to zdarzyło i bardzo dobrze to pamiętam. Stałem w windzie, światło padało z góry, byłem ocieniony - w kapturze. W pew­ nym momencie odwróciłem głowę. Tam było lustro, takie szarawe, i nagle zobaczyłem zu­ pełnie innego człowieka. Nie poznałem siebie. W psychiatrii opisano inne zjawisko związane z obcością własnego ciała, które nazywa się dysmorfofobią albo depersonalizacją somatyczną. Polega na poczuciu, że ciało się zmienia, że coś się dzieje z twarzą, że nos się wydłuża. W nie­ których sytuacjach zdarza się nawet, że człowiek ma poczucie, iż zmienia się jego płeć, zmieniają się genitalia. Częściej zresztą mężczyźni mają poczucie że stają się kobietami n i ż odwrotnie I weryfikacja w lustrze to potwierdza. Siła zmia ny wewnętrznego obrazu ciała jest tak duża że informacia z zewnątrz me iest orzyimowana nie koryguje tego poczucia zmiany. Podobnie jest chyba z osobami cierpiącymi na anore\sję, które widzą w lustrze ogromny brzuch, zwalistą, ociężałą postać, mimo tego, że drastycz­ nie tracą na wadze. Trzeba sobie uświadomić, że lustro tu nie istnieje, ono jest j u ż w głowie. Zaburzenia po­ strzegania ciała są zaburzeniem bardzo ważnej funkcji. Niezależnie od tego, czy człowiek w i ­ dzi się w lustrze tak, jak widzą go inne osoby, czy nie, to i tak każdy ma obraz własnego ciała. Ten obraz nie zawsze jest do końca uświado­ miony i konsekwencją tego są choćby zjawiska fantomowe: gdy człowiek straci nogę albo rękę, 1 (14) P009 BARBARZYŃCA 59 to może wciąż ją czuć, ponieważ nie została usunięta z obrazu wraz z amputacją. Obraz pozostaje. Nie do końca wiemy, gdzie i jak to się dzieje, ale ten obraz jest.. Bywa, że ulega zaburzeniu także bez obcięcia ręki czy nogi. To, o czym pani mówi, obserwuje się zwłaszcza w zaburzeniach anorektycznych typu restrykcyj­ nego. Osoby wychudzone, nawet wyniszczone, 0 bardzo niskim wskaźniku masy ciała, mają subiektywne poczucie, że są większe i pełniej­ sze. To można sprawdzać, nie w ten sposób, że się słucha ich wypowiedzi, gdy obserwują siebie w lustrze - „O, patrz, jaka jestem gruba!" - ale prosi, żeby narysowały swoją sylwetkę na ścianie lub na kartce. Rysują ją o wiele większą, szerszą, grubszą n i ż ich rzeczywista sylwetka. Abstrahując od zaburzeń postrzegania własnego ciała, niekiedy zdarza się tak, że możemy czuć zdziwienie własnym wyglądem. Patrzę w lustro 1 myślę sobie, że przecież ja wyglądam inaczej. zupełnie Jest tak dlatego, że proces oglądania swoje­ go odbicia czy swojej postaci na fotografii jest związany z tym, jak ja sobie siebie, mówiąc naj­ ogólniej, wyobrażam. Ale wyobraźnia nie jest dobrym określeniem, ponieważ wyobraźnia to coś, czego jestem świadom. Mam jednak jakiś wewnętrzny obraz siebie i potrafię zidentyfiko­ wać się na zdjęciu albo w lustrzanym odbiciu. Na ogół jest tak, że kiedy idę do fotografa, by zro­ bić sobie zdjęcie do paszportu, i je odbieram, to wiem, że to jest moje zdjęcie, lecz nie wydaje mi się wielce nieprawdopodobne, że ktoś wcisnąłby mi zdjęcie kogoś innego. A ja przyjąłbym je poJY & & • ) f 1)1 1 )•>f nieważ wydawałoby mi się, że to zdjęcie musi tak wyglądać: bo jest zrobione bez retuszu bo musi być pokazane lewe ucho profil trzy czwarte itd Na ogół rzadko siebie oglądamy w ten sposób i nie mamy takiego obrazu. Mogę sobie wyobra zić sytuacl ze orzyimuie zdiecie mężczyzny w podobnym wieku i podobnej budowy nie �60 rozróżniłbym tego, podobnie jak mam kłopoty ze zidentyfikowaniem się na zdjęciach zbioro­ wych. Jeżeli potrafię się wówczas rozpoznać, to najczęściej po tym, że pamiętam, gdzie stałem, albo po tym, że rozpoznaję właściwy sobie układ ciała: stoję lub siedzę w taki czy inny sposób. Natomiast układ twarzy znam znacznie gorzej. To inni rozpoznają mnie po twarzy. Kwestia rozpoznania siebie jest związana z obrazem wewnętrznym. I teraz pojawia się drugi problem, który jest już na pograniczu psychologii i psychiatrii - mamy obrazy realny i idealny, życzeniowy. Odnosząc się do obrazu idealnego, jako nie swoje odrzu­ camy zdjęcie, na którym wyglądamy inaczej. W tym wypadku - tak j ak wyglądamy rzeczywiście. Malarz namalował mnie zupełnie niepodobnie nie dlatego, że zrobił obraz kubistyczny czy w inny sposób odległy od realizmu, tylko dlate­ go, że on nie odpowiada mojemu wyobrażeniu i mojemu życzeniu. To jest konsekwencja naszej współczesności kulturowej. Pewna dowolność, autorstwo własnego obrazu, jest cechą naszej cywilizacji. Ponowoczesność umożliwia nawet kompletną, autorską kompozycję tożsamości. Jest trochę tak, że j esteśmy przekonani od co naj mniej pięćdziesięciu lat, że możemy być wiecz­ nie młodzi, gładcy, niepomarszczeni, że nic nie będzie się garbiło, nie będzie nic zwisało spod szyi itd. Proces starzenia się tkanek i wynikające z tego zmiany aparycji są trudne do przyjęcia. Pewnie dlatego tak szalenie popularna jest chi­ rurgia plastyczna („estetyczna"), kształtowanie siebie (body sculpting), dowolność budowania różnych elementów własnego ciała i tworzenia swojego wyglądu na nowo. Możemy znaleźć na świecie przykłady osób, które całkowicie się konstruują za pomocą chirurgii. Chodzi tu o dostosowywanie się do jakiegoś idealnego wyobrażenia. Nie jest to bynajmniej nowe zjawisko, lecz obecnie ma cechy nurtu, który, jeśliby go nazwać religijnym, stanowiłby Katarzyna Fac-Biedziuk religię bez Boga. Opiera się na założeniu, że wszystko można osiągnąć: smukłą sylwetkę, wieczną młodość... Wszystko mogę mieć. Kie­ dyś cechą kultury była zgoda na to, że trzeba zaakceptować pewne rzeczy i trzeba przyjąć to, na co się nie ma wpływu, czego się nie zmieni. Dziś powoduje to frustrację i nie jest częścią po­ wszechnej świadomości. Interesuje mnie kwestia pana kontaktu z pacjen­ tem. Zapewne pana pacjenci często doświadczają stanów, \tóre są trudne i do zwerbalizowania, i do zrozumienia, również przez lekarza. Czy ciało bywa tu pomocne? Ja nie lubię pojęcia „rozumieć". Dlaczego? Pracuję głównie z młodzieżą, a młodzież, zwłaszcza ta adolescencyjna, u ż y w a pojęcia „rozumieć" w znaczeniu akceptacji, zaś akcep­ tację pojmuje jako zgodę na wszystko, łącznie z całością zachowań. To nie zawsze jest moż­ liwe. Staram się być otwarty na dialog, na do­ strzeganie reakcji i sposobu myślenia, percepcji, przeżywania drugiego człowieka. Bez osądza­ nia, formułowania swoich poglądów, sterowania sprawą. Natomiast poznanie kogoś innego, także pacjenta, to niezwykle istotna kwestia. Jaki we mnie powstaje obraz drugiego człowieka, to jest sprawa zawsze niezwykle skomplikowana, po­ nieważ moje rozumienie kogoś innego składa się zawsze w ogromnej mierze z tego, czym ja sam jestem, co sam do tej relacji wnoszę. Staram się nie popełniać takich błędów, ja­ kie popełniali pierwsi antropolodzy kulturowi. Doświadczenie Malinowskiego jest dla mnie doświadczeniem znaczącym. Gdy Malinowski siedział na Trobriandach i rozmawiał ze swoimi informatorami, nie znając dobrze ich języka, zbudował bardzo interesujące koncepcje, które BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta ja bardzo lubię i często się nimi posługuję. Ale jestem świadom tego, że on nigdy nie rozstrzy­ gnął problemu, czy jego rozmówcy informowali go w sposób rzetelny. A przez rzetelność rozu­ miem tu pełnię wiedzy. On miał bardzo małe możliwości oceny, gdzie jest granica prawdy. Gdzie jest granica tego, o czym Trobriandczyk mógł z Polakiem czy Anglikiem rozmawiać. Są rzeczy, o których nie m o ż n a r o z m a w i a ć z powodów tabuistycznych. Każdy ma swoje tabu. Jestem świadom tego, że człowiek, który wchodzi ze mną w interakcję i przedstawia mi swoją opowieść, konstruuje ją w sposób wynika­ jący z jego możliwości werbalizacji, rozeznania własnych stanów, ale także szeregu osobistych tabu, których nie mogę znać, bo nie mam takiej możliwości - to jest zawsze indywidualne. Przez tabu rozumiem zakaz, którego przekroczenie rozwala konstrukcję niezbędną dla rozumienia świata. Powinienem o tym wiedzieć i poruszać się w przestrzeni, którą wyznacza wypowiedź pacjenta. Rozmowa może przebiegać w rozma­ ity sposób. Bywa, że pacjent j u ż na pierwszym spotkaniu ma jakiś obraz tego, po co przyszedł, ma jakąś motywację albo antymotywację: został nakłoniony albo mama go przyprowadziła, choć nie chciał, itp. Bywa, że sam zaczyna mówić. Ta wypowiedź może służyć porozumieniu, przy­ bliżeniu siebie i swoich problemów osobie, do której się zwraca. Ale bywa i tak, że jest zasłoną. To też jest informacja, którą mogę wykorzystać do nawiązania kontaktu, i tak się najczęściej dzieje. 61 gradowa, tak że wszystko dookoła ciemnieje, to może być albo wściekły, albo depresyjny, cho­ ciaż o tym nie mówi. Opowiada, że dzisiaj czuje się znakomicie i wydaje mu się, że jest piękny dzień. Można zobaczyć też elementy, które są w pewnym rozdźwięku. Istnieje coś takiego jak spójność ekspresji i treści - brak takiej spójności albo pewne szczególne zestawienia też są dla mnie informacją o stanie psychicznym człowie­ ka, którego badam. Najtrudniej jest wtedy, kie­ dy kontaktu nie ma, kiedy jest to, co psychiatria nazywa stuporem - człowiek wchodzi, staje jak słup soli, w ogóle się nie odzywa, nie ma eks­ presji werbalnej, mimicznej, ruchowej i wtedy badanie jest wyłącznie ograniczone do badania przedmiotowego. Można poznać sytuację, moż­ na poznać człowieka, można poznać jego stan. To jest inna jeszcze kwestia psychiatrii: są róż­ nice albo granice, albo wzajemne przeplatanie się ocen stanu, bo stan trzeba ocenić. Jest tak, że oczywiście psychiatria ma za zadanie - odwołam się do terminu, którego użył Kępiński - poznać chorego. Poznanie jest procesem, który trwa. Kępiński twierdził, że proces poznania każdego pacjenta pozwala mu także poznać lepiej siebie. I ciało też ma w tym oczywiście swój udział. Kusi mnie, ieby w kontekście tych rozwaiańporu­ szyć jeszcze jeden wątek- Chodzi o pierwszy człon nazwy dyscypliny, \tórą pan profesor się zajmuje - o psyche. Czy dzisiaj w ogóle wypada pytać o du­ szę? Ja\ to wygląda z pańskiej perspektywy? Czy rzeczywiście jest tak, jak twierdzi M. Geier, że du­ sza jest obecna jedynie jakp etymologiczny siad? A to, o czym rozmawiać się nie da? Jestem wychowany w takiej psychiatrii, która uważa, że badanie prócz rozmowy zawiera też to, co się nazywa badaniem przedmiotowym, to znaczy obserwację zachowania, czyli komuni­ kację pozawerbalną. Zatem biorę pod uwagę, że gdy ktoś wchodzi do mnie zgarbiony, jak chmura 1 (14) P009 BARBARZYŃCA To jest bardzo trudne pytanie, nie podejmę się odpowiedzi. Mogę jedynie rozważać. Nie sądzę, aby psychiatria miała w tym względzie jedną odpowiedź. Nieprzypadkowo u ż y w a m terminu „funkcjonowanie psychiczne" czy „czynności psychiczne". Robię to, żeby mieć jasne i wyraźne określenie przedmiotu swoich działań. Chociaż �Katarzyna Fac-Biedziuk 62 i tak, gdy weźmiemy do ręki współczesne pod­ ręczniki, to m o ż n a z a u w a ż y ć , że angielskie pojęcie mental - większość międzynarodowych uzgodnień redaguje się w języku angielskim jest tłumaczone na język polski jako „psychicz­ ne", a powinno być „umysłowe". Jeszcze 50 lat temu różnica w myśleniu pomiędzy północ­ ną szkołą psychiatrii polskiej, reprezentowaną przez profesora Bilikiewicza, a szkołą południo­ wą, reprezentowaną przez profesora Kępińskie­ go, wyrażała się tym, że klinika psychiatrycz­ na w Gdańsku nazywała się Kliniką Chorób Umysłowych, a klinika krakowska nazywała się Kliniką Psychiatryczną - w odwołaniu się do psyche i tatros- lekarz. Profesor Kępiński zaczy­ nał swoje wykłady od takiego etymologicznego wyjaśnienia. Natomiast trzeba również zdać sobie sprawę z tego, że pojęcie duszy w języku polskim jest tożsame z jednej strony z tym, co spirytualistycznie czy też religijnie rozumiane jako część tchnięta przez Boga w akcie stworze­ nia opisanym w Księdze Rodzaju, a z drugiej strony z czynnościami umysłu, ale także i inny­ mi aspektami mózgu. Chodzi tu o coś, co Freud nazywał aparatem psychicznym człowieka sto lat temu. W angielskim i niemieckim jest inny termin językowy na określenie duszy w rozu­ mieniu spirytualnym, w polskim jest to zatarte. Angielski jest dziś wszechobecny... galimatias i zamieszanie. Natomiast psychiatria wyraźnie ustaliła - co znajduje wyraz w odpo­ wiednim oświadczeniu wydanym przez W H O - że możemy mówić o czterech wymiarach funk¬ cjonowania człowieka: cielesnym, społecznym, psychicznym i duchowym. Zastrzega się, że zdrowie wymaga dobrego funkcjonowania we wszystkich tych wymiarach bądź też, w innym ujęciu, wymaga wykorzystania swoich możli­ wości i zaspokojenia potrzeb rozwojowych na tych czterech płaszczyznach. Traktuje się je na równi. Myślę, że nie da się uniknąć redukcjonistycznych spojrzeń, lecz dusza nigdy nie znik­ nęła z myślenia całkowicie. To pojęcie mogło być mniej modne, mogło mniej przebijać się do pojawiających się publikacji, mniej funkcjono­ wać w książkach będących aktualnie w obiegu, ale zawsze istniało. Przeczytałam niedawno w którymś z pism po­ pularnonaukowych, że neurobiologiczne metody badania ośrodkowego układu nerwowego wyka­ zały, iż psychoterapia powoduje takie same zmiany biologiczne w mózgu i całym ośrodkowym dzie nerwowym pacjenta jak leki psychotropowe. Ciekawe... Co w tym wydaje się pani takie ciekawe? Dochodzenie do obserwowałnych zmian w mó­ zgu, w ciełe za pomocą dwóch zupełnie To jest przyczyną jeszcze większego termi­ nologicznego zagmatwania. Biorąc pod uwagę poważny wpływ języka angielskiego na polski, obecnie wszędzie tam, gdzie wcześniej była mowa o „psychicznym", teraz za angielskim pojawia się przymiotnik „psychologiczny". No, to w ogóle nie ma większego sensu. Ponieważ psychologiczne nie istnieje w naturze, psycho­ logiczne to jest to, co opisuje nauka zwana psychologią. Natomiast psychic w angielskim oznacza po prostu szaleństwo. Powstaje słowny ukła­ odrębnych dróg. Tu farmakologia, tu rozmowa - specyficzna co prawda, ale rozmowa. To może moje postrzegan le świata - ajednaki - za pomocą dualistycznych kategorii. To, co na ten temat zostało powiedziane, dotyczy depresji i konkretnie odwołuje się do określonego konstruktu teoretycznego wyja­ śniającego jej biologiczny mechanizm. Ta kon­ cepcja mówi, że depresja jest wyrazem deficytu serotoniny w pewnych określonych częściach BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta mózgu i leczenie farmakologiczne jest ewident­ nie nakierowane na to, aby tę ilość serotoniny podnieść. No i udało się stworzyć takie leki, któ­ re docierają tam gdzie trzeba i wywołują efekt, który można zobaczyć. M o ż n a wówczas powie­ dzieć, że wiąże się z tym także pewna zmiana w ogólnym obrazie - depresja się zmniejsza. Badania, do których się pani odwołuje, są rze­ czywiście ciekawe, bo mówią, że określone postępowanie psychoterapeutyczne, specjalnie opracowane do leczenia depresji (psychotera­ pia poznawcza), rzeczywiście nawet szybciej n i ż leki powoduje wzrost serotoniny w tych okolicach mózgu. Jednak nadal bez odpowie­ dzi pozostaje pytanie o zależności pomiędzy przekaźnictwem, (szybkością przekazywania informacji czy poziomem aktywności ośrodka mózgowego) a stanem psychicznym i o kie­ runki tej zależności. Może jest to, jak zakłada podejście systemowe, zależność cyrkularna? To znaczy nie przyczynowo-skutkowa, jedno­ kierunkowa ani nawet zwrotna - jak w ujęciu Newtona. Wracamy teraz do ciała. Umysł ludz­ ki z trudem pojmuje cyrkularność; albo nam wygodniej, albo po prostu mamy taką strukturę mózgu, że prościej pojmujemy zależność jed­ nokierunkową n i ż złożoną. Byłoby to ograni­ czenie wynikające z naszego ciała. A gdzie jest dusza? Nie ma jasnego rozstrzygnięcia z perspek­ tywy nauki - a w każdym razie medycyna nie powinna zajmować stanowiska w tej sprawie, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 63 bo nie ma dostępu do metod pozwalających zaj­ mować się zagadnieniem - czy życie psychiczne pozostaje w j akimkolwiek związku z wymiarami metafizyczno-nadprzyrodzonymi, to znaczy czy dusza warunkuje istnienie życia psychicznego, czy nie. Można tylko dowodzić, że życie psy­ chiczne odbywa się za pośrednictwem mózgu (czyli ciała). I tu zaczyna się robić ciekawie, bo badania z zakresu tak zwanej neurobiologii rze­ czywiście to potwierdzają. Trzydzieści lat temu Eccles mówił, że nie da się samoświadomości wyśledzić za pomocą badań obrazowych czyn­ ności mózgu i można uważać, że jest ona taką aktywnością, która może być uznana za dowód na istnienie duszy. Ale badania posunęły się do przodu i te obserwacje, na które powołuje się Eccles, są wysuwane dzisiaj jako argument, że samoświadomość nie ma ośrodka (to znaczy, nie udaje się znaleźć jąder samoświadomości albo też układu samoświadomości). Obrazowy przykład Ecclesa polegał na przed­ stawieniu wyników badań aktywności mózgu psa i jego pana, kiedy obaj słuchają Mozarta. Można zidentyfikować wówczas aktywność ośrodków rejestracji, analizy, przyjemności. Okazuje się, że są takie same. Nic nie wskazuje na aktywność ośrodków odpowiadających za - zakładaną tylko u człowieka - świadomość słuchania Mozarta i świadomość przeżywanej przy tym przyjem­ ności. To wspiera hipotezę, że samoświadomość jest wyrazem aktywności zorganizowanej cało­ ści. Mózgu. Dziękuję z a rozmowę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4642ed0364b1169f8a9ab8e0445aaf8.pdf 43a135ed7b1a238ca95dba6de0c21a0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5560 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5170 Title A name given to the resource Wspomnienia przez pryzmat ciała/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.4547 Creator An entity primarily responsible for making the resource Budrewicz, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Budrewicz | WSPOMNIENIA P R Z E Z P R Y Z M A T C I A Ł A DOŚWIADCZENIA K O B I E T - W I Ę Ź N I A R E K O B O Z U Wszystko czym jesteśmy, musi być wyrażone - umysł i ciało a jest to proces niezwykle trudny i niebezpieczny. Virginia Woolf Czy jest coś, co wyznacza niezwykłość kobiecego pisa­ nia? Podobnie jak przywołana wyżej Virginia Woolf, Ewa Kraskowska podaje typowo kobiece cechy pisarstwa: „rozluź­ nienie spójności tekstu, fragmentaryczność, nielinearność, eks-centryczność, dygresyjność, przewaga teraźniejszości nad epickim czasem przeszłym, wreszcie - somatyczność, czyli swoiste pisanie ciałem". We francuskim feminizmie pojawia się pojęcie ecriture feminine, które amerykańska badaczka Elaine Showalter definiuje jako „wpisanie kobiecego ciała i kobiecej odmien­ ności w język oraz tekst" . Kobiece ciało jest postrzegane przez współczesne feministki jako bezpośrednie źródło ko­ biecego pisarstwa, potężny alternatywny dyskurs; pisać cia­ łem to odtwarzać świat. Kobieta - autorka chłonie obrazy z zewnątrz, ulega im, „staje się lustrem, a jej wytwór lustrza­ nym odbiciem" . 2 wspomnieniach z czułością; wskazują na to zdrobnienia ich imion: Zosia, Marysia, Alinka, Haneczka. U Delbo jest Lulu, Sally, Viva i jest też „noga Alice" - kawałek drewna, który żyje, jest bardziej żywy od swojej właścicielki, bo istnieje: „Położona na śniegu noga Alice jest żywa. Musiała się odłą­ czyć od martwej Alice". Sztuczna noga - przedmiot, który miał ułatwić życie, usprawnić ciało, staje się pars pro toto martwej Alice. U Delbo nie ma czułości, jest tylko naga prawda.To pamiętanie z Imienia jest też sposobem na wyłowienie jednostek z masy podobnych ciał - „manekinów". 8 3 4 Szczególne miejsce w kobiecym pisarstwie zajmować ma doświadczenie; autorka przez odsłonięcie własnej intymno­ ści, używanie emocjonalnego języka, powinna nawiązać kontakt z adresatem wypowiedzi - najlepiej z inną kobietą. W słynnym Śmiechu Meduzy Helenę Cixous stwierdza: „poprzez pisanie kobieta znowu zaistnieje ciałem, które jej więcej niż odebrano, bo sprawiono, że było dziwnie obce jej samej". Fragment ten nie odnosi się bezpośrednio do do­ świadczenia kobiet w obozie koncentracyjnym (nie o tym albo nie tylko o tym pisze Cixous), ale nadaje się doskonale do analizy tego zjawiska. Już w pierwszych chwilach po przy­ jeździe do obozu odbiera się ludziom ciała. Jak na tonącym statku, pierwszeństwo mają kobiety i dzieci, do umierania również. Te, które przeszły wstępną selekcję, zostają pozba­ wione włosów, są dezynfekowane w miejscach intymnych brudną szmatą. Nie ma tu już miejsca na skromność, wstyd. „Podchodziłyśmy gęsiego do miski. Tam nacierano każdą pod pachami i między nogami, co pobudzało stojących obok SS-manów do ustawicznego śmiechu. [...] widać było, że są zachwyceni naszymi niezgrabnymi, wstydliwymi ruchami" - tak Żywulska wspomina dezynfekcję. Ciało nie jest już wła­ snością kobiety, należy teraz do obozu, obóz robi z nim co chce. 5 6 Poprzez pisanie ma zostać usłyszane kobiece ciało, ko­ bieta ma znowu zaistnieć cieleśnie, ciało ma się stać wyrazi­ cielem stylu. Kobiece pisanie to akt wywrotowy, to wprowa­ dzanie „chaosu wypowiedzi osobistej, pełnej imion własnych i przypisanych im znaczeń" . We wspomnieniach Żywulskiej wiele jest imion koleżanek z obozu, nie chce ona, by były anonimowe, pozostały tylko numerem. Każda z nich to inna historia cierpienia i umierania, a wszystkie traktowane są we 7 Punktem wyjścia twórczości kobiecej są doznane urazy, te fizyczne i psychiczne, ogólniej - doświadczenie negatyw­ ne. Kobiety „zapisują ranę, piszą bo zostały okaleczone" . W sposób zwielokrotniony i dosłowny takie rany powstają w obozie koncentracyjnym. Jedna z bohaterek Żywulskiej mówi: „nasze cierpienie polega przede wszystkim na ciągło­ ści, na beznadziejności. Jesteśmy wiecznie w stanie bólu PISMO ANTROPOLOGICZNE 9 �Małgorzata Budrewic; psychicznego i fizycznego. To tak jakby stale bolał ząb. I tak jakby stale ktoś bliski umierał. I tak jakby stale ktoś na ciebie pluł. W obozie ciało stawało się boskim centrum świata; to wokół niego rozgrywał się cały dramat istnienia. Francois Chirpaz - francuski myśliciel - w swoim eseju poświęconym ciału stwierdza, że z a u w a ż a m y j e g o o b e c n o ś ć d o p i e r o w momencie dyskomfortu - bólu; w tym momencie staje się ono dla nas światem. Ból wywołuje rozkład egzystencji. Jesteśmy zablokowani w swoich ciałach, a kobiety w obozie były w nich wręcz uwięzione. „Była naprężona od palców ręki do palców stopy, ale za każdym razem [...] spadała. Ciało jej stawało się nagle miękkie i żałosne. Potem podnosiła gło­ wę, na twarzy malowała się praca mózgu, to działo się we­ wnątrz niej i przygotowywało ręce i nogi do w y s i ł k u " - tak Delbo opisuje starania wycieńczonej więźniarki by wyjść z rowu. Umysł stara się zapanować nad ciałem, przejąć nad nim kontrolę, zmusić do posłuszeństwa, ale ciało nie należy już do niej, porusza się jakby nie było nią i wygląda tak obco. 10 11 12 Żywulska wspomina spotkanie z mężczyzną nad rzeką. Nie czuje się kobietą, nie chce więc na niego patrzeć, by nie dostrzec w jego spojrzeniu siebie odartej z kobiecości: „Czu­ jąc na sobie wzrok mężczyzny, kobieta dotyka prawdy o In­ nym [...] i o sobie samej w oczach Innego". Nie chce skon­ frontować się z prawdą, którą przecież zna. Kiedy on ją cału­ je, wcale nie jest zadowolona: „Czy pan zwariował, miesiąc nie myłam twarzy ani zębów. Czy pan jest ślepy, jak można mnie całować, pan nie ma za grosz poczucia estetyki!" W obozie kobieta nie może być kobietą. Pozbawia się ją na każdym kroku jej cech dystynktywnych. Czy jest kobietą postać bez włosów, z wyschniętymi piersiami, wysterylizowana, nie mająca miesiączki, ważąca ok. 25 kg, brudna, za­ wszona, śmierdząca? Co ten obraz ma wspólnego z bujnym, zdrowym, przedwojennym kobiecym ciałem, ciałem estetycz­ nym? Kobiety przejeżdżają blisko nas. Krzyczą. Krzyczą, a my nic nie słyszymy. [...] Ich usta krzyczą, ramiona wycią­ gnięte w naszym kierunku krzyczą, wszystko w nich krzy­ czy. Każda z nich jest krzykiem. Ich ciała są jak pochod­ nie, płonące krzykiem przerażenia. Każda jest zmateriali­ zowanym krzykiem, wyciem - którego nie słychać. [...] Nasze oczy krzyczą, nie wierzą. 16 Krzyczą odstające kości, przeraźliwa chudość, nawet chód jest krzykiem - głowa ciągnie resztę ciała, siedlisko ludzkiej myśli ciągle chce przewodzić upartemu, głodnemu, spragnionemu, choremu ciału. Ale histeria bywa też głośna, manifestuje się jako bunt, protest przeciw umieraniu tak nieludzkiemu, tak niesprawie­ dliwemu. Ostatnie pożegnanie, ostatnia skarga, ostatnie sło­ wo przejawia się nagle, jakby na sygnał, zaczynały krzyczeć. Krzyk zwiększał się, podnosił i rozlegał za murem. To były już tylko krzyczące usta, wyjące ku niebu, siedzące, wy­ krzywione. [...] Wkrótce krzyk ponownie podnosił się, nie rezygnowały, nie chciały się poddać, był teraz przeraźliwszy, rósł i opadał w łkanie i ciszę, w oczach nie było na­ dziei. 17 13 14 Lucy Irigaray uważa, że kobiecy głos w systemie repre­ zentacji i wiedzy, które są fallocentryczne, to tylko pogłos. Jedynym sposobem kobiecej wypowiedzi jest w nim furia, kiedy ciało wypowiada się w sposób nie dający się zwerba­ lizować. Histeria - jej zreformowana, ucywilizowana forma pozwoli kobiecie wypowiedzieć się w sposób niezależny od obrazów i logiki fallocentrycznej. Histeria jest w obozie je­ dynym sposobem wyrażenia sprzeciwu. Ciało mówi, ciało krzyczy - bezgłośna kobieca histeria. 15 Nie chciały umierać w ciszy, nie mogły umierać w ciszy, mimo że dla oprawców ich krzyk nic nie znaczył. Kobiety wyrażają się w płaczu, świadczy on o ich niesa­ mowitej wrażliwości, o tym, że jeszcze czują i to w sposób tylko im właściwy. Kiedy serce zmienia się w kamień - łzy wysychają. „Dobrze byłoby gdybyś płakała" - ktoś radzi Żywulskiej - „ale ja nie umiałam p ł a k a ć " - tłumaczy się ona. Zabrano kobietom kolejny środek wyrazu uczuć, uciszono je znowu. W obozowych wspomnieniach mężczyzn, które czytałam, nie spotkałam się z opisem wzajemnego ogrzewania się cia­ łami w czasie apelów. Kobiety piszą o tym jak o bardzo nor­ malnej, naturalnej sprawie: „Trzymamy się razem, ściśnięte, piersi przy plecach, tworząc jakby jeden system krążenia k r w i " ; „starałyśmy się stać zwartą masą, żeby ogrzewać się ciałami" . Solidarność kobieca to solidarność ciał, tych owrzodzonych i ropiejących, które na przekór biologii za­ chodzą w ciążę, cudem rodzą dzieci i ukrywają je. Mimo tych n a d l u d z k i c h okoliczności i wysiłków, dzieci i tak muszą umrzeć. Do 1943 roku kobiety w ciąży bez względu na po­ chodzenie były gazowane, albo zabijane zastrzykiem fenolu w serce. Jeśli więźniarce udawało się donosić ciążę, śmier­ telny zastrzyk dostawało i dziecko. Jeśli do obozu przybyła większa ilość kobiet w ciąży, bez względu na jej zaawanso­ wanie dokonywano zabiegów spędzania płodu. Wiele ko­ biet przypłaciło je życiem. 18 19 20 21 A jednak ciąża była kobiecym i niezaprzeczalnie ciele­ snym przeżyciem i solidaryzowała współwięźniarki. Żywul­ ska opisuje przypadek ukrywania dziecka młodej Żydówki w szpitalu. Wszystkie kobiety pomagały. Dziwiło, że dziecko „urodziło się wyjątkowo zdrowe i śliczne", że matka miała p o k a r m , że „na przekór wszystkim dziecko rozwijało się i było coraz rozkoszniejsze". Żadna nie miała jednak wąt­ pliwości, że w końcu dziecko musi umrzeć. W warunkach obozowych łatwiej wierzyło się w złe zdarzenia. 22 Nagość w obozie była wszechobecna. Nagie ciała krąży­ ły po obozie albo się po nim walały. Nago się chorowało na rewirze, nago się umierało, stało na apelu, czekało na de­ zynfekcje w mroźne zimy. Nago szło się do komór gazowych, a potem nagie ciała palono w krematoriach. Obnażone ciała miały dodatkowo poniżyć, odczłowieczyć, zawstydzić. Nie można było nie doświadczyć obozu przez ciało. Delbo przy­ równuje ciała więźniarek d o manekinów. W s p o m i n a , że w dzieciństwie bała się manekinów, że zmieszana była ich 46) Numer 10/2005 �WSPOMNIENIA P R Z E Z P R Y Z M A T C I A Ł A . . nagością: „nigdy nie pomyślałam, że mogły istnieć nagie, bez włosów". W obozie „manekiny" są wszędzie „trzeba je odróżniać od śniegu. Wypełniają dziedziniec. Są nagie. [...] Głowy są ogolone, włosy podbrzusza sterczą sztywno. [...] Sterczące palce stóp są [...] dziwaczne. Straszliwie dziwacz­ ne". Dzieciństwo minęło bezpowrotnie, teraz autorka jest dorosła i może patrzeć na „manekiny" bez lęku. Kobiety, jeśli udało im się przetrwać piekło na początku obozu, zimno, głód, apele, dezynfekcje, jeśli nie załamały się psychicznie, znajdowały siłę, by ochraniać własną egzy­ stencję i - jeśli było to możliwe - również życie innych. Każ­ dy, kto przeżył obóz, musiał dać świadectwo, opisać nieopi­ sane, odczuć wszystko jeszcze raz cieleśnie, włożyć palec we własną ranę, „posypać ją solą". W tym rozumieniu prze­ życia zarówno mężczyzn, jak i kobiet bywają podobne. Róż­ ni je jednak sposób opisu, który jest bardziej cielesny u ko­ biet. Zdają się mówić - „jesteśmy swoimi ciałami". Widać to wyraźnie we wspomnieniach Charlotte Delbo i Krystyny Żywulskiej, więźniarek obozu Oświęcim - Brzezinka. 23 24 1 V. Woolf, Speech. Manuscript Notes, cyt. za: E. Showalter, Krytyka feministyczna na bezdrożach, przet. I. Kalinowska-Blackwood, „Teksty Drugie" 1993, nr 4/5/6, s. 132. 2 E. Krasowska, Kilka uwag na temat powieści kobiecej, gie" 1993, nr 4/5/6, s. 262. 3 E. Showalter, dz. cyt., s. 123. „Teksty Dru­ 4 K. Kłosińska, Ciało - pożądanie - ubranie. O wczesnych ściach Gabrieli Zapolskiej, Kraków 1999, s. 15. powie­ 5 H. Cixous, Śmiech Meduzy, przeł. A. Nasiłowska, „Teksty Drugie" 1993, nr 4/5/6, S. 152. 6 K. Żywulska, Przeżyłam Oświęcim, Warszawa 1946, s. 55. 7 H. Cixous, dz. cyt., s. 160. 8 Ch. Delbo, Żaden z nas nie powróci, przeł. K. Malczewska - Giovanetti, Oświęcim 2002, s. 70. 9 K. Kłosińska, dz. cyt., s. 69. K. Żywulska, dz. cyt., s. 98. 1 11 F. Chirpaz, Ciało, przeł. J. Migaslński, Warszawa 1998, s. 20-24. Ch. Delbo, dz. cyt., s. 42. ' K. Kłosińska, dz. cyt., s. 44. K. Żywulska, dz. cyt., s. 42. : 14 ' E. Grosz, Jacques York 1990, s. 174-183. 6 7 Lacan. A feminist introduction, Ch. Delbo, dz. cyt., s. 58 - 59. Tamże, s. 8 2 - 8 3 . 8 K. Żywulska, dz. cyt., s. 9 1 . 9 Ch. Delbo, dz. cyt., s. 104. 20 London - New K. Żywulska, dz. cyt., s. 29. 21 L. Cebo, Więźniarki w obozie hitlerowskim w Oświęcimiu - Brze­ zince, Katowice 1984. 22 K. Żywulska, dz. cyt., s. 94. 23 Ch. Delbo, dz. cyt., s. 32. 24 Tamże, s. 3 1 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb6b690201a12482377781ef997522f4.pdf 5f69823e4d0fce9098013598936225b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5548 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Jung, Carl Gustaw (1875-1961) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5159 Title A name given to the resource C.G.Jung / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11)/10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.68-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chlebosz, Mirosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Mirosław Ur. w 1980 r., magister filozofii (2005 r.) i komunikacji społecznej (2006 r.) Uniwersytetu Wrocławskiego, absolwent studiów p o d y p l o m o w y c h z zakresu C h l e b o s z psychologii na UJ i historii na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m , gdzie pracuje nad pracą doktorską na W y d z i a l e N a u k Społecznych. Pełni t e z obowiązki specjalisty terapii uzależnień w O ś r o d k u W c z e s n e j Terapii i Profilaktyki M O N A R w e W r o c ł a w i u . C G . Jung „ M o j e życie j e s t h i s t o r i ą s a m o u r z e c z y w i s t n i e n i a się n i e ś w i a d o m o ś c i " potkanie z inną rzeczywistością, zderze­ nie z nieświadomością silnie wryło się w moją pamięć i jest nie do wymazania. Tii Tu zawsze była pełnia i bogactwo, tak że wszyst­ ko inne musi zejść na dalszy plan" . V Q W 1 Carl Gustav Jung, mając osiemdziesiąt trzy lata, podjął się opowiedzieć swoją historię życia w dziele pt. Wspomnienia, sny, myśli, zastrzega­ jąc, iż chce relacjonować wydarzenia wewnętrz­ ne w świetle, w którym bledną wspomnienia związane z faktami świata zewnętrznego. Nie uważał się za człowieka mądrego, czemu dawał świadectwo w opowiadanej historii o wędrow­ cu, który w swoim życiu własnym kapeluszem czerpał wodę z potoku . Pytany wielokrotnie, co to oznacza, odpowiadał, że nie on jest tym po­ 2 CG. Jung, Wspomnienia, sny, myśli, przeł. R. Reszka i L. Kolankiewicz, Warszawa 1997, wyd. 2, s. 14; dalej będę nazywał tę pozycję WSM. tokiem, a jedynie stoi nad brzegiem strumienia życia i podziwia to, do czego zdolna jest natura. Natomiast wiedza o procesach zachodzących w duszy człowieka ukształtowała jego stosunek do świata. Jednak duża liczba Jungowskich wspomnień jest ściśle spleciona z jego ideami naukowymi. Aby móc zajrzeć w duchowy świat człowieka, nie ma lepszej drogi n i ż prześledzenie jego subiek­ tywnych przeżyć. Często stają się one inspiracją dla badacza do dokonywania odkryć naukowych, które z kolei składają się na dorobek wiedzy całej ludzkości. Sam Jung pisze, że był w nim jakiś „demon" i uskrzydlał go do impulsu poznawcze­ go, a ten nie pozwalał mu poprzestać na tym, co j u ż osiągnął, ale determinował go jako odkrywcę do ciągłego poszukiwania własnej wizji . 3 1 Ibid., s. 309. Ibid., s. 310. 2 3 B A RB AII Z!/NC ft 1(111 P B D B �C G . Jung 69 Wewnętrzna biografia Junga nieodzownie związana jest z określonym przez niego świato­ poglądem. Pozwolę sobie pokrótce przedstawić kanon wpływów kształtujących jego stosunek do świata, jaki został usystematyzowany przez J. Prokopiuka we wstępie do książki Archety­ py i symbole. Pisma wybrane* Carla Gustava Junga. W dużym stopniu odbija się w jego zapa­ trywaniach echo myśli religijno-filozoficznej, utożsamianej z wiarą protestancką, Lutrem, Kalwinem, z pietyzmem i Schleiermacherem oraz idealizmem niemieckim od Kanta, Fich¬ tego, Schellinga, Hegla aż po Schopenhauera. Faust Goethego oraz Takp rzecze Zaratustra Nietzschego to dzieła literackie wskazujące we­ dług Junga drogę prowadzącą w głąb nieświa­ domości . Przyrodoznawstwo, a w szczególności teoria Darwina i cały dział nauk antropologii, etnologii, socjologii oraz historii były płodną dziedziną, z której czerpał Jung . 5 6 Wraz ze wzrostem zainteresowań nauką Jung odkrył swoje powołanie do zawodu psychologa i psychiatry. Będąc młodym człowiekiem, był pochłonięty zdobywaniem wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej, psychofizyki. I n ­ teresowały go także osiągnięcia szkoły W Wundta . Jako młody psychiatra znalazł się w kręgu wpływów E. Bleulera, pod którego kierunkiem bronił swojej pracy doktorskiej, odwołując się między innymi do parapsychologii. Niemały wkład w jego światopogląd mieli nieortodoksyjni badacze nurtu psychologii, do którego należeli tacy myśliciele jak P. Janet, T. Flournoy i W Ja7 CG. Jung, Archetypy i symbole, wybrał i przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 1976. Ibid., s. 11. Ibid., s. 6 Ibid, s. 7. Ibid., s. 8. F. McLynn Carl Gustav Jung, przeł. R. Bartołd, Po­ znań 1996, dalej będę nazywał tę pozycję ML. Frank 4 5 6 7 8 9 mi) nm uumnn mes. Największy wkład w koncepcje Junga ma Zygmunt Freud, który otworzył przestrzeń myśli ludzkiej ukierunkowanej na niezgłębione króle­ stwo nieświadomości . Na zakończenie omawiania kręgów wpły­ wów formujących światopogląd Junga należy zaznaczyć, iż uważał on, że tylko te wydarzenia z całego jego życia mają największą wartość, w których świat nieprzemijający należący do przeżyć wewnętrznych utrwala się i głęboko zapisuje w świat przemijający. Mam tu na myśli deklaracje Junga przyznającego się, że napisana autobiografia Wspomnienia, sny, myśli uboga jest w zdarzenia dotyczące jego spotkań ze znamie­ nitymi osobami czy związane z odbytymi podró­ żami choć i one znalazły w niej swoje miejsce Najważniejsze dla niego było to, czy sam pozo­ stawał w zgodzie indywidualnym doświad­ czeniem introspekcji a to można tylko wyrazić orzezmit co udowadniaia iego słowa- Mit iest bardziei zindywidualizowany i wyraża żvcie do kładnie niz nauka która nosługuie sie noieciami średnie zbyt ogólnikowymi by mogła nodołać subiektywności i różnorodnościżycia" 8 9 10 Mit, który opowiada Jung, jest przykładem samourzeczywistnienia się tego wszystkiego, co spoczywa w nieświadomości, a co inspiru­ je do procesu indywidualnego rozwoju i dąży z wszelkimi uwarunkowaniami ludzkiej psyche do zjednoczenia w całość treści świadomych i treści nieświadomych. Alegorycznie m o ż n a u t o ż s a m i ć istnienie ludzkie z rośliną czerpiącą życie ze swojego kłącza. Fundament i właściwa część rośliny są 11 McLynn w biografii szwajcarskiego psychiatry i psycho­ loga sugeruje, że Jung za deklaracją opisywania przeżyć wewnętrznych chciał ukryć niezręczne lub niemiłe relacje o zdarzeniach ze świata zewnętrznego. WSM, s. 13. Obecnie ta roślina w współczesnej filozofii dekonstrukcjonizmu nazywana jest rhizomą. 10 11 �Mirosław Chlebosz 70 wyższy cel - leży na dnie oraz w mrokach nie­ świadomości" . Rozwój nieświadomego jest bardzo indy­ widualnym doświadczeniem, które nie sposób przełożyć na język nauki, dlatego możemy mó­ wić o nim jedynie w odniesieniu do „opowie­ dzianych historyjek" Junga. Stanowią one tylko wprowadzenie w duchowy świat badacza i jego odkryć. Śledząc jego proces indywiduacji, bę­ dziemy się zatrzymywać przy poszczególnych etapach rozwoju nieświadomego szwajcarskiego analityka: dzieciństwie, młodości, latach stu­ diów, pracy w szpitalu w Burghólzli. Możemy powtórzyć za Jungiem, iż są to „stacje nieświado­ mego" ^Vtedy to właśnie zaczął on odkrywać istnienie nieświadomości zbiorowej i jednost­ kowej. 13 14 15 Pierwsze wspomnienia Junga sięgają okresu niemowlęctwa, z w i ą z a n e one były z dozna­ waną zmysłowo percepcją zapachu i widoku liści, przez które połyskujące promienie słońca docierały do leżącego w wózku dziecka . Zna­ czące było to, że w pierwszych swoich wspo­ mnieniach nie chciał pamiętać o rodzicach. Był to symptom, iż małżeństwo jego rodziców było wstrząsane kryzysami, napięciami i kłótniami, co według Junga przyczyniło się do później­ szych problemów zdrowotnych ojca. Ten okres odcisnął piętno na jego całym życiu, ponieważ jak zauważył Freud- W każdej psychoanalizie iest zazwyczai tak że pierwsze wspomnienia którym pacjent przypisuje nadrzędne znaczenie' którymi rozpoczyna sie historia iesro życia zuia sie naiwaznieiszymi tymi które zawieraia klucz do ukrytych stronić jego umysłu" i nie¬ świadomości 16 niewidoczne, gdyż tkwią w kłączu, podobnie jak w życiu ludzkim podstawą są treści nieświado­ me, ukryte i trudno dostępne. Życie świadome człowieka to symboliczny kwiat ginący z nasta­ niem zimy, trwający tylko jedno lato i mający swoje nieprzemijające źródło w kłączu - w nie­ świadomości . 12 1. Tropy n i e ś w i a d o m e g o „Początek, w którym wszystko jest jeszcze jednością - który zatem pojawia się jako naj­ 12 13 14 15 CG. Jung, op.cit., s. 14. CG. Jung, Podróż na Wschód, Warszawa 1989, s. 54. WSM, s. 13. Ibid., s. 33. 17 Kiedy Jung miał około trzech lat, a jego matka przebywała w szpitalu w Bazylei, ogarnęło go Ibid., s. 16. The Standard Edition of the Complete Psychologi­ cal Works of Sigmund Ereud, 24 tomy, red. J. Strachey, 1953-1974, torn 17, s. 149. 16 17 BARBARZYfoCft 1(111 P O D B �71 C G . Jung poczucie opuszczenia . Z tego okresu pamięta pierwszy sen. Śniło mu się, że za gospodarstwem kościelnym zdołał odkryć dziurę obłożoną ka­ mieniami, a wchodząc tam i odsłaniając zieloną kotarę, ujrzał złoty tron. W kamiennej komna­ cie spowitej mrokiem siedziała na tronie postać przypominająca potężny pień drzewa z okrągłą głową i jednym okiem patrzącym w górę. T u ż przed przebudzeniem słyszał jeszcze w śnie głos wołającej matki: „To jest ludożerca" . Jung z czasem uświadomił sobie, iż był to rytualny Fallus. Objaśnienie tego snu jest przedmiotem interpretacji a ż do dziś. J u ż między innymi Frank McLynn w książce Carl Gustav Jung po­ twierdza interpretacje Junga i jego zwolenników, którzy utożsamiali Fallusa z siłą twórczą , a ja bym podkreślił, iż ma ona swoje źródło w nie­ świadomości. Ten sen jest przykładem dotarcia do treści ukrytych poprzez treści ujawnione za nomoca znaczeń symbolicznych mitologicz nych, religijnych . ' 18 19 20 21 Kiedy młody Carl zobaczył pierwszy raz ka­ tolickiego księdza w sutannie przechodzącego obok jego domu, przerażony uciekł i schował się na strychu. To, że mężczyzna był ubrany podobnie jak kobieta, wzmogło w Jungu strach związany z rozumieniem normalnego stanu rze­ czy i w konsekwencji wywołało w nim fobię wy­ rażającą się w „kompleksie jezuity". Przez całe dzieciństwo oraz lata młodości czuł się wyalie­ nowany i samotny z powodu własnych, tajemni­ czych doświadczeń. Zaliczał do nich znajomość ze zrobioną jeszcze w tajemnicy przed światem WSM, s. 19. Ibid., s. 20. ML, s. 19. Ibid., s. 20. Ibid, s. 32; Jung używał terminu „aktywna imaginacja", aby opisać proces marzenia na jawie. Na początku osoba koncentruje się na określonym punkcie w przestrzeni, nastroju, obrazie lub wydarzeniu; następnie uruchamia się 18 19 20 21 22 mi) im mminn drewnianą figurką, z którą rozmawiał, pisał do niej listy i odwiedzał ją na strychu. Była to pierwsza nieświadoma próba stworzenia tajem­ nicy, która dawała mu poczucie satysfakcji oraz bezpieczeństwa, a co najważniejsze - stanowiła sens jego dzieciństwa. 2. R o z d w o j o n a o s o b o w o ś ć Gdy zbliżały się dwunaste urodziny Junga, nawiedziła go fantazja, która przybrała postać na jawie. McLynn referuje, iż owa wizja zosta­ ła określona przez autora mianem „aktywnej imaginacji" . Ujrzał w niej katedrę w Bazylei, o strzelistych wieżach sięgających aż do nieba. Tam natomiast Bóg, zasiadając na tronie, po­ czął burzyć dach i mury kościoła, rozbijając je na kawałki. Owa „aktywna imaginacja" była wyrazem pragnienia więzi z Bogiem, ale przede wszystkim źródłem rozdwojenia osobowości, gdyż za sprawą owej złowróżbnej wizji miał poczucie, że jest albo błogosławiony, albo święty, albo przeklęty. 22 Po latach stwierdził, że największą tragedią lat młodości było obserwowanie ze smutkiem, jak jego ojciec załamuje się nerwowo, zmagając się z problemami dotyczącymi wiary . Motyw osobowości numer jeden i numer dwa ma swoje źródło, oprócz wspomnianej powyżej „aktywnej imaginacji", w archetypie ojca, ale także w arche­ typie matki. Schizofreniczne rozdwojenie osobo­ wości u matki stanowiło przyczynę ciągłej obawy Junga przed popadnięciem w tę chorobę . Gdy 23 24 łańcuch towarzyszących temu fantazji czy wyobrażeń, któ­ re stopniowo przyjmują dramatyczny charakter. Później te wyobrażenia zaczynają żyć własnym życiem i rozwijają się według własnej logiki (A. Samuels, B. Shorter, F. Plaut, Krytyczny słowni^ analizy jungowskiej, UNUS, Wałbrzych 1994, s. 24). Ibid., s. 33. Ibid., s. 15 i s. 37. 23 24 �72 Mirosław Chlebosz mówił o osobowości numer jeden, charaktery­ zował ją jako syna proboszcza, pełnego ambi­ cji i zainteresowań nauką. Natomiast drugą, „pochodząca z innej epoki", widział Jung jako sceptyka, samotnika, niedowiarka nieufnego w z g l ę d e m całego świata, lecz zawsze blisko obcującego z naturą, przyrodą. Pierwsza z tych osób to zwykły chłopiec żyjący codziennością, druga postać istnieje w świecie snów, wizji, fan­ tazji, wyobraźni. W szesnastym roku życia lektura takich au­ torów, jak Arystoteles, Kant i Schopenhauer przyczyniła się do jego rozwoju intelektualne­ go, który zmniejszył rozdarcie między dwiema osobowościami - zauważył McLynn . Niemniej jednak nawiedzające go fantazje o tajemni­ czym zamku, gdzie w laboratorium wytwarza się złoto , czy o jego czteromasztowcu płynącym w górę Renu były wyrazem ciągłej niezgodności między jawą a snem, wewnętrznym dyskursem niemogącym się uporać z opozycyjną do niego wiedzą naukową i teologiczną. Mimo wewnętrznego rozdarcia wciąż po­ szukiwał odpowiedzi na nurtujące go kwestie filozoficzno-teologiczne, aż w końcu znalazł ukojenie w dziele Goethego Faust. Tytułowy bohater był odpowiednikiem drugiej osobowości Junga. Dzięki niemu uzmysłowił sobie, że nie jest samotny, odosobniony w swoich myślach i problemach, co częściowo inspirowało go do wciąż jeszcze nieuzasadnionego zmagania się z tajemnicą życia nieświadomego. Kilka lat póź­ niej to Zaratustra zajmie miejsce Fausta, jednak z racji tragicznego szaleństwa i śmierci Frydery­ ka Nietzschego na długi okres Carl zatrzaśnie drzwi poznania swojej nieświadomej osobowo­ ści otworzone przez Fausta . 25 26 27 Ibid., s. 36. WSM, s. 77. P. Sacha, Psychologia religii, przeł. P. Jabłoński, M. Sacha, P. Sacha, Warszawa 1999, s. 359. 25 26 27 Filozoficzne aspekty tych dzieł tworzyły póź­ niejsze podwaliny systemu myślowego i stały się fundamentem jego patrzenia na świat oraz życie. Wszelkie indywidualne próby zniesienia wewnętrznego podziału niosły bolesną frustra­ cję i rozczarowanie. Owocem badań Junga nad skojarzeniami i podzielną osobowością była teoria kompleksów jako odszczepionych części psychiki, skupiających się wokół znaczeniowego jądra, które jest nieświadome . Wzajemna gra pomiędzy tymi stosunkowo nieświadomymi częściami osobowości numer jeden i numer dwa niejednokrotnie dopełniała poziom świadomego życia i nieodzownie mia­ ła wpływ na archetyp ammy. Cechy związane z odmienną płcią, wyniesione z wzorców, odbić z a c h o w a ń zaobserwowanych w dzieciństwie na planie przeżyć wewnętrznych Junga, uosa­ biają różne aspekty emocji i nastrojów oraz są źródłem oddzielnej osobowości zwanej animą. Wspomnienia młodej dziewczyny, która zajmo­ wała się nim pod nieobecność rodziców, matki i - między innymi - Helen Preiswerk stały się później kolejnymi aspektami ammy. Anima często pojawia się w snach i długo pozostaje nieświadoma. Może ona również uosabiać okul­ tystyczne związki z wiedzą tajemną i światem ciemności . 28 29 3. D r o g a d o p s y c h o a n a l i z y Nastoletni Jung zaabsorbowany problemami osobowości numer jeden i numer dwa dostrze­ gał w tamtym okresie, w snach i fantazjach, wskazany cel życia przez nieświadomość. Jed­ nym ze wspomnianych snów był sen o wyko­ paliskach szczątków prehistorycznych zwieO. Vedfelt, Dysocjacyjne zaburzenie osobowości. Osobo­ wość mnoga [w:] „Albo albo. Nieświadomość" 2002, nr 1, s. 38. P. Sacha, op.cit., s. 366. 28 29 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �C G . Jung 73 rząt znad Renu , inny traktował o napotkanym w leśnym jeziorze dziwnym stworzeniu. Te dwa sny sugerowały, że właściwym kierunkiem stu­ diów jest zoologia, a w konsekwencji medycyna, której nauka zaczyna się od poznania wiedzy przyrodniczej. Potwierdzeniem są te oto słowa Junga: „Muszę poznać naturę, świat, w którym żyjemy, wszystko, co nas otacza [...]. Oba te sny nieodpartą moca^ popchnęły mnie ku naukom przyrodniczym. [...] Teraz jednak uświadomi­ łem sobie, że studia medyczne zaczynają się przecież od dyscyplin przyrodniczych" . 30 31 Zawierzając głosowi nieświadomości w snach, przekonał się do kariery naukowej i rozpoczął studia medyczne w Bazylei, a po ich ukończeniu podjął prace psychiatry w szpitalu w Burghólzli pod okiem Bleulera. W Bazylei, aby otrzymać stopień doktora medycyny, Jung napisał pracę o psychologicznych podstawach okultyzmu. Wpadł na pomysł wykorzystania doświadczeń z Helen Preiswerk dla zilustrowania podjętego tematu traktującego również o mediumizmie . 32 Frank McLynn sugeruje, że przyczyną zja­ wisk okultystycznych w mieszkaniu rodzinnym Junga była Helen Preiswerk. W wyjaśnieniu uza­ sadnia, iż „nierozładowane wibracje psychiczne" wynikłe w czasie seansów, w których Preiswerk była medium, spowodowały bezpośrednio tajem­ nicze zdarzenia, takie jak pęknięcie solidnego stołu jadalnego czy rozpadniecie się na kawałki ostrza noża. Te zjawiska nie dawały się wytłu­ maczyć prawami fizyki, a wkrótce młody student Carl oświadczył, że to właśnie dzięki Helen za­ uważył istnienie nieświadomości. McLynn pisze o tym następująco: Jungowi wydawało sie że na istnienie nieświadomości wyraźnie wskazuje zdolność Helen w stanie mediumicznym, do 30 31 32 33 34 WSM, s. 82. Ibid., s. 81. ML, s. 50. Ibid., s. 44. Ibid., s. 52. mi) nu uumnn osiągnięcia o wiele wyższego poziomu w porów­ naniu z jej stanem na jawie" . Tutaj również leżą źródła stanowiące inspi­ rację Junga do stworzenia teorii indywiduacji. Zanim jednak rozpoczął karierę psychiatryczną, odkrył i utwierdził się w przekonaniu, że treści nieświadome mogą przybierać postać ludzkiej osobowości wyrażającej się jako halucynacje w zewnętrznym świecie lub, w wypadku sean­ sów „spirytystycznych", jako chwilowy regulator świadomego umysłu . Pracując w szpitalu w Burghólzli, leczył pac­ jentów cierpiących na schizofrenię, co zdawało się wykazywać, że kompleksy nie są jedynie metafizycznymi ideami, ale poddają się empi­ rycznej weryfikacji. Jung potwierdzał istnienie nieświadomości przez eksperyment asocjacyjny. Freud badał przede wszystkim zjawiska wypar­ cia i ich rolę w tworzeniu treści nieświado­ mych. W 1903 roku Jung opublikował artykuł, w którym zawarł wiele pochlebnych uwsg na. temat Freuda. Miało to miejsce trzy lata przed nawiązaniem bezpośredniego kontaktu z twórcą psychoanalizy w Wiedniu. Biografia potwierdza, że nieświadomość odkrył zupełnie niezależnie od Freuda jedynie za pomocą eksperymentu skojarzeniowego i analizy marzeń sennych cho rych psychicznie Przykładem może być duza liczba badanych przypadków chorób oacientów w szpitalu w Burghólzli. Do ich grona należała kobieta która nieświadomie zabiła własna córkę 33 34 35 * * * * * £ * r\^^ cn w toku badań nad nia dnnrnwadziłn tunera dn stwierdzenia ze właściwa terania rnznnrzvna sie dnniern no . L d . n i n n.nhi.tefhistorii n J i e n J peinej treści nieswiaaomycn. jung zauwazyi ze najpierw trzeoa poznać aoKiaonie przeszłość chorego, stosując eksperyment asocjacyjny, aby Wypieranie jest mechanizmem obronnym ego dla ochrony przed lękiem. Jest to w zasadzie w psyche proces automatyczny, uniemożliwiający „obsadzenie" tego obiek­ tu libido, z którym wiąże się zagrożenie. 35 �74 Mirosław Chlebosz odkryć te zdarzenia z życiu pacjenta, które zosta­ ły wyparte do nieświadomości i są źródłem utraty zdrowia psychicznego. Młody szwajcarski ana­ lityk tak pisze o rezultatach wykorzystania testu skojarzeń słownych: „Otrzymałem, by tak rzec, informacje wprost od nieświadomości - na ich podstawie można było zrekonstruować mroczne i tragiczne koleje losu pacjentki" . W tym wypadku okazało się, że matka po­ zwoliła bawiącej się w rzece córce wziąć do ust brudną gąbkę, co było przyczyną ciężkiej choro­ by dziewczynki, a wkrótce jej śmierci. Podczas wykładów dla studentów na temat hipnozy zaj­ mował się cierpiącą na bezwład lewej nogi, około pięćdziesięcioletnią kobietą, którą „uzdrowił", nie do końca umiejąc zdiagnozować przyczynę choroby i „wyleczenia". Wymienione przypadki utwierdziły również Junga w przekonaniu, że za priorytet swoich badań powinien przyjąć zasadę, „by od samego pacjenta dowiedzieć się, dokąd prowadzi go jego własny r o z w ó j " , do tego zaś niezbędna była staranna analiza snów oraz innych przejawów nieświadomości, co w kon­ sekwencji umożliwiało trafną diagnozę i moż­ liwość leczenia. To właśnie praca Freuda Objaś­ nienie marzeń sennych z 1900 roku była w oczach Junga największym odkryciem, co więcej - okre­ ślił ją mianem dzieła kładącego podwaliny nowej epoki i niewątpliwie najśmielszą próbę rozwią­ zania - na z pozoru pewnym gruncie empirii - zagadnień psyche nieświadomej . 36 37 38 4. N i e ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e ś n i e „Na moje dzieła można patrzeć jak na stacje mego życia. Są one wyrazem mego rozwoju we­ wnętrznego, albowiem zajmowanie się treściami nieświadomości kształtuje człowieka i określa jego przemianę. Moje życie jest moim działa36 37 WSM, s. 107. Ibid., s. 111. niem, moim duchowym wysiłkiem. Nie sposób ich rozdzielić" . Ślady poglądów filozoficznych, które się skry­ stalizowały i naprowadziły Junga na teorię nie­ świadomości, sięgają między innymi starożytno­ ści. Sokrates, który nie potrafił dookreślić głosu wewnętrznego, utożsamił go z daimonionem, na­ tomiast Platon stworzył teorię preegzystencji du­ szy, która później stała się inspiracją dla Plotyna traktującego o duszy pojedynczej, mnogiej i duszy świata. Kartezjusz, rozważając po Św. Augustynie problem dojścia do wiedzy, odwołał się do oczywi­ stości czy poznania intuicyjnego, co zaowocowało dużo później w filozofii Bergsona. Gdy tę samą kwestię poznania rozważał Leibniz w monadologii, odniósł się on do małych percepcji. Wyróżnił w życiu człowieka możliwość dojścia do idei nie­ wyraźnych, nieukształtowanych, nieświadomych w stanie snu, który różni się zasadniczo od stanu jawy. Podobnie Kant mówi o ideach a priori jako trudno dostępnych i zakrytych przed poznaniem ludzkim. Należy wspomnieć jeszcze Schopen­ hauera traktującego o ślepej woli i Nietzschego mówiącego o woli życia. To wszystko klarownie wskazuje na filozo­ ficzne korzenie teorii nieświadomości u Junga, który w pełni korzystał z dorobku intelektual­ nego całej ludzkości. Dziś myśl współczesna niejednokrotnie jednoznacznie albo w sposób zbliżony odwołuje się do wypracowanych po­ glądów szwajcarskiego analityka, wciąż próbując odpowiedzieć na pytania, które dotąd nie znala­ zły odpowiedzi. Do tego wszystkiego spektrum i horyzont poznawczy inspirowany enigmatycznością nieświadomego cały czas jest otwarty dla poszukującego umysłu. W autobiografii Wspo­ mnienia, sny, myśli możemy przeczytać taką wskazówkę: „Żadne słowa, nawet najdoskonal­ sze, nie zdołaj ą zastąpić życia. Gdy słowa usiłuj ą 39 38 39 Ibid., i. 131, przypis 2. WSM, s. 193. BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �C G . Jung 75 zająć miejsce życia, wtedy psuje się i słowa, i ży­ cie. Aby uwolnić się od tyranii nieświadomości, potrzeba dwóch rzeczy: należy wywiązać się nie tylko ze swych powinności intelektualnych, ale też z obowiązków moralnych . Uważam, że przez obowiązek moralny należy rozumieć tęsknotę twórczą za odnalezieniem, po­ znaniem prawdy w czasie trwania życia, co daje artyście, uczonemu, filozofowi poczucie szczęś­ cia. To ono właśnie jest źródłem niewysłowionej siły, która ożywia, inspiruje i staje się niczym mi­ sterium w służbie Stwórcy całego świata. Bóg to alegorycznie „wielkie nieświadome", które oprócz przyrody widzianej oczami techniki, nauki wyra­ ża się w naturze, przemawiając i zwracając się w niepowtarzalnym języku do człowieka w jego indywidualnym akcie odkrywczym. Można by powiedzieć za Gadamerem, że jesteśmy wiecz­ na rozmowa . Rozmowa w którei świat zostaie w jeżyku wyniesiony na wyższy poziom doświad czenia Dialogiestwynikiempodietei relaciimo ieso ia" ze swatem przyroda drurim człowie kiem Nieświadomość odorvwa nadrzędna role tam gdzie w języku człowieka świat rozmawia sam'z soba Do istoty iezyka należy bowiem iei wręcz przepastna nieświadomość" 40 41 42 40 41 42 Ibid., s. 163. T.H. Gadamer,/^ i rozumienie, Warszawa 2003, s. 27. Ibid., s. 49. l j l l ) HM BARBARZYŃCA Komunikacja za pomocą języka potocznego, jak mówi Wittgenstein, jest sposobem, formą życia - dyskusją naszego działania życiowego. Treści wyrażone w języku są głęboko zanurzone w strukturze naszych działań i zachowań nie­ świadomych. Współczesna hermeneutyka, która go analizuje, interesuje się po prostu zwykłym j ę z y k i e m jako najnormalniejszym, najprost¬ szym sposobem istnienia, wskazując na wniosek wypływający ze zderzenia języka z działaniem. Mówi on o tym, że język nie może być widziany jako narzędzie służące do opisywania rzeczy¬ wistości, wyrażania myśli, ponieważ obrazuje on głęboka strukturę świata której nieodłącz¬ ną częścią jest rzeczywistość nieświadomości Zasadniczą funkcja ęzyka jest działanie ję zvk iest działaniem które musimy podejmować wspólnie - powiada Wittgenstein Sueeruie on ze trzeba nauczyć sie zyć miedzy innymi z d r u ' mm człowiekiem aby zrozumieć same™ siebie i nzvwanv iezvk 7 rozumieć i e z v k to z r o z n m i e ć s n o s ó h zvcia a tvm s a m v m z a t r z v m a c sié nrzv koleinei staci'i L L 7 Jie Lra nieświadome™ nowe świ.lłn L To krótkie mvsl Tnnaa rozważanie rzuca nowe swiatio na mysi junga wyrażoną w siowacn. „Moje życie jest nistoną samourzeczywistnienia się nieświadomego . 43 WSM, s. 13. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe840904d9626d895a706a09da38b24e.pdf 3ed493124ab5e977f42f046c143be942 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5571 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5180 Title A name given to the resource Etnografia żywych ludzi/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Bartosz jest doktorem nauk humanistycznych Université Paris IV en Sorbonne, znawcą literatury francuskiego średniowiecza, tłumaczem, wykładowcą akademickim na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 2001-2007 był dyrektorem Małopolskiego Instytutu Kultury, obecnie pełni funkcję dyrektora Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. atia Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Jest Pan z wykształcenia filologiem. Dlaczego wy­ brał Pan muzeum etnograficzne? Chodacz tam przeżywane wówczas gesty, odłożyły się we mnie głęboko. Wtedy robiły na mnie przede wszystkim mocne wrażenie, a dziś widzę w nich o etnografia jest dla mnie ważna. Mówi instynktowną, tajemną relację ze światem, jaką wiele o mnie samym, mówi wiele o dru­ utrzymywali moi dziadkowie i rodzice i w jaką gim człowieku. Uświadamia znaki toż­ mnie wprowadzali. samości, sposoby życia. Mam też jeszcze inne Co niedzielę obchodziłem z dziadkiem nasze motywacje osobiste. Otóż bez względu na to, pola i zastanawiałem się, co my na tych polach kim jestem z wykształcenia, a jestem romanista, właściwie robimy. Dziadek mówił: „Trzeba je, mediewistą i — jak mawia mój szwagier — „po­ synku, obejrzeć". Dziś myślę, że on wychodził robiłem jakieś sorbońskie nauki", jestem przede i patrzył na to, co odziedziczył, że to właśnie był wszystkim chłopskim synem, który kiedyś wy­ jeden z takich rytuałów, który opierał się na prze¬ szedł w świat ze swojej wioski. Dobrze pamię­ konaniu, że to, co się otrzymało, co się ma pod B nU BARBARZVÑCA �Wywiad 4 opieką, należy w Dzień Pański na nowo zoba­ czyć i ocenić stan spraw. Kiedy miałem j u ż naście lat, na święto Matki Boskiej Zielnej obchodziłem pola ze święconą wodą, żeby je pokropić. Czu­ łem wtedy, że robię coś ważnego. Zastanawia¬ łem się, czy dzięki temu ziemia obrodzi nam lepiej, w każdym razie czułem, że powierzano mi coś ważnego. W wigilię Bożego Narodzenia rano mama dawała mi paczkę, zwykle wiktuały, i wysyłała mnie „z kolędą". Słowo „kolęda" j u ż wcześniej rozumiałem jako podarunek, dar, ro¬ dzaj premii na koniec roku, dopiero na drugim miejscu jako pieśń. Wychowałem się więc w atmosferze, w której gesty wobec drugiego człowieka i wobec świata były ważne. To mi zostało do dziś. A jednocze¬ śnie mocno interesuje mnie kultura jako zjawi¬ sko, a to zainteresowanie rozwinęło się głównie poprzez mediewistyczne wykształcenie. Studia francuskiego średniowiecza pokazały mi ciekawy model kultury, który nie przestaje mnie inspirować. Zaintrygowało mnie to, jak literatura tego obszaru i tego okresu tworzyła się i była przekazywana. W pewnym sensie była naj­ pierw wspólnotą wyobraźni, stąd tylu anonimo­ wych autorów. Jednocześnie w a ż n a była sztuka wariacji. Ten sam „tekst" (z zastrzeżeniem, że współczesne pojęcia tekstu, autora, czytelnika itd. mają niewiele wspólnego z ówczesnym rozu­ mieniem tych ról i pojęć) zyskiwał nową jakość właśnie poprzez świadomą wariację. Przy czym stopień wyrafinowania sięgał tu zawrotnych wyżyn, jak w przypadku trubadurów, a obieg kultury zakładał aktywny odbiór, rodzaj nie¬ ustannego napięcia pomiędzy kreacją a typem odbiorcy i sposobem interpretacji. Na przykład pieśń epicka żyła przez ponad dwa wieki właśnie dzięki nieustającemu dialogowi z publicznością, niezależnie od tego, czy przestrzenią odbioru były karczmy, czy dziedzińce świątyń. Na tym polu średniowiecze ukazało m i to, co stano­ wi o jakości kultury: osobiste zaangażowanie. Dziś nasz system kultury jest w dużej mierze „serwisowy", wyklucza strukturalnie głębszą aktywność odbiorcy, nie daje mu na to szans, jest spełnianiem oczekiwań bardzo przeciętnych. Jeśli jednak postawimy odważnie na tworzenie sytuacji i programów, w których liczyć się będzie osobisty dialog odbiorcy z wartościami kultury, a w ostateczności jego rozwój (a każdy chce się rozwijać, choć nie zawsze to od razu wie), to wówczas kultura zacznie nabierać rzeczywistego znaczenia, zacznie stawać się tym, czym w głębi jest: podstawą człowieczeństwa. I tu dochodzimy do etnografii. W sposób wybitny etnografia ma właśnie to „coś". Ma istotową, rzec można, ofertę człowieczeństwa, sama w sobie jest ciągłym poszukiwaniem, re¬ fleksją. Dlatego kiedy myślę o muzeum etno¬ graficznym jako o „moim muzeum — muzeum 0 mnie", w znaczeniu muzeum, które jest ważne dla każdego, to czerpię i z inspiracji chłopskich, 1 z inspiracji, które przyniósł mi uniwersytet. Jakie są Pana plany na muzeum etnograficzne? Obecna ekspozycja stała ma charakter bardziej historyczny niż etnograficzny. Zacznę od najstarszej części wystawy, po­ wstałej w latach 50. ubiegłego wieku. U w a ż a m , że należy pozostawić ją w niezmienionej formie, stwarzając jednak lepsze narzędzia do zrozu¬ mienia tego, z czego jej kształt wynika, jakimi wartościami kierowali się wtedy etnografowie w wystawiennictwie. Bo to także jest ważne i cie¬ kawe. Nie należy gubić historii, nie sądzę też, że dziś jesteśmy pod jakimś względem lepsi. Jestem za tym, żeby tę historię — całą, taką jaka jest — umieć przyjąć. Co prawda patrzymy dziś ina¬ czej na wiele spraw, ale to także jest tylko punkt widzenia, który kiedyś wpisze się w historię tego muzeum, stanowiąc pewien etap. Łatwo jest nam dziś perorować na temat wła¬ ściwych zasad budowania kolekcji z nutą depre- BARBARZVNCA �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz cjonującą niegdysiejsze wybory. Należy jednak pamiętać, że kolekcja Muzeum Etnograficznego w Krakowie w ogóle powstała i stworzyli ją lu¬ dzie o ogromnej pasji. Seweryn Udziela w spo¬ sób intuicyjny, wielkim nakładem pracy, tworzył kolekcję na temat świata, który go intrygował. Przeczuwał, że kultura chłopska zawiera nie¬ doceniane skarby także dla tych, którzy nie są chłopami. Warto jego punkt widzenia zrozumieć i go pokazać. Jednocześnie jest oczywiste, że te¬ mat kultury chłopskiej czy też kultury ludowej (jak ją nazwali inteligenci) stawia dziś zupełnie nowe wyzwania. Kultura chłopska bezpowrotnie minęła. Jak zatem mądrze o niej pamiętać? A je¬ śli rzeczywiście istnieje jeszcze dzisiaj kultura ludowa, to jak ją opisać i określić? Jak brzmią dobre pytania, które pozwolą szukać na to od¬ powiedzi? Wracając do ekspozycji stałej: najstarszą część zachowamy, a nowsze aranżacje zostaną przepra¬ cowane. W przyszłości, kiedy uwolnimy ratusz od funkcji magazynowych, stworzymy wystawę stałą także z naszych zbiorów egzotycznych oraz z kolekcji dotyczącej kultur europejskich. Czy na ekspozycji w muzeum etnograficznym jest miejsce na przedmioty współcześnie używane, pro­ dukowane masowo, które należą do kultury popu­ larnej, chociaż może nie mają szczególnej wartości artystycznej? Czy raczej muzeum powinno się skoncentrować na odtwarzaniu historii? Wszystko zależy od punktu widzenia, który obieramy dla pokazania jakiejś rzeczy. Ważne, by ten punkt widzenia ujawnić, wskazać jasno kryteria, jakimi się posługujemy. Tu mała dy¬ gresja. Miałem okazję pobyć dłużej w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel w Szwajcarii. Tamtejsze publikacje do wystaw opisują proces powstawania tychże wystaw od A do Z. Wszyst¬ ko wiadomo: kto tworzył scenariusz (zwykle grupa), czym się kierował, opisane są sytuacje PD08 BARBARZYŃCA 5 impasu, zabrnięcia w ślepe zaułki, drogi po¬ szukiwania rozwiązań, aż do opisu ostatecznej propozycji. Wracając do pytania: jest dla mnie jasne, że przedmioty będące wytworami współczesnej kultury popularnej powinny być pokazywane na naszych wystawach — choćby po to, żeby uświa¬ domić zwiedzającym proces ewolucji: kiedyś żyliśmy w klimacie takich wzorów, dziś wytwa¬ rzamy takie. Równolegle muzeum etnograficzne powin¬ no promować wzorce źródłowe, które zawiera stuletnia kolekcja. Tak czyni obecna wystawa zabawek krakowskich. Można na niej zobaczyć zabawki sprzed stu lat oraz poznać ich wytwór¬ ców. To pierwszy krok. Krok drugi to odtworze¬ nie tych zabawek, między innymi po to, by poja¬ wiła się alternatywa dla wzorów cepeliowskich. W przyszłości będziemy mieli własny kram na emausie, na rękawce, i nie tylko tam, aby pokazy¬ wać wzorce oryginalne. Jeśli taką zabawkę kupię, to po to, by moje dzieci miały kontakt z czymś, co u w a ż a m za wartościowy wzór estetyczny, a jest też wspomnieniem z mojego dzieciństwa. Ale przecież nie stanę się przez to ludowy. Ten zakup będzie znaczył tylko tyle, i aż tyle, że cenię świat rzeczy dawnej kultury chłopskiej i wpro¬ wadzam go w świat własny. Ale bez popadania w folkloryzm. Szanuję tę tradycję i z jej wzorów chcę zaczerpnąć dziś, ale na swój sposób. Trochę z potrzeby, trochę z intuicji, resztę kształtuje ży¬ cie. Taki „przekład" jest autentyczny, wyklucza sztuczność, pozę „ludowości". Jednocześnie jest to możliwe dzięki temu, że ktoś strzeże wzoru i go udostępnia. A czy Pana zdaniem na wystawie zabawek kra­ kowskich mogłaby się pojawić lalka Barbie? Jak najbardziej, można by wtedy pokazać przejście od pierwszych ręcznie wykonywanych zabawek po współczesne „automaty". Mógłby �6 też pojawić się Harry Potter (dla jasności: to nie mój ulubiony bohater, ale jest dziś znaczącym zjawiskiem). Ponieważ na wystawie, o której mowa, są bardzo ciekawe zabawki z Panem Twardowskim, zestawienie z nimi postaci Potte¬ ra doprowadziłoby, być może, do interesujących wniosków. Ale to tylko hipoteza. Co zrobić, żeby widz rozumiał, co ogląda w mu­ zeum etnograficznym? Jak Pan się odnosi do dys­ kusji w muzealnictwie na temat tego, czy lepiej eksponaty podpisywać, czy umieszczać je w kon­ tekście? Wywiad działa. Innymi słowy, żeby móc przeżyć ekspo¬ zycję, widz musi otrzymać szansę osobistego jej zrozumienia, na różne sposoby, niekoniecznie w towarzystwie przewodnika. Przy okazji podkreślę, że kontekstem dla przedmiotu może być także metafora. Na przy¬ kład gwasze, które teraz pokazujemy na wysta¬ wie „Raslila — taneczne wyzwolenie", a które obrazują hinduski taniec religijny, wpisane zo¬ stały właśnie w metaforę kolistego ruchu. Nie materializujemy tam szerokiego kontekstu tych tańców (prócz kilku wybranych przedmiotów), kreujemy jednak za pomocą analogii ducha tych tańców. To innego rodzaju kontekst, ale nie mniej pożyteczny dla zrozumienia rzeczy. Jestem zdecydowanie za budowaniem kon­ tekstu. W dotychczasowej tradycji muzealnej eksponat jest eksponatem samotnym. Nawet Bywa tak, że człowiek w muzeum etnograficznym jeśli kołyska jest ustawiona w całkowicie od­ czuje się wyobcowany. W jaki sposób można zaan­ tworzonej izbie, nawet jeśli stoi w miarę na gażować widza w ekspozycję? swoim miejscu albo zwisa z sufitu, to gdy wcho­ dzimy, wciąż nie wiemy, jaki był rytm dnia, Na przykład poprzez rodzaj gry, w której bę¬ jaka krzątanina, kiedy dziecko w tej kołysce dzie mógł wziąć udział, jeśli zechce. Wspomnia¬ przebywało, kto je bawił, jak się wychowywało. na wystawa o „Raslili" taką szansę daje. W cenie Nie znamy całego kontekstu. Widzimy wiszą­ biletu widz otrzymuje lusterko. Wchodząc na ce portki. Ale kiedy je zakładano? I czy należy ekspozycję, trafi na wolno wirujące kręgi, dojrzy pokazywać tylko te odświętne? Czy nie należy też na suficie dziwne napisy. Wszystko to narzu¬ również pokazać najzwyczajniejszej w świecie ca pytanie o ukryty sens tych instalacji, o funk¬ koszuli z tamtych czasów? Jeśli więc chcemy cję treści na suficie. A lusterko okaże się bardzo dać opis autentycznego przeżywania tamtego pomocne. Myślę, że na „Raslili" nie poczuje się świata przez tamtych chłopów, jak w cytowa¬ pani wyobcowana, przeciwnie: poczuje się pani nym przypadku, powinniśmy też dać widzowi zaproszona do myślenia. Bo wizyta w muzeum narzędzia do pełniejszego poznania przedsta¬ etnograficznym ma nade wszystko wywołać wianej sytuacji. pytania, nie dostarczając koniecznie gotowych W związku z tym wypracujemy nowe „kody odpowiedzi. dostępu" dla rozumienia odtworzonych izb ludowej i warsztatów na ekspozycji stałej. Nie zawsze Czy zamierza Pan oprócz twórczości przedmioty seryjnej produkcji współ¬ chodzi o nowe technologie, choć na przykład gromadzić w foluszu posłużymy się projekcją wideo (mało cześnie na wsi używane? kto j u ż ma pojęcie, jak folusz funkcjonował). Dotyka tu pani podstawowej kwestii, jaką Chcemy też stworzyć kopie eksponatów, które jest budowanie kolekcji dzisiaj. J u ż zaczęliśmy znajdą się w osobnej sali. Widz będzie mógł wziąć każdą rzecz do ręki, przekonać się, jak w muzeum dyskusję na ten temat. Te poszuki- BARBARZYŃCA PD08 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz wania chcemy prowadzić wspólnie ze środowi¬ skami uniwersyteckimi. Jestem przekonany, że i teoretycy, i praktycy znajdą na tym polu poży¬ teczną cząstkę dla siebie. Wśród istotnych pytań jest i to: co za 50 lat z tych zakupów, które robimy dzisiaj, okaże się zakupem w a ż n y m ? To oczywi¬ ste, że trzeba myśleć nie tylko o tym, co zakupu¬ jemy z przeszłości, ale też z dzisiejszego świata. Choć za 50 lat, czy tu jeszcze będziemy, czy nie, powinniśmy się móc wytłumaczyć z przyjętych kryteriów, dlaczego kupiliśmy taki przedmiot, a z takiego zrezygnowaliśmy, jak również sze¬ rzej: czym w ogóle była dla nas etnografia na początku X X I wieku? Formułowany jest mocno postulat, że współ­ czesna etnografia powinna się zająć szeroko pojętym obyczajem, zarówno na terenach wiej¬ skich, które dziś z tradycyjną wsią nie mają wiele wspólnego, jak i na terenach miejskich; że na przykład dzisiejsze subkultury należą właśnie do szeroko rozumianej kultury ludowej czy po¬ pularnej i w związku z tym stanowią naturalny przedmiot badań dla etnografów. Odpowiedź na te postulaty to dla nas kwestia fundamentalna. Istnieje ryzyko, że popadniemy we wszystko¬ izm. Co nie znaczy, że mamy się uchylać od odpowiedzi. Musimy na przykład zdefiniować, jaki zakres miejskości u w a ż a m y za istotny dla opisu, jeśli uznamy, że także obyczaj „miejski" jest domeną naszych powinności. Mamy tu pew¬ ne intuicje, ale czy potrafimy jasno je uzasadnić dla samych siebie? Boję się, że niekiedy kryteria będziemy formułować post factum. I jeszcze jedno istotne w tym wszystkim kryterium: wier¬ ność historii, wierność podskórnej tradycji tego muzeum. To oczywiście kwestia interpretacji (wierność nie znaczy powtarzalność). Powinna się dokonać w spojrzeniu tyleż od wewnątrz, co od zewnątrz. Ale nie możemy jej zaniedbać. Tę pracę, skądinąd pasjonującą, musimy wykonać sumiennie, jeśli chcemy zwiększyć szanse traf¬ ności wyborów na przyszłość. nU BARBARZYŃCA Jakie są tematy ludowe we współczesnej miejskiej? 7 kulturze Na przykład temat ogródków działkowych. Jest to z jednej strony temat bardzo miejski, z drugiej chłopski, z trzeciej jeszcze nomadyczny. Czemu jestem tak przywiązany do miniatu¬ rowego niekiedy kawałka ziemi? Dlaczego go¬ dzę się na to, by był wyspą w morzu innych wysp, wyspą, którą ogradzam, a pośrodku klecę altankę z przeróżnych materiałów? Przecież i tak nie je¬ stem zupełnie u siebie! Dlaczego więc uciekam do tego erzacu niezależności pośrodku innych wysepek, które takie samo poczucie niezależno¬ ści mają dawać ich właścicielom? Ów wzorzec ogródka działkowego jest niezwykle mocny. W Krakowie istnieją osiedla, gdzie działki wci¬ skają się pomiędzy bloki mieszkalne. Co prawda nie jest to temat ludowy w znaczeniu ścisłym (choć wątek ziemi jest właśnie chłopski), ale jest ludowy w znaczeniu powszechniejącego oby¬ czaju i zachowań magicznych, które są widoczne w owym sposobie spędzania wolnego czasu, czy w ogóle sporych przestrzeni życia, przez miasto¬ wych. Zresztą, jakkolwiek by go kwalifikować, jest to temat wybitnie etnograficzny. W swoich projektach kładzie Pan duży nacisk na relacje ze społecznością lokalną. Jak by to miało wyglądać? Mieszkam blisko pewnego muzeum i nigdy nie otrzymałem stamtąd zaproszenia czy choćby informacji. Chociaż jestem jego sąsiadem, owo muzeum w ogóle się mną, jako sąsiadem, nie interesuje. Ostatnio kupowałem chleb w piekar¬ ni przy placu Wolnica, gdzie mieści się siedziba naszego muzeum. Z rozmowy ze sprzedawczy¬ nią wyszło, że nigdy w tym muzeum nie była, choć od jego gmachu dzieli ją odległość 50 me¬ trów. Powinnością muzeum jest wyjść do niej, do okolicznych mieszkańców, umieć dotrzeć do �8 Wywiad sąsiada Kowalskiego, sprawić, że nie tylko będą oni odwiedzali wystawy, ale uznają to miejsce za ważne dla siebie. Osobnym wyzwaniem jest zagospodarowa¬ nie placu Wolnica, który graniczy z budynkiem muzeum. Po pierwsze, planujemy umieszczać tam, jeśli warunki na to pozwolą, zwiastuny na¬ szych wystaw. Na przykład przy okazji wystawy o ogródkach działkowych zamierzamy założyć na placu autentyczną rabatę z altaną, którą widzowie będą mogli zagospodarować, a stamtąd przybyć na wystawę o działkach... Po drugie, przygotowu­ jemy duży, kompleksowy program etnograficznej obecności na placu. Między innymi budujemy nowe ścieżki edukacyjne, w szczególności dla licealistów, które plac Wolnica będą miały za na¬ turalny plener dla wielokulturowych tematów. | Nawiązujemy współpracę z muzeami na Ka­ zimierzu i w Podgórzu, żeby przez jeden dzień w tygodniu były czynne do późnego wieczoru, tak aby każdy mógł spokojnie zdążyć po pracy. Nie tylko raz w roku, w ramach Nocy Muzeów, ale każdego tygodnia. Chciałbym wyjść z ofertą do ludzi starszych, którzy są grupą zwykle pomijaną, ale mającą dużo ciekawych rzeczy i do powiedze­ nia, i do zrealizowania. Trzydziesto- i czterdziestolatkowie to osobna grupa, która żyje często w szalonym biegu, a którą chciałbym do muzeum etnograficznego przekonać. Wizyta u nas mogłaby przypomnieć im temat korzeni, skłonić do prze¬ myślenia od nowa ważnych spraw. Jakie inne działania oprócz wystawiennictwa za¬ mierza Pan podejmować w muzeum? Muzeum Etnograficzne w Krakowie imienia Seweryna Udzieli M E K t o najstarsze w Polsce m u z e u m e t n o g r a f i c z n e . W 1 9 0 4 r o k u p o w s t a t oddziat e t n o g r a f i c z n y p r z y M u z e u m N a r o d o w y m . Z inicjatywy S e w e r y n a U d z i e l i , n a u c z y c i e l a i k o l e k c j o n e r a , o r a z p o p i e r a j ą c y c h g o p r o f e s o r ó w U J , m . i n . Juliana T a l k o - H r y n c e w i c z a i F r a n c i s z k a B u j a k a , w 1 9 1 0 r o k u p o w o ł a n o d o ż y c i a T o w a r z y s t w o E t n o g r a f i c z n e , k t ó r e g o c e l e m byto u t w o r z e n i e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o . S t a r a n i e m c z t e r n a s t u c z ł o n k ó w z a ł o ż y c i e l i , z w y k o ­ r z y s t a n i e m m . i n . e k s p o n a t ó w o t r z y m a n y c h o d m i e s z k a ń c ó w K r a k o w a , w l u t y m 1911 r o k u o t w o r z o n o p i e r w s z ą w y s t a w ę w b u d y n k u p r z y ulicy S t u d e n c k i e j . D w a lata p ó ź n i e j m u z e u m p r z e n i e s i o n o n a W z g ó r z e W a w e l s k i e . P r a c o w n i c y M E K - u k o n c e n t r o w a l i się g ł ó w n i e n a p o s z e r z a n i u z b i o r ó w d o t y c z ą c y c h t e r e n ó w Polski i k r a j ó w o ś c i e n n y c h . J e d n a k j u ż w 1 9 1 3 r o k u m u z e u m m o g ł o się p o s z c z y c i ć blisko 8 0 0 o b i e k t a m i sprezentowanymi p r z e z p o d r ó ż n i k ó w Stefana Szolca-Rogozińskiego (kolekcja afrykańska) i B e n e d y k t a D y b o w s k i e g o (zbiory z Sy­ berii). O k r e s m i ę d z y w o j e n n y t o c z a s i n t e n s y w n e j działalności o ś w i a t o w e j i s z e r e g u inicjatyw a d r e s o w a n y c h d o l u d n o ś c i w i e j s k i e j . W 1 9 3 7 r o k u z m a r ł S e w e r y n U d z i e l a , j e g o n a s t ę p c ą n a s t a n o w i s k u d y r e k t o r a m u z e u m został T a d e u s z S e w e r y n . P o d c z a s drugiej w o j n y ś w i a t o w e j z n i s z c z e n i u uległo o k o ł o 1 2 % kolekcji m u z e a l n e j . W 1 9 4 8 r o k u m u z e u m p r z y d z i e l o n o b u d y n e k r a t u s z a n a placu W o l n i c a , a w 1 9 8 6 r o k u t a k ż e t z w . D o m E s t e r e k p r z y ulicy Krakowskiej. O b e c n i e M u z e u m Etnograficzne dysponuje przeszło 8 0 tysiącami eksponatów. BARBARZYŃCA ł[\ł) P D 0 8 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz 9 Muzeum na pewno będzie prowadzić in¬ Czy zamierza Pan współpracować z Instytutem tensywną działalność wydawniczą. Planujemy Etnologii UJ? na przykład stworzyć obszerną monografię, Nie wyobrażam sobie naszego muzeum bez która pokaże, jak zróżnicowana jest Małopol¬ ska, a turystom uświadomi, że Małopolska to współpracy z Instytutem. Nawiązaliśmy już pierw­ nie tylko Kraków i Zakopane. Będą publikacje sze kontakty. Z jednej strony muzeum powinno naukowe, uruchomimy też serię, która będzie umieć samodzielnie prowadzić badanie terenowe zaproszeniem do etnograficznego patrzenia na i dawać opisy rzeczywistości takiej, jaką przebada­ ło. Z drugiej jednak wiele wyzwań, w tym także rzeczywistość. badania, powinniśmy podejmować wspólnie z et­ Innym projektem są krótkie filmy etnogra¬ ficzne na współczesne tematy, kilkunastominu- nologią uniwersytecką oraz z innymi środowiska­ towe etiudy dotyczące ciekawych zjawisk i osób. mi twórczej myśli. Przy czym muzeum powinno Na przykład człowieka zawodowo rejestrujące¬ zachować swoje przywiązanie do pierwszych me­ go kamerą wesela. Jego praca stała się j u ż nowym tod etnograficznych, które wcale nie przeminęły zawodem czy zwyczajem. A zawód ten powstał, i pozostają znakomitym narzędziem. bo zachodzi znacząca ewolucja w innym z kolei W etnografii musimy przywrócić też miej¬ obyczaju, jakim jest wesele. sce ludziom bardzo osobnym, indywidualnym, Bardzo w a ż n a będzie strona internetowa, żywym. Stawiamy na etnografię żywych ludzi nie tylko jako środek informacji o najnowszych i chcemy być miejscem, w którym każdy, kto wej­ wydarzeniach, ale i o kolekcji. Muzeum ma po¬ dzie w nasze progi, wejdzie na powrót we własne nad 80 tysięcy eksponatów i 200 000 jednostek buty (świetnie pisał o tym Michera). w Dziale Dokumentacji Kultury Ludowej i Hi¬ storii Muzeum. To oczywisty materiał na stronę Na koniec kilka słów do barbarzyńców. internetową, skierowaną zarówno do szerokiej publiczności, jak i w przyszłości — w formie bazy W 11. numerze „Barbarzyńcy" znalazłem danych — do środowisk badaczy. Już teraz na cytat ze Stanisława Lema, który wydaje m i się stronie prezentujemy obiekt tygodnia. Z pierw¬ inspirujący i dla barbarzyńców, i dla Muzeum szych reakcji wynika, że rubryka ta cieszy się Etnograficznego w Krakowie: „Gdyby ludzie dużym zainteresowaniem. Strona internetowa robili tylko to, co wyglądało na możliwe, do będzie też odsłaniać pracę muzealników: tematy dzisiaj siedzieliby w jaskiniach". Żyjemy w cza¬ kwerend w dziale dokumentacji, pracę konser¬ sie, w którym etnografia stoi przed rozlicznymi watorów, komisji zakupów, tematy i przebieg wyborami co do przedmiotu swoich prac i co do badań terenowych itd. sposobów angażowania się w świat. Taki czas Powstaje szeroko zakrojony program wolon- potrzebuje wizjonerstwa, odwagi umysłu. Życz¬ taryjny. Po pierwszej kampanii medialnej zgła¬ my sobie nawzajem, by tych przymiotów nam szają się chętni, młodsi i starsi, do współpracy nie zabrakło. Z drugiej strony bądźmy świadomi z MEK-iem. Zapewniam, że zakresy prac będą ryzyka, z jakim dokonywanie tychże wyborów ciekawe, a nasi wolontariusze nie będą pomoc¬ się wiąże, ale pamiętajmy też, żeby obawa przed pomyłką nie pętała nam wyobraźni i rąk. nikami, lecz partnerami. Wywiad opracowały Weronika Chodacz i Katarzyna Nowak P0 08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c91eae7b675a2d165f0a7b55b080c7c1.pdf 8fd5d28c696f96b6efe8d947db86742a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5186 Title A name given to the resource Trup i estetyka / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne;s. 53-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Weronika I I I I | C h O d a CZ > studentka etnologii UJ. Interesuje się estetycznymi aspektami fotografii i jej recepcją przez nieprofesjonalistów, sztuką współczesną, zagadnieniami kiczu s t y k ó w kultur/ typu ludowego z dyskursem sztuki wysokiej. W s p ó ł p r a c o w a ł a przy przekładzie książki Tima Danta Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Jest fotoedytorem „Barbarzyńcy". U n w 19 8 4 n Trup i estetyka Na World Press Photo spojrzeń kilka To dziś modne, wdzięczne, ładne, Co zabójcze, co szkaradne A. Fredro, Zemsta W orld Press Photo to holenderska funda­ cja, która ma na celu promocję profe­ sjonalnej fotografii prasowej. Od 1955 roku w Amsterdamie zbiera się jury i wybiera najlepszą fotografię reporterską poprzedniego roku, kierując się kryteriami związanymi nie tylko z estetyką, ale też wagą przedstawianych wydarzeń . Zwycięskie zdjęcia jadą do 45 kra­ jów świata, gdzie oglądają je prawie dwa milio­ ny zwiedzających . Wystawa w Polsce każdego 1 2 1 Michelle McNally, przewodnicząca jury, po ogłoszeniu roku wzbudza kontrowersje, a prezentowane na niej zdjęcia są uznawane za drastyczne i brutal­ ne. Zamierzam zająć się fenomenem wystawy World Press Photo, która w Polsce cieszy się znaczną popularnością, a konkretnie skupić się na fotografiach uznanych za reporterskie zdjęcia roku i reakcjach, jakie wywołują one u większo­ ści odbiorców oraz dziennikarzy. Bogusław Sułkowski wskazuje na fakt, że aparat fotograficzny został wynaleziony w tym 3 by zechciał dowiedzieć się czegoś więcej na temat historii najlepszych zdjęć roku 2006 mówiła, co składa się ze zdjęcia. Przede wszystkim jednak fotografia ta powinna na wybitną fotografię prasową: „Powinna stanowić być prawdziwa. Właśnie owa prawdziwość powoduje, wartość historyczną - przedstawiać określone iż zdjęcie wybitne wyróżnia się na tle innych". I . Torbicka, zdarzenie w określonym miejscu i czasie. Powinna Najlepsze zdjęcia zawierać aspekt socjologiczny - tłumaczyć ludzkie 27.04.2007, s. 20. świata, zachowania i wzajemne relacje. Powinna mieć wydźwięk 2 psychologiczny i emocjonalny i powodować, że widz 30.12.2007. nie pozostanie obojętny. Powinna wreszcie mieć 3 walor estetyczny, wciągać widza, skłaniać go ku temu, worldpressphoto.org. W) PD08 BARBARZYŃCA „Gazeta Wyborcza", Poznań, About World Press Photo, www.worldpressphoto.org, Wszystkie fotografie można obejrzeć na stronie www. �Weronika Chodacz 54 samym roku co rewolwer Colt (1830). „Odtąd broń i dokumentowanie zbrodni, wojna i media wizualne będą nierozdzielne, współobecne" . Zdjęć wykonanych w czasie wojny na World Press Photo jest bardzo wiele. Co prawda pierw­ sze fotografie z lat 50. dotyczą lżejszych tematów, takich jak sport - fundacja najwyraźniej kiero­ wała się początkowo innymi kryteriami - jednak od lat 60. na trywialność nie ma j u ż miejsca, a fo­ tografie z kolejnych edycji wystawy przedstawia­ ją najbardziej dramatyczne problemy ludzkości. Na 49 zdjęć-laureatów konkursu World Press Photo tylko 13 pochodzi z krajów zamożnych, takich jak Stany Zjednoczone, Japonia czy pań­ stwa Europy Zachodniej. Reszta fotografii zo­ stała wykonana na obszarach Trzeciego Świata, Europy Wschodniej i ZSRR. Jeśliby się odwołać do medialnego rozumienia geografii, jakie pro— ponuie Paul Virilio raczei te strefy do których docieraia telemedia należałoby uznać za glo­ balne /społeczności' lokalne znaiduia sie ooza obszarem ich oddziaływania) . Z tej perspektywy trzeba by przyjąć inne proporcje i przewarto¬ mieisca tradvcvinie według 7 mnowoienne™ podziału umieszczane w Trzecim Świecie Ł nie spełnia skutecznie swojej roli wskazywania istotnych problemów społecznych w państwach zapomnianych. Zdarzają się jednak zdjęcia ofiar głodu i suszy z Afryki (np. fotografia z Nigerii z 1974, Ugandy z 1980 czy Somalii z 1992 roku) lub ubogich emigrantów w USA (fotografia roku 2000), które wyrastają poza bieżące medialne zainteresowania. Polski fotograf Tomasz Tomaszewski, dwu­ krotny członek jury fundacji, w taki sposób wyraża się o wystawie: „World Press Photo jest bodajże jedyną fotograficzną dokumentacją naszego świa­ ta. Ja patrzę na te zdjęcia w kategoriach pewnego historycznego zapisu czy pamiętnika, który my możemy w skondensowanej formie obejrzeć. To jest zapis tego, co było istotne w danym roku. Mo­ żemy się z tym nie zgodzić, może nam się wyda­ wać, że świat nie był taki zły, ale jeśli pomyślicie państwo, ile osób zostało zabitych w bezsensow­ nych wojnach minionego roku, ile dzieci zginęło z głodu, to nie sądzę, by ilość zdjęć pokazujących ten problem była przesadzona" . Obronny ton wy­ powiedzi Tomaszewskiego odnosi się do licznych głosów sprzeciwu, które wzbudza World Press Photo. Wnoszą je głównie specjaliści w dziedzinie fotografii. Krytyk sztuki Urszula Czartoryska tak kie WVDOW13.Q3. SIC O WVSÜ3.W1C* 4 5 ściować Doiecia centrów i Deryferii Donieważ i a k Wietnam i Irak^ w k t ó r y c h n r o w a n z a woienne działania woiska Jednoczonych ON7 czy Stanów n a l e z a do ścisłych ś w i a t o w y c h c e n t r ó w imi ieeduiiaa li ni iyycchn z a i n t e r e s o w a ń , iN^ a ti u o imi ni aa s ti noza ta sfera c z ę s t o z n a i r l n i a sie nhocrie i n i e i s t o t ne . n o t r . n o ś r i n . ń . t w Z . r h o H n i to właśnie J m o T n 7 h v 3 ^ uwagę na tycn amycn tematacn, na Ktorycn SKU- 4 B. Sułkowski, Przemoc i pornografia śmierci jahp przynęty medialne, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006, s. 12. 7 Z roku rok okrutnieisze zdiecia uzyskuia naerody. Nagradza się zdjęcia «dzieci wojny» albo kobiety-narkomanki lecz nawet to iuż nie wystarcza — naeradza sie wiec zdiecie orzedstawiaiace śmierć alkoholika na śmietnisku i śmierć boksera na ringu" Przedstawianie śmierci było obecne w fo­ tografii od początku. Hippolyte Bayard, jeden z jej wynalazców, uwieczniał na zdjęciach swoje wizerunki wykreowane na topielca. Fotografia 8 7 Z. Tomaszczuk, Łowcy obrazów. Szkice z historii fotografii, Centrum Animacji Kultury, Warszawa 1998, s. 63. 5 P. Virilio, Bomba informacyjna, Sic!, Warszawa 2006, s. 15. 8 6 N . Chomsky, Rok 501. Podbój teoretyczne, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005, s. 224. trwa, PWN, Warszawa- U . Czartoryska, Fotografia - mowa ludzka. Perspektywy Poznań 1999, s. 149. BARBARZYŃCA PDQ8 �Trup i estetyka 55 skiej walki o niepodległość. „Fascynacja widowiskiem przemocy, okrucieństwa i śmierci jest w kulturze najtrwalsza. Spektakle przemocy zawsze znajdują widzów, one mają moc przyciągania, która wyrasta z potężnych, tajemni­ czych źródeł natury człowieka" , pisze Bogusław Sułkowski. Autor wskazu­ je również, że współczesne oglądanie scen przemocy ma więcej wspólnego ze starożytną fascynacją śmiercią gladiato­ rów niż średniowiecznymi publicznymi egzekucjami, podczas których przynaj­ mniej dokonywała się sprawiedliwość. Współczesne oglądanie scen przemo¬ cy jest „bezinteresowne" . Wypowie­ dzi widzów komentujących wystawę zdają się temu twierdzeniu przeczyć. Lecz przed przyi rżeniem sie komen­ tarzom warto sprawdzić, czy zdjęcia prezentowane na World Press Photo na przestrzeni lat rzeczywiście sa tak drastyczne. 9 10 HIPPOLYTE BAYARD, AUTOPORTRET TOPIELCA, 1840 R. Roberta Capy Śmierć republikańskiego żołnierza z 1936 roku obiegła cały świat. Trzeba jednak pa­ miętać, że również przed narodzeniem fotografii ludzie emocjonowali się scenami przemocy, by wymienić walki gladiatorów w Rzymie czy śre­ dniowieczne obrazy przedstawiające męczenni­ ków Za pierwszego reportażystę można by uznać Francisca de Goyę, który w cyklu Okropności wojny dosłownie przedstawił sceny z hiszpań­ 9 10 B. Sułkowski, op.cit., s. 5. Ibid., s. 8. W) PD08 BARBARZYŃCA W określeniu ich brutalności posłużę się kryteriami, które Sułkowski zasto­ sował do badania przekazu telewizyj­ nego. Uznał on za przejawy przemocy wszystkie ujęcia, które obejmują: użycie broni oraz grożenie bronią, widok ofiary i krwi, zwłoki, a także katastrofy, wypad­ ki i inne naturalne kataklizmy. Obrazy broni, która nie jest w użyciu, są raczej uniknię­ ciem pokazywania przemocy, rodzajem peryfrazy, do scen brutalnych więc ich się nie zalicza . W przypadku World Press Photo osobno wyróżniłam te ujęcia, które nie przedstawiają ofiar we krwi, ale silne uczucia strachu bądź żalu na twarzach portretowanych, ponieważ niosą z sobą znaczny ładunek emocjonalny (np. znane zdjęcie dzie­ ci uciekających przed napalmem z 1972 roku). 11 11 Ibid, s. 105-106. �Weronika Chodacz 56 Na 49 zwycięskich fotografii - tyle razy od 1955 roku odbył się konkurs - zdjęć przedstawiających bezpośrednio przemoc jest 18 (w tym też bardzo brutalnych, jaksamospalenie buddyjskiego mni­ cha z 1963 czy egzekucja partyzanta w Wietnamie z 1968 roku). Bezpośrednio nie pokazuje przemo­ cy 17 fotografii - nie pochodzą one z krajów, gdzie toczyły się działania zbrojne, lub z samego obrazu nie wynika, że sfotografowane postacie to ofiary agresji (jak w przypadku zdjęcia czeczeńskiego chłopca z 1995 roku). Dodatkowo 14 zdjęć, mimo że nie przedstawia agresji, niesie z sobą silny ła­ dunek emocjonalny. Stosunek zdjęć wyrażających jedynie emocje i nieprzedstawiających przemocy w ogóle do fotografii brutalnych to 3 do 2. Na­ tomiast jeśli podsumować zdjęcia z wszystkich kategorii prezentowanych na wystawie w 2006 roku (nie iak poprzednio tylko zdiecia roku) to fotografii obrazujących przemoc bezpośrednio iest fedna trzecia lednak to obrazy brutalne naibardziei zapadaia w pamięć Wystarczy by dra­ stycznych zdieć była niewielka cześć aby człowiek zapamiętał wystawę jako wstrząsającą Przy klasyfikacji nie zostały wzięte pod uwa­ gę opisy fotografii, bez których wiele zdjęć repor­ terskich traci sens. Walter Benjamin twierdzi, że bez podpisu „wszelka fotograficzna konstrukcja byłaby skazana na przypadkowość" . Zdjęcia z World Press Photo doskonale ilustrują tę tezę. Widać to na przykładzie fotografii z 1992 roku, która przedstawia kobietę niosącą zwłoki dziec­ ka. Jej spokojny wyraz twarzy, szerokie centralne kadrowanie i krajobraz uchwycony w tle dają złudzenie spokoju. Zawiniątko, które trzyma, również nie wskazuje na to, że wewnątrz jest martwe dziecko. Dopiero opis uzmysławia dra­ mat ofiar głodu w Somalii. Bardziej wyraźny 12 12 W Benjamin, Mata historia fotografii, [w:] idem, Anioł historii, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1996, s. 124. 13 W Benjamin, Twórca jako wytwórca, [w:] idem,Anioł historii, op.cit.,s. 174. 14 R. Barthes, Światło przykład to ofiara wybuchu wulkanu w Kolum­ bii z 1985 roku. Samo zdjęcie przedstawia spo­ kojne dziecko, dopiero opis uświadamia nam, że sfotografowana dziewczynka umarła pod gru­ zami. Według Waltera Benjamina do robienia zdjęć powinni się zabrać pisarze, ponieważ tylko słowo jest w stanie uratować współczesną, nasta­ wioną na konsumpcję, fotografię masową . Zdjęcia przedstawiające przemoc bezpośred­ nio Roland Barthes porównuje z pornografią . Według niego fotografiom tym często brakuje punctum, które przełamałoby jednolite studium zdjęcia, czegoś, co „wybiega ze sceny jak strzała i przeszywa mnie" . „Punctum jakiegoś zdjęcia to przypadek, który w tym zdjęciu celuje we mnie (ale też uderza mnie, uciska)" . Rolę punctum w wielu fotografiach World Press Photo para­ doksalnie może realizować napis, czyli element zewnętrzny wobec zdjęcia. W niektórych foto­ grafiach to on właśnie najbardziej uderza widza, kieruje uwagę na określoną rzecz. Zygmunt Bauman proponuje przeformułowanie kartezjańskiego cogito na „krzyczę, więc jestem". Taki charakter mają współczesne me­ dia. „Uwagę publiczną, chronicznie przytępioną i zblazowaną przez atrakcje coraz to liczniej­ sze, krzykliwsze i coraz bardziej niesamowite, przyciągnąć mogą tylko zdarzenia szokujące, i to szokujące bardziej n i ż wstrząsy wczoraj­ sze. Jeśli zatem o pożądaną siłę wstrząsu idzie, działa niejako tendencja jednoznacznie i upar­ cie z w y ż k o w a " . Zdjęcia World Press Photo nie potwierdzają tej tendencji. Zataczają raczej pewien krąg, od twórczych zdjęć poruszających różnorodną tematykę po coraz bardziej drastycz­ ne (ich brutalność staje się największa w czasie wojny w Wietnamie w latach 60. oraz później, 13 14 15 16 17 15 16 17 Ibid., s. 47. Ibid. Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń obrazu. Uwagi o fotografii, KR, 1995, s. 62. Warszawa 1996, s. 72. BARBARZYŃCA PD08 �Trup i estetyka 57 w latach 80.), po czym znowu w latach 90. stają się coraz bardziej artystyczne i mniej dosłowne. Większość fotografii (30) jest czarno-biała. Może to wydawać się zaskakujące, ponieważ zdjęcia dokumentalne są tradycyjnie kojarzone z barwą. Czerń i biel cechuje natomiast fotografię arty­ styczną. Zdjęcie w skali szarości nie rozprasza uwagi widza na niepotrzebne detale, pozwala skoncentrować się na formie. World Press Photo oprócz reportażu ma również ambicje formalne. Między innymi to właśnie zarzucają fotografiom przeciwnicy konkursu. Na portalu internetowym Widelec.org za­ mieszczono wszystkie zdjęcia, które wygrały konkurs od 1955 roku. Poniżej zaczęły pojawiać się komentarze użytkowników. Na 81 postów tyl­ ko jedna osoba wyraziła się o brutalnej fotografii jednoznacznie pozytywnie. Większość (60 ko­ mentarzy) zwraca uwagę na cierpienie przed­ stawione na zdjęciach. Jedną czwartą wszystkich postów stanowią emocjonalne opinie o brutalno­ ści fotografii: „Potworna szara rzeczywistość...", „przerażające", „straszne, ale prawdziwe..." . Według Baumana cechą moralności ponowoczesnej jest przeniesienie wartościowania z etyki na estetykę, niechęć do podejmowania odpowie­ dzialności do czynnego bądź emocjonalne­ go zaangażowania . Sułkowski natomiast pisze o dzisiejszym odchodzeniu od etyki przy ocenie obrazów: „Tradycyjnie dla człowieka pierwotną odniesienia było wartościowanie moralne współcześnie uczvmv sie z mediów p r z y d a d a ć światu bez odniesień do tei pierwotne ramy analizuiemy techniczne aspekty przedstawienia lub po prostu gapimy się na zagęszczony stru18 19 18 www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. We wszystkich cytatach z Internetu poprawiono ortografię. mień wypadków, nieszczęść, katastrof, ofiar i ich katów" . Jednakże do widzów World Press Pho­ to nie odnosi się ponowoczesna adiaforyzacja. Tylko pięć komentarzy na Widelec.org zwraca uwagę na walory estetyczne zdjęć, z czego trzy podkreślają jednocześnie przykre uczucia zwią­ zane z ich oglądaniem, a jeden docenia umie­ jętności fotografów. W Internecie pojawiają się wypowiedzi podkreślające fakt, że na fotografii cierpienia nie można oceniać z punktu widze­ nia estetyki: „To hipokryzja i tylko hipokryzja. Pomyśleć, że takie zdjęcia miałabym jeszcze oceniać na podstawie kryteriów typu «dobrze naświetlone*. Brr" ; „Nie lubię tego konkursu. Zdjęcia są wstrząsające, niektóre bardzo dobre, ale żerują na czyimś życiu. Na miejscu fotogra­ fa nie robiłabym zdjęcia, tylko bym pomogła, cokolwiek zrobiła. Za kasę ludzie są zdolni do wszystkieeo" W przypadku powyższych wy­ powiedzi me można mówić o baumanowskim mezaaneazowaniu Obrazy cierpienia oprócz silnych emocii wywołuia u internautów rów nież cheć działania przynaimmei na poziomie deklaratywnym oraz refleks e na tematniespra wiedliwości w świecie i własnej sytuacji (takich wypowiedzi iestSS") Fstetvzacia natomiast może noiawićsietvlkowzestaw,eniuzetvka- Zdiecia piękne, a zarazem straszne i smutne" ." 20 21 22 23 Twórcy drastycznych komunikatów medial­ nych wyjaśniają ich charakter intencją wpły­ nięcia na opinię publiczną, ponieważ obraz ma większą moc oddziaływania niż słowo. Sułkow­ ski natomiast pisze, że „zbrodnia, wojna i ludo­ bójstwo zawsze są na świecie i zawsze istnieje misja telewizji do pokazywania rzeczy godnych podzielone. Troje z siedmiu użytkowników docenia formalne walory World Press Photo, innych troje natomiast ma wątpliwości etyczne co do przedstawiania 19 Z. Bauman, op.cit., s. 58. cierpienia na zdjęciach. 2 0 B. Sulkowski, op.cit., s. 16. 22 21 World Press Photo, www.biblionetka.pl/art. photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. asp?kom = tak&oid = -l&aid = 53086, 30.12.2007. Na Biblionetka.pl opinie są bardziej rozbudowane, a zdania {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 23 www.widelec.org/world_press_ Ibid. �Weronika Chodacz 58 interwencji i potępienia. Na widza siedzącego na kanapie we względnie bezpiecznej części Euro­ py przerzuca się odpowiedzialność za losy świa­ ta, a on tego nie zauważa, on sądzi, że pokazuje mu się po prostu rzeczy interesujące, a nawet ekscytujące" . W przypadku World Press Pho­ to nie jest tak do końca. Przedstawiane obrazy rzeczywiście mogą wzbudzać zainteresowanie, ale zawsze towarzyszą mu intensywne uczucia, a nawet poczucie pewnej powinności: „To strasz­ ne, przerażające. To cierpienie, ból śmierć... za bardzo w oczy kole. Ja wiem, że takie rzeczy na świecie istnieją, ale tak rzadko o nich myślę... bo jestem bezradna. Co mogę zrobić... nic. Było, jest i będzie źle"; „To jest tak straszne i tak okrutne, że aż brak słów, łzy same zbierają się w oczach. Nie rozumiem, jak możemy żyć sobie tak nor¬ malnie ciesząc sie iakimiś drobnymi przyiemnościami dnia codziennego, gdy współcześnie dzieją się takie rzeczy, to okrutne" . Umberto Eco Z Historii brzydoty zwraca uwa£fe na. to ze Diekno oodleea ocenie niezaaneażowanei 'na tomiast brzydota iest wstrzasaiaca Podczas dv Diekno ooisuiemy takimi synonimami iak har moniine ładne oełne wdzięku synonimy brzy doty zwykle maia związek z reakcia nolepaiaca na niesmaku ieśli nie głębokim obrzydzeni,, wstręcie czy odrazie Brzydkie iest iednorześnie odnyrhaiare nienrzyiemne nrzeraza,ace nik czemne, niepokojące straszne, obrzydliwe . 24 25 ff 26 Jeden z internautów podpisujący się nickiem Mędrzecldiota zwrócił u w a g ę na szczególne walory estetyczne zdjęcia z 1984 roku przed­ stawiającego zwłoki i jednocześnie jako jedyny 24 25 B. Sułkowski, op.cit., s. 68. www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. 26 27 U . Eco, Historia brzydoty, Rebis, Poznań 2007, s. 16. www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. 28 O przywracaniu porządku w toku interakcji: H . Blumer, Społeczeństwo ja\o symboliczna interakcja, wyraził się na temat fotografii jednoznacznie po­ zytywnie: „Kozackie zdjęcie, najlepsze, odkopa­ na twarz dzieciaka, trzasnę ją sobie na pulpit" . Opinia ta wywołała oburzenie. Internauci od razu przystąpili do odbudowywania zaburzone­ go systemu wartości (pięć postów) . Przywołując do porządku Mędrcaldiotę, niektórzy odwołali się nawet do gróźb: „Szkoda, Mędrczeldioto, że ja nie mogę trzasnąć Cię w ten pusty łeb. Ale cóż, są ludzie i ludziska. Straszne zdjęcia...". Inni człowiekowi, który stawia walory estetyczne ponad moralnością, odmówili człowieczeństwa: „Brak ci oczywistych, ludzkich odruchów" . Zło nie może być piękne, nie można się nim zachwycać. Koncepcja łącząca dobro i piękno (gr. KaXoKaya0ia) istnieje j u ż od starożytności i tkwi w umysłach ludzi do dziś. Eco, opisując pierwszą Estetyk? brzydoty Karla Rosenkranza z 1852 roku, wskazuje na analogię między brzy­ dotą i złem moralnym - „tak jak zło i grzech stoją w opozycji do dobra, będąc jego piekłem, tak brzydota stanowi «piekło piękna»" . Estetyzacja przemocy jednak nie jest niczym nowym. Według Sułkowskiego jednym ze starożytnych jej przejawów są żywe pochodnie Nerona, które przed podpaleniem zostały ozdobione, a pło­ nęły przy dźwiękach muzyki . Historyk sztuki może więc, jak Czartoryska, uznać estetyzację cierpienia najwyżej za przejaw złego smaku, w postrzeganiu potocznym natomiast takie dzia¬ łania wzbudzają najwyższe oburzenie. Czło¬ wiek który fascynuie sie ohyda musi być zły edyz'brzydota wiąże sie ze złem Zarzucanie fotografom estetyzacji cierpienia me pojawiło się 27 28 29 30 31 w socjologii współczesnej, red. E. Mokrzycki, Warszawa 1984, s. 71-87; H . Garfinkel, AspeĄty problemu potocznej wiedzy o strukturach społecznych, [w:] Fenomenologia i socjologia, red. Z. Krasnodębski, P W N , Warszawa 1989, s. 324-342. 29 Ibid. 3 0 U . Eco, op.cit., s. 16. 3 1 B. Sułkowski, op.cit., s. 6. [w:] Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje BARBARZYŃCA PD08 �59 Trup i estetyka w r a z z p o w s t a n i e m f u n d a c j i W o r l d Press P h o t o . K r y t y k o w a n o za t o j u ż fotografie gospodarczej depresji w Stanach Z j e d n o c z o n y c h Dorothei Lange . Pisał też o t y m Walter B e n j a m i n . 3 2 3 3 Z a w y k o r z y s t y w a n i e c i e r p i e n i a k r y t y k u j e się również media informacyjne. Czartoryska p i ­ sze o W o r l d Press P h o t o : „ T a k i n i e jest ś w i a t , t a k a jest t y l k o f o t o g r a f i a p r a s o w a o k r e ś l o n e g o r o d z a j u " . T e n z a r z u t m o ż n a raczej o d n i e ś ć d o 3 4 t e l e m e d i ó w , które k r e u j ą f a ł s z y w ą w i z j ę w r o g i e j r z e c z y w i s t o ś c i . S u ł k o w s k i p r z y t a c z a statystyki r e ­ alnej p r z e s t ę p c z o ś c i , z g o d n i e z k t ó r y m i n a 100% przestępstw 0,1% t o morderstwa, 0,8% gwałty seksualne, 3,5% r a b u n k i , 7,8% n a p a ś c i p e r s o n a l ­ ne n a t o m i a s t z d e c y d o w a n a w i ę k s z o ś ć 77 8 % t o w ł a m a n i a i k r a d z i e ż e . P o t r z e b a sensacji w pro¬ g r a m a c h i n f o r m a c y j n y c h d o k ł a d n i e o d w r a c a te proporcje: 87% wydarzeń w n i c h przedstawia­ n y c h dotyczy przestępczości z u ż y c i e m przemocy f i z y c z n e j . W świetle t y c h statystyk t r u d n o jest 35 z a p r z e c z y ć m a n i p u l a c j i w m e d i a c h . M o ż e dlatego k o m e n t a t o r z y prasowi szczególnie jej świadomi starają się z w r a c a ć wystawy nodkreślaiaciefmeiednoznaczność^cze- JraczeinierobiaDrzecietniwidzowiewyrazaiacy Przeważnie i e d n o s t r o n n e W e m o c i o n a l n e opinie a r t y k u ł a c h o W o r l d Press P h o t o w G a z e c i e W y b o r c z a " niektórzy dziennikarze koncentruia sie i e d y n i e n a b r u t a l n o ś c i p r e z e n t o w a n y c h foto Jani 3 6 n a t o m i a s t cześć k o m u n i k a t ó w m e d i a l n y c h c h a r a k t e r v z u i e sie n e w n y m s c h e m a t e m I c h a„ t o r z y nainierw zwraraia nwaoe na d r a s t y c z n o ś ć i d o s ł o w n o ś ć f o t o g r a f i i , ale p o t e m , j a k b y trochę 32 B. Brauchirsch, Mała historia fotografii, Cyklady, Na temat albumu Świat jest piękny 37 38 3 6 K. Kenig, Najlepsze smutne zdjęcia, „Gazeta Wyborcza", Warszawa, 11.02.2006, s. 10; Krew, łzy, upodlenie, „Gazeta Warszawa 2004, s. 29. 3 3 na siłę, poszukują w wystawie też pozytywnych aspektów, powołując się zwykle na zdjęcia z ka­ tegorii nauka i sport . Taki opis pozwala uniknąć kreowania jednolitej wizji świata. „Codziennie otaczają nas przerażające obrazy. Widzimy zdjęcia ludów, których dzieci, wyglą­ dające jak szkieleciki z nabrzmiałymi brzucha­ mi, umierają z głodu, krajów, w których kobiety są gwałcone przez najeźdźców, i innych, w któ­ rych ludzie są torturowani, tak jak wciąż stają nam przed oczami dawne obrazy innych żyjących szkieletów, wchodzących do komór gazowych. Widzimy członki ciał rozrzucone na skutek wysa­ dzenia w powietrze drapacza chmur lub samolotu w locie i żyjemy w strachu, że nas też to może spotkać. Wszyscy wiedzą, że jest to brzydkie nie tylko w sensie moralnym, ale również fizycznym - ponieważ wzbudza niesmak, strach, odrazę niezależnie od tego że owe obrazy budzą litość gniew chęć przeciwstawienia się solidarność na­ wet jeśli akceptuje się je z fatalizmem kogoi kto wierzy że życie iest opowieścią idioty pełna krzy¬ ku i zamieszania. Żadna świadomość relatywizmu walorów estetycznych nie wyeliminuje faktu że w tych przypadkach rozpoznaiemy bez wątpienia brzydotę i nie iesteśmy w stanie przekształcić iei w coś przyiemne™" Na podstawie ooinii na temat Worlu Press Photo do słów Eco można do­ powiedzieć wiecei Nie tvlko nie iesteśmy w sta nie ale za wszelka cene nie chcemy przekształcać obrazów ciemienia w coś nrzyiemnelo Fenomen reakrii na wystawę zanrzecza istnieniu chłodne, postawy ponowoczesnego obserwatora Renger-Patscha Wyborcza", Gdańsk, 8.12.2000, s. 13. M . Niemczyńska, Dziwny jest ten świat, „Gazeta wyraził się następująco: „Nawet obraz nędzy dzięki 3 7 modnemu, perfekcyjnemu ujęciu udało się jej [fotografii] Wyborcza", Kraków, 21.09.2007, s. 9; A. Bugajska, Dwie uczynić przedmiotem konsumpcji", W Benjamin, strony świata. jako wytwórca, Wrażliwość i oko, „Gazeta Wyborcza", Kraków, 27.02.2003, s. 6; Ten nasz świat, Stołeczna", Warszawa, 17.12.1999, s. 1. s. 173. 3 4 U . Czartoryska, op.cit., s. 225. 3 5 B. Sułkowski, op.cit., s. 66. {]{){]) P D 0 8 Twórca [w:] idem, Anioł historii, Poznań 1996, BARBARZYŃCA 38 U . Eco, op.cit., s. 431,436. „Gazeta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/216699350e7a30cfd016dc110cd98c5f.pdf 1e0637de88d10c661ec9a904e7c83bb6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5575 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5184 Title A name given to the resource Świat jako bezprzedmiotowość/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.32-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodań, Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław C hodań Ur. w I 983 r., student religioznawstwa UJ. Interesuje się religiami gnozy, sztuką X X wieku oraz sztuką najnowszą. Publikował w „teksty.bunkier", w s p ó ł p r a c u j e z magazynem o sztuce „ A r t e o n " . Świat jako bezprzedmiotowość Utopijne aspekty suprematyzmu Kazimierza Malewicza Sztuka przeszłości, służąca religii i państwu (przynajmniej z pozoru), powinna w czystej (nieużytkowej) sztuce suprematyzmu obudzić się do nowego życia i zbudować nowy świat - świat doznań... Kazimierz Malewicz 1 U topia to szczególny twór ludzkiej wy­ obraźni. Jest ona projekcją stanu ide­ alnego wobec marności zastanej sytu­ acji społecznej, politycznej czy też artystycznej. Może być ucieczką od rzeczywistości, może też przybrać kształty realnych postulatów i dążeń. „Utopista nie godzi się na świat zastany, nie zadowala się aktualnie istniejącymi możliwo­ ściami: marzy, fantazjuje, antycypuje, projektu­ je, eksperymentuje" . Utopia pozwala spojrzeć 2 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz z dystansem na daną kulturę, jest jej krytyką. Myślenie utopijne jest myśleniem twórczym. Stwarza cele, ku którym powinniśmy kierować swe wysiłki, by w zamian otrzymać prawdziwie szczęśliwe społeczeństwo, idealny system poli­ tyczny, wiedzę absolutną lub zbawienie. Utopia jest jednak nie do zrealizowania, inaczej stałaby się ideologią czy programem politycznym. Jak podkreśla znawca awangardy rosyjskiej historyk sztuki Andrzej Turowski, pojęcia „ideologia" 2 J. Szacki, Spotkania z utopią, Sic!, Warszawa 2000, s. 33. terytoria, Gdańsk 2006, s. 65. BARBARZYŃCA nn �Świat jako bezprzedmiotowość i „utopia" odnoszą się do zupełnie innych zja­ wisk. „Ideologię wiązałem zawsze z grupami ludzi, którzy posiadali władzę i dążyli do jej utrzymania. Ideologia była czymś, co uzasad­ niało ich władzę. Natomiast utopie były wizjami świata tych, którzy władzy nie posiadali" - mówi Turowski . 3 Utopie najczęściej znajdowały wyraz w for­ mie literackiej, tworząc oddzielny gatunek pisar­ stwa. Jerzy Szacki, świadom sztuczności wszel­ kich kategoryzacji, w y r ó ż n i a pięć głównych form utopii: utopię miejsca (np. Państwo Słońca T. Campanelli, Nowa Atlantyda F. Bacona), uto­ pię czasu (np. Ro\ 2240 Merciera, W roku 2000 Bellamyego), utopię ładu wiecznego (systemy religijne lub filozoficzne projektujące społeczeń­ stwa idealne, np. w Państwie Platona), utopię zakonu (jakkomuny tworzone przez ludzi powanych wokół haseł socjalizmu, anarchizmu lub też reguły zakonów religijnych, np. założe­ nia franciszkanizmu) Of aZ utopię polityki (np. utopia państwa liniowy społecznej w osiemna stowiecznej Francji czy hasła samtsimonistów w wieku X I X ) 4 Samo pojęcie „utopia" pochodzi z dzieła szesnastowiecznego angielskiego pisarza Tho­ masa More'a, którego pełny tytuł brzmi Ksią­ żeczka zaiste złota i niemniej pożyteczna ja\przyjemna o najlepszym ustroju państwa i nieznanej dotąd wyspie Utopii . Etymologiczne znaczenie terminu ująć można dwojako. Greckie topos w znaczeniu „miejsce" z przedrostkiem „eu" oznaczałoby „dobre miejsce", a gdy przedrost­ kiem uczynić „ou", otrzymamy „miejsce, któ­ rego nie ma" . Twórczości utopijnej nie należy zawężać tylko do literatury. Aspekty utopijnie 5 6 3 Utopia to nie ideologia. 125. rocznica urodzin Kazimierza 33 mogą być zawarte w filozofii, na przykład w idei nadczłowieka u Nietzschego, w koncepcjach religijnych, gdzie przykładem są wszelkiego ro­ dzaju milenaryzmy, czy w sztuce - tu prym wie­ dli XX-wieczni malarze i poeci futuryści, z Ma¬ rinettim na czele. W architekturze utopijna była skala projektu przebudowy Berlina w latach trzydziestych X X wieku. „Sporządzone przez Alberta Speera plany przebudowy Berlina są dziś synonimem manii wielkości polityków narodowosocjalistycznych. Gigantyczne projekty budowlane znacznie przerastały ekonomiczne zasoby miasta" . Wcześniej, w wieku X V I I I , utopia w sztuce objawiała się projektami takich architektów iak Etienne-Louis Boullee czy Claude-Nicólas Ledoux. A sięgając do źródeł kulturv eurooeiskiei rzec można iż utooiinie nacechowane było myślenie artystów Grecji klasycznei ich dążenie do piękna absolutnego i próba unaocznienia w dziele zasad Prawdy Dobra i Piękna Dziś estetyka Piękna Absolut¬ nego równa się najczęściej estetyce Kiczu 7 Artysta i epoka 20 marca 1927 roku w warszawskim hotelu Polonia odbyło się otwarcie wystawy jedne­ go z czołowych przedstawicieli sztuki awan­ gardowej X X wieku, przez całe niemal życie mieszkającego w Rosji, mistrza abstrakcjonizmu i prekursora minimalizmu - Kazimierza Malewicza. Artysta, którego rodzice pochodzili z Polski, zatrzymał się tu w drodze do Berlina, skąd jego sztuka miała się rozprzestrzeniać w całej Europie Zachodniej. Dzięki temu chciał wydostać twórczość z ograniczeń syste­ mu politycznego ówczesnej Rosji, który coraz 5 ibid. Malewicza. Z prof. Andrzejem Turowskim rozmawia 6 Ibid, s. 11-12. Agnieszka Tabor, [w:] „Tygodnik Powszechny", http:// 7 J. Gympel, Historia architektury, Könemann, Kolonia tygodnik.onet.pl/1548,1153046,dzial.html. 4 Por. J. Szacki, op.cit. e ( l B ) nu BARBARZYŃCA 1996, s. 93. �Przemysław Chodań 34 bardziej ograniczał wolność wypowiedzi. Tak jak Wassily Kandinsky i Marc Chagall chciał uzyskać m i ę d z y n a r o d o w e uznanie. Pomimo iż osobiście nigdy nie dotarł do artystycznego centrum świata, jakim był wówczas Paryż, jego dzieło należy do szczytowych osiągnięć w histo­ rii sztuki awangardowej. Kazimierz Sewerinowicz Malewicz przy­ szedł na świat w Kijowie w 1879 roku . Na ogół uznawany bywa za artystę rosyjskiego, ale polscy rodzice i dzieciństwo spędzone na ukraińskich wsiach nie pozostały bez wpływu na jego twór­ czość. Ową wielokulturowość odzwierciedla język jego rozpraw teoretycznych, który był mieszaniną rosyjskiego, polskiego i ukraińskiego właśnie. Polskim czytelnikom teksty Malewicza starała się przybliżyć, między innymi, Helena Syrkusowa. Fragmenty tych pism w jej tłuma­ czeniu ukazywały się w słynnym piśmie polskiej awangardy „Blok". Przez wiele lat twórca 8 utrzymywał żywy kontakt z Włady¬ sławem Strzemińskim oraz Katarzyną Kobro. Należeli oni do prowadzonej przez Malewicza grupy Unowis Jak wyglądały prace Malewicza sprzed 1909 roku, nie dowiemy się nigdy, gdyż zostały przez artystę spalone. Ten, zdawałoby się, dramatycz­ ny akt wydaje się jednakowoż w pełni zrozu­ miały. Malewicz stopniowo, acz konsekwent­ nie, odchodził od malarstwa figuratywnego, mimetycznego ku czystej, bezprzedmiotowej abstrakcji. Tak jak wielu innych młodych ar­ tystów w tym czasie chciał zerwać wszelkie związki z uznćinćj za gorsza, konformistyczną i niepasującą do prawdziwego modernisty sztu­ ką akademicką. Z pomocą przyszły rewolucyjne hasła włoskiego futuryzmu oraz francuskiego 8 Fakty z życia Malewicza podaję za: A. Turowski, kubizmu, szybko podbijające umysły młodych, zbuntowanych artystów w całej Europie. Nowe czasy wymagały nowej sztuki, której głównym celem miało być oddanie klimatu miasta, jego specyfiki i dynamiki. Miasto, masa, maszyna! Dla niepokornych twórców rosyjskich z po­ czątków X X wieku bardzo w a ż n e były lata 1907-1912, czas intensywnej wymiany myśli artystycznej z Europą Zachodnią, czas poszuki­ w a ń własnej tożsamości w nurcie sztuki awan­ gardowej . Pierwsza duża prezentacja nowej sztuki europejskiej miała miejsce w Moskwie w 1908 roku. Pokazano wtedy dzieła między innymi Braque'a, Cezanne'a czy Matisse'a. Wzorem swych zachodnich kolegów młodzi rosyjscy twórcy zaczęli się skupiać w licznych ugrupowaniach, których celem było pozby­ cie się balastu sztuki tradycyjnej, akademickiej i tworzenie dzieł nowatorskich oboietnych na gusta szerokich mas odbiorców Przykładem może być Związek Młodzieży ugrupowanie artystyczne powstałe w Petersburgu w roku 1909 oficjalnie zarei estrowane rok DÓźniei W wystawach organizowanych nrzez związek brali udział tacy artyści, jak Kazimierz Malewicz W ł a d i m i r Tathri Aleksander Ekster 9 Olaa Rodanowa czv Michał Miatuszvn fi,n,rv,rvrznei W o n e r v 7uKrir<tu,n JnlkweLil intenJwLh autor nJjnńrrm .rtv.tvr.nvrh poszukiwana o doniosłym znaczeniu w historii sztuki, awan­ gardowe i zarazem utopijne kierunki - utylitar­ ny oraz analityczny konstruktywizm, którego początki datuje się na rok 1916, oraz suprematyzm, za którego początek uznać możemy rok 1915. Wcześniej nowatorskie idee prezentowali m i ę d z y innymi tak zwani kubofuturyści, na 9 Por. A. Turowski, Wielka utopia awangardy. Artystyczne Supremus Malewicza, Muzeum Narodowe, Warszawa i społeczne 2004; item, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990. utopie w sztuce rosyjskiej 1910-1930, 2004. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość których ostatniej wystawie pod tytułem 0-10 w 1915 roku rozdawano broszurę Malewicza Od kubizmu i futuryzmu do suprematyzmu. Przez lata Malewicz pracował nad swoją teorią sztuki w tajemnicy. Pierwsze będące jej wyrazem dzieło, Czarny kwadrat na białym tle, powstało w 1913 roku, a publicznie obraz po­ kazano dwa lata później. Jak pisze Turowski, „filozofia suprematyzmu była w najwyższym stopniu synkretyczna, a język, w jakim została sformułowana, zaskakujący to głębią, to znów naiwnością porównań (...)" . Tak jak wielu innych twórców tego czasu artysta wzbogacał wyobraźnię nowymi teoriami z zakresu fizyki między innymi odkryciami Einsteina nieeuklidesową pangeometrią Łobaczewskiego', energetyzmem Oswalda ale również filozofia Bergsona Schopenhauera i Nietzschego Naj większy wpływ wywarły na Malewicza teozo ficzne teorie Uspienskiego szczególnie idea czwartego wymiaru Nieobce mu były oodady psychoanalizy". ' 10 W roku 1916 manifest suprematystyczny był w rosyjskich kręgach artystycznych powszech­ nie znany, a nowa koncepcja sztuki znalazła licznych zwolenników i propagatorów, między innymi Natalię Dawidową, Aleksandra Ekstera, Iwana Kluna, Olgę Rodanową. Planowano nawet utworzenie grupy twórców suprematystycznych Supremus, do czego ostatecznie nie doszło . Malewicz pozostawił po sobie sporą spuści­ znę w postaci prac teoretycznych dotyczących zarówno jego własnej twórczości, jak i wiele analiz z zakresu historii form malarskich, na przykład Wprowadzenie do form elementu do­ datkowego w malarstwie, Deformacja w kubi12 10 A. Turowski, Malewicz w Warszawie, op.cit., s. 314. 35 zmie czy O sztuce. Często był zapraszany do wygłaszania wykładów, a jeden z nich -Analiza współczesnych kierunków w malarstwie, arty­ sta wygłosił na wspomnianej wystawie w War­ szawie w 1927 roku. Malewicz zajmował się działalnością pedagogiczną. Pracował w Szko­ le Sztuk Pięknych w Witebsku, gdzie w 1921 założył własną grupę artystyczną Unowis. Był współorganizatorem Instytutu Kultury Arty­ stycznej w ówczesnym Piotrogrodzie, a od 1925 roku jej dyrektorem. Zmarł w Leningradzie 15 maja 1935 roku . 13 Twórca suprematyzmu zawsze podkreślał nieutylitarny charakter swojej sztuki. Z pogardą pisał o „życiu praktycznym", które „(...) wciska się jak nachalny intruz w każdą formę arty­ styczną i sugeruje nam, że utylitaryzm jest jej początkiem i celem" . Obce były mu, zyskujące wówczas znaczenie i popularność, takie nurty jak konstruktywizm czy produktywizm. Male­ wicz wyznaczał artyście doniosłą rolę w kształ­ towaniu „nowej świadomości" społecznej, odże­ gnywał się jednak od współpracy z władzą i od tworzenia sztuki propagandowej . Autora pisma „Świat jako bezprzedmiotowość" uznaje się za artystę rewolucji, nie była to jednak rewolucja polityczna, lecz duchowa. 14 15 Awangardowe utopie komunikacji bezpośredniej Według Rolanda Barthesa współczesność rodzi się wraz z rozwojem samoświadomości językowej, w konsekwencji czego „(...) proble­ my kultury 2. połowy X I X i X X wieku nale­ ży rozpatrywać w perspektywie utopii języko­ wych, w których zawsze współbrzmią z sobą 13 Por. A. Turowski, Supremus Malewicza, Muzeum 11 Ibid., s. 315. Narodowe w Warszawie, 2004. 12 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 29. 14 15 £ ( 1 B ) nu BARBARZYŃCA K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 74. A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit. �Przemysław Chodań 36 mallarmeańskie «zmienić jczyk» z marksowskim « z m i e n i ć świat»" . Andrzej Turowski, niestrudzony badacz awangardy, pisze o „utopi języka uniwersalnego", której przedstawicielami w sztuce rosyjskiej byli między innymi Wassily Kandinsky, Kazimierz Malewicz i Aleksander Rodczenko. Szukali oni takiej formy komuni­ kacji, która wykraczając poza zwykły dyskurs językowy, byłaby bezpośrednim wyrażeni idei. Jednocześnie uznano sztukę za równoprawny z nauką czy filozofią sposób na poznanie 1 ZFOzumienie świata. Twórczość wymienionych arty­ stów była też buntem wobec alienacji i reifikacji jednostki w bezdusznej machinie społecznej oraz rodzącego sie właśnie totalitaryzmu poli¬ tycznego narzucającego własna ograniczona do celów oroDagandowych wizie sztuki Artysta awangardowy zdawał sobie sorawe z naradek salności konch/cii ludzkiei - noszukuiacei wol ności a Jednocześnie uwiWanei w ograniczenia iakie 'narzucaia historia s p o ł e c z e ń s t w o i e z v k ' 16 P o d s t a w o w v m w a r u n k i e m nrzv,ecia n r o c e s ó w a l i e n a r v i n v r n za ź r ó d ł o t w ó r c z o ś c i a w a n a a r d v a r t ^ J ; W,znanie no n i e r w ^ e i e L / artystycznej jest uznanie po pierwsze, ze aynamiKa twórczości jest m o ż l i w a uwarunKowana procesem wyobcowania po drugie wagi pod­ miotowej świadomości tego wyobcowania, pro­ wadzącej Ku próbom jego zniesienia lub prze­ zwyciężenia przez twórczość . U l a Malewicza sensem przekroczenia stanu alienacji, do którego prowadzi! suprematyzm nie było pogodzenie człowieka ze światem. Dąży! on do ukazania wolności w wymiarze duchowym. Z pomocą miał przyjść nowy język sztuki. Bowiem tylko sztuka, wedle artysty, jest w stanie wyzwolić świadomość człowieka od balastu racjonalnego pseudopoznania i pokierować ją ku odczuciu świata jako bezprzedmiotowości . Pierwsze eksperymenty językowe oraz uto­ pijne wizje społeczeństwa i jednostki w sztuce X X wieku były dziełem futurystów - początko­ wo we Włoszech, potem w wielu innych krajach Europy, także w Polsce i Rosji. W nurcie tym obserwujemy bezkompromisową krytykę tra­ dycji (malarskiej, religijnej, światopoglądowej - każdej) oraz pęd ku stworzeniu nowej sztuki dla jednostek, których środowiskiem jest prężne i dynamiczne miasto. Futuryzm był nie tylko wizją artystyczną, ale również, przynajmniej w ambicjach, próbą stworzenia antropologii człowieka miasta. Najbardziej skrajnym, cho­ ciaż rozgrywającym się na papierze, wyrazem buntu młodych twórców były eksperymenty lingwistyczne. Poeci futuryści zdekonstruowali język a wraz z m m dawnego człowieka i jego Świadomość. Posiłkując się wizją komunikacji bezpośred­ niej, awangarda wydawała na świat wiele utopii językowych, „wynikających z wszelkiego rodza­ ju naruszenia kodów łącznie z ich eliminacją (...)" . Nowy język miał być wyrazem wolności i próbą przezwyciężania kulturowej alienacji, miał być językiem w pełni autorskim i uniwer­ salnym zarazem. Analizę formalnych ekspery­ mentów artystów z kręgu awangardy, uznających sztukę za rodzaj języka, przeprowadza Turowski W oparciu o klasyczną rozprawę Ferdynanda de Saussure'a pod tytułem Kurs językoznawstwa ogólnego. Szczególne znaczenie ma tu koncep­ cja znaku jako podstawowego elementu syste­ mu semiotycznego. W uieciu tym znak zawiera w sobie dwa składniki - element znaczący i zna czony. Choć w założeniu wewnątrzznakowe skoiarzenie elementu znaczącego i znaczonego iest dowolne związek ten w rzeczywistości iest regulowany przez kod, który na mocy konwencj i 19 18 16 Ibid., s. 88. 19 17 Ibid., s. 181. s. 143. A. Turowski, Wielka utopia awangardy...,, op.cit., 18 Por. K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy...,op.cit. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość 37 łączy określony plan wyrażenia (przedstawiają­ ce) z pojęciem (przedstawione)" . Rządząca ko­ dem znakowym społeczna umowa daje ludziom możliwość komunikacyjnego porozumienia. „Utopia komunikacyjna awangardy ma charak­ ter paradygmatyczny w świadomym kwestiono­ waniu (...) struktury komunikatu ze względu na jego wewnętrzne prawa i konstytuujący go kod jako zasadę przyporządkowania znaczenia (...)" . To, do czego dążył Malewicz, to utopia komunikacji pozakodowej, wiara w stworzenie języka zdolnego wyrażać duchową istotę rzeczywistości . Nie bez powodu Piotr Piotrowski zali¬ cza. go do metafizycznego nurtu awangardy . 20 21 22 gra wynikająca z pozarozumowego realizmu Malewicza" . Problem języka w sztuce podjął również Wassily Kandinsky. Znajdujemy u nie­ go utopię komunikacji pozakodowej, „zakła­ dającą możliwość pominięcia języka, wierząc w pozajęzykową ekspresję" , nazwaną przez Turowskiego utopią synestezyjną. Poczynania Rodczenki nazwano utopią reistyczną, rozwój filozofii suprematyzmu natomiast doprowadził Malewicza do utopii fenomenologicznej . 25 26 27 Suprematyzm Suprematyzm był systemem filozoficznym Kazimierza Malewicza i nurtem w sztuce awan­ Śmiałe manipulacje materią słowną niepo­ gardy rosyjskiej pierwszej dekady i lat 20. X X kornych poetów futurystów oraz materią malar­ ską kubistów z początków X X wieku zainspi­ wieku. Teoretyczne podłoże swej sztuki rozwi­ rowały do eksperymentów formalnych również jał artysta przez wiele lat. Najbardziej płodnym Malewicza. Dla twórcy suprematyzmu był to okresem były lata 1913-1920. Twórczą ewolucję okres tak zwanego realizmu pozarozumowego jego poglądów unaoczniają nam okresy czarny, oraz dekonstrukcji logicznego języka malarstwa barwny i biały jego malarstwa. W roku 1915 w celu badania jego struktury. Około roku 1913 pokazany został po raz pierwszy Czarny kwa­ rosyjski twórca, zainspirowany kubizmem synte­ drat na białym tłe. Kwadrat jako podstawowa tycznym, malował dzieła, w których „zestawiane forma suprematyzmu, rozwijająca się w formy z sobą przedmioty na zasadzie dość odległych pochodne - koło i krzyż, był dla Malewicza skojarzeń układały się w formy dopełniających symbolem ładu porządku wyższego stopnia się rebusów bądź też były bezpośrednio czy­ znakiem zwycięstwa człowieka nad chaosem natury Siła obrazu tkwi w tym że ma on moc telne a czasem robiły wrażenie oderwanych rzuconych przypadkowo kombinacji" . Był tó oddziaływania równą ikonie Nawet sam artysta określił to dzieło jako naga pozbawiona ram początek drogi k u malarstwu bezprzedmio towemu oraz czas poszukiwania autorskiego ikonę swego czasu" . Czarny kwadrat na białym iezyka zdolnego wyrazić rodzące sie koncepcie tłe nie odsyła nas do żadnego obiektu poza nim samym ftak dzieie sie w sztnre mimetvcznei^ filozoficzne. „Rozluźnienie narracyjnej i kom strnkcvinei 'zasady kompozycji aż do zerwania konrentruie sie na sobie Stanowi to o antote lirznvm charakterze s,,nrematvstvrzneao Hzieła związków l n m r z n v r h a dale, nrzemieszania Nie wystawiłem «pustego kwadratu* lecz wrawielu poziomów semantycznych - to typowa 23 24 28 _ 20 Ibid., s. 71. 24 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 96. 21 Ibid., s. 188. 25 Ibid, s. 94. 26 Ibid., s. 147. 22 Ibid. 27 Por. A. Turowski, Wielką utopia awangardy..., op.cit. Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 28 Por. G. Krzechowicz, Malewicz, wielki utopista XX w., Poznań 1993. Artbiznes.pl. 23 Por. P. Piotrowski, Artysta między W) PD08 rewolucją BARBARZYŃCA i reakcją, �Przemysław Chodań 38 żenię bezprzedmiotowości" - pisał Malewicz . To, w j ak wielkie wzburzenie obraz ten wprowa­ dził zwolenników sztuki tradycyjnej, najlepiej oddaje znany cytat: „Przepadło wszystko, co kochaliśmy. Znaleźliśmy się na pustyni... Przed nami czarny kwadrat na białym tle" . Następ­ ny okres reprezentuje seria obrazów barwnych. Głównym dziełem tego okresu jest Czerwony kwadrat z 1915 roku. Jest on swoistym sygnałem rewolucji w sztuce. Oznacza ostateczne zerwa­ nie z przedmiotowością. Okres biały, przypada­ jący na lata 1918-1919, którego reprezentantem jest szczytowe dzieło Malewicza - Biały kwadrat na białym tłe, był w rozumieniu artysty kresem możliwości malarstwa i początkiem filozoficz­ nego ujęcia idei artystycznych. Teoria suprematyzmu zakłada nieograni­ czone możliwości poznawcze człowieka, wierzy w możliwość dotarcia do prawdziwej wiedzy czy może lepiej - do odczucia prawdziwej rzeczy­ wistości. Instrumentem poznawczym uczynił Malewicz wykraczającą poza logiczny dyskurs językowy intuicję. Według artysty „istota rze­ czywistości, z uwagi na swój charakter (niecią­ gły, alogiczny), nie może być (...) poznawana za sprawą doświadczenia zmysłowego i intelektu­ alnego" . Tylko intuicja pozwala odczuć istotę jedności człowieka, świata i kosmosu. Powrót do zrównującej wszystko Wszechjedni, zwanej również Otchłanią lub Pustynią, to cel, ku któ­ remu dążył artysta. W koncepcji suprematyzmu poznanie ab­ solutne jest historyczną koniecznością. Mamy w niej do czynienia z historiozofią przywodzącą na myśl idee Hegla. Według Piotra Piotrowskie­ go myślenie o historii jako ideologicznym proce­ sie, którym rządzą obiektywne prawa, odnaleźć 29 30 31 można u wielu artystów rosyjskiej awangardy . U Malewicza myślenie to znalazło wyraz w kon­ cepcji socjoenergetyki, w e d ł u g której „świat zmierza (...) do coraz większej oszczędności energii, która stanowi podstawę bytu" . Ewo­ lucja sztuki, według Malewicza, poddana jest temu samemu prawu ekonomii energii co cała ludzka kultura i prowadzi od sztuki figuratyw­ nej poprzez coraz większe uproszczenie form do abstrakcji i w końcu do suprematyzmu. „Przez suprematyzm rozumiem supremację czystego wrażenia (uczucia, doznania, przeżycia) w sztu­ kach plastycznych" - pisał Malewicz. Według niego to właśnie sztuka jest „w stanie, budując nową realność pozarozumową (...), przezwycię­ żyć pozorne sprzeczności świata logiki trójwy­ miarowej i połączyć przeciwieństwa w wyższej jedności" . Szczytowym osiągnięciem sztuki i kresem poznania jest idealnie czysty, będący od­ czuciem bezgranicznej przestrzeni, uniwersum i nicości zarazem - Biały kwadrat na białym tłe z 1919 roku. Utopię fenomenologiczną, której wyrazem jest Malewiczowski Biały \wadrat, interpreto­ wać można w ramach refleksji nad istotą języka i formalnych eksperymentów awangardy. Jak twierdzi Turowski, patrząc z punktu widzenia struktury znaku, w obrazie tym doszło do mak­ symalnego rozdzielenia elementu znaczonego i znaczącego. „Forma nie ukazuje sobą więcej płaszczyzny. Przedstawia przestrzeń, której nie odwzorowuje schematem geometrycznym" . Było to wyciągnięcie ostatecznych wniosków z eksperymentów okresu „realizmu pozarozumowego", gdzie zachwiana została logika rela­ cji wewnątrzznakowych. Był to również „atak na zdroworozsądkową relację pomiędzy formą 32 33 34 35 36 29 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 66. 33 30 Ibid., s. 66. 3 4 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 65. 3 5 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 97. 31 P. Piotrowski, Artysta między s. 50. 32 rewolucją i reakcją..., op.cit., Ibid., s. 139. ' Ibid., s. 113. Ibid. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość 39 a pojęciem" . Biały kwadrat na białym tłe zna­ mionuje metafizyczne wykroczenie poza znie­ walające, gdyż nawykowe, myślenie oparte na schematach kulturowych i kodach językowych. Dzięki wykroczeniu poza racjonalny dyskurs dociera Malewicz do rzeczywistości nomenu, przekracza nieprzekraczalny, wedle Kanta, świat zjawisk-fenomenów, dzięki czemu uzyskuje wgląd w naturę rzeczywistości. Jak j u ż wcześniej wspomniałem, teorie Malewicza przesiąknięte były historycznym determinizmem - rozwój sztuki nieodwołalnie do­ prowadzić miał ludzkość do Prawdy. Malarstwo dąży do „(...) wyświetlenia na płytach świadomo­ ści skrytej w pomroce realności świata" - pisał artysta. Myślenie to jest myśleniem gnostyckim, a funkcją gnozy jest, jak wiemy, zbawienie. We­ dług Malewicza rolą artysty i sztuki było dojście do duchowej wiedzy o rzeczywistości i prawach nią rządzących oraz dzielenie się tą wiedzą z bliźnimi. „Skoro za przyczyną suprematyzmu sztuka doszła teraz do samej siebie - do swej czystej, nieutylitarnej formy - i poznała oczywi­ stość bezprzedmiotowego doznania, to w kon­ sekwencji próbuje ustanowić nowy, prawdziwy porządek świata oraz nowy światopogląd" . Czym charakteryzowałby się ten nowy świato­ pogląd? Pomimo podkreślania poznawczego aspektu sztuki wypowiedzi Malewicza dalekie są od optymizmu, a niektórzy widzą w nim wręcz głosiciela nihilizmu . „Suprematyzm to scepty­ cyzm wyzuty z wszelkich nadziei. Suprematyzm zajmuje postawę sceptyczną wobec poczynań kultury, próbującej za pomoca^ swych wytrychów włamać się do skarbca przyrody i wywieść zeń przyczyny zj awisk. i rzeczy, by świat nieświa­ 37 38 39 40 37 3 8 Ibid. domy uczynić ś w i a d o m y m " - pisał artysta. W y r a ź n a niechęć do wszelkich racjonalnych sposobów poznania oraz utylitarnych i materialistycznych światopoglądów nie pozwoliła rosyjskiemu twórcy na stworzenie pozytywnej i nastawionej na świat i jego cele filozofii. Teoria Malewiczowska bliska jest za to mistycyzmowi posiłkującemu się językiem negacji. „Awangarda tworzy odrębną kulturę negacji - pisze Turowski - i jeżeli podważa kulturę zastaną, to tylko dlate­ go, że ta jest oddana we władanie ideologii, jest kulturą wyobcowaną" . Tak jak główną utopijną ideą mistycyzmu jest przekroczenie relacji podmiotowo-przedmiotowej w stosunku do bóstwa i rozpłynięcie się w nim, w suprematyzmie ar­ tysta dochodzi do zrównującej wszystko nicości jako podstawy świata. „Człowiek, który chce pa­ nować, realizować moc, burzy w mistyce granice zarówno swego ja, jak i świata zewnętrznego; przestaje przeżywać cokolwiek przedmiotowo, przestaje być przedmiotem jakichkolwiek wpły­ wów, przestaje być określany; zarówno przed­ miot, jak i podmiot rozpływają się i przenikają wzajem, przechodząc w stan pozbawiony formy i treści" Tym co łączy artystę i mistyka jest tu przede wszystkim uczucie bezprzedmioto­ wości jako podstawowe odkrycie ontologiczne. Pomimo ciadeeo podkreślania nieutylitarneeo charakteru sztuki m o ż n a jednak doszukiwać się u Malewicza elementów pozytywnego pro gramu chęci wprowadzenia realnych zmian w świecie doczesnym. Mam tu na myśli tworzo¬ ne tłrzez artystę tak z^vane architektonystrzenne modele budowli konstruowane zgodnie z zasadami suDrematvzmu które mogłyby pełnić przestrzeń nowego, idealnego miasta. 41 42 43 41 K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość, [w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków 2004, s. 435. 3 9 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 98. 4 0 Por. A. Turowski, SupremusMalewicza..., nu BARBARZYŃCA op.cit. K. Malewicz, Świat jakp bezprzedmiotowość..., op.cit., s. 437. 42 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 182. 43 G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa (?) 1978, s. 530. �Przemysław Chodań 40 Aspekty utopijne odnaleźć można również w suprematystycznej koncepcji przestrzeni. Tak jak cała filozofia Malewicza koncepcja ta czerpie z wielu źródeł. Turowski doszukał się w pracach rosyjskiego artysty aż czterech, nie zawsze moż­ liwych do pogodzenia, koncepcji przestrzeni . „Suprematyzm postawił (...) problem konceptu­ alnego porzucenia iluzji dwuwymiarowej płasz¬ czyzny jako jedynie wyobrażeniowej przestrzeni i przejścia do czterowymiarowej przestrzeni - tej realności w «wyższym wymiarze* - ujmowanej intuicją". Poglądy na temat suprematystycznych wyższych w y m i a r ó w były inspirowane głów­ nie teoriami teozofa Uspienskiego, wyrażonymi w słynnej książce Czwarty wymiar. Ów czwarty wymiar to mieisce gdzie przedmiotowość tra¬ ci racje bytu Tego' konceptualizacją był Biały kwadrat Dla Malewicza przestrzeń iako Ko smiczne Uniwersum .będące zarazem Absolutem i Wszechiednia — i est przestrzenia nieskończona niewymierna ^definiowalna i beznrzedmioto Tj , c e transformacja świa domośri donrowadzić nas nowinna do mowa nia r ^ J L s H . w w . L nnnktn w L r n , » ma rzeczywistości wyższego punKtuwi ozem a. w suprematystycznym zwierciadle tfog uusza, 44 w a ł 5 7 V s k f l r i f l d 7 i e k i S7n _ 1 Ir w _ ń»46 7 1Z lecnniKa, ^ztuKa, M a , inte\ ' '/ '^ f a C a K U C n r z e s t r z e n z a s . Zero symbolizuje istotę rzeczywistości, kryjącą się za różnorodnością świata i natury. Dostrzec ją można dopiero z wyższego wymia­ ru. Malewiczowska przestrzeń utopijna wiąże się z przekroczeniem podziału jednostka-swiat i taką percepcją rzeczywistości, gdzie wszystko rozpływa się w bezprzedmiotowości. Doświad­ czenie przestrzeni absolutnej równa się doswiadczemu nicości. Parząc z tej perspektywy, widać, ze 44 Por. rozdz. Teoria i filozofia, [w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit. 45 K. Malewicz, Suprematystyczne 47 48 _ m poaKresiai apsuraainosc i oezsens życia przea rl IZ > ^ wyśmiewa! wszystkicn, którzy wierzą, iz natura i świat rządzą się rozumnymi zasadami W swym sceptycyzmie pisał „(. ) byc może, iz natura nie jest zbudowana (...) mądrze, praktycznie i celowo. Byc może natu­ ra wcale nie jest zbudowana i ze to cos, co niekiedy nosi nazwę matem (...) w działaniach swych nie kieruje się ani zasadą przyczyny, ani celu ( ) , byc może jest ślepa i nieświadoma w procesach sku¬ piania i rozpadania . 1 ak samo jak egzystencjaM a l e w i c z awangardy rosyjskiej 1910-1932, Universitas, Kraków 1998, s. 178. Por. A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit., s. 322. 46 suprematyzm ma w sobie coś z teologii apofatycznej. Z tym że zamiast Boga mamy Kosmos . Na koniec chciałbym podkreślić prekursorską, w pewnej mierze, względem egzystencjalizmu rolę awangardy artystycznej początków X X wie­ ku. Futuryzm, dadaizm, konstruktywizm czy suprematyzm - wszystkie te nurty sytuowały jednostkę mocno w rzeczywistości historycznej. Artysta awangardowy miał bolesną świadomość uwikłania dążącej do szczęścia i wolności jed­ nostki w bezlitosną machinę dziejów Turowski napisał o awangardzie, że sztuka ta „nie jest ani totalną niezgodą ani zgodą na realność- jest jed­ nym i drugim jednocześnie. Stąd jej nieustające i wciąż ponawiane rozdarcie" . Artysta aw a n^a— r dowy zdziera zasłonę konformizmu i podwóinei moralności społeczeństwa w którym żyje Kryty kuieiego religie moralność i estetykę Nie mogąc znieść pustki współczesna mu kultury tworzy utopie Demitolorizacia świętem baldachimu" i bezlitosna krytyka m eszczańskiei mentalności i iei onsrów snrawiałv ze społeczeństwa oraz svs temv polityczne (no w Rosii i Niemczech) ska zvwałv nienokomvrh artvstów na banicie i eazv iLI nn/a ołownvm n , L m knltnrv ŁJJ zwierciadło, [w:] A. Turowski, Między sztuką a komuną: teksty 47 Por. A. Turowski, SupremusMalewicza..., 48 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 178. op.cit. 49 K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość..., op.cit., s. 438. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość lizm, który widzi jednostkę osamotnioną w świe­ cie bez Boga, awangarda postrzega jednostkę w stanie alienacji, za co odpowiedzialna jest kultura. Konstruktywizm podjął próbę zmiany otaczającej rzeczywistości i poprzez budowanie funkcjonalnych przestrzeni życiowych starał się przełamać wyobcowanie człowieka. Suprema­ tyzm, dla którego świat równał się nicości, dążył do ukazania tej „zbawczej wiedzy", głosił powrót do zrównującej wszystko Wszechjedni. Czyta­ jąc Malewicza, odnosi się wrażenie, iż posiadał on niezwykle silną świadomość wyobcowania człowieka zarówno względem natury - poprzez swój rozum jak i kultury która ogranicza jego wolność i produkuje świadomość fałszywą. Na­ leży wiec wznieść sie ponad naturę oraz ponad kulturę i z wvzvn czwartego wymiaru dostrzec wszechogarniająca Pustkę N a m y ś l przychodzą gnostyczne doktryny buddyjskie, które tak samo 41 jak Malewicz podkreślają iluzoryczność naszej codziennej percepcji rzeczywistości. Awangardy tworzyły zarówno nastawione na świat utopie heroiczne (futuryzm, konstruk­ tywizm), jak i utopie eskapistyczne (suprema­ tyzm czy teorie Kandinskiego). Powstawały one w czasie szczególnych napięć w historii Europy, tuż przed i zaraz po pierwszej wojnie światowej, a dzieła, które stworzyły, stanowią najbardziej wartościowy, płodny i nadal inspirujący frag­ ment sztuki X X wieku. Malewicz zaś, pomimo że pozostał twórcą trudnym i niezrozumiałym dla większości odbiorców sztuki, odcisnął piętno na wielu artystach, którzy korzystając z dorob­ ku suprematyzmu, rozwijali własne koncepcje sztuki jak przykład Laszlo Moholy-Nagy czy JózefRobakowski. FOT. IGOR HERZYK 1" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9662f575a9a54e468c8f7e24cda76e33.pdf 1de1db15f5309c5397f7ee7ed589cc77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5620 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5224 Title A name given to the resource W czterech ścianach/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.59-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chruścińska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text n , , Anna • , | ChrUSCinska n I Ur. w I 985 roku. Studentka etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz socjologii na Uniwersytecie Paryskim (Paris Descartes). Absolwentka historii sztuki . ,fc , anam, a U n | e w e r s y t e c | e J a g | e | | o n s k | m I n t e r e s u j e S l e : re ąatożsamością m u z u t m we Francji, orientalizmem w sztuce polskiej i obcej. W czterech ścianach Zmiana znaczenia ról s p o ł e c z n y c h u Kabylów żyjących we Francji na przykładzie ewolucji przestrzeni mieszkalnej F rancuzki mają więcej swobody, są bardziej niezależne i żyją w większej równowadze. Sądzę że status kobiety i mężczyzny jest tu równy. Tam, w Algierii, jest tak, że w domu kobieta robi wszystko. Naprawdę, jak ci mówię, że „robi wszystko", to właśnie to mam na myśli. Prasuje, gotuje, sprząta, zajmuje się dziećmi... A mąż zajmuje się pracą poza domem i koniec. A kiedy trzeba go jeszcze obsłużyć, dać mu jeść, też się nim trochę zająć. To kobieta odwala całą robotę, nawet jeśli również pracuje poza domem A już zwłaszcza w KabyhT Tam mężczyzna się niczego nie tknie. Jak raz byłam 1 u babci razem z moim kuzynem, który jest w tym samym wieku co ja, to po jedzeniu on chciał poskładać talerze. A babcia krzyknęła do niego: „Przestań, usiądź, przecież masz tu ku­ zynkę, ona się tym zaj miel". Bo u Kabylów od za­ wsze tak jest, że mężczyzna nic nie robi. On jest „na zewnątrz", a kobieta zostaje w domu. - Naima, 22 lata 1 Imigranci z krajów Maghrebu (lub ich po­ tomkowie) na dobre wpisali się w społeczny krajobraz Francji. Napływ ludności z daw­ nych kolonii na terytorium Republiki trwa Wywiad przeprowadzony przez autorkę 19 listopada 2008 roku w Paryżu. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 60 nieprzerwanie od X I X wieku, ale najbardziej nasilony exodus zaczął się po I I wojnie świato­ wej. Sytuacja ta dotyczy głównie społeczności arabskich, jednak wśród nowo przybyłych znaj­ dziemy sporo przedstawicieli rdzennej ludności Afryki Północnej, czyli Berberów. W przypadku Algierii są to głównie Kabylowie, zamieszkujący północno-wschodnią część kraju i tworzący je­ den z najbardziej rozproszonych narodów berberyjskich. Najliczniejsza ich diaspora znajduje się właśnie w Republice Francuskiej. Szacuje się, że jeszcze przed zakończeniem działań wojennych w 1945 roku we Francj i miesz­ kało około 300 tysięcy Algierczyków . W 1977 było ich j u ż ponad 800 tysięcy , a w przededniu nowego tysiąclecia nadal stanowili jedną z nacji najliczniej emigrujących do Francji. Wyprze­ dzali ich tylko Marokańczycy . Wśród przyjezd­ nych spory odsetek zajmuje ludność kabylska. Nic nie wskazuje na to, że tendencja ta miałaby ulec zmianie, bo również dzisiaj, jeśli zapytać mieszkańca Maroka, Algierii czy Tunezji o jego plany na przyszłość, najczęściej można od nie¬ go usłyszeć marzeniach wyjazdu do Francji, choćbv tvlko na. i ákiś czas Wielu sie to udaie a doświadczenia zdobyte w obcym kraiu wnływaia (w mnieiszym lub większym storaiiu ale zawsze) na ich soosób oatrzenia na świat i'do tvchczasowe modele zvcia Tvm samvm snołecz nośri Map-hrebu uleJia nroresowi nermanent 2 3 4 nvrh zmian Szcze J l n i e dntvcza one instvr,,rii rodziny - tak ważne, fieśli nie n a i w a ż n i e L e r t dla ludów nółnornoafWkańskirh 7 fvm z aw skiem wiaze ,ie z a e h w L i e nndżiałn ról L r e trady^y^ 2 I . Despois, Lémigration des travailleurs algériens en France, „Annales de Géographie" 61 (323) 1942, s. 77. 3 Ch.R. Ageron, L'immigration maghrébine en France, .Vingtième Siècle. Revue d'histoire" 7 1985, s. 66. 4 X . Thierry, Les entrées d'étrangers en France de 1994 à 1999, ..Population" 3 (56) 2001, s. 439. cie i mężczyźnie, a które ulegają stopniowemu zatarciu. Znalazło to odbicie w materialnym świecie, którego ewolucja bardzo mocno zazna­ czyła się w sferze przestrzeni mieszkalnej. Tradycyjny dom kabylski 5 Dom dla każdego człowieka stanowi pierw­ szy znany mu świat. To obszar, w którym każda cząstka pełni szczególną rolę, a każdy kąt przy­ wołuje wspomnienia przeszłych wydarzeń. Tam czujemy się u siebie, bo jest to sfera dobrze nam znana, w której nic nie niepokoi, nic nie wprawia w zakłopotanie. Każda siedziba ludzka powiela porządek, który wyraża istotę tego, co składa się na życie jej mieszkańców. Wreszcie dom to uniwersum wewnątrz uniwersum. By lepiej zrozumieć znaczenie domu dla kul­ tury Kabylów, najlepiej odwołać się do jego tra­ dycyjnej, coraz rzadziej spotykanej formy. W ję­ zyku kabylskim dom jest nazywany przez słowo axxam, a jego przestrzeń podzielona jest na trzy podstawowe części - tak jak życie Kabylów, które toczy się wokół ludzi, zwierząt i gromadzonych zapasów. Jeśli zajrzymy do wnętrza domu, znaj­ dziemy w nim część mieszkalną (aguns), stajnię dla zwierząt (adaynin) oraz poddasze (takanna), gdzie przechowywana jest słoma i siano. Dwa pierwsze pomieszczenia odgrodzone są od sie­ bie niskim murem, który stanowi jedną trzecią dłueości ściany frontowei domu Dzięki temu przestrzeń przeznaczona dla ludzi jest większa odtei która służy zwierzętom Takanna znaiduie sie na metrze bezoośrednio nad adavmn moz na więc powiedzieć, że tradycyjny dom kabylski 5 Pierre Bourdieu prowadził badania w Algierii w latach 1958-1960, a zatem ich wyniki odnoszą się stricte do tamtejszej epoki. Choć fragment niniejszego artykułu, dotyczący tradycyjnego domu kabylskiego, jest sformułowany w czasie teraźniejszym, należy wyraźnie zaznaczyć, że współcześnie kabylskie mieszkania wzorowane są na modelach zachodnich. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 61 dzieli się na dwie części zarówno horyzontalnie, jak i wertykalnie . Dostęp do domu umożliwiają drewniane drzwi, zazwyczaj złożone z dwóch skrzydeł. Otwierają one budynek w kierunku wschodnim, na światło dnia, co zawsze było brane pod uwagę w trakcie wznoszenia kon­ strukcji mieszkalnej. Choć takie zorientowanie domu może uchodzić za element zasadniczy i nieodzowny dla kultury Kabylów , zdarzają się odstępstwa od tej reguły. Położenie siedzi­ by na zboczu lub jej rozbudowa spowodowana powiększeniem rodziny (na przykład ślubem syna) należą do najczęstszych przyczyn zmiany wyjściowego modelu" 6 7 Aguns to część znajdująca się na prawo od wejścia. Podłoga w tym pomieszczeniu leży o pół metra wyżej n i ż podłoże w przylegającej do niego stajni. W izbie znajduje się palenisko, żarna, przedmioty wykonane za pomocą ognia (na przykład zawieszona na ścianie strzelba), warsztat tkacki ustawiony przy ścianie przeciw­ ległej do wejścia oraz dzbany służące do prze¬ chowywania suszonych produktów (takich jak zboża i figi). Z perspektywy u ż y t k o w n i k ó w można powiedzieć, że pomieszczenie to słu­ ży jednocześnie jako kuchnia, pokój dzienny, jadalnia a także sypialnia Tednak dla analizy symboliki domu naiwaznie sza rzecz stanowi jego konstrukcja Otóż dach którym przykry ty iest a^uns wznosi sie na systemie złożonym z belki stropowej i centralnego filaru. Układ ten wyznacza nunkt wokół którego dawniei kon centrowało się sie wiele nraktyk miesz cciiiiuwdiu wicie irytualnych yiudiiiycii pidKiyK. iincsz.kańców domu Adaynin położona jest obok aguns, czyli na lewo od głównego wejścia. Ponieważ służy 6 M . Khellil, L'exile Kabyle: essai d'analyse du vécu des migrant, L'Harmattan, Paryż 1979, s. 46. 7 P. Bourdieu, SzĄic z teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, dum. W Kroker, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2007, s. 74-75. 8 M . Khellil, op. cit., s. 44. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA za stajnię, jej ściany nie są niczym dekorowane, ani nawet bielone. W tej pogrążonej w ciem­ nościach części domu z n a j d u j ą się dzbany z wodą i świeżymi warzywami oraz składowane jest drewno przeznaczone na opał. Podobnie ta\anna, trzecie i ostatnie pomieszczenie, należy do mrocznej części. Poddasze jest umieszczone powyżej adaynin i pełni głównie funkcję ma­ gazynu na narzędzia oraz paszę dla zwierząt. Dodatkowo może ono służyć jako sypialnia. Według Pierrea Bourdieu użytkowane jest naj­ częściej przez kobiety i dzieci, w szczególności W okresie zimowym . Mohand Khellil dodaje ze miejsce to przeznaczone jest dla dorosłych dzieci oraz rozwódek i w d ó w " " którepowróciły do rodzinnego domu Naiistotnieiszy iest fakt ze poddasze nie należy do tei części domu która byłaby przeznaczona dla mężczyzn Ciemność tam nanuiaca wiązano symbolicznie z nłodno ścia (łudź i nól) dlateaomieiscetonrzynorzad kowano kobietom". 9 Analiza układu kabylskiego domu odkrywa jego funkcję symboliczną oraz rolę, jaką nie­ gdyś odgrywał w rodzinie i szerszej społecz­ ności. Tym, do czego chciałabym się odwołać jeszcze przed przypomnieniem badań Pierrea Bourdieu, jest koncepcja sakralnej przestrzeni sformułowana przez Eliadego. Sfera sacrum wiąże się tu bardzo mocno ze światopoglądem mitycznym, według którego uniwersum życia ludzkiego składa się z Chaosu i Kosmosu . Ten podział pozwala ustanowić w świecie pewne stałe punkty, ponieważ poprzez waloryzowa­ nie danych przestrzeni jako świętych redukuje bezmiar tego co chaotyczne. Dziek i istnieniu kosmicznego porządku można znaleźć miejsca 12 9 P. Bourdieu, op. cit., s. 59. 10 M . Khellil, op. cit., s. 49. 11 P. Bourdieu, op. cit., s. 64. 12 M . Eliade, Sacrum a profanum. O istocie sfery religijnej, dum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2008, s. 27-28. �Anna Chruścińska 62 które są bliżej tego, co boskie, i które postrzega się jako centrum (pępek świata lub mityczny omfalos). Miejsca te wskazuje sama natura (pod postacią góry, drzewa czy liany), ale mogą być też stworzone przez człowieka (jak sanktuarium czy kolumna) . Służąc jako axis mundi (miej­ sce, gdzie świat ludzki, boski i świat umarłych komunikują się wzajemnie), stają się obiektami znaczącymi, które odgrywają zasadniczą rolę w życiu rytualnym danej społeczności . 13 14 W tradycyjnym domu kabylskim elementem, który wyznacza świętą przestrzeń, jest najwięk­ szy fdar pomieszczenia aguns, podtrzymujący cały szkielet domu. Wskazuje on kierunek ku górze oraz świadczy o jego wyjątkowości, którą dodatkowo podkreśla wzniesienie podłogi o pół metra powyżej gruntu. Jak zanotował Bourdieu, z uwagi na tę fundamentalną rolę, na przykład u pewnych Berberów z gór Aures małżeństwo zostawało skonsumowane na legowisku znajdu­ jącym się właśnie u stóp głównego filaru . Po­ nieważ konstruowanie nowego habitatu ozna¬ cza tyle, co tworzenie uniwersum w e w n ą t r z uniwersum obecność porządku który zapewni mieszkańcom szczęście iest zasadnicza sprawa Z drumei strony wprowadza to tez newne zakazy (przykładowo w czasie orać polowych zabrania no wymiatania noniołu z domowe™ naleniska by nrzez nrzvnadek nie nrzep-onić opiekuńczych duchów które moo-ły sie z L m a d z i ć we wne trzu domu dzięki mediacyjnym właściwościom axis mundi) 15 16 W swoich studiach na temat etnologii Kabylów Pierre Bourdieu określił tradycyjny dom kabylski mianem „świata odwróconego" . Na początku zaproponował taki podział prze­ strzeni domowej, który u m o ż l i w i a wypraco­ wanie systemu fundamentalnych opozycji. Za­ 17 znaczył między innymi, że aguns przeciwstawia się adaynin tak jak góra dołowi. Zgadza się to w sensie dosłownym, ponieważ obie części domu znajdują się na innej wysokości, ale dostrzegalna jest też ich opozycja metaforyczna. Przestrzeń mieszkalna, która służy do przechowywania pro­ duktów suchych i obiektów wykonanych przez człowieka, reprezentuje zatem kulturę. Tym samym cigutis należy do sfery szlachetniejszej (wyższej), podczas gdy adaynin jest w porów­ naniu do niego tym, co ciemne i wilgotne. Jako miejsce służące zwierzętom, stajnia należy więc do porządku natury. Kolejna para przeciwieństw m i ę d z y tymi dwiema przestrzeniami wydobywa aspekty bar­ dziej egzystencjalne. Podczas gdy aguns to re­ zerwuar życia, pogrążona w ciemności stajnia w i ą ż e się bardziej ze śmiercią. W rytuałach pogrzebowych Kabylów to właśnie przy wejściu do adaynin obmywany jest zmarły. Bourdieu do zestawu cech charakteryzujących podział aguns - adaynin dodał jeszcze następujące opozycje: d z i e ń - n o c światło - ciemność c i e p ł e - z i m n e o g i e ń - w o d a ż y c i e - ś m i e r ć wysokie - niskie kultura - natura . Doprowadzają nas one dó zasadniczych myśli Bourdieu powstałych na p;runcie refleksu nad siedziba Kabylów które poświęcił on opozycji męskie - ż e ń s k i e . 18 W tradycyjnych społecznościach kabylskich podział pracy ze względu na płeć jest bardzo czytelny i dotyczy podziału przestrzeni. To ko­ bieta zajmuje się wykonywaniem czynności, które z w i ą z a n e są z pogrążoną w ciemności partią domu (transport wody i drewna, wywóz obornika). Inaczej mówiąc, „niska" część ka­ bylskich siedzib jest zarezerwowana wyłącznie dla kobiet. Natomiast do obowiązków mężczy­ zny należy praca w polu lub zaangażowanie się 13 Ibid., s. 36. 16 M . Khellil, op. cit., s. 52. 14 Ibid., s. 47-48. 17 P. Bourdieu, op. cit., s. 59. 15 P. Bourdieu, op. cit., s. 66. 18 Ibid., s. 66. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 63 w życie publiczne, więc wychodzi on z domu wcześnie rano, a wraca do niego na spoczynek. Jeśli mężczyzna nie respektuje tego zwyczaju i spędza przy rodzinie zbyt wiele czasu, naraża się tym samym na śmieszność . Mimo to przestrzeń męska i żeńska nie dają się tak jednoznacznie rozgraniczyć. Kobieta rezyduje w domu, bo wedle powiedzenia, dla kobiety istnieją tylko dwa miejsca pobytu: dom i grób. Jej egzystencja jest silnie związana ze sfe­ rą „niższej" partii domu, przez co staje się przyporządkowana tej jego części i charaktery­ zującym ją cechom. Współgra to z koncepcją kobiety, zgodnie z którą żeńska natura kryje rozliczne tajemnice i przypomina mroki nocy. Ale nawet jeśli wyłącznie kobiecie przypadają w udziale obowiązki związane z adaynin i takanna, to jednocześnie przynależy ona do tej wyższej" części domu Krosno (jeden z nai ważniej szych obiektów służących do rytuałów przejścia w ży­ ciu kobiety) znaiduie sie w części amns tuz obok strzelby n a l e ż ą c a do mężczyzny który identyfikuie sie raczę, ze światem zewnętrznym Tb właśnie w obrębie tej przestrzeni dowodzi 19 swoiei męskości choć iednocześnie nozostaie orzeciez iednym z mieszkańców domu Wewne trzn mie z k a L m krzyznia sie wiec ohie sfery męska i żeńska nrzez co 1 L ! siedziba n a h i L podwójnego sensu, tfourdieu zilustrował to za pomocą rozszerzonej opozycji męskie żeń­ skie, dodając do tego ostatniego członu kolejne podziały, żeńskie żeńskie oraz żeńskie m ę ­ skie. W ten sposób stera domu utożsamiana z ko­ bietą jest podzielona na częsc wyłącznie zenską oraz na przestrzeń wspólną dla obu płci. Te dwa elementy, męski i kobiecy, jednoczą się w sposób bardziej ewidentny, kiedy przyjrzy­ my się połączeniu filaru i głównej belki stropu. U Bourdieu (tak jak u Eliadego) jest to miejsce szczególne, choć pierwszy z badaczy skupił się 19 Ibid., s. 74. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 na nieco innym znaczeniu. Według niego belka główna reprezentuje mężczyznę, podczas gdy kobieta utożsamiana jest z filarem. W języku Kabylów, odwrotnie niż ma to miejsce w języku polskim, rodzaje gramatyczne tych terminów dobrze korespondują ze znaczeniami, które one niosą (belka główna - asalas al-immas - rodzaj męski; filar centralny - sigidżdis - rodzaj żeń­ ski) . W ten sposób belka (symbolizująca męż­ czyznę) oznacza niebo i to, co wysokie, wiąże się również ze sprawowaniem przez męża opieki nad całym domem. Kobieta natomiast to filar, który pełni role łącznika miedzy niebem a zie¬ mia przodków Tworzy ona dla mężczyzny solid­ ny fundament i jest jego podpora Oba elementy zjednoczone razem stanowią manaz nieba i zie¬ mi oznaczai acv płodność i mai acv znaleźć wvraz w licznym potomstwie. 20 To dobry moment, by powrócić do kwestii tradycyjnego domu kabylskiego jako do uniwersum o odwróconym porządku. Jest to związane z czterema stronami świata. Fasada wejściowa domostwa jest zazwyczaj skierowana na wschód, a zatem jej mury znajdują się w znacznym na­ słonecznieniu. Ta sama ściana, ale od wnętrza domu, jest za to jego zacienioną częścią. Wpa­ dające do środka promienie słońca, oświetlają ścianę zachodnią, która na zewnątrz domu jest z kolei pogrążona w cieniu. Inaczej mówiąc zewnętrzne fasady domu korespondują z ich wewnętrznymi odpowiednikami i w tym sen­ sie są odwrócone/Ściana zachodnia w środku domostwa jest dobrze oświetlona i przekształ­ ca sie w ścianę wschodnia Przy niei znaiduie sie krosno gdzie gospodyni oracuie w świetle słońca Zostaie wiec naświetlona przez iasność dnia i nromienie nochodzace z zewnątrz czyli z przestrzeni w którei oracie iei maz Ta' sym bobka światła oznacza ze kobieta stale znaiduie się pod wpływem m ę ż c z y z n y Cała konstrukcja Ibid., s. 65. BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 64 budynku dowodzi, że jest to męska przestrzeń, definiowana „z punktu widzenia m ę ż c z y z n , (...) przez mężczyzn dla mężczyzn" . Kobieta jest jedynie refleksem męskiego świata, zawsze jemu podległym. Laura Mouzaia opisuje tę relację, posługując się metaforą ścian domu: ,W części przeznaczonej dla mieszkańców ścia­ ny zewnętrzne są otynkowane za pomocą kielni przez mężczyzn, a ściany wewnętrzne są ręcznie dekorowane przez kobiety" , ale przecież wciąż jest to ten sam dom. Bourdieu zilustrował to inaczej. W tym celu posłużył się kabylskim przy¬ słowiem: Mężczyzna iest lampa na zewnątrz kobieta j e i lampą wewnątrz". małżonków wraz z ich dziećmi, którzy razem tworzą wspólnotę mieszkańców. Ale biorąc pod uwagę to, że u Kabylów kontakty między m ę ­ żem a jego rodziną zawsze pozostają bliskie (to kobieta przechodzi z jednej rodziny do drugiej), w grę wchodzą jeszcze jego bracia i niezamężne lub owdowiałe siostry. W końcu, wraz z zasadą gradacji, dom jako taxerrubt może oznaczać wielką rodzinę obejmującą kuzynów aż do trze­ ciego stopnia. Studia Bourdieu sprzed połowy wieku usta­ nowiły kanon badań nad siedzibami Kabylów i zawsze traktowane są jako baza dla kolejnych analiz i refleksji. Inni badacze odwołują się do Bourdieu, rozwijając jego koncepcję zwłaszcza w kontekście symbolicznych funkcji pełnionych przez dom. Mouzaia przywiązuje szczególną wagę do znaczeń centralnego filaru i głównej belki. Dom (w znaczeniu budynku) staje się dla niej miejscem połączenia sił mężczyzny i kobie­ ty, które ustanawiają potomstwo, a zatem czyni ona z niego symbol rodziny . Z kolei Mohand Khellil odkrywa wiele znaczeń słowa dom, któ­ re analizuie z punktu widzenia systemu pokre­ wieństwa Po pierwsze utożsamia domostwo z osoba kobietv czv raczei małżonki ponieważ iest ona silnie związana z iep"o wnętrzem Pozo staie w p-ranicach domu tam nracuie i wvkonuie wszelkie obowiązki skoi'arzone z życiem rodzin nvm a tym samym staie sie osoba odnowiedzial na za atmosferę tam nanniara Khelld rzvni krok d l i bv stwierdzić ze termm ten odnoli sie do Rzeczywistość, w której znajdują się imigran­ ci jest, delikatnie rzecz ujmując, kompletnie od­ mienna. Oddaleni od swej pierwotnej ojczyzny zaczynają oni przynależeć do innego środowi­ ska, w którym ich status radykalnie się zmienia. Znajdują się w nowej dla siebie sytuacji, wyma­ gającej postawienia pytań, dotyczących kwestii tożsamości, wyznawanych wartości i praktyko­ wanych zachowań, również tych wyuczonych w nowym otoczeniu. Cała ich egzystencja musi zostać zredefiniowana na podstawie zetknięcia z odmienną kulturą, co oczywiście jest trudnym procesem i nie przebiega bezboleśnie. 21 22 23 24 25 Adaptacja do w a r u n k ó w mieszkaniowych we Francji Jeśli chodzi o Kabylów przybyłych do Fran­ cji, to nowe warunki życia nie są dla nich aż tak szokujące. Wynika to z długiej tradycji ich emigracji do Republiki oraz bliskich kontaktów międzykulturowych. Co za tym idzie, Kabylowie opuszczający Algierię trafiają do świata o zwy­ czajach bardzo zbliżonych do ich ojczyźnianych, jako że jest on j u ż zamieszkany przez wielu ich rodaków przybyłych wcześniej (a często nawet przez członków ich rodzin) . Nie zmienia to faktu, że początki na nowym miejscu nigdy 26 roko P r z e d ^ w s z y X ^ s k ł a d a n e na nią para 21 Ibid., s. 78. 22 L . Mouzaïa, Le féminin générations 23 pluriel dans l'intégration: trois de femmes kabyles, Karthala, Paryż 2006, s. 22. Ibid., s. 23. 24 M . Khellil, op. cit., s. 54-55. 25 Taxerrubt - rodzina złożona z krewnych aż do czwartego pokolenia. 26 M . Khellil, op. cit., s. 127. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 65 nie należą do łatwych, co wpływa zasadniczo niu do tradycyjnego domu), nie ma możliwości, na sposób życia Kabylów osiadłych we Francji. aby przechowywano w niej znaczne ilości pro­ By start ten uczynić mniej dotkliwym, zazwy­ duktów żywnościowych. Sama praca kobiety też czaj to mężczyzna emigruje jako pierwszy, a po uległa zmianie, wraz z przyjęciem standardów, pewnym czasie dołącza do niego reszta rodziny . wedle których piekarnik czy lodówka są w kuchni oczywistością . Wszystko to powoduje, że miesz­ Co istotne, podczas pierwszych lat egzystencji „poza krajem", świeżo przybyli imigranci kon­ kanie imigrantów kabylskich wydaje się być bardzo centrują się przede wszystkim na poprawie wła­ podobne do mieszkań ich europejskich sąsiadów, snych warunków bytowych. Z tego powodu prawie i nie wynika to wyłącznie z faktu, że zajmowane w ogóle nie wspomagają finansowo swojej rodziny, przez nich budynki wzniesiono „po europejsku". Powtarzanie algierskiego modelu zamieszkiwania która została w ojczyźnie . wydaje się imigrantom o tyle niewłaściwe, że utoż­ Bardzo charakterystyczną cechą Kabylów jest samiają świadectwami ubóstwa . łatwość dostosowywania się do nowej sytuacji. 27 33 28 34 Znacznie szybciej przyjmują oni lokalne modele życia, w przeciwieństwie na przykład do Maro­ kańczyków. W kwestii zamieszkania znaczy to, że „wydają się adaptować formy zorganizowania przestrzeni i jej użycia w sposób jak najbardziej zgodny z przeznaczeniem konstrukcyjnym bu­ dynków, które są przez nich zajmowane" . Moż­ na powiedzieć, że we Francji Kabylowie żyją po europejsku, choć wcale nie musi to oznaczać, że żyje im się lepiej. Wchodząc do typowego domu imigrantów (typu F3 lub F5 ) najpierw napoty¬ kamy korytarz czy rodzai hallu który doprowadza nas do kolejnych pomieszczeń Przestrzeń prze znaczona dla gość, składa się (niezależnie od jej rozmiarów) z dwóch części" salonu oraz jadalń,. W nierwszvm znaiduia sie kanana fotele lub nufv niski stoliki szafka pod telewizor! Umeblowanie j 9.dcilfli tworze, głównie duży stół (jeśli to możliwe) z krzesłami Zdarza sie że stoi tam też harek obecność w nim alkoholu muzułmame tłumaczą 29 30 - 31 posiadaniem europejsK.cn znajomycn . K u c n n a rowmez jest wyposażona w sprzęty zachodnie, z powodu zredukowanej przestrzeni (w porówna­ 27 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, Familles maghrébines en France, l'épreuve de la ville, Presses Universitaires de France, Paryż 1999, s. 261. Istnieją jednak pewne cechy, które różnicują domy kabylskie od europejskich. Najbardziej wi­ doczna odnosi się do wyposażenia pokoi, gdzie znajdują się wyłącznie łóżka i (ewentualnie) fotele. Te części domu służą tylko jako sypial­ nie, chyba że z braku miejsca ulega to zmianie, na przykład pralka musi zostać wstawiona do jednego z pokoi . Podobna zasada dotyczy też elementów wystroju, które znajdują się w części przeznaczonej dla gości i odnoszą się do pocho­ dzenia mieszkańców. Zazwyczaj związane są one z przynależnością religijną (obrazki z widokami Mekki wersety koraniczne) albo odwołują sie do kraiów Maghrebu Sa przywiezione bezpośrednio z Algieru lub zakupione na francuskich targach w stylu paryskiego Barbes Imigranci demon struia swoia wieź z kraiem pochodzenia również za Domoca t d i e ć oraz przedmiotów tradvcvine™ rękodzieła fn przykład terakotowych n a c z y ń Wszystkie te elementy nniawiaia sieldnak w P O mieszczemach dla gość, natomiast w pokojach 35 36 svnialnianvrh nie 7nairl7ipmv 7arlnvrh fotocrrafii czy obrazów, jedynie gołe ściany. 31 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 262. 32 M . Khellil, op. cit., s. 134. 33 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 263. 28 M . Khellil, op. cit., s. 136. 34 Ibid., s. 261. 29 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 250. 35 Ibid., s. 264. 3 0 Cyfra oznacza liczbę pokoi. 36 Ibid., s. 265. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 66 Jednocześnie uderzający jest fakt, że Kabylowie traktują swoje francuskie mieszkania jedynie jako miejsca czasowego pobytu. Przez to domy imigran­ tów sprawiają wrażenie, jakby nie były wykończo­ ne . Żyją oni z przeświadczeniem, że znajdują się we Francji tylko po to, by zarobić pieniądze i pewne­ go dnia powrócić do oj czyzny, nawet jeśli i tak nigdy do tego nie dojdzie. 37 Jak łatwo zauważyć, nowe mieszkania Kaby­ lów są dalekie od tego, co znamy z przytoczonego wcześniej modelu domu tradycyjnego, w którym dało się wyznaczyć wiele symbolicznych aspektów jego istnienia. Przeprowadzka do miasta dopro­ wadziła do zaniku podziału na aguns i adaynin, istnienia ściany krosien czy budownictwa frontem w kierunku wschodnim. Nie sposób wyznaczyć też axis mundi, co jest o tyle zgodne z sytuacją miesz­ kańców, że Francja nie stanowi dla nich centrum ich świata, a jedynie „poczekalnię", więc nie jest „aż tak istotna". Jeśli chodzi o Pierre'a Bourdieu i jego koncepcie świata odwróconego która miałaby zostać zastosowana do społeczność,'kabylsk,ch imigran­ tów badacze pozostała ostrozn, Właśnie dlatego mu's,my sie zatrzymać na poziomie funkcii i ogra niczeń materii ies'li chodzi o ooozycie homokJcz ne ponieważ wszystkie one praktycznie zanikły w koncenrii domu nowe.o tynu" * Khellil dorzuca jeszcze że u imigrantów sfera zakazów i wszelkie­ 3 go tahn zwiazanetro z nrzestrzenia ma tendenrie dn zanikania 7mfeniaia sie i r h z l r z a i e i zano ™ , oni , h l l n l ' zyczają om miejscowe modele zachowań o czym świadczy chociażby obecność w domu alkoholu . badania przeprowadzone przez INadira rJoumazę wprawdzie pokazały, ze istnieją pewne pozostało­ ść, po pierwotnych kategoriach przeciwieństw (jak na przykład podział przestrzeń, pomiędzy płciami), ale dotyczy to wyłączme pierwszej generacji ,migrantów™. Z drugiej strony, by posłużyć się termino­ 7 r logią Bourdieu, można odnieść wrażenie, że nowa siedziba Kabylów jest naprawdę „odwrócona" i że, w sensie porzucenia przez nich dawnych nawyków, przynależy do świata „na opak". Nie powinno się jednak pomijać faktu, że nie wszystkie przejawy kultury Kabylów związane z do­ mem uległy zatarciu. Możemy zaobserwować specy­ ficzną ewolucję opozycji pomiędzy tym, co wewnątrz a tym, co na zewnątrz, która teraz bardziej przypomi­ na podział na to, co prywatne a co publiczne. Zgodnie z tym rozdzieleniem reprezentacyjna część domu, która ma służyć przyjmowaniu gości, bywa przezna­ czona wyłącznie dla nich. W takim wypadku rodzi­ na utrzymuje te pomieszczenia w idealnej czystości i porządku tak by pozostawały w nieustannej gotowości" , gdy tylko ktoś zadzwoni do drzwi. Do po­ zostałych mieisc o charakterze publicznym należą" kuchnia sanitariaty balkony, korytarze podczas gdy pok e powinny pozostawać w ukrycu ,'być chronio ne p zed sooirzeniem obcych To co znaiduie sie na zewnątrz tworzy kateine przestrzenna nowa l aca Hub nie) na w l a d wto co kr e sie wewnątrz Domostwo sta e sie cytadela t r a d y n i l d z l rozlywa sie walka miedzy dwoma światami Dom t w o l y renrodnkne ( l w ó r h nniwersów maahrehskie i i lhndnlańl,dvrvmean iw . n ń w i L n 1 , zachodniego, tradycyjnego współczesnego, stymuluje przepływ jednostek ludzkich proces przekazywania przedmiotów, który dokonuje s,ę w przestrzeń, pomiędzy-krajami oraz w czasie pomiędzypokolemam, . We wnętrzu domu można więc znaleźć przedmioty zdradzające przynależność do porządku swiata Zachodu, a także do kraju pocho­ dzenia, które mieszczą s,ę właśnie w częsc, reprezen­ tacyjnej, by były zauważalne dla „tych spoza . Dom wyraża w ten sposób.odwieczną opozycję my - oni, w sensie kulturowych odrębność,, o jego przestrzeń, „zawsze należy myslec wraz z uwzględnieniem tego, co znajduje się na zewnątrz . 41 01 42 al V1 a 37 Ibid., s. 263. 41 Ibid., s. 263. 38 M . Khellil, op. cit., s. 54. 42 Ibid., s. 264-265. 39 Ibid., s. 135. 43 Ibid., s. 283. 40 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 274. 44 Ibid., s. 275. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 67 Przeciwieństwo męskie - żeńskie jest trudniejsze do odnalezienia, bo siedziba mieszkalna przestała być kojarzona wyłącznie z bastionem kobiecości. Jednak wraz z ciągłością istnienia obowiązków domowych, a także z powodu tego, że żony imigrantów zazwy­ czaj nie pracują poza domem, kobieta pozostała przywiązana do przestrzeni mieszkalnej bardziej niż reszta rodziny. Szczególnie jadalnia traktowana jest jako miejsce typowo kobiece, ponieważ mąż i dzie­ ci używają jej dopiero wieczorami, po powrocie do domu . 45 Według Khellila najbardziej widoczną konse­ kwencją imigracji do Republiki Francuskiej i owych zmian w strukturze mieszkań Kabylów, jest ostatecz­ ny rozpad ich tradycyjnego społeczeństwa . Dom zaczął przypominać siedziby Europejczyków, jego rozmiar się zwiększył, a przeznaczenie ograniczy­ ło się do służenia wyłącznie człowiekowi. Podział na przestrzeń cienia i światła również zniknął, od kiedy mury zostały podziurawione licznymi oknami wychodzącymi na ulice. Bez podparcia w świecie materialnym symbolika domu zaczęła coraz wyraź­ niej zanikać . 46 zostaje pozbawiony tradycyjnej kultury materialnej, nie ma możliwości podtrzymywania istoty tożsamości kulturowej. Jest to szczególnie widoczne w podziale ról ze względu na płeć. Dzięki ewolucj i budownictwa kobieta kabylska (w miastach Algierii lub we Francji) znacznie bardziej niż kiedyś angażuje się w zajęcia poza domem - może pracować i wykonywać takie czynności, które do tej pory uznawano za typowo męskie. U Naimy, Kabylki, która przybyła na studia do Francji, trudno by było odnaleźć znamiona ko­ biety w Bourdieuowskim typie „lampy we wnętrzu". W Paryżu zrzuciła ona z głowy chustę a zamiast tego założyła minispódniczkę i nie wyobraża już sobie powrotu do A l i n , lei plany na przyszłość zdradza ia pewne przwmzanie do tradycyjnych kabvlsk,ch wartość, ale stały sie znacznie bliższe oczekiwaniom współczesnych Europejek. 48 Chcę skończyć tu studia i zostać profesorem na uczelni. A potem założyć rodzinkę. Bardzo lubię dzieci! Ale teraz muszę się skupić na mojej edukacji. 47 Czasy się zmieniają a wraz z nimi modele życia. Można powiedzieć, że system reprezentacji, który Between Four Walls. Change of the Social Roles of Kabyle People Living in France on the Example of the Evolution of Domestic Space It is observed that the societies of Maghreb, although strongly related to tradition, are going through permanent change. The issues concerning the compatibility between the material world and the social structures are discussed through the analyses of Kabyle people by Pierre Bourdieu and other researchers that followed this subject. Thus, the models of traditional abodes in Kabylie and current ones within Kabyle diaspora in France are presented. The connection with the domain of social roles and their evolution is highlighted, especially that of feminine lifestyle. A new structure of the domicile space that is to be found in the situation of immigration influences and determines the Kabyle system of values and aspirations. At the same time it also illustrates the willingness of Kabyle people to change. 45 Ibid., s. 262. 47 Ibid., s. 175. 4 6 M . Khellil, op. cit., s. 174. 48 Ibid., s. 178.g 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3766034fa085df334447e80149d489a2.pdf 4bff46074ffb0a2b19c82e28760fce3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5609 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5215 Title A name given to the resource "Arabska" polityka zagraniczna i arabskie techniki mediacyjne/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.73-91 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cyganik, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FiMp Cyganik doktorant w Katedrze Bliskiego i Dalekiego W s c h o d u Instytutu Studiów Regionalnych I UJ. A b s o l w e n t studiów na kierunkach: kulturoznawstwo w zakresie studiów I blisko- i dalekowschodnich oraz archeologia śródziemnomorska i Bliskiego | uwzględnieniem Islamskiej Republiki Iranu. - W s c h o d u . Obszar zainteresowań: problematyka krajów islamskich ze szczególnym „Arabska" polityka zagraniczna i arabskie techniki mediacyjne P rzystępując do opisywania polityki za­ granicznej któregokolwiek z państw arabskich, należy najpierw zwrócić uwa­ gę na ogólną charakterystykę arabskiej polityki zagranicznej. J u ż sam przymiotnik „arabska" wskazuje na występowanie pewnych różnic między nią a tym, co zwykliśmy nazywać za­ chodnią polityką zagraniczną. Trzeba jednak zaznaczyć, że różnice te nie mogą przekraczać pewnej granicy, poza którą nie byłaby możliwa 1 jakakolwiekkomunikacja czy interakcja. Każdy rodzaj polityki zagranicznej musi się mieścić w ramach ogólnie przyjętego międzynarodo­ wego systemu, inaczej nie będzie mogła ona spełniać swoich podstawowych celów. Oczy­ wiście taki globalny system nadal nie wyklu­ cza istnienia regionalnych jej odmian. Politykę zagraniczną tworzą bowiem ludzie i dlatego poważny wpływ na jej kształt mają uwarunko­ wania kulturowe i społeczne . 1 M.C. Hudson, Democracy and Foreign Policy in the Arab World, [w:] D . Graham, M . Tessler (red.), Democracy, War and Peace in The Middle East, Indiana University Press, Bloomington 1995, s. 195-196. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �Filip Cyganik 74 1. Historia - z b i o r o w a pamięć n a r o d u Wiele przyczyn obecnej arabskiej polityki za­ granicznej leży w historycznej spuściźnie regio­ nu. Dla mieszkańców Bliskiego Wschodu wiek X X był okresem frustracji, wielu niespełnionych oczekiwań i klęsk. Czasy kolonializmu odcisnęły wyraźne piętno na Arabach i postrzeganiu przez nich europejskich państw . Wspierając wojska Ententy przeciw Turkom, liczyli na uzyskanie niepodległego państwa. Po fiasku tych planów poczuli się oszukani przez Europejczyków . Skutki podziału Bliskiego Wschodu po upad­ ku kolonializmu są widoczne do dzisiaj. Nie do końca przemyślane granice wielokrotnie były przyczyną różnych konfliktów. Problem uwi­ docznił się szczególnie podczas inwazji Iraku na Kuwejt w 1990 roku, kiedy to Saddam Husajn zakwestionował w ogóle prawo Kuwejtu do sa­ modzielnego istnienia . Historia ma poważny wpływ na podstawy pro­ cesu formowania się polityki zagranicznej. Należy sobie uświadomić, że nie wszystko w polityce jest lub może być racjonalne. Polityka nakierowana jest na przyszłość bliższą lub dalszą - opiera się bezpośrednio na pamięci, na którą składają się historia, tradycja, doświadczenie życiowe, a co ważniejsze sposób, w jaki zostały zapamiętane dane zdarzenia. Czynniki te kształtują ludzkie nadzieje i oczekiwania, a także wpływają na re­ alizacje planów. Odnosi się to zarówno do poje­ dynczych osób, jak i całych społeczeństw. Dobrym przykładem może być wspomniana wcześniej 2 3 4 2 R.M. Coury, Who Jnvented" Egyptian Arab Nationalism? Part I, „International Journal of Middle East Studies", vol. 14, Issue 3 (Aug. 1982), s. 249-281. 3 R.S. Humphreys, Between Memory and Desire. The Middle East in Troubled Age, University of California Press, Berkeley 1999, s. 23-25. 4 wciąż żywa pamięć o czasach kolonializmu, któ­ ra nadal odgrywa dużą rolę w kształtowaniu się światopoglądu - nie tylko arabskich polityków, ale również zwykłych ludzi . Analizując politykę arabskich przywódców, należy zadać pytanie, czego nauczyła ich histo­ ria. Nie chodzi o to, co obiektywnie się wyda­ rzyło, ale o to, co oni sami pamiętają lub myślą, że pamiętają. Pamięć historyczna Arabów bar­ dzo się różni od pamięci Europejczyków czy Amerykanów. Fakt ten w zasadzie nie powinien wymagać uzasadnienia, lecz często się o nim za­ pomina. Historyczna pamięć jest zróżnicowana nawet w obrębie cywilizacji zachodniej. Inaczej pamięta historię I I wojny światowej Francuz czy Niemiec, a inaczej Polak . 5 6 Zbiorowa pamięć narodu jest jednym z czyn­ ników kształtujących postrzeganie rzeczywisto­ ści, a co za tym idzie, ma wpływ na działania podejmowane przez społeczeństwo lub jego reprezentantów . Polityka zagraniczna USA czy krajów europejskich w niewielkim stopniu uza­ leżniona jest od balastu przeszłości - zwłaszcza tragicznej. Amerykańscy i europejscy przywódcy potrafili całkiem dobrze poradzić sobie z tym ciężarem. Nawet jeśli sięgają po odwołujące się do przeszłości hasła, nie spotykają się one z większym odzewem. Problem ten w większym stopniu dotyczy krajów Europy Środkowej, acz­ kolwiek argument historyczny odgrywa coraz mniejszą rolę w polityce regionu . 7 8 Na Bliskim Wschodzie pojawiają się odnie­ sienia nawet do tak odległych czasów jak okres 5 R.S. Humphreys, op. cit., s. 83-84. 6 L . Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Bellona, Warszawa 1999, s. 221-237. 7 J.D. Green, Are Arab Politics Still Arab?, „World Politics", vol. 38, Issue 4 (Jul., 1986), s. 611-625. 8 L . Moczulski, op. cit., s. 238-253. M . Barnett, Institutions, Roles and Disorder: The Case of the Arab State System, „International Studies Quarterly" vol. 37 (1993), s. 271-296. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e krucjat. Mimo że przeciętny Arab niewiele wie na ten temat, mit wojen krzyżowych nadal ma pewien wpływ na postrzeganie rzeczywistości. Nie jest to jedyny obraz historii zachowany w pa­ mięci zbiorowej Arabów. Część z nich dotyczy Gamala Abd El-Nassera i jego polityki, zdra­ dy Anwara es-Sadata oraz poczucia oszukania przez kraje mandatowe . Obraz zachowany w świadomości jednej osoby czy całego społeczeństwa nie musi być obiektywnie prawdziwy. Nabiera cech prawdziwości już przez sam fakt swojego istnienia. Z czasem staje się na­ rodową prawdą, której nie ma potrzeby weryfiko­ wać. Dla badacza analizującego arabską politykę zagraniczną nie ma większego znaczenia, jakie były przyczyny zaistnienia danego obrazu i czy mają oparcie w faktach. Ważne, aby pamiętano sam fakt istnienia tego problemu oraz zdawano sobie sprawę z jego znaczenia . 9 10 2. Brzemię k o n f l i k t u z Izraelem Wydaje się, że nad każdą kwestią polityczną na obszarze Bliskiego Wschodu unosi się widmo konfliktu palestyńsko-izraelskiego. Większość decyzji podejmowanych przez państwa arabskie na arenie międzynarodowej, nawet dotyczących spraw, które są odległe od kwestii palestyńskiej, nosi jego piętno. Sami Arabowie przestali za­ uważać, iż wszystko sprowadzają do tej kwestii. Problem palestyński stał się dyżurnym tema­ tem podczas wszystkich spotkań przywódców arabskich. Każde wydarzenie, które ma miejsce w regionie, jest rozpatrywane pod kątem jego relacii do sytuacji palestyńskiej Często argumentuie sie iż dzieje sie tak dlatego ze Drobiem Palestyńczyków jest w rzeczywistości jednym 9 10 R.S. Humphreys, op. cit., s. X I - X I X . F. Aj ami, Szejkowie, myśliciele, terroryści, Fakty, Warszawa 2000, s. 187-191. 11 H . Khashan, Are the Arabs Ready for Peace with Israel?, „Middle East Quarterly", March 1994, vol. I , Number 1. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 75 z aspektów relacji arabsko-izraelskich i napięć, które występują pomiędzy tymi nacjami. Jednak zbyt często sami Arabowie rozdzielali kwestie relacji arabsko-izraelskich od palestyńsko-izraelskich i argument ten w dużej mierze się zdewaluował . Doprowadziło to do pojawienia się zarzutów, częściowo prawdziwych, iż przywód­ cy arabscy traktują tę sprawę jako rodzaj tematu zastępczego. Nastawienie Arabów wymusza na innych pań­ stwach określoną politykę, w której wszystkie de­ cyzje odnoszące się do Bliskiego Wschodu siłą rzeczy splatają się z kwestią Palestyny. Doszło do takiej sytuacji, że każdy uczestnik bliskowschod­ niej polityki świadomie lub nie zwraca się ku tej sprawie. Wielu polityków i badaczy podkreśla, że problem palestyński wyrwał się spod kontroli i z biegiem czasu coraz trudniej go rozwiązać. Kolejne próby wyjścia z impasu kończą się niepo­ wodzeniem z winy jednej lub drugiej strony. Ma to jak najbardziej niekorzystny wpływ nie tylko na losy Palestyńczyków Sami Arabowie zbyt często uzależniają Jakiekolwiek zmiany od jego pozytyw­ nego rozwiązania poważnie utrudniaiac nawet najmniejsze reformy w regionie 11 12 3. Rola silnych j e d n o s t e k W każdym systemie władzy, czy to demokra­ tycznym, autorytarnym czy totalitarnym, ogrom­ ną rolę w kształtowaniu się polityki zagranicznej odgrywają silne jednostki. Na Bliskim Wscho­ dzie widać to szczególnie wyraźnie. Nie chodzi tu tylko o osoby dzierżące władzę państwową, ale także o liderów grup religijnych, organizacji zbrojnych lub, co jest specyficzną cechą regionu, przywódców plemiennych . 13 12 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. 13 T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe. Teorie - systemy - uczestnicy, Wydawnictwo UWr, Wrocław 2006, s. 203. �Filip Cyganik 76 Na tym gruncie powstał mit, który często pojawia się przy opisywaniu arabskich przy­ wódców przez europejskich lub amerykańskich obserwatorów. Postrzega się ich jako szaleńców u w ł a d z y (Middle East Madman), eksponu­ mniej racjonalna od polityki ich zachodnich od­ powiedników . 15 4. Panarabizm i tożsamość n a r o d o w a jąc ich nieracjonalną politykę. Te wyobrażenia przyjmują różną formę: dyktator w wojskowym mundurze (pułkownik Muammar Kadafi); bro­ daty bojownik kojarzony z obalonymi w Afga­ nistanie Talibami czy fundamentalistyczny du­ chowny pokroju Umara Abd ar-Rahmana bądź szejka Ahmada Jasina, duchowego przywódcy Hamasu. Postacie te bardzo silnie oddziałują na zachodnie wyobrażenia islamskiego świata i jego liderów . Powstawanie tożsamości narodowej wśród Arabów związane jest z narodzinami państw, które de facto nigdy wcześniej nie istniały. Pro­ cesy te zapoczątkowały poważne przewartościo­ wanie arabskości i poczucia kultury arabskiej. Z początku społeczeństwo arabskie nie zdawało sobie sprawy ze zmian, jakie w nim zachodziły. Młode państwa starały się przede wszystkim utrzymać niepodległość nie tylko budować swo¬ ją tożsamość Faktem jest, że na Bliskim Wschodzie często słyszy się ekstrawagancką retorykę i argumenty całkowicie dla nas niezrozumiałe. Z drugiej stro­ ny podobne zarzuty można wysunąć wobec wie­ lu polityków z krajów powszechnie uważanych za demokratyczne. Jeśli spojrzymy dokładniej na polityczną arenę Bliskiego Wschodu, okaże się, że za tą wręcz teatralną fasadą funkcjonują pragmatyczni politycy, którzy doskonale wiedzą, jakie cele chcą osiągnąć. Na dodatek potrafią je osiągać metodami nieodbiegającymi w zasadni­ czy sposób od metod powszechnie stosowanych na Zachodzie Politycy ci zdaia sobie sprawę z w y m o t ó w iakie narzuca system międzynaro­ dowa polityki zagraniczna Potrafią sie do nieeo dostosować Zdaia sobie sprawę ze aby o s i a d a ć niektóre cele, muszą starannie zakamuflować swoie motvwv Większość ich apresvwnei reto Do tego czasu istniała idea jednego wielkiego narodu arabskiego, który swoimi korzeniami sięgał epoki Proroka i kalifów, a nawet dalej. Przywoływano wizję państwa, które rozpoście­ rało się od Indii do Hiszpanii. Była to wizja urzekająca, lecz jej realizacja we współczesnej dobie nie mogła się powieść. Bardzo wcześnie wielu arabskich polityków i myślicieli zdało sobie z tego sprawę. Podział regionu na zawsze przekreślił to, co i tak było niemożliwe. Po­ szczególne państwa rozpoczęły swoją politykę i istnienie osobno . 14 ryki nie iest skierowana bezpośrednio n zeciw Zachodowi mimo ze raki nada,a ,a kszlałr lecz ma za zadanie zwiększenie nonarcia dla danei nolirvki wśród n ł J L t e l i arahddrh Pnlirvka Na3a ^ A t J ^ A A , ^ ^ n ' Z I a ejnTecósz^ a 16 17 Wraz z podziałem zaczęła się nieuchronna zmiana w świadomości Arabów. Obok siebie zaistniały dwie tożsamości: panarabska i na­ rodowa. Ich wzajemne relacje zmieniały się w czasie. Najpierw przewagę miała tożsamość panarabska. Świadomość przynależności do na­ rodu irackiego, syryjskiego czy egipskiego była niewielka i nie brano jej pod uwagę. Kształ­ towanie się władzy i systemów wewnętrznych poszczególnych państw zainicjowało powolny proces zmian. Mieszkańcy zaczęli się utożsa­ miać z otaczającą ich rzeczywistością. Zaczęły 14 R.S. Humphreys, op. cit., s. 83. 16 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. 15 Ibid., s. 111-113. 17 R.S. Humphreys, op. cit., s. X I - X I X . BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e się pojawiać więzi, które stały się zaczątkiem świadomości narodowej . Po ugruntowaniu się struktury wewnętrznej danego kraju proces ten znacząco przyspieszył. Obie tożsamości stały się równorzędne i współ­ istniały na jednym poziomie. Ludzie, którzy wcześniej uznawali się za Arabów, a dopiero potem obywateli któregoś z krajów arabskich, zaczęli jednym tchem mówić o swojej podwój­ nej narodowości. Obecnie tożsamość narodowa wypiera abstrakcyjną tożsamość panarabską. Za­ miana ta nie oznacza jednak całkowitego zaniku poczucia wspólnoty wszystkich Arabów . 18 19 Część badaczy twierdzi, że na Bliskim Wscho­ dzie od pewnego czasu dochodzi do podobnych zmian, jakie występowały w Europie w X I X i na początku X X wieku, a miały swoje ukoronowa­ nie w postanowieniach konferencji wersalskiej . Z drugiej strony, pomimo lansowania idei eu­ ropejskości w Europie nastąpiło także nasilenie się poglądów nacjonalistycznych. Dowodem na to są przede wszystkim powstanie niepodległych narodowych państw z byłych republik radziec­ kich, rozpad Jugosławii, a wcześniej Czechosło­ wacji. Te zmiany nie dotyczą tylko Europy. Po­ mimo tego, że zachodzą procesy globalizacyjne, problem nie znika - można wręcz powiedzieć, że się nasila. Powstało wiele nowych państw, np. Timor Wschodni, a co najmniej kilkanaście in­ nych narodów walczy o niepodległość . 20 21 Jeśli spojrzeć z tego punktu widzenia, okaże się, że to, co dzieje się na Bliskim Wschodzie, a co swoimi korzeniami sięga okresu powstawa­ nia pierwszych niepodległych państw, nie jest 18 C D . Smith, Palestine and the Arab - Israeli Conflict, niczym niezwykłym. Procesy bliskowschodnie mają oczywiście swoją regionalną specyfikę, ale nie odbiegają w zasadniczy sposób od trendów globalnych . Analizując kształtowanie się narodowej toż­ samości Arabów, można wyróżnić kilka zasad­ niczych elementów, które wpłynęły na jej postać. Pierwszym z nich były przede wszystkim oko­ liczności powstawania poszczególnych państw. Są one bardzo podobne: wszystkie lub prawie wszystkie kraje stały się niepodległe po dra­ matycznych, często krwawych wydarzeniach. Trudna sytuacja mobilizowała przyszły naród do współdziałania. Z początku tylko wąskie gro¬ no rozumiało potrzebę wytworzenia wspólnoty narodowej w poszczególnych krajach. Jednak samo poczucie zagrożenia nie wystarczało, by scementować poszczególne plemiona lub rody w jeden organizm. Sztucznie wytyczone grani­ ce rozdzielały ludność która w rzeczywistości stanowiła jedną społeczność . 22 23 Pierwszym krokiem było stworzenie szkiele­ tu państwa - administracj i i struktury wewnętrz­ nej. Stopniowo wytwarzały się więzy wspólno­ ty. Poczucie narodowej tożsamości potrzebuje symboli i fundamentów, na których się tworzy. W Egipcie odwołano się do tysiącletniej spuści­ zny starożytnego Egiptu faraonów z jego historią i piramidami. W Jordanii symbolem przeszłości stała się Petra, starożytne skalne miasto Nabatejczyków, oraz beduińska spuścizna. W Ira­ ku zwrócono się do starożytnej Mezopotamii. Symbolika poszczególnych krajów połączyła się z arabską mitologią i historią, tworząc specy- 21 D . Pipes, Bush on Israel: Heartburn for All, „New York Bedford/St. Martin's, Boston 2001, s. 27-33, zob. również Post", March 4, 2003. R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-68. 22 19 M . Barnett, op. cit., s. 271-296. 2 0 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. BARBARZYŃCA B. Rubin, The Politics of the New Middle East, „Middle East Review of International Affairs", vol. 1, Number 3, September 1997. 23 1 ( 1 4 ) nn 77 R.S. Humphreys, op. cit., s. 49-55. �Filip Cyganik 78 ficzny melanż, charakterystyczny dla każdego z nowo powstających narodów . Kolejnym punktem, wokół którego krystali­ zuje się jedność narodowa, jest władza. Cechą charakterystyczną dla całego Bliskiego Wschodu jest kult jednostki. Nie wynika to bezpośrednio z arogancji przywódców, a przynajmniej nie jest ona podstawową przyczyną kultu. Chodzi tu raczej o zjednoczenie społeczeństwa wokół kolejnego symbolu. Lider zaczyna być utożsa­ miany z całym państwem do tego stopnia, iż można wręcz mówić, że „przywódca to pań­ stwo". Wizerunek prezydenta przestaje przed­ stawiać tylko człowieka. Nabiera on charakte­ ru symbolu porównywalnego do flagi czy też herbu. Długie rządy pojedynczego przywódcy wzmacniaia stabilność kraiu. Problem poiawia siew momencie zmiany władzy. Kiedy odchodzi człowiek bedacy symbolem państwa wstrząsa to podstawami całeJo systemu Dla zapobieżenia takim oerturbaciom które mopa zawozić nawet istnieniu kraiu powstaia wręcz całe dynastie Widzimy to w Syrii « l z e przywódca został Ba ' szir al-Assad, syn zmarłego prezydenta Hafeza al Assada 'W EriDcieiuż teraz gdy ieszcze rza 24 dzi Hn,ni Mnbfr.k w i d . ć d z i a n i nrezvdent Kwestia tożsamości arabskiej ma jeszcze je­ den aspekt, który odnajduje swój wyraz w panarabizmie jako tendencji politycznej. Chociaż ruch ten miał swoje apogeum w latach pięćdzie­ siątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku, nadal jest obecny i znacząco wpływa na kształtowanie się regionalnej polityki zagranicznej . W amerykańskiej polityce ideologia jest pra­ wie synonimem politycznego ekstremizmu. Po­ dobne reakcje wywołał panarabizm w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. W oczach A m e r y k a n ó w jawił się jako kolejna utopijna idea, która może prowadzić do niebezpiecz­ nych eksperymentów państwowych. Poważną rolę w takim postrzeganiu miała inna ideolo­ gia, która w tym czasie ogarniała wiele krajów - komunizm. Europa miała wówczas nieco inne podejście do tego problemu, a powody były wielorakie. Europejczycy, ze względu na swoją historię i tradycje, zawsze byli bardziej otwarci na. nowe idee. Także europejska polityka za— wiera dużo więcej ideologicznych elementów niż amerykańska. Wreszcie powód najbardziej bezpośredni- Europa właśnie wtedy wychodziła z epoki kolonialnei i miała zupełnie inne oodei ście do obszaru Bliskiego Wschodu . 27 28 a nosm ivmoarak, wiaac oziaiama prezydenta zmierzające do uczynienia swoim następcą syna na, władzę po m m oPjąlPy ktorys z jego synów laKaKontynuacjajestoczywisciejaKnajPardziej usankcjonowana w krajach arabskich gdzie panuje monarchia. Za powstawaniem dynastii (także tych tikcyjnych) przemawia także spu­ ścizna kulturowa państw arabskich, zarówno ta bardziej współczesna, jak dalsza, starożytna. 1 roblem kultu jednostki jest niezrozumiały dla przedstawicieli Zachodu, chociaż Europa dopie¬ ro niedawno się od niego uwolniła . Ideologie rodzą się wskutek dążeń do zmian istniejącego systemu politycznego i socjalnego. W takiej sytuacji między obrońcami starego porządku a propagatorami zmian dochodzi do debaty. Podczas takich debat rodzą się zasadnicze postulaty ideologii. W formalnym języku można powiedzieć, że ideologia jest obszerną, systema­ tyczną krytyką danego systemu społeczno-poli­ tycznego i zarówno opisuje system, jak i wzywa ludzi do jego obrony, zmiany albo obalenia. Ide­ ologia jest zarówno analizą, jak i wezwaniem do działania . 29 24 Ibid., s. 55-57. 2 7 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. 25 D . Sobelman, Gamal Mubarak President of Egypt?, 28 R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-61. 2 9 A.B. Shukri, Islam and Democracy, [w:] D . Graham, „Middle East Quarterly", Spring 2001, vol. V I I I , Number 2. 26 M . Barnett, op. at., s. 271-296. M . Tessler (red.), op. cit., s. 116-130. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e Kolejną cechą ideologii jest jej utopijność. Każ­ da zawiera program, który ma na celu stworzenie nowego doskonałego systemu społeczno-politycz­ nego. Utopijny cel zazwyczaj jest przedstawia­ ny jako powrót do mitycznego Złotego Wieku. Obok niego prawie zawsze pojawia się jakiś me­ tafizyczny schemat. Może on być albo całkowicie materialistyczny (jak w marksizmie-leninizmie), albo opierać się na religijnych założeniach (ma to miejsce w ideologiach islamskich). Wreszcie można stwierdzić, że przekaz ideologiczny jest równocześnie racjonalny i wysoce emocjonalny. Taka jego forma ma za zadanie skłonić ludzi do działania. Ideologia musi się wyrażać za Domoca idei i symboli które wymuszaia natychmiastowa i instynktowna reakcie Można ia wesprzeć zło zonymi argumentam iracionalnymi ale na arenie nohtyczne, większy wnływ osiara sie za nomoca ostentacji sioranów Z tvch samych nowodów ideolodzy wolą trzymać się rzeczy prostych". Arabski nacjonalizm nie odbiega zbytnio swoim charakterem od innych ideologii, jednak 79 tym, co go wyróżnia, są fundamenty Można po­ wiedzieć, że idea ta istniała w świadomości Ara­ bów od momentu utraty niepodległości. Oczy­ wiście, nie wszyscy Arabowie byli tego świadomi i nie wszyscy rozumieli problem. Świadomość narodowa na świecie pojawiła się stosunkowo niedawno - w Europie na przełomie X V I I I i X I X wieku, a na Bliskim Wschodzie jeszcze później. Jednakże istniało pojęcie jedności czy też wspólnoty, poważnie wspierane przez is­ lam. Panarabizm w swojej zasadniczej formie ukształtował się pod znacznym wpływem nacionalizmu młodotureckiego Późnieisze wydarżenia w Palestynie i pojawienie się w regionie kolejnego bardzo silnego nacionalizmu — syioniz m u - były katalizatorem dalszych zmian*. Pomiędzy nacjonalizmem arabskim i turec­ kim występują zasadnicze różnice. Turecki dzia­ łał w jasno określonych granicach państwowych, arabski zaś zwracał się do wszystkich terenów, które historycznie znalazły się pod arabskim pa­ nowaniem. Ma dużo głębsze podłoże i rozleglejsze cele. Na początku miał zaleczyć rany zadane mitycznemu imperium arabskiemu przez historię. Dążył do zmian na obszarze całego regionu . Idea panarabizmu konkuruje z interesem narodowym. Interes państwa nie zawsze jest zbieżny z ogólnoarabskim. Rodzący się konflikt ma zasadniczy wpływ na powstawanie szkieletu polityki zagranicznej poszczególnych państw regionu. Dobrym tego przykładem jest sytuacja Egiptu i polityka egipska wobec konfliktu izra­ elsko-palestyńskiego, a w szczególności relacje z samym Izraelem. Nawet wobec tak ważnego dla wszystkich Arabów problemu jak konflikt izraelsko-palestyński zgoda istnieje tylko ofi­ cjalnie Nieoficjalnie dochodzi na tym polu do częstych spięć i konfliktów. Każde z państw ma 32 FOT. MARIKA MODZELEWSKA 3 0 R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-62. 31 J.P. Lorenz, Egypt and the Arabs: Foreign Policy and the Search for National Identity, Westview Press, Boulder 1990, s. 24-25. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA 3 2 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. �80 Filip Cyganik trochę inną wizję rozwiązania problemu, jedno­ cześnie próbując zrealizować przy okazji własne cele polityczne . Interesującą kwestią jest stosunek panarabizmu do islamu. Nie wszyscy Arabowie są mu­ zułmanami - spory ich odsetek wyznaje różne odmiany chrześcijaństwa. Aby nacjonalizm mógł osiągnąć zamierzony cel - zjednoczenie Arabów - musiał odsunąć się nieco od islamu, choć nie oznaczało to zanegowania islamu jako podstawo­ wego fundamentu arabskości. Obecnie znaczenie panarabizmu maleje, częściowo w wyniku zwięk­ szenia się roli religijnego fundamentalizmu . Pró­ by przekształcenia panarabizmu w panislamizm od początku skazane były na porażkę. Islam przy całej swojej zdolności do spajania społeczeństw nie jest w stanie doprowadzić do powstania wspólnoty tych wszystkich całkowicie odrębnych narodów. Pomimo historycznej roli Arabów w islamie nie stanowią oni większości muzułmanów, 2L wręc z przeciwnie - to stosunkowo niewielki procent całei muzułmańskiei społeczności. Tak bvło na­ wet w czasach największego rozkwitu imperium muzułmańskiego . 33 34 35 Arabski nacjonalizm znacząco wpłynął na kształt polityki zagranicznej regionu. Najwięk­ szy jego wybuch nastąpił w 1952 roku i trend ten nasilił się jeszcze za rządów Nassera, który był jednym z jego największych orędowników. Skutkiem tego było powstanie w 1958 roku Zjednoczonej Republiki Arabskiej, w której skład wchodziły Egipt i Syria. Paradoksalnie ruch, który miał zjednoczyć wszystkich Arabów, doprowadził do jeszcze większych rozłamów w regionie. Po dwóch stronach barykady stanęły naprzeciw siebie monarchie i państwa nowego porządku. Duży wpływ miała na tę sytuację postawa samego Nassera, który dążył do obję­ cia przywództwa nad całym arabskim światem. Konflikt przyjął kształt walki starego z nowym i przekreślił wszystkie idee, które reprezentował panarabizm . Do roku 1967 dążenia panarabskie zostały znacząco zahamowane. Najpierw w 1961 roku pokojowo, aczkolwiek w atmosferze zgorzknie­ nia, rozpadła się Zjednoczona Republika Arab­ ska. Pogorszyła się współpraca Egiptu i Iraku po rewolucji z 1958 roku. Zaistniały też poważne napięcia w regionie pomiędzy tradycyjnymi rzą­ dami Jordanii i Arabii Saudyjskiej a rewolucyj­ nymi władzami Egiptu, Iraku i Syrii, które na dodatek same ścierały się między sobą. Nastał okres, który można nazwać arabską zimną woj­ ną. Miejscem walk stał się przede wszystkim Jemen, gdzie rozpoczęła się wojna domowa, w którą po przeciwnych stronach zaangażowały się między innymi Arabia Saudyjska i Egipt . Panarabizm nie zniknął z arabskiej sceny wraz ze śmiercią Nassera. Pojawiał się jeszcze wielo­ krotnie w programach wielu organizacji arabskich. Można się zastanowić, czy atak iracki na Kuwejt, czyli historycznie bezprecedensowa napaść jedne­ go państwa arabskiego na drugie, bądź późniejsza interwencja amerykańska w 1991 roku, poparta zresztą przez większość państw arabskich, nie zniszczyły go definitywnie. Na pewno j u ż wcze­ śniej przywódcy arabscy zdali sobie sprawę, że jest to utopijna idea. Choć zawiódł jako efektyw­ na ideologia zdolna do mobilizacji całego świata arabskiego, to jednak nadal odgrywa sporą rolę w regionie. Jednym z jego przejawów jest istnie­ nie Ligi Arabskiej. Organ ten, przy całej swojej słabości, realizuje przynajmniej część postula­ tów arabskiego nacjonalizmu. Ponadto należy 36 37 33 J.P. Lorenz, op. cit., s. 20-23. 3 7 34 M . Kerr, The Arab Cold War: Gamal Abd al-Nasir and Ibid., s. 65. His Rivals. 1958-1970, Oxford University Press, Oxford 35 R.S. Humphreys, op. cit., s. 63-67. 1971, s. 21-34. 3 6 J. Jankowski, Nasser's Egypt, Arab Nationalism, and the United Arab Republic, Lynne Rienner Publishers, Boulder 2002, s. 27-36. MRBARZVNCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e podkreślić, że pomimo swojej utopijności nadal jest podstawowym ciałem reformatorskim, które przyciąga wielu idealistów . Zasadniczy problem, który staje przed każ­ dym arabskim politykiem, to takie kreowanie polityki zagranicznej swojego kraju, by nie do­ chodziło do zbyt drastycznego konfliktu między dwoma interesami: panarabskim i narodowym. Należy pamiętać, jak dramatyczne było dla pre­ zydenta Egiptu Anwara Sadata podpisanie poko­ ju z Izraelem. Odebrano to jako wielką zdradę arabskiego interesu. Przedłożenie partykular­ nego interesu Egiptu nad ogólnoarabskim jest dowodem nie tylko wielkiej odwagi politycznej Sadata, ale i tendencji, które zaczęły się poja­ wiać w regionie j u ż wcześniej. W rzeczywistości można mówić o politycznej hipokryzji poszczęgólnych przywódców arabskich krytykujących i piętnujących swoich sąsiadów za przewinienia, których sami się dopuszczają . 38 39 5. Sacrum i polityka i profanum, religia Kolejną kwestią w a ż n ą dla zrozumienia arabskiej polityki jest obecność w niej elemen­ tów religijnych. Pogląd, że w islamie nie ma rozróżnienia między polityką i religią, jest głę­ boko zakorzeniony w zachodnich umysłach. To przekonanie jeszcze bardziej upowszechniają islamscy aktywiści, głoszący je przy każdej oka­ zji. Tymczasem w rzeczywistości żaden badacz obserwujący Bliski Wschód nie jest w stanie dokładnie określić, w jak dużym stopniu religia wpływa na arabską politykę zagraniczną . Od późnych lat siedemdziesiątych wszystkie liczące się ruchy polityczne nawiązują w swoich 40 3 8 R.S. Humphreys, op. cit., s. 65-72. 81 programach do islamu. Nawet nacjonaliści, któ­ rych ideologia dotychczas odchodziła od muzuł­ mańskich korzeni, zwrócili się w kierunku religii. Przywódcy, którzy dawniej prowadzili zsekularyzowaną politykę, z różnych przyczyn zaczęli akcentować swoją wiarę. Dobrym przykładem może tutaj być Saddam Husajn i jego nagły zwrot ku symbolice religijnej. W tym samym czasie ze sceny politycznej zaczął znikać marksizm. Obecnie prawie wszystkie arabskie ugrupowania polityczne w swoich programach podkreślają rolę islamu. Podczas każdej politycznej debaty pojawia się temat islamu i jego roli w kształtowaniu się nowoczesnego państwa arabskiego . W świetle wydarzeń, które miały miejsce na Bliskim Wschodzie w ciągu ponad dwudziestu kilku lat, trudno sobie wyobrazić arabską po­ litykę oddzieloną od religii. Z drugiej strony, pojawia się pytanie, czy można traktować taką politykę jako racjonalną. W rzeczywistości prob­ lem jest tylko pozorny i wynika raczej z naszej definicji polityki zagranicznej. W zachodniej kulturze przyjęło się rozdzielać państwo od religii. Wpływ religii na politykę u w a ż a się za niekorzystny i poważnie ograniczający jej cele i funkcjonowanie . Jednakże islam należy raczej traktować jako coś więcej niż zwykłą doktrynę wiary. Stanowi on uniwersalny system, który zawiera nie tylko wiarę czy obrzędy. Islam daje również wielką ilość dróg do zrozumienia otaczającego świata i istnienia w nim. M u z u ł m a n i e nie podążają jedną ścieżką, lecz często wybierają takie, które wzajemnie się wykluczają. Można to zaobser­ wować na podstawie różnorodności ugrupowań religijnych i politycznych. Kompleksowość isla­ mu i jego monolityczny charakter sprawiają, że 41 42 42 E. Sivan, Why Radical Muslims Aren't Taking Over 3 9 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. Governments, „Middle East Quarterly", December 1997, 4 0 A.B. Shukri, op. cit., s. 131-133. vol. IV, Number 4. 41 M . Tessler, M . Grobschmidt, Democracy in the Arab World and the Arab-Israeli Conflict, [w:] D . Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 152-158. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA �Filip Cyganik 82 stanowi on podstawę i fundament całej kultury arabskiej oraz oddziałuje nawet na Arabów chrześcijan. Jak j u ż była mowa wcześniej, kul­ tura jest jednym z czynników wpływających na kształt polityki zagranicznej. Islam, będąc jej podstawowym składnikiem, siłą rzeczy tworzy swój niezatarty ślad na polityce arabskiej . W żadnym kraju muzułmańskim nie jest obec­ nie możliwe prowadzenie polityki, która w swoich założeniach całkowicie odsuwa się od islamu. Na­ wet wkrajach, które przodują w sekularyzowaniu polityki, takich jak Turcja czy Egipt, religia odgry­ wa zasadniczą rolę opiniotwórczą. Bardzo trudno jest przeprowadzić linię oddzielającą w zagranicz­ nej polityce arabskiej sacrum i profanum. Można się więc zastanawiać, czy to jest w ogóle koniecz­ ne. Porównywanie muzułmańskiej i europejskiej czy też amerykańskiej polityki zagranicznej tylko przez pryzmat roli i znaczenia religii poprowa— dzi do nieprawdziwych wniosków. Niezależnie od naszei krytycznei postawy wobec tei kwestii należy pamiętać ze obiektem oceny jest polityka zagraniczna Założenie, ze przez sam fakt udzia¬ łu islamu staje się gorsza, jest niedopuszczalne Oznaczałobv to krytykę samej kultury arabskiei która bezsprzecznie ma udział w tworzeniu pohtvki Takie zarzutv Drowadza zaś na trzaski grunt wartościowania kultur . 43 44 6. M i t d e m o k r a c j i Zagadnienie demokratyzacji regionu czę­ sto jest przedstawiane jako szansa na pokojowe rozwiązanie wielu zapalnych kwestii na Bliskim Wschodzie. Widzi się w niej drogę do racjonaliza­ cji i uelastycznienia arabskiej polityki zagranicz­ nej. Próby zaszczepienia demokracji w regionie wywołują wiele sceptycyzmu . Pomimo globalne­ 45 go trendu do powszechnej demokratyzacji społe­ czeństwa arabskie wydają się bardzo odporne na zmiany. W 1989 roku na 12 państw na świecie, które nawet symbolicznie nie nawiązywały do demokracji w swojej oficjalnej polityce i dokumen­ tach, osiem leżało na Bliskim Wschodzie (były to: Bahrajn, Kuwejt, Liban, Katar, Arabia Saudyjska, Oman, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Jemeń­ ska Republika Arabska) . Warto nadmienić, iż w przypadku Libanu system podziału stanowisk w oparciu o klucz religijny, mimo że taki dobór wydaje się odległy od zachodniego wyobrażenia demokracji, był jedyną drogą do zapewnienia przedstawicielom wszystkich wyznań wpływu na politykę państwa. 46 Jednak pomimo oporu wobec demokratyza­ cji nie można zaprzeczyć, że zmiany następują. Nie są to oczywiście reformy mające charakter ciągły, lecz raczej następujące skokowo. Nie wszystkie zakorzeniają się także w arabskich systemach państwowych. Część tych przemian wywołana jest przede wszystkim słabością obec­ nych reżimów, które mając bardzo małe popar¬ cie w społeczeństwach, starają się w ten sposób utrzymać przy władzy. Dużą rolę odgrywają również aspekty ekonomiczne, które zmuszają kraje arabskie do uelastyczniania swojej poli­ tyki gospodarczej. Wreszcie ostatnią przyczyną inicjowania procesów demokratyzacyinych być może najbardziej decyduiaca sa naciski ze stro ny państw zachodnich. Obalenie' władzy Talibów w Afganistanie i reżimu Saddama Husajna w Iraku zmusza pozostałe rządy do poważne¬ go zrewidowania swojej pozycji i przynajmniej częściowego nodnorzadkowan a sie światowym trendom w obawie o swój przyszły los . 47 W sytuacji znaczącego odrodzenia się funda­ mentalizmu pojawia się pytanie o stabilność po- 43 R.S. Humphreys, op. cit., s. 131-133. 4 6 44 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 16-17. 45 A.R. Norton, Breaking Through the Wall of Fear In the 4 7 Arab World, „Current History" (January 1992), s. 37-41. J.L. Ray, The Future of International War, [w:] D . D . Pipes, Throwing out the Rulebook, „New York Post", June 17, 2003. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e tencjalnej demokracji w państwach islamskich. Za negatywny przykład podaje się najczęściej Algierię, która nie sprostała temu problemowi. Być może obawy te nie są jednak bardzo uza­ sadnione. W wielu państwach demokratycznych istnieją znaczące siły antydemokratyczne, które jednak nie są w stanie zniszczyć panującego systemu. Może to potwierdzać opinię, że demo­ kracja potrafi się sama obronić . Jeśli za proce¬ sem demokratyzacji pójdą reformy gospodarcze, to frustracja i niezadowolenie - podstawowe przyczyny tak dużej siły organizacji fundamentalistycznych - beda mnieisze Również do¬ puszczenie radykalnych ugrupowań do władzy może przynieść im spadek popularności kiedy me beda mody sie wywiązać z realizacii swoich populistycznych haseł . 48 49 Demokratyzacja ustrojów p a ń s t w o w y c h może się nieoczekiwanie przyczynić także do częściowego rozwiązania niepokojącej kwestii radykalizowania się ugrupowań fundamentalistycznych. W krajach arabskich dominują tylko dwa rodzaje systemów politycznych: rządy au­ torytarne oparte na silnym przywódcy i wspiera­ jącej go grupie wojskowych dowódców (mające czasem pozory demokracji) oraz monarchie absolutne. W obu przypadkach można zauważyć zinsty­ tucjonalizowanie celów politycznych i brak wol­ ności. Dla wsparcia władzy stworzono bardzo efektywny system przymusu i ograniczeń kon­ trolowany przez tajne służby. Ta sytuacja powo­ duje silne dążenia do zmian, wzmagając konflikt pomiędzy młodszym, lepiej wyedukowanym pokoleniem Arabów, a zwolennikami obecnych rządów. Opozycja ta jednak w większości nie proponuje zmian idących ku demokracji, lecz bardziej skłania się ku islamowi jako drodze ku przyszłości. Dzieje się tak w wyniku upadku innych ideologii, zwłaszcza socjalizmu. Funda­ mentalizm wypełnia pustkę ideologiczną . Fundamentaliści, którzy wzywają do prze­ budowy państwa w oparciu o „czysty" islam, Koran i Sunnę, mają tendencję do ignorowania potrzeby prawdziwych socjoekonomicznych re­ form. Ich wizja państwa zasadniczo nie odbiega od wyglądu obecnych autorytarnych reżimów. Jeśli jednak w wyniku chociażby częściowej demokratyzacji otworzy się możliwość przed­ stawienia większej liczby koncepcji przyszłego kształtu państwa i jego polityki, prawdopodob­ nie nie sprostają sytuacji. Program oparty tylko na negacji i islamie z czasem przestanie być wystarczałaco atrakcyjny dla reszty społeczeń¬ stwa Być może w ruchu fundamentalistycznym zaistnieje wówczas konieczność przeprowadzęnia zmian co doprowadzi do powstania nowei konceccii państwa i wyboru islamskiei" drog ku demokracji . 50 51 Absolutnie jednak nie należy przeceniać roli demokratyzacji na Bliskim Wschodzie. Choć ten proces może poważnie zreformować świat arabski i jego politykę zagraniczną, obecnie jest w stagnacji i nie stanowi jedynego rozwiązania wszystkich problemów. Częściowe czy nawet całkowite zdemokratyzowanie Arabów nie przy­ niesie automatycznie pokoju w regionie. Może tylko ułatwić drogę ku pokojowemu rozwiąza­ niu konfliktu arabsko-izraelskiego , lecz nie zmieni poglądów przeciętnych obywateli, które są bardzo antyizraelskie i anty amerykańskie. Co gorsza sama demokratyzacja bez zmian w regio52 48 E. Sivan, op. cit. 51 4 9 R.L. Rothstein, Democracy in the Third World, [w:] D . op. cit. Graham, M . Tessler (red.), op. cit., 78-81. 5 0 J. Al-Suwaidi, Arab and Western Conceptions of Democracy, D . Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 92-93; zob. również E. Sivan, op. cit. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 83 52 J. Al-Suwaidi, op. cit., s. 93-95; zob. również E. Sivan, M.C. Desch, Democracy and Victory: Why Regime Type Hardly Matters, „International Security", 27.2 (2002), s. 5-47. �Filip Cyganik 84 nie może doprowadzić do zaognienia sytuacji, zwłaszcza gdyby do władzy doszły siły o całko­ wicie antyizraelskim nastawieniu. Przy analizie tej kwestii nie można bowiem zapomnieć o jesz­ cze jednej przyczynie tak dużego znaczenia fundamentalistów. Oprócz sprzeciwu wobec aktualnych władz bazują oni także na konflikcie z Izraelem, dzięki czemu uzyskują sporą gru­ pę zwolenników. Dlatego aby demokratyzacja mogła przynieść trwałe zmiany, konieczne jest przynajmniej częściowe rozwiązanie najbardziej zapalnych problemów politycznych regionu . 53 7. Przykładem może być tutaj zachowanie Sadda­ ma Husajna, który swoich współpracowników dobierał głównie z obszaru rodzinnego miasta Tikrit . Pomimo powstania arabskich struktur państwowych podstawą identyfikacji jednostki jest przede wszystkim rodzina, a nie państwo, grupa etniczna czy stowarzyszenie zawodowe . Przekłada się to także na sytuację polityczną. W Arabii Saudyjskiej władzę sprawuje rodzina Saudów. Dominująca rola jednej rodziny wy­ stępuje także w szejkanatach Zatoki Perskiej, Omanie i pozostałych monarchiach arabskich. Nawet w Syrii i Libanie władza znajduje się 55 56 Rodzina i p a t r i a r c h a t Socjologicznie ludy Bliskiego Wschodu słyną z lojalności wobec rodziny, rytuałów gościnności i mediacji. Ród i plemię nadal mają ogromne znaczenie we współczesnym arabskim społe­ czeństwie, zwłaszcza w krajach, gdzie nie wy­ stępuje silna scentralizowana władza. Arabska rodzina ma charakter patriarchalny. Nadaje on rodzinie genealogiczną spoistość i wpływa na socjalny charakter życia . Na szczycie rodzinnej piramidy znajdu­ je się przywódca, lider (zaim). Jego zadaniem jest ochrona rodziny, kontrolowanie jej funk­ cji, a także angażowanie się w rozwiązywanie sporów wewnątrz grupy i konfliktów z innymi rodzinami. W ten sposób głowa rodziny staje się również sędzią i mediatorem. Kontroluje solidarność między członkami rodziny. Wystę­ puje również jako ambasador rodziny wobec osób postronnych. Na obszarze, gdzie występu­ je większa liczba rodzin, zaimowie tworzą radę (zuama). Podczas próby analizy socjologicznego i politycznego zachowania Arabów należy zdać sobie sprawę że na Bliskim Wschodzie nadal ogromną rolę odgrywają więzy pokrewieństwa. 54 FOT. MARIKA MODZELEWSKA 53 J. Al-Suwaidi, op. UL. s. 83-87. 5 6 54 R.S. Humphreys, op. cit., s. 227-233. Context: Some Conceptual Questions, „Peace and Change", 55 Ibid. s. 113-120. vol. 21, Number 1 (January 1996), s. 22-40. M . Abu-Nimer, Conflict Resolution in an Islamic BARBARZVftCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e i Chamoun, sunnickiej es-Sohl i Salam czy druzyjskiej Jumblatt . To właśnie poczucie przynależności do wspól­ nej „rodziny" arabskiej jest jednym z fundamen­ tów zaangażowania się w stosunki palestyńskoizraelskie także tych państw arabskich, które de facto nie są stroną w konflikcie. Podobna sytuacja miała miejsce podczas wojny iracko-irańskiej, kiedy pomimo animozji większość państw arab­ skich poparła Irak (poza tzw Frontem Odmowy tworzonym przez Syrię, Libię, Algierię, Jemen Południowy oraz OWP). 57 Jako strategia na przetrwanie patriarchalny system na Bliskim Wschodzie przez wiele wie­ ków w różnych systemach społecznych, eko­ nomicznych i politycznych udowadniał swoją elastyczność i skuteczność. Więzi pokrewień­ stwa i związane z nimi praktyki są częścią dzie­ dzictwa cywilizacyjnego regionu. Pojawiają się w każdym aspekcie życia - społecznego, poli­ tycznego, religijnego czy artystycznego . Patriarchalizm w swoistej wypaczonej formie zdeterminował politykę wielu arabskich polity­ ków. Do roli „ojca" i lidera rodziny arabskich narodów pretendowali Gamal Abd el-Nasser, Muammar Kadafi czy Saddam Husajn. Dąże­ nia do dominacji w regionie sankcjonowały ich wszystkie decyzje polityczne. Postawy takie nie są na Bliskim Wschodzie odosobnione. Z podob­ nymi roszczeniami występuje rodzina Saudów. Władcy Arabii Saudyjskiej argumentują, iż to, że opiekują się najświętszymi miejscami islamu, predestynuje ich do roli liderów. 58 8. Relacja p a t r o n - k l i e n t W społeczeństwie bliskowschodnim wystę­ puje jeszcze jedna relacja, która determinuje jego strukturę oraz wpływa na charakter konfliktów w regionie. Jest to więź patron - klient. System kliencki zmusza poszczególne jednostki do po­ zostawania na swoich miejscach i korzystania z opieki silniejszego opiekuna. Relacje klienckie i brak obywatelstwa w zachodnim sensie tego słowa mają głębokie znaczenie dla pojedna­ nia i procesów redukcji konfliktów na Bliskim Wschodzie . Relacje patron - klient odgrywają także dużą rolę na wyższym poziomie arabskiego życia po­ litycznego. Jako przykład takich więzi można podać kontakty łączące kraje arabskie z OWP. Palestyńczycy zawsze szukali wsparcia wśród państw arabskich. Wielokrotnie współpraca ta nie przynosiła żadnych efektów i kończyła się wzajemnymi animozjami i oskarżeniami, co miało miejsce w Jordanii czy Libanie. OWP, jako największa i najbardziej wpływowa orga­ nizacja palestyńska, zwracała się o pomoc do kilku państw arabskich: Syrii, Jordanii, Iraku i wreszcie Egiptu To właśnie Egipt bedac arab¬ skim liderem i krajem liczącym się na arenie międzynarodowej od kilkunastu lat pomimo wielu napięć pozostaie naileoszvm i naibardziei loialnvm patronem OWP. Władze egipskie sa obecne podczas prawie każdych negocjacji na wszystkich etapach procesu ookoiowe J Arafat wielokrotnie odwiedzał Mubaraka i konsultował z nim swoją politykę 59 60 W oparciu o podobne relacje Teheran sko­ rzystał z możliwości uzyskania statusu patrona Hamasu, palestyńskiego Islamskiego Dżihadu oraz przede wszystkim libańskiego Hezbollahu. Władze irańskie starają się rozszerzyć te relacje na całą społeczność szyicką, a nawet muzułmań­ ską. Wiedza o nich jest ważna o tyle, że w razie zaistnienia konfliktu, w którym bierze udział 59 E.G. Irani, op. cit. Conflicts, „Middle East Review of International Affairs", 60 B. Rubin, Israel, the Palestinian Authority, and the Arab vol. 3, Number 2, June 1999. States, „Middle East Review of International Affairs", 5 7 58 E.G. Irani, Islamie Mediation Techniques for Middle East 85 M . Abu-Nimer, op. cit., 22-40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA vol. 1, Number 4, December 1997. �86 Filip Cyganik klient, to właśnie patron jest jednym z głównych mediatorów i doradców Częściowo tłumaczy to więc tak duże zaangażowanie egipskie w kon­ flikt palestyńsko-izraelski . 61 9. Arabskie i muzułmańskie t e c h n i k i mediacji Konflikty oraz sposoby ich rozwiązywania są integralną częścią stosunków międzynaro­ dowych i polityki zagranicznej poszczególnych państw Specyfika arabskiej polityki zagranicznej wynika z tego, iż islamska sztuka mediacji odbie­ ga swoim charakterem od metod stosowanych na Zachodzie. Próby narzucenia zachodniego stylu mediacji bez uwzględnienia specyfiki regionu i tradycji kulturowych sprawiają, że negocjacje stają się nie tyle utrudnione, co wręcz niemoż­ liwe. Wraz ze zwiększającą się wiedzą na temat świata arabskiego i po szeregu nieudanych prób rozwiązania kolejnych konfliktów badacze i teo­ retycy zaczęli zwracać większą uwagę na różnice kulturowe nie tylko w zwyczajach ale również w sposobie myślenia i rozumienia świata . 62 Wielu polityków i obserwatorów dostrzega rozwiązanie konfliktu w oparciu o plany przy­ gotowane przez Stany Zjednoczone. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że projekty te są tworzone przede wszystkim po to, aby ułatwić i przyspieszyć proces pokojowy i normalizację stosunków między Izraelem i jego arabskimi sąsiadami. Traktaty pokojowe bazujące wyłącz­ nie na ekonomicznych i politycznych przesłan­ kach oraz przymusie bądź czysto strategicznych rozważaniach nie mogą trwać zbyt długo, jeśli nie towarzyszą im głębokie i racjonalne bada­ nia emocjonalnych podstaw strachu, nienawiści i nieufności będących wynikiem tradycji, religii i historii. Przy próbach zapewnienia pokoju na Bliskim Wschodzie należy wszystkie te elementy brać pod uwagę. W Libanie, Jordanii, Egipcie i innych krajach Bliskiego Wschodu nauczanie i praktyka rozwiązywania konfliktów są nadal nowym zjawiskiem . Chociaż konflikt jest pojęciem uniwersalnym występującym w każdej społeczności ludzkiej i w każdym kręgu kulturowym, różnice poja­ wiają się na poziomie przyczyn konfliktów i spo­ sobów ich rozwiązywania. We współczesnym amerykańskim kontekście konflikt to sprzecz­ ności pojawiające się wtedy, gdy jednostki lub określone grupy, działając na tym samym pozio­ mie, mają różne cele i interesy. Konflikt często jest postrzegany jako symptom potrzeby zmian. Jego efektem być: separacja, wrogość, spór cywilny, terroryzm lub wojna. Mozę tez jednak pobudzić dialog reformy społeczne wzmocnić relacje i prowadzić do pokoju . 63 64 Podstawowe założenie stworzone przez za­ chodnich teoretyków rozwiązywania konfliktów jest takie, że każdy konflikt może i powinien zostać w pełni rozwiązany. Filozofia, według której każdy konflikt można kontrolować i roz­ strzygnąć, nie sprawdza się, kiedy mamy do czynienia z innymi kręgami kulturowymi. Wie­ le konfliktów może być niezwykle trudnych do rozwiązania, jeśli nie wniknie się w ich naturę. Mogą przechodzić przez różne fazy wzrostu i konfrontacji fazy spokoju, a nawet powro­ tu do stanu pierwotnego . 65 Kolejne założenie amerykańskiej teorii roz­ wiązywania konfliktów mówi, że spory wybu­ chają zwykle z powodu różnic w interpretacji danych, sprzecznych wartości, interesów i poglą- 61 E.G. Irani, op. cit. 63 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 62 E.G. Irani, Apologies and Reconciliation: Middle Eastern 64 J.L. Ray, The Future of International War, [w:] D . Rituals, [w:] E. Barkan, A. Karn, Taking Wrongs Seriously: Garnham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 1-10. Apologies and Reconciliation, Stanford University Press, 65 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. Stanford 2006, s. 135-144. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e dów. Według antropolog Laury Nader konflikt jest skutkiem konkurencji pomiędzy co naj­ mniej dwiema stronami. Stroną może być osoba prawna, rodzina, ród albo cała społeczność, ale również organizacja polityczna, plemię, idea czy religia. Konflikt jest spowodowany przez nie­ zgodne żądania albo cele, a długość trwania od­ różnia go od sporu albo krótkotrwałej konfronta­ cji wynikającej z chwilowej sprzeczności . W zachodniej perspektywie konflikt może mieć pozytywny wymiar i działać jak Cathar­ sis (oczyszczenie), dzięki któremu następuje przedefiniowanie relacji między osobami, gru­ pami czy narodami. W ostatnim dziesięcioleciu coraz częściej pojawiają się głosy nawołujące do częstszego stosowania kompromisu i przebacze­ nia jako drogi do uzyskania trwałego pojedna­ nia między stronami. Jedna z głównych zasad amerykańskiej teorii zarządzania konfliktem mówi, aby obie strony starały się poznać podsta¬ wy żądań i interesów przeciwnika zwróciły większą uwagę na emocjonalne i historyczne podstawy istniejących napięć szczególnie na poczucie krzywdy: z jakich powodów występuje i iakie sa iego przesłanki oraz siła W przypadku narodów i grup etnicznych uznanie mezagojo nych ran zadanych i otrzymanych w przeszłości ułatwia rozwiązanie konfliktu 7 nsvcholopicz 66 nei nersnektywy Zachodu konflikt wybucha noniewaz nie zostały zasnoko,one nodstawowe notrzehv takie iak notrzeha schronienia iedze nia nocznciawłasneiaodności miłości wiedzv i J m o o k r e ś l e n i . N i L e W n i e tvrh n o t r z l T , tycn potrzep w połączeniu dotkliwym poczuciem krzywdy nieuchronnie prowadzi do napięć, a nawet woj­ n y i lerwszym krokiem w procesie uzdrawiania jest wzajemne poznanie przez wszystkie strony P 87 swoich emocji, punktów widzenia i potrzeb. W ten sposób najważniejszą umiejętnością, którą przeciwnicy muszą rozwinąć, jest aktywne słu­ chanie . Umiejętności komunikacji są podstawowe dla rozwiązania konfliktu. W wielu kulturach sztu­ ka słuchania jest przesłonięta ciągłym przedsta­ wianiem argumentów i wzajemnym przekony­ waniem się. Przeciwnik nie ignoruje mówiącego - raczej przygotowuje się, by mu odpowiedzieć. Mediatorzy są szkoleni, by u w a ż n i e słuchać wszystkich stron zaangażowanych w spór. Ak­ tywne słuchanie to metoda, dzięki której można w pełni zrozumieć znaczenie przekazu. Me­ diacja jest natomiast jedną z najważniejszych umiejętności używanych przez zachodnich spe¬ cjalistów w rozwiązywaniu konfliktu. Mediator ma dwa podstawowe zadania Po pierwsze musi przekonać strony że negocjacje mogą przynieść sprawiedliwe rozwiązanie Po drugie musi być zupełnie neutralny oraz posiadać wiedzę przy gotowanie i charyzmę której me zakwestionuje żadna ze stron 67 66 Obok mediacji kolejnym narzędziem w za­ chodnich procesach rozwiązania konfliktów są negocjacje. Powinny się one bardziej skupiać na długoterminowych celach i interesach n i ż do­ raźnych celach. W rzeczywistości mają niewiele wspólnego z handlem, kiedy niezależnie od charakteru negocjacji jedna ze stron zmuszona jest do ograniczenia swoich żądań albo zaakcep­ towania kompromisu. W taki sposób nie można osiągnąć zadowalającego i długotrwałego poro¬ zumienia w negocjacjach politycznych . 69 Tymczasem na Bliskim Wschodzie kwestia konfliktów, mediacji i w ogóle relacji między­ ludzkich ma trochę inny charakter. Geografia J.L. Ray, op. cit., s. 1-10. 69 6 7 E.G. Irani, op. cit. W Ury, Gettingto Yes. Negotiating Agreement Without 68 A . H . Maslow, Motivation and Personality, Harper Givingln, 6 6 Collins Publishers, New York-London 1987; zob. również E.G. Irani, op. cit. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA J.L. Ray, op. cit., s. 11-13; zob. również R. Fisher, Penguin, New York 1991. �88 Filip Cyganik ma duży wpływ na relacje międzyludzkie. Od­ działuje na sposób, w jaki odczuwa się honor, hańbę i chroni swoje ubogie zasoby. Arabski Bliski Wschód to kilka różnych obszarów kli­ matycznych i geograficznych. Półwysep Arab­ ski charakteryzuje się pustynnym krajobrazem, suchym klimatem i brakiem zasobów wodnych. W Syrii, Libanie, Palestynie i Jordanii oraz czę­ ści Egiptu jest lepszy klimat, obfitsze są źródła wody i więcej terenów uprawnych, choć i tutaj występują niekorzystne pustynne obszary. Te ekologiczne czynniki są podstawą, na której wytworzyły się trzy zasadnicze rodzaje SpO — łeczności: koczownicza, rolnicza i miejska. Nie istniały obok siebie oderwaniu lecz zacho­ dziły między nimi różne interakce nierzadko konfliktowe . 70 Mimo że koczowniczy tryb życia - z powodu powstania państw i ustalenia się granic, a także kształtowania się tożsamości narodowej - jest obecnie bardzo rzadki, to pozostawił głębokie ślady w psychice, kulturze i tradycji arabskiej. Obecnie społeczeństwa arabskie są pod wie­ loma w z g l ę d a m i bardzo do siebie podobne. Jedną z podstawowych więzi zapewnia islam. Nie mógłby się jednak stać podstawą kultury arabskiej, gdyby nie odpowiadał na potrzeby dawnych społeczności plemiennych i koczow­ niczego trybu życia jego wszystkimi im­ plikacjami socj okuł turo wymi . 71 Religia to kolejny element kształtujący rela­ cje międzyludzkie. Bliski Wschód jako miejsce narodzin trzech największych monoteistycznych religii zawsze był regionem, gdzie religia była bardzo ważna i wchodziła w symbiozę z pozosta­ łymi sferami życia. Takie socjokulturowe środo­ wisko zawsze wywołuje silne więzi między sferą prywatną i publiczną, co odbija się na kształcie relacji zachodzących między jednostkami i gru­ pami. Wjudaizmie ziemia (eretz), ludzie (ha'am) i święta księga (tom) nie mogą zostać rozdzielone. To samo odnosi się do islamu, który stanowi kod działania zarówno społecznego, jak i duchowego. Koran wskazuje wiernemu żyjącemu w ramach islamskiego społeczeństwa (umma) kształt jego relacji z Bogiem i ludźmi innej wiary oraz przed­ stawia metody rozwiązywania konfliktów. Warto zaznaczyć, że chrześcijaństwo w arabskim świecie jest pod tym względem bardzo podobne do juda­ izmu i islamu . 72 Społeczeństwa na Bliskim Wschodzie są zde­ finiowane przez rozmaitość etnicznych i religij­ nych tożsamości. Ormianie, Kurdowie, Żydzi, Koptowie, Czerkiesi i wiele innych grup żyje obok Arabów. Islam uczy, jak powinny wyglą­ dać relacje z tymi mniejszościami, w jaki spo­ sób rozwiązywać napięcia wynikające z życia na wspólnym obszarze. Panowanie osmańskie przyczyniło się do zmiany orientacji autoidentyfikacji z etnicznej na religijną. Mniejszości nie były wynikiem pochodzenia etnicznego, ale religii. Faktem jest że w większości przypadków obie tożsamości się pokrywały. Miało to także swoie niekorzystne implikacie Wraz ze zwiekszającą się obecnością Europejczyków na terenie Turcji Osmańskiej chrześcijanie i Żydzi zaczęli często bvć identyfikowani z dążeniami kolomal nymi podawano w wątpliwość ichloialność Nie p r z e s z k o d z i ł o to iednak arabskim chrześciianom zostać pierwszymi orędownikami arabskiego nacionalizmu 7 czasem wraz z unadkiem Im nerium Osmańskiego i zmianam, w regionie reliaiine asneklv konfliktów nrzeslałv mieć lak d n ż e l n a J-ni/lUożna In ™ L ż v ć L nr vkła auze znaczenie. M o ż n a z a u w a ż y ć na p r z y K i a azie K o n r i K t u a r a P S K o - i z r a e i s K i e g o czy p a i e s t y n s K o - i z r a e l s K i e g o u n o c i a z w y s t ę p u j ą tu elementy re igijne, K o n t l i K t y te me p o w s t a ł y na tle rozmc 7 r e l i g i j n y c h , ale 70 E.G. Irani, op. cit. 71 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 72 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. 7 3 narodowych". M . Barnett, op. cit., 271-296; zob. również J.D. Green, op. cit., s. 611-625. B A RB A R Z V HC A 1 (14) P009 �89 „Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e 1 0 . Rytuał sulhpotencjalne narzędzie rozwiązywania konfliktów Kolejnym elementem procesu pojednania są rytuały, które odbywają się podczas negocja­ cji, mediacji i godzenia się stron. Rytuały grają ważną rolę w ludzkim zachowaniu, szczególnie w kontroli konfliktów i łagodzenia antagoni­ zmów. N i m jednak zostaną one przedstawione, należy najpierw wyjaśnić znaczenie terminu ry­ tuał. Przyjmuje się, że jest to działanie lub seria działań, które trudno racjonalnie wytłumaczyć. Jeśli jednak każde ludzkie działanie służy do­ konaniu czegoś lub zakomunikowaniu jakiejś informacji, rytuał będzie związany zarówno z komunikacją, jaki z działaniem. Wszystkie poczynania istnieją natomiast w otaczającym je środowisku kulturowym i tylko poprzez nie są zrozumiałe i spełniają swoje zadanie . Rytuał, dając członkom społeczeństwa in­ strukcje działania w określonych sytuacjach, reguluje wzajemne relacje. Jego zadaniem jest także integracja grupy poprzez tworzenie różno­ rakich więzi. W regionie takim j ak Bliski Wschód, gdzie więzi łączące społeczeństwa w większe zbiorowości albo nie istnieją, albo są bardzo świeże, rytuały mają szczególne znaczenie. To jedna z głównych przyczyn nierozumienia się społeczności zachodnich i arabskich. W Euro­ pie i USA rytuały przestały odgrywać znaczącą rolę i zostały ograniczone przede wszystkim do religijnej sfery życia. Inaczej rzecz ma się na Bli­ skim Wschodzie, także z tego powodu, że inne są relacje między sacrum a profanum '. Zaniedbanie kwestii rytuałów to jeden z pod­ stawowych zarzutów wobec zachodnich technik 74 7 74 A. Al-Ramahi, Sulh. A Crucial Part of Islamie Arbitration, „LSE Legal Studies Working Paper", 12/2008. mediacyjnych, które są za bardzo mechaniczne i zawierają zbyt wiele elementów terapii psycho­ logicznej. W świecie, gdzie więzi pokrewień­ stwa, rola religii i relacje patron - klient są tak silne, nie można bezkrytycznie stosować zasad odnoszących się do realiów zachodnich. Zanim przejdzie się do rozwiązywania konfliktów na większą skalę, takich jak konflikt arabsko-izraelski, należy się przyjrzeć, jak rozwiązywane są konflikty zachodzące pomiędzy jednostkami, w rodzinach albo między rodzinami lub plemio­ nami. Warto zwrócić uw agę n 2L tradycję, która często sama dostarcza rozwiązań . 76 W arabskim czy też muzułmańskim społe­ czeństwie występują określone rytuały, które za­ wierają instrukcje, jakie działania należy podjąć, by kontrolować i rozwiązać konflikt. Należy do nich rytuał sulh (umowa, ugoda). Jego począt­ ki wiążą się ze społecznością plemienną i rol­ niczą. Sulh akcentuje bliskie więzi pomiędzy psychologicznymi i politycznymi wymiarami życia zbiorowego. Jest oparty na założeniu, że napięcia między jednostkami i grupami będą się wzmagały jeśli nie zostaną uznane wybaczone i odkupione . 77 W Libanie sulh nie jest uznawany przez oficjalne prawo, ale toleruje się go na terenach wiejskich, gdzie władza państwowa jest słaba. W Jordanii uznawany jest za narzędzie prawne i traktowany jako spuścizna po tradycji beduińskiej. W Izraelu sulh stosują Palestyńczycy zamieszkujący osady w Galilei. W niektórych krajach, takich jak Liban czy Jordania, rytuał ten należy do sfery tak zwanej prywatnej spra­ wiedliwości, która nie podlega kontroli państwa i oficjalnego sądownictwa. Często jednak nawet Winter 2008, s. 127-144. M . Khadduri, Sulh, [w:] C E . Bosworth, E. van Donzel, WP. Heinrichs, 75 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. G. Lecomte (red.), The Encyclopedia of Islam, vol. I X , 7 6 E.G. Irani, op. cit. Brill, Leiden 1997, s. 845-846. 7 7 M . Gellman, M . Vuinovich, Prom Sulha to Salaam, „Conflict Resolution Quarterly", vol. 26, Number 2, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �90 Filip Cyganik oficjalne organy prawne optują za jego zastoso­ waniem . Sulh to element prawodawstwa muzułmań­ skiego. Według szarłatu jego celem jest zakoń­ czenie konfliktu i wrogości między członkami stron, aby mogli dalej żyć w dobrych stosunkach. Wmahometańskim sądownictwie sulh jest formą kontraktu (akd) prawnie obowiązującego na po­ ziomie indywidualnym i pomiędzy plemionami. Obie strony zgadzają się na zaniechanie walk i za­ warcie pokoju (muwadaa) na określony czas. Pu­ bliczny jm/A jest podobny do traktatu pokojowego między dwoma krajami. Zwykle ma miejsce, kie­ dy dochodzi do konfliktów między dwoma albo większą liczbą plemion, które mogą się zakończyć wyniszczeniem wszystkich stron . 78 79 Ze względu na surowość warunków życia na pustyni, dla plemion sulh jest lepszą alternaty­ wą n i ż niekończące się cykle zemsty. W czasie rytuału każde z nich szacuje straty materialne i ludzkie. Plemię z najmniejszymi stratami wy­ nagradza plemię, które ucierpiało najbardziej, i tak dalej, jeśli stron było więcej. W ten sposób następuje definitywne rozwiązanie konfliktu. Najważniejszym warunkiem układu jest zobo­ wiązanie stron, by zapomnieć wszystko, co zda­ rzyło się bezpośrednio przed konfliktem i w cza­ sie jego trwania. Inicjowane są nowe przyjazne relacje. Kontrakt pozostaje ważny niezależnie od tego, czy określono winę którejś ze stron . 80 Pod względem rezultatów wyróżnia się sulh całkowity i częściowy (albo warunkowy). Pierwszy kończy wszelkie spory między stronami, które od tego czasu decydują się nie zachowywać jakiej­ kolwiek urazy względem siebie. Drugi kończy konflikt według warunków uzgodnionych pod­ czas negocjacji. Przykładem może być rytuał sulh podczas procesu o morderstwo. Rodzina morder­ cy, aby udaremnić próbę krwawej zemsty, wzywa delegację mediatorów, w której skład wchodzi starszyzna wioskowa, i dostojników nazywanych muslih albo dżaha. Mediatorzy inicjują proces ustalenia faktów. Zadanie muslihów nie polega na sądzeniu, karaniu lub potępieniu winnych, ale raczej na zachowaniu dobrego imienia obu stron i doprowadzeniu do zgody bez dalszego rozlewu krwi. Cena krwi spłacana jest pieniędzmi (dija) albo poprzez wymianę określonych towarów . 81 Rytualny proces sulh zwykle kończy publicz­ na uroczystość musalaha (pojednanie). Rodziny ofiary i sprawcy ustawiają się po obu stronach drogi i wymieniają pozdrowienia, przyjmują przeprosiny. Uroczystość zawiera cztery główne elementy: pojednanie się, uścisk dłoni przywód­ ców obu stron pod nadzorem muslihów; następ­ nie rodzina mordercy odwiedza dom ofiary, by wypić filiżankę gorzkiej kawy; rytuał kończy się posiłkiem wydawanym przez rodzinę winowaj­ cy. Rytuały zmieniają się w różnych krajach, ale podstawowa filozofia jest oparta na sulh (ukła­ dzie) musalaha musafaha (uścisku dłoni) i mumalaha (podzieleniu się chlebem) . 82 Ze względu na skomplikowanie konfliktów na poziomie międzynarodowym *w/A jest bardzo trudny do zastosowania przez samych Arabów. Mimo to wielu polityków i prawników opowiada się za jego implementacją w celu rozwiązywa­ nia przynajmniej niektórych aspektów sporów politycznych. W 1994 roku podczas konferencji Uznanie, przebaczenie i pojednanie: alternatyw­ ne podejście do pokojowych rezolucji w Libanie część arabskich delegatów opowiadała się za wprowadzaniem zasad sulh w ramach libań­ skiego procesu pokojowego. Miałby zostać 78 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 8 0 A. Al-Ramahi, op. cit.; zob. również E.G. Irani, op. cit. 79 E.G. Irani, op. cit.; zob. również D . Pipes, Lessons 81 E.G. Irani, op. cit., s. 137-141; zob. również A. A l - from the Prophet Muhammad's Diplomacy, „Middle East Quarterly", September 1999, vol. V I , Number 3. Ramahi, op. cit. 82 M . Gellman, M . Vuinovich, op. cit., s. 135-144; zob. również E.G. Irani, op. cit., oraz D . Pipes, Lessons... BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e korzystany przy tworzeniu specjalnych komisji pojednawczych . Arabsko-muzułmańskie rytuały pojednania nie przypominają swoją formą zachodniego pro­ cesu uznania, przeprosin, wynagrodzenia, przeba­ czenia i pojednania, ale mają taki sam cel i prze­ znaczenie. Podstawowa różnica polega na tym, że w rytuale sulh i musalaha bierze udział cała społeczność i w ten sposób mediacje, a następnie porozumienie nie ma charakteru zamkniętego. Rytuały te dają badaczom określone informacje. Na Bliskim Wschodzie nie istnieje kategoria jed­ nostki i indywidualności w charakterze rozumia11 y 111 przez świat zachodni. Nawet kiedy w grę wchodzi tylko konflikt jednostek, w rzeczywistości obejmuje on całą społeczność . 83 84 W konflikcie palestyńsko-izraelskim widać to w zaangażowaniu wszystkich lub przynajmniej większości państw arabskich w proces rozmów pokojowych. Często zachodni mediatorzy i po­ litycy starają się odsunąć pozostałe kraje arabskie od negocjacji. W obecnej sytuacji, kiedy jeszcze wielu Arabów postrzega siebie jako członków 91 większej arabskiej wspólnoty, może to mieć ne­ gatywne skutki . Historia egipsko-izraelskich i palestyńskoizraelskich porozumień nasuwa poważne obawy co do skuteczności mediacji w dotychczasowej formie. Pokój zawarty w wyniku wojskowej per­ swazji i ekonomicznych nacisków nie charakte­ ryzuje się stabilnością i trwałością. Porozumie­ nia w ten sposób zawarte częściej są odbierane jako przejaw agresji i próba narzucenia swojej polityki i kultury regionowi przez mocarstwa. Dopóki Arabowie będą uważać, że proces poko­ jowy jest narzucany na Bliskim Wschodzie z ze¬ wnątrz bez zwracania się do wielowiekowych tradycji, dopóty trwalsze pojednanie z Izraelem będzie niemożliwe. By uzyskać większą aproba­ tę społeczeństw arabskich należy zaangażować w oroces ookoiowy tvch orzywódców religiinych i L i t y c z n y c h którzy według tradycii braliby udział w mediaciach oomiedzy samymi Araba¬ mi Oczywiście wszystkie te działania nowinny 85 być nndeLnwane puu nnd warunkiem uyc puucjinuwanc wai uiiKicin, ze nie utrud nia całego Drocesu rozwiązywania konfliktu 86 Middle East, cradle of three great monotheistic religions - Judaism, Christianity and Islam -has for many centuries been an arena of tensions and conflicts. After the birth of Arab countries young nations were forced to face new threats like Western colonialism, founding of Israel, "cold war" and now Islamic fundamentalism or "war on terrorism". Arabs created their own foreign policy. Building it, they drew from their own rich cultural and religious legacy. Not always it has positive impact on the policy. It is crucial for Western politicians who are involved in the Middle East peace process to get to know as many as possible sources and foundations of Arabic political behaviour. During negotiations with Arabs and even with Muslims all ways to reach an agreement should be taken into consideration, especially connected with Arabic and Islamic techniques of mediations. One of them, communitybased mediation practice called sulha, could be invoked at the international level. In this article I would like to survey the most important bases of Arab foreign policy: role of panarabism, nationalism, patriarchate, patron-client relation, influence of religion. Moreover I would like to describe specific character of Arabic peacemaking process and, particularly, above mentioned practice of sulha. 83 E.G. Irani, op. cit., s. 143; zob. również M . Gellman, M. Vuinovich, op. cit., s. 139-144. 84 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 85 E.G. Irani, op. cit.; zob. również B. Rubin, op. cit. 86 B. Rubin, op. cit.; zob. również D . Pipes, Lessons... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c23027889b78d3ace86be836bd0fce8.pdf 0339f4e0ec63346921697b58be99514d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5557 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5167 Title A name given to the resource "Będzie polepszenie, będzie przedłużenie"/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.25-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mariusz Czaja BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , BĘDZIE PRZEDŁUŻENIE' DYSKURS A P O K A L I P T Y C Z N Y W K U L T U R Z E WSPÓŁCZESNEJ N A P R Z Y K Ł A D Z I E SUWALSZCZYZNY Stephen 0'Leary, wskazując na różnorodność prac po­ święconych problemom stawianym przez dyskurs apokalip­ tyczny, stwierdził, że tym, czego w nich brakuje, jest konse­ kwentne podejście retoryczne. Amerykański badacz owemu brakowi, jak się wydaje, w dużej mierze zaradził, m.in. pi­ sząc Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric, która nie tylko zdaniem piszącego jest jak dotąd najlepszą pracą poświęconą apokalipsie rozumianej jako dys­ kurs, który objawia czy ujawnia (gr. apokalyptein to właśnie znaczy) wizję ostatecznego przeznaczenia ludzkości, przed­ stawiając koniec świata połączony z sądem nad tąże ludz­ kością . Jednakże teoretyczne ujęcie zaproponowane przez 0'Leary'ego, choć niesłychanie płodne, jeśli chodzi o anali­ zę tekstów takich „apokaliptycznych retorów" jak religijni, protestanccy pisarze William Miller i Hall Lindsey, zdaje się nie uwzględniać w pełni istotnych wymiarów apokaliptycz­ nego dyskursu, związanych z drugą jakby stroną medalu: jego funkcjonowaniem w życiu tych, którzy stanowią „apo­ kaliptyczną publiczność". Dlatego też zasadnym wydaje się podjęcie próby uzupełnienia czy też modyfikacji tej koncep­ cji poprzez zastosowanie takiego ujęcia, które ten właśnie aspekt wyświetli w możliwie najpełniejszy sposób. Ujęciem takim może być w opinii piszącego interpretatywna antropo­ logia Clifforda Geertza, u podstaw której leży koncepcja kul­ tury jako uporządkowanego systemu znaczeń i symboli, w kategoriach którego ludzie interpretują swoje doświadcze­ nie i kierują swoimi działaniami . wienie, będzie przedłużenie", a czasem również z drugą czę­ ścią: „Będzie pogorszenie, będzie przekroczenie". O jej po­ pularności świadczy nie tylko częstotliwość, z jaką się poja­ wia, ale także fakt, że jest ona przypisywana i Śybilli, i Matce Boskiej, i Panu Jezusowi czy też w ogóle Biblii. Dlatego też można zaryzykować tezę, że to w niej właśnie skupia się jak w soczewce kanoniczna forma lokalnego dyskursu apoka­ liptycznego . Jakie więc byłyby jego najistotniejsze cechy w świetle tej formuły? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba bliżej przyjrzeć się znaczeniu poszczególnych jej elementów. Zasadniczym zadaniem, jakie Geertz postawił przed swoją wersja antropologii, jest „zagęszczony opis" strumienia spo­ łecznego dyskursu. I próba takiego właśnie opisu pewnego lokalnego dyskursu apokaliptycznego dokonana zostanie w niniejszym tekście. Zgodnie z postulatem Geertza będzie to opis mikroskopijny, obejmujący kilka wsi znajdujących się na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego i jego otuli­ ny. Jego podstawowym źródłem będą wywiady, jakie piszą­ cy z pomocą grupy studentów przeprowadził z mieszkańca­ mi tych terenów we wrześniu roku 2002. O tym, czy w analizowanym dyskursie rzeczywiście mamy do czynienia z teodycea za wcześnie jeszcze przesądzać, ale problem związku zła i czasu w nim należy niewątpliwie podjąć, bo zajmuje on tam dosyć poczesne miejsce. Generalnie można powiedzieć, że teraźniejszość nie ma najlepszej opinii wśród naszych rozmówców. Przeważają takie stwierdzenia, jak: „Ta przemoc, ten wyzysk, to jest strasz­ ne, co się dzieje teraz. Okropne", „Jest coraz gorzej, napa­ dy, strzelaniny, mordy, gwałty", „Świat jest zły, zdegenerowany i wyzbyty ideałów. We współczesnym świecie tak na­ prawdę liczą się jedynie pieniądze"; „Obecne czasy to są okropne.", „Jest zło, ponieważ króluje ekspansja i niena­ wiść."; „Teraz jest źle, tyle zawiści w ludziach, niechęci.", „Teraz coraz więcej zła", „Wszędzie dzisiaj ta nienawiść, mię­ dzy ojcem, synem, matką, córką". „A to samobójcy, morder­ cy, przemocy to wkoło tyle jest, źle jest", „Wszędzie dużo złych ludzi i bałagan. Jest teraz źle i nic nie poradzimy.", „Obecnie naród jest zepsuty a przeważnie młodzież. Nie­ róbstwo i wszystko, co złe bierze górę nad dobrem". To ne­ gatywne nacechowanie teraźniejszości, przedstawianej jako rzeczywistość opanowana niemal całkowicie przez zło, to­ warzyszy z reguły jej kontrastowanie z przeszłością: „Ludzie kiedyś byli lepsi. Teraz każdy dla siebie dobry jest, a dla kogo innego to nie w i a d o m o " - mówi 81-letnia kobieta; „Wszę- 1 2 Nasi rozmówcy są właściwie współautorem tego tekstu i nie­ raz użyczać mu będą swoich głosów, ale ze względu na przyjętą zasadę ich anonimowości przedstawieni zostaną jedynie grupo­ wo. Wyraźną większość (ok. 60 %) wśród nich stanowiły kobiety, ponad połowę - osoby z wykształceniem podstawowym lub nie­ pełnym podstawowym. Jeśli chodzi o zawody, to przeważali rol­ nicy, sporą grupę stanowili też emeryci i renciści. Przeważały wśród nich raczej osoby starsze: osoby powyżej 60 roku życia stanowiły ponad 30 %, a poniżej 30 - jedynie około 15 %. Śred­ nia wieku naszych rozmówców to około 50 lat. Za punkt wyjścia opisu posłuży formuła, która pojawiała się wielokrotnie w ustach naszych rozmówców: „Będzie po­ lepszenie, będzie przedłużenie", z wariantem: „Będzie popra­ 3 ZŁY CZAS Czego dotyczy wymieniane w formule „polepszenie" czy „pogorszenie" w najprostszy sposób zilustruje nieco mniej jej lakoniczna wersja, zaprezentowana przez jednego z na­ szych rozmówców: „Księgi Sybilli pisały, że jak będzie po­ prawienie w narodzie, to będzie przedłużenie świata, a jak człowiek się będzie coraz gorzej zachowywał, to może być i koniec". Tak więc chodzi o polepszenie (lub pogorszenie) „zachowania się" ludzi, innymi słowy o stan ich moralności, a idąc jeszcze dalej: o problem zła. 0'Leary w swojej anali­ zie uznał właśnie ten problem za centralny dla apokalipsy według niego stanowi ona jeden z wariantów teodycei w tych religiach monoteistycznych, które zakładają jednocześnie dobroć i wszechmoc Boga, a owa teodycea dokonywana jest za pomocą szczególnej konstrukcji czasu. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja dzie łobuzy i sodoma się wyrabia teraz. Kiedyś tego nie było" - wtóruje jej 60-letni staroobrzędowiec. I nie jest to bynaj­ mniej tylko narzekanie starszych, bo w podobnym tonie utrzy­ mane są wypowiedzi ludzi w średnim wieku, np. 43-letnia mieszkanka Udziejka Dolnego twierdzi, że „Wszystko było inaczej, a teraz zupełnie inaczej. Wszystko jest nie tak, jak powinno być", a 35-letnia kobieta wspomina: „Pamiętam czasy mojej młodości, to we wsi jeden drugiemu pomagał, nie było mowy o żadnych kłótniach. Nie tak jak teraz". To przeciwstawianie sobie przeszłości i teraźniejszości nie do­ tyczy zresztą jedynie sfery społecznej, ale także przyrody: „Te powodzie, przedtem takiego nie było cudu. I rozmaite s o d o m y się wyczyniają. Trzy miesiące nie było deszczu u nas. A mój syn jest przewoźnikiem, tirem jeździ. Był teraz w Czechach i nie mógł przejechać, bo powodzie. Kiedyś tak nie było" - utrzymuje na przykład 67-letni mężczyzna, a 43-letnia kobieta wyraża żal: „Drzewa tak nie rosną, jak rosły. Jak i pogoda. Kiedyś słyszał kto, żeby dwa miesiące deszcz nie padał, tak jak u nas teraz? Kiedyś to było tak, że i pogo­ da była, i deszcz. A teraz? Tam to pada, powodzie takie, u nas deszczu nie ma". Jako podsumowanie może posłużyć wypowiedź 41-letniej mieszkanki Udziejka Dolnego: „Wcze­ śniej nie było takich powodzi i przestępstw dużo. [...] teraz jest właśnie bardzo dużo takich przestępstw, przemocy, nar­ kotyków, dawniej nie było i nie słyszało się o tym. Świadczy to o tym, że świat psuje się, schodzi na złą drogę". Właśnie: świat psuje się. Zło, którego kiedyś nie było, pojawia się w nim i go przenika. Chaos, który opanował kul­ turę, wydaje się obejmować również naturę (a może odwrot­ nie). Co więcej nie wygląda na to, aby proces „psucia się" świata miał ulec w przyszłości zahamowaniu. I tak na przy­ kład przedsiębiorca z Błaskowizny uważa, że „Świat ma skłonność do stawania się coraz gorszym" i że „Jeśli ma nadejść jakaś zmiana, to będzie zdecydowanie zmianą na gorsze. Świat zmierza ku złu". Mieszkanka Udziejka Dolne­ go traktuje to jak coś oczywistego, coś, „co każdy żyjący widzi i wie": „Wiadomo, że do lepszego nie idzie". Podobnie zdaje się uważać mieszkaniec Wodziłek, twierdzący, że: „Bę­ dzie z pewnością gorzej". Tak więc rysuje się wyraźny sche­ mat, zgodnie z którym upływowi czasu towarzyszy stałe po­ głębianie się zła. Gdzieś tam u początków istniał doskonały kosmos, który jednak coraz bardziej opanowywany jest przez chaos. Obraz taki jako żywo przypomina nam to, co z taką wirtuozerią opisał - jako właściwość myślenia archaicznego teraźniejszości i przyszłości w analizowanym dyskursie. Nie znaczy to bynajmniej, że zjawiska te takie właśnie postrze­ ganie determinują. Dowodem tego m o g ą być, nieliczne co prawda, głosy, które sprawy oceniają inaczej, jak np. ten, nienależący bynajmniej do żadnego miejscowego krezusa: „Tak właściwie to przecież ludzie tyle narzekają, ale lepiej mają teraz jak kiedyś. Niektórzy nie pracują, tylko piją. Ni­ gdy bym nie chciał wrócić do starych czasów. Teraz miasta tak pięknie odbudowane, wszystkiego teraz jest. Wyżywie­ nie Polska ma, i jeszcze za granicę wysyła. Niemcy wykupu­ ją u nas tereny, a Ruskie przyjeżdżają do nas po towary", albo też rozważania emerytowanego nauczyciela na temat szans, jakie otwierają się przed regionem po wejściu Polski do Unii Europejskiej (która przez większość naszych rozmów­ ców, trzeba dodać, była wtedy - w 2002 roku - traktowana jako zagrożenie). Historyczna sytuacja społeczno-ekonomiczna nie przekłada się w żaden konieczny sposób na taką, a nie inną konstrukcję czasu i jego wartościowanie . Ale może mieć na nie wpływ i nie można od niej abstrahować, tak jak nie można abstrahować od roli, jaką odgrywają tutaj masme­ dia, a przede wszystkim telewizja . Zobrazować to może wy­ powiedź 81-letniej mieszkanki Hańczy: „Ludzi coraz mniej na świecie. Przecież tyle wypadków jest, tyle się zabija. Wi­ działam w telewizji". Regułą współczesnych mediów jest to, że interesująca wiadomość, to zła wiadomość. W przypad­ ku kogoś, kto dorastał bez telewizji, albo nawet ze zgrzebną telewizją PRL-u (której i tak się przecież nie wierzyło), co­ dzienny zalew newsów o morderstwach, atakach terrory­ stycznych, aferach, a z drugiej strony tajfunach, powodziach i trzęsieniach ziemi może mieć znaczny wpływ na takie a nie inne postrzeganie relacji między przeszłością i teraźniejszo­ ścią, która ekstrapolowana jest na przyszłość. Świadomość tego obecna jest zresztą i wśród naszych rozmówców, np. 46-letnia rolniczka o podstawowym wykształceniu snuje ta- - Mircea Eliade. Czyżby więc wystarczyło skonstatować, że mamy tutaj do czynienia z kolejną inkarnacją archaicznego mitu? Kusząca ta możliwość musi jednak zostać odrzucona z jednego zasadniczego p o w o d u : ignoruje ona historyczno-kulturowe usytuowanie analizowanego dyskursu . Mieszkań­ cy Suwalszczyzny nie są ludźmi archaicznymi, zanurzonymi w świecie odwiecznych archetypów. Ich postrzeganie czasu jest mocno osadzone w historycznej rzeczywistości, w któ­ rej przyszło im żyć, co uświadomić może chociażby taka wersja opozycji przeszłość - teraźniejszość: „Jak byłem 16 lat w pegeerze, to miałem pieniędzy bardzo dużo. Jestem na gospodarce. Moja własność jest. Za mleko dostawałem okropne pieniądze. Teraz o d czerwca nikt nie płaci za mle­ ko. Procentu nie ma. Moja żona jest na rencie. Jest taka okropna susza, nikt dla nas złotówki nie dał". Albo westchnie­ nie 34-letniego rolnika: „Za komunistycznych czasów to było lepiej. Lepiej żyło się". Teren, na którym prowadzone były badania, to jeden z tych obszarów, które jak na razie na trans­ formacji ustrojowej, mówiąc eufemistycznie, niewiele skorzy­ stały. Bezrobocie, bieda, niemożność odnalezienia się w świe­ cie, w którym państwo nie chce i nie może już odgrywać roli nadopiekuńczego rodzica - ograniczającego co prawda swo­ bodę, ale i dającego poczucie bezpieczeństwa, stanowią tło, na którym trzeba rozpatrywać pesymistyczne postrzeganie 4 26 Numer 10/2005 5 6 �.BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E ' kie rozważania: „Tych powodzi kiedyś nie było na pewno. A może telewizji kiedyś nie mieliśmy? Może nie było to tak opublikowane? Może też było, tylko myśmy o t y m nie wie­ dzieli?", a 51-letnia rencistka (wykształcenie zawodowe) tłu­ maczy powszechne przekonanie o pogorszeniu się stanu moralnego ludzkości tym, że „Może teraz więcej radio i tele­ wizja rozgłaszają, bo przedtem nikt nic nie wiedział, a teraz wszystko to nagłośnione, a przede wszystkim, co jest złego to telewizja i radio nagłaśniają, a dobrego nie". Telewizja powoduje również, że obok tradycyjnych, lo­ kalnych wyzwań dla porządku świata pojawiają się w świa­ domości mieszkańców również te pochodzące z wioski glo­ balnej. Jeden z naszych rozmówców na przykład swoja opi­ nię, że „Świat zmierza ku złu" rozwija w ten oto s p o s ó b : „Przede wszystkim jesteśmy świadkami ekspansywnej poli­ tyki Stanów Zjednoczonych, które starają się zapanować nad światem, zepchnąć resztę ludzi na margines życia ekono­ micznego". Inna rozmówczyni w ten zaś sposób wyraża swoje zdanie o złej kondycji współczesności: „Słyszał kto, żeby tak, jak w tej Ameryce, żeby się kto targnął na życie, swoje i lu­ dzi. Przecież zdarzały się zabójstwa i różne takie, ale nie ta­ kie, jak w tej chwili! No to już świadczy o tym, że człowiek jest zły". Z kolei 67-letni staroobrzędowiec tłumaczy swoje przekonanie, że „kiedyś było lepiej", m i m o iż były wojny, w taki sposób: „Wojna, to wiadomo, biją się i koniec. A teraz to niby pokój, ale nic nie wiadomo. Tak jak teraz [...], w tej Arabii, Bin Laden. On niby wierzący bardzo jest, no i prze­ cież brodę nosi, do Boga się modli, a jednak on morduje. Taki wierzący, a tyle złego robi". Ta ostatnia wypowiedź sy­ gnalizuje jeszcze jeden problem związany ze współczesny­ mi mediami: przedstawianym przez nie zdarzeniom lokalny widz stara się przyporządkować lokalne znaczenia i warto­ ści, ale siłą rzeczy nie zawsze kończy się to s u k c e s e m . W danym przypadku niemożliwe staje się pogodzenie gorą­ cej wiary i noszenia brody (faktu dla staroobrzędowca bar­ dzo istotnego) z morderczymi czynami. Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia z pewnego rodzaju poznawczym dysonansem, którego wynikiem staje się przekonanie o ge­ neralnie nienormalnym statusie współczesności. Tak więc interakcja sytuacji społeczno-ekonomicznej, technologii przekazywania informacji oraz pewnych schema­ tów interpretacji rzeczywistości, którego korzenie sięgają jesz­ cze tzw. tradycyjnej kultury ludowej, przyczynia się d o wy­ kreowania modelu świata nieustannie się degenerującego. Koncepcja 0'Leary'ego podsuwa nam w tym momencie py­ tanie o to, w jaki sposób model ten współistnieje z obrazem dobrego i wszechmocnego chrześcijańskiego Boga. Odpo­ wiedzi na nie szukać należy w szczególnej strukturze sym­ bolicznej, nawiązującej d o tradycji biblijnej. KARA BOSKA Niektórzy z naszych rozmówców przejawiają bardzo ne­ gatywny stosunek w o b e c oficjalnych instytucji religijnych i ich przedstawicieli. Jednak nawet ci najbardziej antyklery­ kał™ i sceptyczni wobec jakichkolwiek „cudów" nie kwestio­ nują otwarcie istnienia Boga, i to Boga osobowego, jedyne­ go, z wyraźnie biblijnym rodowodem. Nie to, żeby nikt nie miał wątpliwości. Usłyszeć można na przykład uderzające szczerością wyznanie 43-letniej kobiety: „Nieraz to sama się pytam, że to tylko taka wyobraźnia człowieka. Że ten świat tak istnieje, że ten Bóg to jest tylko takie fantazjowanie, takie nasze myślenie". Wieś suwalska nie jest jakąś cudowną en­ klawą, zaimpregnowaną przeciw nowożytnej erozji religijnej pewności. Istnienie Boga nie jest już czymś oczywistym, „na­ turalnym", bezrefleksyjnie przyjmowanym pewnikiem. Trze­ ba je afirmować, chociażby tak, jak czyni to 49-letni spawacz: „Wierzę, że coś musi być, Bóg na pewno istnieje", albo 67- -letni staroobrzędowiec: „Jednak Pan Bóg jest". I choć nie­ które przypisywane temu Bogu cechy, o których za chwilę więcej, razić mogą subtelnych liberalnych teologów, to nie ulega wątpliwości, że jest on źródłem i strażnikiem dobra i nic nie świadczy o tym, by był gnostyckim złośliwym De­ miurgiem. Co do jego wszechmocy też raczej nie ma wątpli­ wości. Spełnia więc kryteria, które, w e d ł u g 0 ' L e a r y ' e g o , kwalifikują g o d o stworzenia logicznego problemu w obliczu istnienia zła. Rozwiązaniem, które w pierwszej kolejności proponuje badany dyskurs, jest koncepcja Boskiej kary. Według niej stwórca cały czas obserwuje bacznie poczyna­ nia ludzi i kiedy zbytnio grzeszą, zsyła na nich kary. Mogą one być indywidualne, jak w opowieści przytoczonej przez gospodynię z Udziejka Górnego: Była dziewczyna. Mając dwadzieścia lat poszła na zaba­ wę, ale powodzenia nie miała. A i tak się patrzy, wszyscy tańczą, a ona nie ma z kim. Wzięła krzyż i z krzyżem bę­ dzie tańcować. Słupem stała, to potem podłogę wyrzynali, a ona bardzo długo stała z tym krzyżem. Jak piłowali podłogę, to się ponoć krew lała. Miałam może osiem, dziewięć lat, jak tę przepowiednię słyszałam. Chciała zaigrać z Bogiem. On ją pokarał. Ale zwykle mowa jest o karze zbiorowej, spadającej bądź na jakieś państwo, bądź na całą ludzkość. W tym pierwszym wariancie szczególnie często pojawiają się Stany Zjednoczo­ ne, np. „Takie są różne filmy amerykańskie, gdzie ludzie się po pięć, sześć razy żenią, a to przecież grzech. Dzieciom to jest zaskoczenie, że to takie zdemoralizowane te małżeń­ stwa, nie m a świętości, że to już do końca. Możliwe, że dla­ tego Ameryce się kara stała". Nie ulega wątpliwości, że kara, 0 której tu mowa, to atak na WTC z 11 września 2001. Expli­ cite wyrażone to jest w innej wypowiedzi, w której zresztą powód kary jest bardzo nietypowy: „Bin Laden jak załatwił Amerykę. [...] Mówią, że w piwnicach tych wieżowców były zdeponowane tony złota z Iraku. Siedem pięter pod ziemią. [...] To jest kara za to, co się kiedyś w Ameryce wyrabiało. Oni wymordowali Indian wpierw. Później zrobili im skanse­ ny. Zabrali całe złoto Inków i Majów". Na t y m przykładzie widać, że p o d względem logicznego rozwiązywania proble­ mu obojętności Boga na zło, interpretacja takich tragicznych wydarzeń jak te z Nowego Jorku jako Boskiej kary m a po­ dwójne znacznie. Z jednej strony umożliwia utwierdzenie się w przekonaniu, że Bóg czuwa i nie pozostawił nas samych sobie, z drugiej zaś osadza to straszliwe wydarzenie - samo w sobie przecież również domagające się usensownienia w zrozumiałej ramie . Podobny mechanizm może funkcjo­ nować w przypadku klęsk żywiołowych: „te powodzie, na całym świecie, co w jednej minucie ludzie wszystko tracą. To jest kara, a to naprawdę kara, ja uważam tak. O teraz nie­ d a w n o , c o tak wiatr Kraków potrzaskał. I ten kataklizm w Suwałkach co w wiadomościach zapowiadali"; „Ludzie kup­ czą wiarą, zmieniają wyznania dla pieniędzy, a Bóg tego za­ bronił. Powodzie mogą być karą Bożą. Tak samo posucha, jaką m y t u mieliśmy w Podlaskiem". Albo chorób: „To nie przez wybryki ludzkie zaraza panuje w całym świecie? Jak ten AIDS 7 1 to wszystko. [...] Albo teraz te nowotwory. Że to starsi, słabsi i samotni zostają a młodzi odchodzą. [...] To jakaś kara od Boga, na pewno kara", „Ale teraz te choroby; jest ich dużo więcej, chorują na raka itd. Moim zdaniem jest to kara za złość i nienawiść, które cały czas narastają. Kiedyś tylu ludzi nie chorowało, a teraz to wylew, to zawał, to rak". Nie d o końca jest jasne, czy o d kar zbiorowych cierpią także niewinni, ale wydaje się, że tak właśnie jest - wszak susza dotyka także naszych rozmówców. Bóg stosuje więc rodzaj odpowiedzialności zbiorowej, co zdaje się czynić każ­ dego odpowiedzialnym za grzechy zbiorowości: wsi, naro- PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja mi Boskiej wszechmocy, która objawi się najpełniej w przy­ szłym wydarzeniu określanym mianem Końca Świata. ZNAKI KOŃCA Wśród znaków Końca Świata wymienianych przez na­ szych rozmówców fenomeny, które są równocześnie trakto­ wane jako Boskie kary, zajmują poczesne miejsce. W tej ka­ tegorii znaków mieszczą się kataklizmy przyrodnicze, takie jak powodzie, susze, niszczycielskie wiatry (huragany, tajfu­ ny, tornada, monsuny), trzęsienia ziemi, jak również choro­ by (przede wszystkim AIDS, ale też np. choroba szalonych krów), wojny i terroryzm (szczególnie atak na WTC z 11 wrze­ śnia 2001). Jednak o ile kary generalnie można uznać za znaki, o tyle operacja odwrotna jest już niemożliwa, bowiem istnieją znaki pozbawione penitencjarnego charakteru. Są to przede wszystkim „znaki na niebie", najczęściej w formie (czerwonego) krzyża (albo trzech krzyży), komety lub czer­ wonego księżyca, ale czasem też niedookreślone - 51-let­ nia kobieta mówi na przykład: „Według pism to Pan Jezus powiedział, że różne znaki będą pokazywać się na niebie, ale czy pokazują się, czy nie, to my nie możemy wiedzieć. Tylko według Pisma wiemy, że różne znaki maja się poja­ wiać, a jakie, to Pismo nie mówi". Inne wskazywane przez naszych rozmówców znaki Końca Świata to: śmierć Jana Pawła II, to, że jego następcą będzie Murzyn, „dziwne desz­ cze", krwawiące krzyże, drzewa i wizerunki Matki Boskiej, ukazywanie się Matki Boskiej na szybie, spadające z nieba różańce, to, że „krowy będą się krwią pocić", afera z arcybi­ skupem Paetzem, atak Arabów i „ludzi z Dalekiego Wscho­ d u " na Amerykę, plaga szarańczy, tańce, klaskanie, „hałasy i krzyki" w trakcie nabożeństw, wreszcie walka między ludź­ mi o kamienie. Fot. B. Siedlik du, ludzkości wreszcie. W tym kontekście zrozumiała staje się troska, z jaką traktuje się w badanym dyskursie grzechy bliźnich, nawet te, jak używanie „brzydkich słów" przez ko­ biety czy naturyzm, które nie wydają się jakoś szczególnie zagrażać innym. Nawet te nieszkodzące bezpośrednio in­ nym wykroczenia przeciw uznanemu kodowi moralnemu m o g ą wszak sprowokować Boski gniew i w konsekwencji karę, która dotknie wszystkich. U podstaw tej koncepcji, stanowiącej swoisty skandal dla współczesnej, przenikniętej indywidualizmem świadomości, zdaje się leżeć obecna przecież w tradycji judeochrześcijańskiej idea, że zasadniczym partnerem dla Boga nie jest jed­ nostka, ale zbiorowość, jak np. Izrael czy Kościół. Z tej sa­ mej tradycji zaczerpnięta wydaje się być inna, obok odpłaty za popełnione zło, funkcja kary: stanowić ma ona wezwanie do nawrócenia, do owego „polepszenia" czy poprawienia, a jednocześnie ostrzeżenie przed jeszcze większą karą. Ta ostatnia funkcja kary sprawia, że niejednokrotnie zlewa się ona w badanym dyskursie z innym kompleksem symbolicz­ nym intensywnie w nim obecnym, a mianowicie znakiem. Te same fenomeny, które interpretowane są przez naszych roz­ mówców jako kara, określane są również jako znaki, często w tym samym zdaniu. Mieszkanka Udziejka Dolnego, wska­ zując na bezprecedensowość o b e c n y c h powodzi i susz, komentuje to w taki sposób: „No, kto wie, może jakiś znak, jakaś kara". Również o ataku na WTC mówi się, że „To też może być znak, a przynajmniej nauczka dla Amerykanów, bo oni wszędzie swój nos wsadzają". Karą i znakiem równo­ cześnie nazywa się także AIDS. Można zaryzykować twier­ dzenie, że w ogóle wszelkie Boskie kary są znakami. Znaka­ Część z tych znaków pochodzi z tradycji biblijnej, część z ludowego folkloru, a są i takie, które zdają się być tworami naszych rozmówców. Trudno jednoznacznie wskazać jedno kryterium ich doboru. Mówić raczej można o pewnym zesta­ wie cech, które nie muszą koniecznie ze sobą współwystępować, aby dany fenomen został zaklasyfikowany jako znak końca świata . Pierwszą z nich dostrzec można, chociażby w wypowiedzi 67-letniego mężczyzny: „U nas taki staruszek był, który opowiadał, że jeszcze będą ludzie się bili za ka­ mienie, i to będzie znak końca. I tak też było. U nas zrobili fabrykę kamieni i jeden drugiemu zabierali kamienie, bo pła­ cili za ten kamień, więc ludzie się o niego bili. I to się spełni­ ło". Znak końca, to coś, co zostało przepowiedziane. Dzięki temu wydarzenie nienależące raczej do tradycyjnego reper­ tuaru zwiastunów końca świata, jak walka o kamienie, może zostać zinterpretowane jako taki właśnie znak. Drugą cechę z kolei może zilustrować wypowiedź 46-letniej kobiety z Gulbieniszek: „Chyba w Białymstoku pojawiła się na oknie Mat­ ka Boska. To był tak jakby obraz, postać w koronie to była. I gdzieś tam na drzewie się ukazało, że krew płynęła z tego drzewa i ludzie szli i się modlili. [...] Mógł być to też znak". Opisywane wydarzenia nie są przedstawiane jako przepo­ wiedziane, mają za to cudowny charakter i (prawdopodob­ nie) Boskie źródło. Znakami m o g ą być też zjawiska ani nie postrzegane jako spełnienie się jakiejś konkretnej przepo­ wiedni, ani nie posiadające cudownego charakteru, a za to będące przykładem takiego spotęgowania zła, którego Bóg już nie wytrzyma, jak np. w takiej wypowiedzi mieszkanki Wodziłek „Wszędzie tyle tego hałasu strasznego, bezboż­ nego. Przecież to się nie godzi do Boga takich pieśni śpie­ wać, tańce odprawiać, rękami klaskać. To diabelskie dźwię­ ki, szatański hałas. Jak to Bóg ma się nie gniewać, jak takie rzeczy do nieba wynoszą? W telewizji widać jak ludzie szale­ ją jak diabły, a mówią, że do Boga się modlą. [...] To jest Numer 10/2005 8 �BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E "... znak końca świata". Wreszcie za znak może być uznane zja­ wisko, które choć pozornie „naturalne", ma jednak charak­ ter anomalii, stanowiąc wstęp do ostatecznego rozpadu ko­ smosu: „wcześniej tego nie było, jak na przykład, że w cie­ płych krajach śnieg pada, gdzieś mrozy są, a u nas też klę­ s k a - półtora miesiąca nie padał deszcz. Mi się wydaje, że to może są znaki". Te wszystkie cechy oczywiście m o g ą się ze sobą łączyć w danym przypadku, ale nie muszą. Występo­ wanie choć jednej z nich może sprawić, że zostanie urucho­ miony proces apokaliptycznej semiotyzacji. Wedle klasycznej definicji Ch. Peirce'a znak (zwany też przez niego reprezentamenem) jest „czymś, co dla kogoś zastępuje coś innego pod pewnym w z g l ę d e m " . Jeśli więc przyjąć, że wymienione wyżej znaki mają coś wspólnego ze znakiem z definicji amerykańskiego filozofa, można by po­ stawić pytanie: co owe znaki zastępują dla naszych rozmów­ ców i pod jakim względem? Odpowiedź na nie wydaje się dosyć prosta: znaki końca świata mimo swojej różnorodno­ ści posiadają tylko jeden przedmiot - zastępują komunikat o treści: „Świat niebawem przestanie istnieć". I na t y m moż­ na by poprzestać, jeśli korzystalibyśmy z modelu binarne­ go, w dodatku zakładającego niezmienność stosunku zna­ czące - znaczone, jak w przypadku koncepcji de Saussure'a. Jednakże firmowana przez Peirce'a pragmatyczna teo­ ria znaku posługuje się modelem triadycznym, w którym obok znaku i jego przedmiotu występuje jeszcze interprétant, czy­ li znak powstający w umyśle osoby, ku której znak wyjścio­ wy jest skierowany. To, że interprétant jest znakiem, ozna­ cza, że i on posiada swój interprétant. Ostatecznym interpretantem znaku jest zaś pewien nawyk postępowania przez niego wywołany. Tak więc ostateczne znaczenie z n a k ó w końca odnosiłoby się do pewnego postępowania. Nie speł­ niają one jedynie roli prostych tabliczek informujących: „Ko­ niec Świata 5 (albo 10 czy 15) lat", ale raczej drogowskazów na skrzyżowaniu, gdzie rozchodzą się drogi o różnej długo­ ści do tego samego celu. „ Będzie polepszenie, będzie przed­ łużenie" mówi „kanoniczna" formuła opisywanego dyskursu - zmiana więc na lepsze postępowania oznacza obranie przez ludzkość dłuższej drogi do ostatecznego celu, daje jej więcej czasu. Ostatecznym interpretantem znaku końca jest zatem „polepszenie", nawrócenie na dobrą drogę. To, czy rzeczywiście jest ono możliwe, a raczej czy w apokaliptycz­ nym dyskursie istnieje wiara w jego możliwość, to zagadnie­ nie, które odgrywa dużą rolę w teorii 0'Leary'ego i analizo­ wane jest w zaczerpniętych od Kennetha Burke'a katego­ riach tragedii i komedii. 9 APOKALIPSA TRAGICZNA I KOMICZNA Najgłośniejsze przykłady dyskursu apokaliptycznego, te, które przyciągają uwagę mediów i masowej publiczności, z reguły dotyczą radykalnych ruchów wyznaczających ko­ niec świata na jakąś konkretną, bardzo bliską datę. Ruchem takim była na przykład japońska sekta Aum Shrinkyo, która dokonała zamachu w metrze tokijskim, czy tzw. milleryści kilaset tysięcy A m e r y k a n ó w o c z e k u j ą c y c h k o ń c a świata w roku 1843. Przy takiej konstrukcji czasu w apokaliptycz­ nym dyskursie nie ma miejsca na nadzieję na poprawę ka­ tastrofalnego stanu rzeczy przed końcem świata. A nawet jeśli będzie się w y d a w a ć , że o n a następuje, będzie to w rzeczywistości oszustwo sił zła uosabianych w postaci Antychrysta. Jedynie koniec świata - gigantyczne katharsis na globalną skalę - może przynieść zwycięstwo dobra. Taką wersję dyskursu apokaliptycznego określa 0'Leary mianem apokalipsy tragicznej. Pewne jej elementy można odnaleźć również w wypowiedziach naszych rozmówców z Suwalsz­ czyzny. Na przykład 51-letni rolnik na pytanie, czy można jakoś wpłynąć na koniec świata, odpowiada: „Raczej nie, to Pan Bóg wie. To jego sprawa. Powiedział, że w 2002 roku koniec świata i trzecia wojna. Brat brata zabije. Będziem głod­ ni". To jego przekonanie, jak wiemy, okazało się mylne, ale być może nie porzucił on myślenia w kategoriach wyzna­ czonej daty, przesuwając ją jedynie . Z kolei 63-letnia miesz­ kanka Bućek uważa, że „najpierw musi się coś strasznego wydarzyć, a potem może nastanie dobro". Podobna wiara w katartyczną moc globalnej katastrofy obecna jest w wypo­ wiedzi 41-letniej mieszkanki Udziejka Dolnego: „A jak nasta­ nie koniec świata, to część ludzi zginie, część państw, a część zostanie i wtedy będzie dobroć na tym świecie. Powróci świat taki dobry". Nie jest też odosobniony pogląd, że „zło zapa­ nuje nad światem" i że „świat będzie coraz gorszy i w końcu ulegnie zagładzie". Generalnie można powiedzieć, że w ba­ danym dyskursie przeważa raczej pesymizm co do możli­ wości zwycięstwa dobra bez zdecydowanej interwencji bo­ skiej. Zwolenników postmillenaryzmu, czyli doktryny głoszą­ cej, że wysiłki chrześcijan czy w ogóle „ludzi dobrej woli" m o g ą doprowadzić do stworzenia świata, w którym królo­ wałyby sprawiedliwość, d o b r o i prawda, na suwalskiej wsi próżno szukać. Jednakże nie oznacza to, że panuje tam cha­ rakterystyczny dla tragicznej apokalipsy determinizm. Ow­ szem, zło przeważa i wszystko wskazuje na to, że przewa­ żać będzie, ale cały czas istnieje teoretyczna możliwość „po­ prawienia się" ludzi. A jak mówi mieszkaniec Bućek: „Jeśli ludzie się poprawią, to na pewno będzie lepiej". Można więc usłyszeć takie recepty na odsunięcie końca świata; „Każdy powinien być trochę bardziej pozytywny, żeby nie było tej nienawiści. [...] Ludzie powinni myśleć, że można się poro­ zumieć jeden z drugim i żyć jakoś tak dobrze", „Muszą się ludzie jednoczyć, polubić. Muszą pracować", „Jedyny na to ratunek, to żyć w stanie łaski uświęcającej. Jeżeli człowiek wierzący i żyje według przykazań bożych, no to jest jedyna pomoc, jaka może tylko być", „Końca nie będzie, jeśli chrze­ ścijanie się połączą", „Trzeba do cerkwi chodzić, ale głów­ nie wierzyć i się modlić. [...] Wielu rzeczy nie wolno robić i trzeba tego przestrzegać. Gdyby wszyscy przestrzegali, to może i Pan Bóg by się przychylił". Nadzieja na to, że rzeczy­ wiście wszyscy będą „przestrzegali" nie jest duża, ale jed­ nak taki fakt pozostaje w sferze możliwości. 10 Dla 0'Leary'ego taka otwartość jest jednym z zasadni­ czych wyznaczników tego, co określa on mianem apokalip­ sy komicznej. W jej ramach, o w s z e m , również mówi się o nadciągającej katastrofie, ale przedstawia ją jednak jako możliwą, przynajmniej teoretycznie, do uniknięcia. Tak jak w apokalipsie tragicznej i tutaj pojawiają się długie jeremia­ dy, ale stanowią one tyleż d o w ó d na „psucie się" świata, co wezwanie d o zmiany katastrofalnego stanu rzeczy. Silniej akcentowana jest rola człowieka w eschatologicznych wy­ darzeniach: to od jego postępowania zależy data końca, a nie od wyznaczonego z góry scenariusza. Tak scharakteryzowana komiczna apokalipsa doskonale mieści się w uznanej wcześniej w tym tekście za kanoniczną dla suwalskiego dyskursu formule: „Będzie polepszenie, bę­ dzie przedłużenie" i jest niewątpliwie silnie obecna, by nie powiedzieć dominująca w nim. Jednakże pesymizm i poczu­ cie pewnej bezradności, braku realnego wpływu na to, co się dzieje (wyrażające się np. w wypowiedziach takich jak ta: „Tutaj na wiosce może sąsiad z sąsiadem się pogodzić. Ale tak - ktoś tam bombę zrzuci na Stany Zjednoczone no i póź­ niej pół świata może ucierpieć. Przecież to nie zależy od lu­ dzi. Głos ludzi się nie liczy. Jaki mamy na przykład wpływ na elity rządzące w Polsce"), sprawiają, że dyskurs ten ma nie­ jako naturalną skłonność ku przesuwaniu się w stronę apo­ kalipsy tragicznej. Osobną kwestię stanowi charakter wydarzenia, które na­ zywane jest końcem świata. W ramach tragicznej wersji apo­ kalipsy jest to zwykle globalna czy nawet kosmiczna katastro- PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja fa, która kładzie kres ludzkiej historii. Apokalipsa komiczna, zakładając, jeśli ludzkość się mimo wszystko nie poprawi, możliwość jakiejś katastrofy, ma skłonność do interpretowa­ nia jej nie jako ostatecznego końca, ale raczej pewnej cezu­ ry i jednocześnie moralnej lekcji, która będzie przestrogą dla pokoleń żyjących po końcu (naszego) świata. W badanym dyskursie można znaleźć wypowiedzi akcen­ tujące ostateczność końca, np.: „Jak będzie koniec świata, to wszystko zaniknie żywe, co jest na tej ziemi. Wszystko zamrze. Jak będzie koniec, to będzie wszystkiego koniec. Nic nie zostanie żywego na tym świecie. Myślę, że już nie będzie świata", albo „Powinno to momentalnie nadejść i ko­ niec. A później już tego nie odczujemy. Dobrzy ludzie pójdą do nieba, źli do piekła. [...] No bo jak - byłby koniec świata i dalej każdy by żył jak żyje?", „No to chyba będzie tak, że Bóg raz stworzył świat i raz go skończy. I znowu musiałby patrzeć jak ten człowiek tak od początku to wszystko buduje i niszczy? A przecież jest w Biblii napisane, że Ziemia zniknie, ale potem zejdą na nią wszystkie dusze i będzie raj. Że już nie będzie życia, tylko dusze, żeby wielbić Pana". Jednak taka koncepcja, obecna przecież także w oficjalnym nauczaniu Kościoła Katolickiego i innych kościołów chrześcijańskich, nie jest bynajmniej dominująca w suwalskim dyskursie apo­ kaliptycznym. Znacznie bardziej popularny wydaje się mo­ del, zgodnie z którym koniec świata jest niejako oczyszcze­ niem pola dla nowego początku. KONIEC JEST POCZĄTKIEM? W Eliadowskiej koncepcji millenaryzmu fenomen ten jest niczym innym jak kolejnym wcieleniem tęsknoty człowieka za ucieczką od historii poprzez powrót do mitycznego po­ c z ą t k u " . W tym ujęciu koniec (jednego) świata jest jedno­ cześnie początkiem (innego) świata. Niektóre wypowiedzi naszych rozmówców wydają się wprost idealnie pasować do tego schematu. Na przykład 48-letnia mieszkanka Błaskowizny mówi, że po końcu świata „jeden drugiego będzie szukał, ślady człowieka będą szukane i nie będzie nic na ziemi. Będzie wszystko zniszczone i ciężko będzie znaleźć drugiego człowieka. Ma niczego nie być, nawet zwierząt. I znów się spotka jeden człowiek z drugim i znowu zaczną, tak jak to kiedyś Adam i Ewa. Pomału, znów Pan Bóg da nam nowy świat. Bo to przecież On wszystko stworzył". Inna kobieta z kolei taką oto wizję przedstawia: No to chyba idzie do tego, że ma wszystko zginąć i że człowiek ma z powrotem zacząć od zera. Zostanie z ni­ czym i będzie zaczynał od tej łopaty czy tam od szpadla. Tak mówią. Nieraz teściowa tak mówi, nie wiem, gdzie ona to wyczytała, że ma wrócić ten czas, że po końcu świata ten, co zostanie, ma zacząć od nowa, jak kiedyś. Tak jak słyszałam, na własne uszy nie czytałam, nie wi­ działam, że to ma dojść do tego. Mi się wydaje, że jakby nasz świat przestał istnieć, to będzie następny, tak samo. Czy tam człowiek zostanie, czy Bóg następnego stworzy. Jeżeli ten Bóg istnieje, to czy on zostawi tę Ziemię taką niezagospodarowaną? My jesteśmy jak pokolenie. Po naszym będzie następny świat. Tego typu wypowiedzi zdają się być osadzone w przyta­ czanych przez Magdalenę Zowczak wyobrażeniach o do­ konującej się okresowo, np. co trzy tysiące lat, „zagładzie światów" . Wydaje się więc, że mamy tutaj d o czynienia z kolejnym wariantem Eliadowskiego mitu Wielkiego Powro­ tu. Światy giną i powstają na nowo. Na poziomie struktural­ nym koniec jest tożsamy z początkiem. Apokaliptyczny dys­ kurs to jeszcze jedna forma wyrazu „archaicznego" pragnie­ 12 30 nia ucieczki przed historią poprzez powrót do niewinnych „początków". Jednak zarówno cykliczność, jak i nakierowanie na „po­ czątki" nie są tutaj bynajmniej tak oczywiste, jak by się mo­ gło wydawać. Po pierwsze, choć powtarzalność „zagłady światów" logicznie zdaje się pasować do wypowiedzi naszych rozmówców, oni sami o tym nie wspominają. Ich uwaga sku­ piona jest na tym, co nastąpi po tej zagładzie, która, jak wie­ rzą, wkrótce nastąpi. A ich słowa wydają się przede wszyst­ kim wyrazem nadziei, że nie będzie ona ostateczna, nadziei, dodajmy, która stanowi charakterystyczny rys komicznej apo­ kalipsy. Po drugie, orientacja na początek, uwyraźniona przez od­ wołanie się do postaci mitycznych rodziców ludzkości, Ada­ ma i Ewy, miarkowana jest jednak w badanym dyskursie przez wyobrażenie ostatecznego Sądu. Światy nie będą gi­ nąć w nieskończoność, koniec nie zawsze będzie począt­ kiem. Być może najbliższy koniec nie będzie jeszcze tym ostatecznym, być może spełni jedynie funkcję swojego bi­ blijnego prawzorca - potopu, oczyszczając ziemię ze złych i niesprawiedliwych i stwarzając szansę dobrym i sprawiedli­ w y m na rozpoczęcie „od nowa": „Tak, jak wtedy ten Noe. Tak samo teraz, może Bóg komuś zaufa i zostawi go. [...] to się chyba powtórzy, kogoś zachowa. Czy my wszyscy tacy grzeszni, że Bóg nikogo nie uchowa?". Albo też tworząc miej­ sce dla nowej, lepszej ludzkości: „A może i nowe jakie po­ tomstwo na ziemię zejdzie?! Takie mądrzejsze i grzeczniejsze". Ale w końcu koniec stanie się końcem. Bóg przyjdzie sądzić żywych i umarłych. PARUZJA I SĄD Wielu z naszych rozmówców koniec świata natychmiast łączyło z paruzją i sądem: „Koniec świata? Stamtąd przyj­ dzie sądzić, żywych i umarłych, ludzi za ludzkie czyny"; „Pew­ nie, że wierzę [w koniec świata - przyp. M. Cz.]. Musi się kiedyś skończyć coś, co się kiedyś zaczęło. Potem Pan Je­ zus zstąpi i będzie sądzić ludzi"; „W koniec świata - wierzę. Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych. Mamy wszę­ dzie w pacierzu, wszędzie Jezus, koniec świata". Ta ostatnia wypowiedź odsłania źródło tego powszechnego skojarze­ nia: katolickie Credo, w którym znajduje się, odnoszący się do Jezusa Chrystusa fragment: „i przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych". Wśród naszych rozmówców (i w religij­ ności ludowej, jak twierdzi Magdalena Zowczak) rozróżnie­ nie pomiędzy poszczególnymi osobami Trójcy nie jest zbyt wyraźne , więc w roli sędziego często występuje po prostu Bóg: „Ksiądz opowiada, że to jeszcze trąba przyjdzie ma zatrąbić i mają żywi i umarli się zenijść, powstać mają i pan Bóg osądzi". Podstawowym kryterium, według którego zo­ staną osądzeni, będą ich uczynki: „Staną po prawicy i po lewicy. Byłeś głodny, nakarmiłeś mnie, byłeś nagi, przyodzia­ łeś mnie, byłeś podróżnym, przyjąłeś mnie w domu. I tak będzie. [...] No to chyba tak, że złych czeka kara, a dobrych nagroda", „[Bóg będzie sądził] wedle uczynków, bo inaczej być nie może. Jednakowo nie można karać, bo jeden grzeczniejszy, drugi gorszy. Złodzieje i dobrzy chyba nie tak samo będą. [...] Tak jak na świecie, jak ktoś kradnie, to do więzie­ nia go zamykają. To sprawiedliwe". Idea odpłaty zdecydo­ wanie góruje tutaj nad przekonaniem o miłosierdziu Boga: „[Pan Jezus] już wówczas nie będzie miłosierny. Będzie tyl­ ko dobry dla dobrych. Dla złych nie będzie miał litości. Jedni pójdą do Nieba, inni będą się męczyć w piekle. [...] Pan Bóg będzie sądził. Po swoje prawej stronie ustawi tych dobrych i każdego zapyta o wszystkie uczynki. I ludzie źli - przegrani będą się bać gniewu Pana Boga. Pan Bóg będzie pytał, czy on był litościwy, czy po prostu kochał ludzi". 13 Numer 10/2005 �BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E " . . . Boski Sąd wydaje się zatem stanowić ostateczne rozwią­ zanie problemu zła: dobrzy zostaną nagrodzeni, źli - ukara­ ni. Ci pierwsi trafią do Nieba, ci źli do Piekła i odtąd całą już wieczność będą tam przebywać. W ujęciu 0'L.eary'ego tego typu idea to przykład typowego dla komedii - i stąd dla apo­ kalipsy komicznej - podwójnego zakończenia: dobrego dla dobrych, złego dla złych. Badany dyskurs zakłada, w przeci­ wieństwie na przykład do doktryny kalwińskiej, że trafienie do jednej z tych dwóch grup jest kwestią wolnego wyboru, co jeszcze bardziej odsuwa go od apokalipsy tragicznej. Jednak nie oznacza to, że idei Sądu nie towarzyszy strach. Choć generalnie nasi rozmówcy zdawali się siebie samych uważać raczej za ludzi dobrych, to nie zdradzali wcale pew­ ności, że podczas Sądu wszystko pójdzie gładko. 85-letnia słuchaczka Radia Maryja mówi na przykład: „Ja chociaż wie­ rzę, to i tak strach mam z powodu moich błędów młodości". Jak już było wspomniane wcześniej, czas Sądu nie jest cza­ sem miłosierdzia, lecz bezwzględnej sprawiedliwości, która może dosięgnąć właściwie każdego, któż bowiem jest bez winy. Rodzi się więc pytanie: Czy rzeczywiście tak wyobra­ żony Sąd stanowi tak doskonałe narzędzie logiczne d o roz­ wiązania problemu zła? Przecież w gruncie rzeczy problem zostaje jedynie przesunięty, a nie zlikwidowany. Zło i źli wszak mają istnieć - w Piekle - wiecznie. A większość z tych, któ­ rym owo „narzędzie" ma służyć, nie ma wcale pewności, że nie zwróci się ono przeciwko nim. Odpowiedź brzmi: i tak, i nie. Tak, ponieważ mimo wszyst­ ko wydaje się ono w pewnym stopniu działać. Nie, bo owo działanie wynika z tego, że pewne kwestie są przez użyt­ kowników badanego dyskursu jakby celowo niezauważane. I mają oni do tego pełne prawo, nie będąc logikami ani reto­ rami. Jeśli dyskurs apokaliptyczny jest dla nich narzędziem, to raczej na modłę bricoleura niż inżyniera . Nie stanowiąc ide­ alnego, koherentnego mechanizmu pozwalającego zlikwido­ wać wszelki luki w sensownej strukturze świata, przydaje się jednak czasem do takiego ich zakrycia, by nie były widocz­ ne z tego czy innego miejsca w tymże świecie. 14 1 S. O'Leary, Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric, New York - Oxford 1994, s. 6. 2 C. Geertz, Interpretation of Cultures, New York 1973, s. 144-145. 3 Kanon jest tu rozumiany tak, jak to sformułował J.Z. Smith w: Sa­ cred Persistence: Toward a Redescription of Canon, [w:] tenże, Imagi­ ning Religion: From Babylon to Jonestown, Chicago - London 1982. 4 Por. J. Z. Smith, A Pearl of Great Price and a Cargo of Yams: A Study in Situational Incongruity, [w:] tenże, dz. cyt. 5 Co więcej, muszą one tak naprawdę mieć zakorzenienie w pew­ nych już istniejących schematach interpretacji (czy też może, idąć śla­ dem Bergera i Luckmana - konstruowania) rzeczywistości - i ich istnie­ nie w danym przypadku jest aż nadto wyraźne - ale owe schematy to nie archaiczne archetypy, ale wytwory dynamicznej interakcji wcześniej­ szych jeszcze schematów z Inną historycznie określoną sytuacją. 6 Jeśli chodzi o rolę mediów w funkcjonowaniu kultury najstotniejszą inspirację niniejszego tekstu stanowi praca Waltera J. Onga Orality and Literacy: The Technologizing of the Word, London - New York 1997. 7 Muszę tutaj dodać, że tego typu interpretacja nie przez wszystkich naszych rozmówców była podzielana. Najdobitniejszy tego wyraz moż­ na znaleźć w wypowiedzi 51 -letniej mieszkanki Gulbieniszek: „A różne zamachy, to że ludzie są tacy źli, to na pewno nie od Boga, co ludzie robią. To w mocy piekielnej. [...] Jak terrorysta wysadził jakiś budynek, to pan Bóg go nasłał? Na pewno nie". 8 Koncepcja takiego sposobu definiowania fenomenów kulturowych została zaczerpnięta z: J.Z. Smith, Fences and Neighbors: Some Conto­ urs of Early Judasim, [w:] tenże, dz. cyt. 9 The Philosophy of Peirce. Selected Jork - London 1950, s. 99. 10 Writings, ed. J. Buchler, New Por. L. Festinger, H.W. Riecken i S. Schachter, When Fails, Minneapolis 1956. Prophecy 11 Zob. krytyczne omówienie tej koncepcji w: R.A. Segal, Eliade's Theory of Millenarianism, „Religious Studies" vol. 14, nr 2, June 1978. 12 M. Zowczak, Zagłada światów. Między mitologią lokalną a Biblią, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1993, nr 3-4. 13 Por np. następującą wypowiedź: „Kiedyś moja mama opowiada­ ła, mojej mamie jeszcze mama opowiadała, że Pan Bóg ukarał poto­ pem, to jeszcze lecieli na drugie, trzecie piętro i jeszcze co wyrabiali! Ale Pan Jezus powiedział, że już potopem karać nie będzie". 14 Odwołuję się w tym miejscu oczywiście do koncepcji Claude'a Levi-Straussa z Myśli nieoswojonej (Warszawa 2001). '. Kuczek BAWattoi PISMO AMROPOLOGICZME � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/324760ec2c4ab2f95193601ea735440f.pdf 86dc2f88cdeb9a0bc723261131891492 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5603 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5209 Title A name given to the resource Życie śmieje się z rozumu/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) O kłopotach z duszą, języku potocznym, Emilu Cioranie i pograniczności antropologii.Z Dariuszem Czają rozmawia Szymon Uliasz Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.3-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Uliasz, Szymon Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zycie śmieje się z rozumu. O kłopotach z duszą, języku potocznym, Emilu Goranie i pograniczności antropologii z Dariuszem rozmawia Szymon Uliasz: Chciałbym zacząć od tytułu Ana­ tomia duszy. Pierwszym moim skojarzeniem jest dzieło Roberta Burtona Anatomia melancholii z 1621 rol^u, w \tórym mełanchołia przedstawia­ na jest m.in.jako choroba duszy. Książka ta jest w gruncie rzeczy anatomią człowieka, natomiast zjawisko mełanchołu jest w niej punktem wyjścia i perspektywą, w której autor próbuje opisać cały znany podówczas świat. Pańska Anatomia duszy niema ambicji bycia współczesnym opus magnum na temat duszy, co jest chyba oczywiste, ałe skąd ta^ tytuł? Dariusz Czaja: Cieszę się, że j u ż na począt­ ku przywołuje pan bardzo mi bliską książkę Burtona. Bliską, choć bardziej m o ż e z powodu melancholii n i ż anatomii. Z pewnością jednak wymyślając tytuł swojej książki nie myślałem o Anatomii mełanchołii. Nawiasem m ó w i ą c , przypominam sobie przeczytaną gdzieś u E m i - 1 Szymon Czają Uliasz la Ciorana uwagę, że jest to najpiękniejszy tytuł świata... A odpowiedź na pańskie pytanie jest prosta. Wystarczy sięgnąć do drugiego motta, które zaczerpnąłem ze świetnego studium Ortegi y Gasseta o topografii naszej przestrzeni we­ wnętrznej [„Jak wygląda, jaka jest anatomia tego, co zazwyczaj dość mgliście nazywamy duszą? przyp. red.]. To określenie tak Jest t o nasze wnętrze ukryte bardzo mi się głęboko, d o którego nie możemy spodobało, ż e się dostać , 1 zostało tytułem całej książki. Z tym wiąże się zabawna anegdota. Jak pan dobrze wie, prawdziwi naukowcy nie lubią poetyckich określeń i bardzo się brzydzą tego typu metaforyką. Jeden z tych prawdziwych uczonych (czy też m o ż e przeuczonych?) zasia­ dających w radzie instytutu, w którym broniłem tej pracy {Anatomia duszy była moją rozprawą habilitacyjną), zdziwił się niepomiernie: jakże Cytaty pochodzą z książki Dariusza C-L^I Anatomia duszy. Figury wyobraźni igry językowe, Wydawnictwo Uniwesytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. Ich autorami są studenci - respondenci badań przeprowadzonych przez Czaję w ramach Laboratorium badań empirycznych. Wywiady prowadzili studenci etnologii UJ. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �Wywiad 4 Jest t o p r z e d e wszystkim sumienie, m o z n a m ° w i c o anatomii du- myśl, może pamięć. . . . szy, skoro, ]ak wszystkie dzie­ tyczna była więc w zamyśle nie tyle historycznoerudycyjnym wtrętem, ile czysto funkcjonalnym, pragmatycznym preludium do dalszych kon­ kretnych analiz. Szło mi o to, by w y r y s o w a ć m a p ę funkcjonujących w kulturze europejskiej ci wiedzą, dusza jest bezcielesna! Nie wiem, czy obawiał się, że będę ją ciął na kawałki, czy co? języków rozmowy o duszy, po to żeby ewentu­ (śmiech) W każdym razie najwyraźniej nie pojął, że chodzi o metaforyczne słowa. Sapientisat. alnie odnaleźć je we współczesności. A m o ż e dokładniej: aby dowiedzieć się, co współczesna Pomysł przedstawienia językowego mentalność powtarza (najczęściej bezwiednie) z zastanego dziedzictwa, co przetrwało obrazu duszy, czy językpwo-kułturowej wiedzy o duszy, daje wgląd w obecność i miejsce tego pojęcia w świa­ domości potocznej współczesnego człowieka. Co wynika z konfrontacji i zestawienia ze sobą wiedzy filozoficznej i teologicznej z wyobrażeniami na temat duszy obecnymi w języku potocznym? Zasada zestawienia jest bardzo prosta. Punkt wyjścia był taki: chciałem się zorientować, w jaki sposób i jakim j ę z y k i e m ludzie współcześni rozmawiają o duszy. Interesowało mnie to, jak o tym mówią - to, z jakich pojęciowych kloc­ ków zbudowane są ich wyobrażenia duszy. Żeby się w tym przepastnym materiale nie pogubić, mięci kulturowej w dzisiejszym języku, a co jest novum, co jest ultranowoczesnym impaktem. Innymi słowy - o jakie elementy wzbogaciliśmy stary słownik, retorykę, metaforykę w naszym dzisiejszym myśleniu i opowieściach o duszy Sądziłem ze lepiej będzie m o ż n a pokazać po n o w o c z e s n o ś ć rozmowy o duszy wtedy edy umieści się ją na kontrastowym tle To fasćynuiace słuchać iak ludzie którzy niedv nie mieli w reku Platona mówią iecoiezvkiem albo naele ni stad ni zowąd odzvwaia sie Karteziuszem Mówia'róznymiMężykami sam, o tym nie wielYiuwiij i U Z J I I J l i i i jivaiiii^ oaiiii w L y i l l iiiv., vv lv dząc Szczególnie właśnie zależało mi na tym tw nokazać oy p orażać pomieszanie j ę z y K o w - to to, jiak aK a m o ż e nawet nie utopić, wydawało mi się roz­ sądne s p o r z ą d z e n i e czegoś w rodzaju mapy retorycznej - rekapitulacji kilku podstawowych w kulturze europejskiej d y s k u r s ó w o duszy: greckiego, hebrajskiego, chrześcijańskiego i - mazie z a c z y n a j ą „ m o w i e j ę z y K a m i . cieKa¬ we, u w a g a dotyczy me t y i K o r o ż n i e pomiędzy p o s z c z e g ó l n y m i w y p o w i e d z i a m i , Do to w miarę oczywiste, ale czasem to p o m i e s z a n i e miało miejsce w e w n ą t r z j e d n e j w y p o w i e d z i . A m D a r a - z obszaru nowożytności - kartezjańskiego. To są w moim przekonaniu cztery zasadnicze tra­ sujące, prawdar dycje rozinowy o duszy w naszej części świata Referując je skrótowo śledzę limę rozwój o wa" konkretnych obrazów metafor porównań odnoszących się do duszy Nasze myślenie nie iest nrzeciez zawieszone w nrózni kulturowei korzysta z anaratu noieciowero i leksykalne^ dostarczonego nrzez tradycie Dusza n,e snadła n a m z m e b a a i e ś l i i u z to z nieba idei z orze pastnych głębi starych słowników Część teore­ Nazywa to pan „syndromem 2 C. Ginzburg, Ser i robaki, Wizja świata pewnego młynarza Menocchia"... To jest przezwisko pewnego nad wyraz roz­ garniętego m ł y n a r z a żyjącego w X V I wieku we włoskiej prowincji Friuli, bohatera świet­ nej książki Carla Ginzburga . O n to właśnie, konstruując na podobieństwo bricoleura swoją synkretyczną wizję światopoglądową z dostęp­ nych sobie elementów, mówił o świecie różnymi 2 z XVI w., tłum. R. Kłos, Warszawa 1989. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 5 językami, nie bardzo wiedząc, skąd to wszystko pozbierał. I teraz - jeśli odnieść to do rzeczywi­ stości, o której rozmawiamy, do współczesnych wyobrażeń duszy - widać jak na dłoni to nieusta­ jące materii pomieszanie, ten m e l a n ż słowników, języków pochodzących z całkiem różnych para­ fii: trochę retoryki filozoficznej, trochę katechi­ zmu, duża porcja nowomowy psychologicznej, metaforyka techniczna etc. Obok archaicznych wyobrażeń duszy jako dymu, powietrza, czegoś niewidzialnego iiićiiiiy więc nowoczesne kon­ cepty, w których dusza p o r ó w n y w a n a jest do silnika programu komputerowego czy dyskietki Wszystko to się rdzeni uciera w ponowoczesnym tyglu. antropologii na przedramieniu, powiedzmy od drugiego roku (śmiech), tak żeby wiedzieli, w co grają, i żeby nigdy nie zapominali, po co wyru­ szają w teren. Nie po to przecież, by utwierdzać się w tym, co j u ż wiedzą, ale - również - by dać się zaskoczyć, by stwierdzić, ż e w krainie wy­ obrażeń coś takiego jak wzorzec metra z Sèvres nie istnieje. O d tego dopiero m o ż n a zacząć sensowną analizę i interpretację rzeczywistości. Pytając o duszę, nie szukaliśmy więc tego, jak odpowiedzi mają się w stosunku do jakiegoś wyimaginowa­ nego wzorca Jest o n a częścią Boga i czymś, c o (bo nic takieżyje w i e c z n i e . Dusza jest cząstką Czy chodziło wyłącznie o różnorodność przedsta­ wianych opisów, czy w tym zestawieniu obecna była jakaś inna miara? Wypowiedzi informatorów są bowiem rozmaite, od całkiem infantyłnych i pretensjonałnych po najbardziej zaskakujące, poetyckie wyobrażenia. Jasne, że przede wszystkim chodziło o deskrypcję, o przedstawienie maksymalnie szero­ kiego spektrum współczesnych wyobrażeń du­ szy. W tym obszernym worku znalazły się więc wypowiedzi o różnej wartości intelektualnej, również i z naszej wielce oświeconej perspekty­ wy infantylne czy zgoła śmieszne. Ale, przepra­ szam, co to ma do rzeczy? Psim obowiązkiem antropologa jest najpierw i przede wszystkim rejestracja świata, jaki naprawdę jest, a nie jaki chcielibyśmy, żeby był! Zapewne marzy nam się, żeby każdy z naszych r o z m ó w c ó w miał dosko­ nale przemyślany i językowo spójny obraz duszy a w dodatku potrafił go z precyzją logiczną i we­ w n ę t r z n a koherencia przedstawić. Mało teeo: najlepiej jeszcze żeby zgadzał się on z naszymi podefrzeriiami intuiciami N i c na to nie pora dzc ze tak nie jest. Życie śmieie sie z rozumu". Tb Gombrowicz. I V dewizę m o ż n a bv w ra­ mach zajęć laboratoryjnych tatuować studentom 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA go nie istnieje) miłości, czymś, c o jest w e m n i e ale staraliśmy najlepsze. N i e potrafię powiedzieć, się z a n o t o w a ć jak istnieje dusza, ponieważ jest t o wszystkie pytanie o to, jak istnieje Bóg, a ja - nawet te najbardziej kurio- t e g o nie w i e m . I ta w i e d z a nie jest mi potrzebna, zalne z naszej perspektywy - pomysły. A poza tym, wie pan, wszystko ładnie, wszystko śmiesznie, dokąd po­ zostajemy na poziomie lektury. Ale proszę pyta­ nie o duszę odwrócić do siebie, to zobaczy pan, że j u ż tak wesoło nie jest. Ma pan do wyboru albo zastane języki, albo wariacje na ich temat, albo twórczość własną. Generalnie, łatwo nie jest - zapewniam. Jaki był początek y > by zająć się wyobrażeniami l ch badań s k$ °8 duszy? d w óle pomysł, To rzeczywiście ciekawe. U początków tych badań tkwi pewien zabawny paradoks. O t ó ż w ramach „Laboratorium badań empirycznych" prowadziliśmy badania zatytułowane „Kontek­ sty ciała i cielesności". Jak wiadomo, to studenci są autorami kwestionariusza badawczego. Czy­ tając ich kolejne wersje, zauważyłem, że czegoś tam brak, i trochę na zasadzie żartu, przekory, zaproponowałem: skoro zajmujemy się ciałem, to m o ż e dodajmy też coś o duszy. Zapytajmy �Wywiad 6 więc: co stało się z duszą? Jeśli jest, to gdzie? Jak się ma dusza do ciała? Itp. Z czasem okazało się - ku zaskoczeniu wszystkich, ze m n ą na czele że była to najbardziej fascynująca część wywia­ du. W związku Dusza jest najbardziej niepojętą z tym w ko- rzeczą. lejnych edy­ cjach kwestio­ nariusza rozbudowaliśmy tę część, nazwijmy ją „duszną". Była to samodzielna część funk­ cjonująca w ramach szerszego kontekstu ciała i cielesności. To zresztą bardzo ciekawe, bo w tego rodzaju proteście jest kawał fantastycznej, realnej wiedzy Jest w książce szereg wypowiedzi osób, które nie definiują siebie jako ludzi religijnych, natomiast próbują jakoś o duszy mówić, nazywać ją, znaj­ dować słowa na jej opisanie. Jak z tego widać, respondenci mieli pełną możliwość odpowiedzi, również negowania samych pytań. Żadnej tresu¬ ry czy ankietowego zamordyzmu. Nominalnie to były wywiady, choć ja bardzo nie lubię tego słowa, bo kojarzy się trochę z przesłuchaniem... Rozmowy? Jak przebiegały same badania? Powiem od razu: nadzwyczajnie. Nikt z nas nie spodziewał się takiego odzewu, nikt nie przypuszczał, że ludzie będą chcieli tak otwarcie rozmawiać, no i nikt nie sądził, że dusza jednak z naszego ciała nie wyleciała, jak m o ż n a by są­ dzić na podstawie rutynowych analiz tego, co się nazywa - nomen omen - duchem współcze­ sności. Pamiętajmy: to nie był zamknięty i ano­ nimowy tryb ankietowy, lecz klasyczny wywiad etnograficzny, czyli rozmowa między dwojgiem ludzi, pełna swoboda rozwijania własnej in­ wencji i odpowiedzi. Pytanie często było tylko zaczynem do rozmowy: „Czy jest coś takiego jak dusza?". Jeśli człowiek mówił, rechocząc: O CO wv mnie tu pytacie?" to jasne jest że nie było o czym rozmawiać natomiast jeśli ktoś od powiadał twierdząco to zadawano m u kolejne juz bardziei szczegółowe Dvtania Staraliśmy się to robić bardzo delikatnie niektórzy oczywiście Drotestowali ale ten protest też przecież o czymś mówił Brak odnowiedzi tez ,est odnowiedzia Niechęć czv nracmienie nrzeformułowania nv tania tez i L odnowiedzi Ktoś na nrzvkład ó w i ł - r L . e a n wv n i e n, J u l c i e W w r, ' mow " f Wy m m ?GPymCie ra , f macnswiatopogiąaucnrzescijansKiego. m m U a C Z e m : . L^OJUZ wyraźnie inlormuje, ze dla mego pojęcie duszy w sposób oczywisty należy do słownika religijne¬ go, a takiej sugestii w ogolę w pytaniu nie było! Tak, chyba słowo „rozmowa" jest tutaj naj­ lepsze. Chciałbym ujawnić w a ż n ą okoliczność tych r o z m ó w To bardzo zapadło mi w pamięć po rozmowach ze studentami. Po każdym wyjściu w teren spotykaliśmy się w instytucie i rozma­ wialiśmy o tym, co się zdarzyło w trakcie badań. I co mnie szczególnie zdziwiło - ba, niezmiernie ucieszyło! - to fakt, że przez wiele tych komen­ tarzy przewijał się ciągle jeden wątek. Otóż tych ludzi, którzy nie chcieli rozmawiać, był promil, większość chciała, a część z nich w praktyce zastosowała się do pewnej średnio­ wiecznej łacińskiej zasady mówiącej o tym iż dar wymaga odwzajemnienia: do ut des daję, byś i ty dał. Bardzo duza część ludzi mówiła tak: Słuchai i a ci coś nowiem o tei duszy ale tv mi tez Dowiesz Ale nie to co sie obiektywnie sadzi i myśli o duszy tylko t y m i powiesz akto u cie bie,est z dusza" Rozumie nan? Co'ś za coś> Nie' iest tak zeieden od tuie drugiego ale obydwie osohv dzie a sie ze soha swoim, nrzenwśleniami sa nartnerarni w rozmowie Wvnowiedzi rzestó • i wier nieywvkle intvmnv tryewrw we w n e L v r h ™ t r i Rvłn to ł.twiei i, w n ę t r z n y cnarakter. cyio o tym arwiejsze, ze jak wiadomo, studenci nie tylko byli pytającymi, ale tez wystąpili w roli „tradycyjnego przedmio­ tu badan W wielu przypadkach widać było, ze pytający nie traktowali swojej pracy wyłącznie jako zadanie „na zaliczenie , sami tez w wielu a BARBARZYŃCA 1 (14) P 0 0 9 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz wypadkach musieli zdjąć z siebie ubranko neu­ tralnego, obiektywnego „badacza". Rutynowe ćwiczenia terenowe przenosili na poziom w a ż ­ nej dla obu stron rozmowy. Odczułem to w pew­ nym momencie w sposób naprawdę przejmujący. Nikomu o tym wcześniej nie mówiłem... ??? Otóż, żeby m ó c pracować na tych materia­ łach, musiałem je uprzednio wpisać do kom­ putera (wywiady były w rękopisach), co ozna­ czało, że ręcznie, „na piechotę", ponad pięćset w y w i a d ó w trzeba było w p r o w a d z i ć do maszyny, a później posegregować tematycznie. Pamiętam, siedziałem przez cały tydzień w pałacu w Nie­ borowie (to nie mój pałac, niestety, tam są pokoje gościnne), zajmując się tym i tylko tym. Pisałem niemal non stop, po kilkanaście godzin dziennie. I wie pan, po pewnym czasie miałem wrażenie, jakbym przebywał wśród żywych ludzi. Te słow a z kartki zamieniły się w żywe, wyposażone w jakąś quasi-fizyczność głosy I krążyły one cały czas wokół mnie. Tak teraz m y ś l ę - m o ż e dlatego że za m a r t w a litera pisma próbowałem domyślać sie obrazów konkretnych ludzi Pro szc s o b i e wyobrazić: pusty pokój wypełniony radaiacymi s o w a m i ' 7aoewniam z e nie cier pie na schizofrenie (Lterh) M o z ę tez dlatego i i a nie potrafię 'traktować tych tekstów wyłącz nie ,ako materiałów terenowych" ale mam do nich emorionalnv stosunek rhor - rzecz iasna wiekJnśri. nie l l t n k ™ i a m Rvłn r ™ z w i c K s z o s c i ą się me utożsamiam, cyio tam wiele wypowiedzi w s p a n i a ł y c h , s z u K a j ą c y c n , mepewnycn. l a dziewczyna K t ó r a mowila, ze nie wie czy dusza j e s t ale bardzo by chciała zeby była. len c h l o p a K , K t ó r y m o w i l ze j e s t niewierzący, ale ma pewność, ze dusza t y l K o o d boga m o ż e pochodzie. l a K i e rzeczy się pamięta. Oczywiście, bywały tam i glosy ironiczne, złośli­ we, prześmiewcze, ale to margines. Natomiast mogę powiedzieć z pełną odpowiedzialnością, bo wszystko to przeczytałem u w a ż n i e : z du­ 7 1 ( 1 4 ) P009 1 BARBARZYŃCA 7 żej części tych głosów bije ja­ kaś w e w n ę t r z Nawet^pTze^z zapisany tekst p r z e b i j a ł o się coś żywego. W niektórych wypowie­ dziach, choć to N i e w i e m , jak dusza tączy się z ciatem ani gdzie p r z e b y w a . W y o b r a ż a m t o sobie na rożne s p o s o b y na przyktad: c z t o w i e k wciągają razem z o d d e c h e m , albo z e w n i k a przez ciato, przez catą powierzchnię skóry. Myślę, j n niersiowei ze p irvzpebuvyw waa w klatce Kiaice pierbiowej, P chociaż można czuć ją w catym cisls zwlciszczći w ^towis i oczach, pewnie drobna cząstka, dzięki naszym wywiadowcom zostało uchwycone my­ ślenie in statu nascenai. bardzo często ludzie mowih. „A wiesz, to ciekawe, bo ja o tym me myślałem . 1 zaczynali głośno myslec. 1 ytamem uruchamiano ich w y o b r a ź n i ę i słychać czasem, ze w momencie, w którym oni formułują zda­ nie, z a c z y n a j ą myslec. N i e mają gotowców, lecz usiłują w ogromnym trudzie pojęciowym, retorycznym nadać temu n a z w ę , muszą znaleźć słowo. Słychać prawie, jak to słowo z trudem się z nich wydobywa. D l a mnie najbardziej fascy­ nujący, w ó w c z a s gdy spisywałem i zastanawia­ łem się nad tymi tekstami, był właśnie ten mo­ ment szukania przez nich po omacku, szukania w chaosie. Żyjemy niby w świecie bez duszy, ale samo słowo istnieje. I teraz rozmawiamy o tym słowie, mamy duszę, me mamy duszy - obojęt­ nie, ale jak grzebnąć dalej, popytać, co to jest, to nagle pojawia się trudność, w i d z ę ciemność... I w tej ciemności trzeba sobie poradzić. I co wtedy robimy? Albo łapiemy się istniejących protez i m ó w i m y o duszy jako wiaterku, odde­ chu, promyczku itd, albo łapiemy się tego, co pod ręką - silników, dyskietek - całej, tak nam bliskiej, retoryki technicznej, albo próbujemy własnymi słowami zbudować przestrzeń zna­ czenia. D l a mnie najbardziej fascynujące są te wywiady, w których ludzie w y r a ź n i e me potra­ fią, ale mimo wszystko próbują zwerbalizować to, czego w istocie zwerbalizować się nie da. �Wywiad 8 Joanna To\ars\a-Bafpr w recenzji pańskiej książki od Homera po de Sadea, to jednak robota odtwór­ chwali „systematyczny przegląd zagadnienia opi­ cza, a poza tym - j ak wspomniałem - była to led­ sywanego zarówno w porządku historii problemu, wie część wstępna całej pracy, taka rozbiegówka. jak i historii pojęć" , natomiast dość jednoznacz­ Historyk myśli mógłby powiedzieć, że dokonałem nie odbiera jakąkolwiek tu nazbyt dużego skrótu, zresztą tłumaczę się 1 wartość zamieszczonym wydaje się z tego we wstępie do części teoretycznej. Z kolei w dość sporym mate­ nie bardzo wiem, za co mi się dostało. Z a to, że w książce wynikom badań. Dziwne to, że jako antropolożka, riale języka potocznego widzi jedynie nię, ubóstwo i pustosłowie". „monoto­ informatorzy mówią to, co m ó w i ą ? ! Przykro mi, ludową ja ich nie programowałem - mówili, co chcie­ Być może usłyszeć można już jedynie u starych li. Ja jedynie zarejestrowałem ich wypowiedzi ludzi na wsiach, ale antropologa kultury chyba i, nadając temu materiałowi pewien porządek, powinny interesować przemiany językowe. Mnie opracowałem, zanalizowałem, wyprowadziłem zastanawiająca wydaje się chociażby owa metafo­ wnioski. M o ż n a dyskutować z założeniami pracy, ryka związana z komputerem, systemami zarzą­ z konkretnymi rozwiązaniami, z konkluzjami - dzania etc. Nie chodzi mi o to, że w jakiś sposób to rozumiem. Ale dyskutować z respondentami ?! mądrość przybliża przemianę mi problem duszy, ale ilustruje pewną mentalną i idące za nią przeobrażenia językowe... Że mówią to, co mówią? Powiem szczerze: nie do pojęcia jest dla mnie to, co pan właśnie zacytował, że cały ten materiał to jedynie nędza intelektualna i pustosłowie. Skądinąd nigdy nie twierdziłem, że Hm... (głębokie westchnienie) Najchętniej spu­ zawarte są tam same intelektualne głębie. Nie po ściłbym na tę recenzję firankę miłosierdzia, ale to - na litość boską - te badania były robione, by skoro pan pyta... Zabawne: mam wrażenie, że jakąś osobliwą duszną „sapiencję" uzyskać - po Joanna Tokarska chwali mnie za wątpliwe zasługi tę niech się Tokarska uda do filozofów czy teolo­ i gani za równie wątpliwe przewiny. Zasługi wąt­ gów (do psychologów j u ż nie, bo ci w większości pliwe, bo przedstawienie panoramiczne europej­ - jakby nie bacząc na źródłosłów własnej dyscy­ skich wyobrażeń na temat duszy, choć owszem, pliny — j u ż dawno pozbyli się duszy ze swojego wymagało przedarcia się przez kawałek literatury, słownika) JESZCZE. Swoje nadzieje wiążę z językiem w i d o c z n y m i p r z e s t r z e n n y m . Który zacznie określać na n o w o , i przesądzi nieco inaczej, nasze myślenie. O c h , nie az d o Indian H o p i , którzy - j a k t w i e r d z i W h o r f - „nie potrafią umiejscowić myśli inaczej jak t y l k o w przestrzeni, ani t e z nie potrafią oddzielić przestrzeni o d w y n i k ó w myślenia". A z t a k nie, taka w i e l k a n o w a tuna nam się chyba nie zdarzy. N o ale zawsze, zawsze. Różnica będzie w c a l e wyraźna i m y p r a w d o p o d o b n i e nie umielibyśmy porozumieć się w petni z o b y w a t e l a m i w i e k u X X I I . Zwtaszcza w kwestii „duszy i „konkretu", „duszy" i „ciała" - stosunku pomyślanego d o cielesnego. „Dokąd idziesz, Bartoszu?" „ M a m gąsiora w koszu". „Jak się mają w a s z e dzieci?". „Zawiązany, nie w y l e c i " - I czyżbym ja już nie zakosztował takiej r o z m o w y ? 3 Recenzja zamieszczona w „Tygodniku Powszechnym", dostępna pod adresem internetowym: http://czytelnia. 4 4 - A n d r z e j Falkiewicz Andrzej Falkiewicz, Takim ściegiem:, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1991, s.l 10. onet.pl/0,1341367,l,artykuly.html. BARBARZVHCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz Albo najlepiej do pisarzy i poetów. 9 zny, są tam - jak pan wspomniał - infantylne wypowiedzi. Ale jest też wiele wypowiedzi co O, jeszcze lepiej. N a m szło jedynie o to, by najmniej ciekawych, interesujących. Wystarczy ustalić, jak to dzisiaj z duszą jest w przestrzeni przekartkować solidniej dział empiryczny, aby myślenia potocznego. I zapytać, co znaczy i jak zobaczyć ogromną różnorodność. Ileż tam zniu- znaczy to, co ludzie o duszy mówią. A ż tyle ansowanych wariantów związków między duszą albo tylko tyle. Poza tym, tak j u ż logicznie rzecz i ciałem! Ileż hipotez na temat statusu duszy po biorąc, żeby dokonywać tak twardych, jak wyżej śmierci ciała! Jak fascynujące poznawczo materii cytowane, wartościowań, trzeba wiedzieć, jak pomieszanie! Są tam bezwiedne cytaty z litera­ to n a p r a w d ę z duszą jest. Z całym szacun­ tury pięknej, z traktatów teologicznych, z kate­ kiem, ale mam wątpliwości, czy doktor habili­ chizmu, z podręczników do psychologii... Trzeba towana Tokarska to wie. Groteskowe jest też - naprawdę dużo złej woli, żeby powiedzieć, że to istotne w jej tekście - przeciwstawienie myślenia tylko głuptactwa i nieodpowiedzialne bredzenie. potocznego (głupiego, bezmyślnego, pustego) Łatwo wydobyć jakąś jedną kuriozalną m y ś l e n i u ludowemu (oczywiście: m ą d r e m u , w i e d ź z ich gąszczu, np. uwagę, że dusza mieści przemyślanemu, pełnemu). Oczy przecieram ze się pośrodku czoła, i na tej podstawie budować zdumienia, bo przecież widać to jak na dłoni, że później uogólnienia. Nawiasem mówiąc, logika Tokarska o żadnej realnej kulturze ludowej nie mityczna tego wyobrażenia jest łatwa do ekspli- m ó w i , ale o jej intelektualnym (ideologicznym?) kacji. Albo uznać, że dusza jako dyskietka to z u ­ konstrukcie! Ludowość ma różne imiona i wy­ żyta metafora. Przeciwnie: zdaje mi się ona bar­ miary. I mądry i, bywa, że całkiem głuptacki. dzo świeża i intrygująca - choć pewnie zużyje I stereotypowy oczywiście. O czymże w końcu się za chwilę. Nie mogę pojąć, że całe to duszne są świetne studia Jerzego Bartmińskiego i jego dossier prowadzić m o ż e - j ak chce Tokarska - do uczniów, jak nie o ludowych stereotypach języ­ wniosku o wszechoearniaiacei głupocie a nie kowych? I to o ich poznawczym charakterze! To zresztą charakterystyczne: kiedy jeden z naszych informatorów dzieli się intuicją że dusza m o ż e przebywać w oczach to dla Tokarskiej jest to brednia ale iak to samo m ó w i przywoływany przez Moszyńskiego ludowy" informator to jest to juz wielka mądrość Ambarasujące do prawdy. Niepojęte jest dla mnie to że tak m ó w i pani etnograf ponieważ oboietni'e iakie sa te wypowiedzi one po prostu sa Prawda wvobra zeń iest ich istnienie Koniec kropka Poza tym u w a ż a m za skrajną nieuczciwość powiedzenie, że to sa tylko banały pustosłowia ltd Tak oo pro' stu nie iest loanna chyba nie czytała tei książki albo - iak podeirzewam - czytała ia wybiórczo' bo iest rzeczą niemożliwa różnorodnych powiedzieć 1 ( 1 4 ) nn by maiac kilkaset wypowiedzi pod reka tak Owszem są tam banały i mieli BARBARZYŃCA B )t ) B f > na przykład - jak mnie - do wniosku o trudzie nazywania o walce ze słowami i pośród słów o wypowiedzenie tego czym dusza jest gdzie jest jak łączy się z ciałem itp Siła tych wypowie d z i l e z y w t y m iż próbują.wyrąbaćswój chodnik w kompletnie nieiasnei w dodatku pogmatwa nei myślowo i iezykowo przestrzeni Zeby za kończyć koncvliacvinie powiem że naibardziei spodobało mi sie w tekście loanny iedno zdanieZ książka ta powinni zapoznać sie w pierw' s'zym rzędzie ci którzy i tak iei me crzeczytaia - duszpasterze i katecheci". Prorocze! Mnie najbardziej poruszały wypowiedzi, pełne były niejasności, zastanowień, \tóre niedopowie­ dzeń. Jest w \siąice taki zapis: „]a\ dusza łączy się z ciałem? Informator zastanawia się długo... Nie mówi nic". �Wywiad 10 No właśnie, daleko nie trzeba szukać. Świet­ la lettre. To rozkręcenie na śrubki i pokazanie ne! O czym nie m o ż n a mówić, o tym trzeba mil­ nędzy umysłowej i mentalnej Złotej gałęzi Fra- czeć. Proszę zauważyć, tu rzeczywiście mamy zera, tam gdzie m ó w i on o przestrzeni duchowej milczenie, pustkę, i to literalnie. I kto jest tak świata pierwotnego. Mało kto tak znakomicie mądry, by powiedzieć, że jest ona pozbawiona potrafił obnażyć jej irytującą ideologiczność, ba­ treści? zującą na etnocentrycznej fiksacji. Wittgenstein dowodzi, że Frazer konstruował zrozumienie Ludwig Wittgenstein, {tory wydaje mi się kimś w rodzaju patrona pańskiego studium, tych swoich savages zza biurka, a jego horyzont pisze mentalny był co najwyżej horyzontem anglikań­ najtrudniej­ skiego pastora. Pokazuje całą jego ograniczoność sze okazuje się to, żeby zechciało się ze samym i prostactwo. Powiada, że j u ż sam fakt, iż Frazer sobą mówić otwarcie. Trzeba przyzwyczaić się do dysponuje w swoim słowniku takimi słowami jak tego, by mówić to, na co ma się akurat ochotę, bez ghost czy shade, powinien był go zastanowić, bo ta względu na to,ja\ bardzo wydawałoby się to głu­ okoliczność umożliwia mu w ogóle komunikację pie. Do czegoś sensownego dojść można bowiem z tym jakoby całkowicie egzotycznym światem gdzieś: „Kiedy chce się filozofować, jedynie przez niezmierne pokłady głupoty". Koń­ dzikich. Innymi słowy: jest dowodem na to, że czy on swój traktat zdaniem: „O czym nie można przepaść między nami i dzikimi nie jest tak wiel­ mówić, o tym trzeba miłczeć". Cezary Wodziński ka, jak on sądził. Okazuje się, że nie jest tak, że na swoich wykładach z ontołogii negatywnej pa­ my cywilizowani biali, jesteśmy wykonani Z ZU¬ rafrazuje to zdanie, mówiąc: „O czym nie można pełnie innej gliny. Język nas zdradza, bardziej mówić, o tym mówić trzeba"... Wydaje misie, że n i ż nam się to wydaje. Wittgenstein wskazuje, podobnie jest z duszą. Niewiele, albo zgoła nic, że wystarczy spojrzeć bliżej na język, którego możemy powiedzieć natomiast rzeczywiście używamy, który służy nam do CO— i chociażby tego, dziennego porozumiewania się, by zobaczyć na z całą pewnością, bogactwo świata jej wyobrażeń co nazywa pan „syndromem o inspirację filozofią tym poziomie n cisze elementarne pokrewieństwo Menocchia", daje się wciąż żywe i istotne. Chciałem zapytać Wittgensteina i jego w powstaniu książki. Przywołuje rolę pan w pierw- z tak pogardzanymi przez brytyjskiego antropo­ loga dzikimi" C z y Wittgenstein był inspiracją? M o z ę aż tak to nie pewnie jedną z kilku ale cieszę się że zwrócił pan na. to UWH^c bo jego rozdziale zdanie: „Cala mitologia złożona jest tdj TI ciszy'tn języku", zatem pańska książka jest obecność w książce jest wvrazna To skądinąd bardzo bliski mi filozof fascynujący człowiek próbą fragmentarycznego ukazania współczesnej mitologii obecnej w języku potocznym — czy moż­ zakonnik myślenia Zyl'tylko myśleniem i dla na myślenia Odziedziczył takpowiedzieć? zdaje się igigantyczna kasę, wszystko to rozdał, żył mało wystawnie Jak najbardziej. Nie przypadkiem w rozdziale No i ta iego namiętność w myśleniu żadnych wstępnym przypominam i analizuję fenomenal­ nołowicznych rozwiązań I e J n d v kraża o i L o ny, w moim przekonaniu, tekst Wittgensteina , wykładach te kilkuminutowe zawieszenia I ł o rzadko chyba przywoływany w studiach antropo­ J a laiuo h o te kierowane do siehie w nrzvtomnosri su ie Kierowane uo sieuie, przytomności logicznych. To prawdziwa dekonstrukcja avant słuchaczy uwagi 5 5 L . Wittgenstein, Uwagi o „Złotejgałęzi" - jestem głupi jestem głupi" Frazera, tłum. i oprać. A. Orzechowski, Instytut Kultury, Warszawa 1998. BARBARZVHCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 11 Gdzie są dzisiaj tacy wykładowcy, kogo dzisiaj wielce skomplikowany - nie mamy wiele czasu, stać na taką szczerość? Dzisiaj wszyscy uczeni więc odpowiem krótko. W różny sposób filozofia wszystko wiedzą, a jeśli czegoś nie wiedzą, to próbuje się dzisiaj uporać z problemem duszy. i tak się nie przyznają. Wittgenstein jest w a ż n y Najczęściej, jak pokazuję na licznych przykła­ dla mnie nie tylko jako destruktor ideologiczne­ dach, usuwa ją ze swojego słownika, pokazując, go języka, ale także jako namiętny poszukiwacz że jest to językowa złuda, której brak realnego duszy. Jest niepojęte, że w tym religijnym - choć desygnatu. Duszy nikt nie widział, no to jej jasne, że nie w żaden ortodoksyjny sposób - czło­ nie ma. Jak ironizował Ronald Laing: rozcięto wieku, być m o ż e mistyku, m o ż n a zobaczyć, jak mózg, pogrzebano w nim solidnie i na nic ta­ Dennett, umysłowość ateistyczną - myśliciela, kiego nie natrafiono, w z w i ą z k u z czym od stro­ który zmierza do radykalnego usunięcia trady­ ny poznawczej cyjnego (platońsko-chrześcijańskiego) dyskursu kwestia prze¬ o duszy. Otóż nie do jego wycięcia namawiał stała, istnieć bo Dusz3.j6stzwi^z3.n3.zci3.łsrn [...], Wittgenstein, ale do przeformułowania języka, trudno zajmo- ale w jaki sposób, t o nie w i e m . D z i w n e , z e człowiek tyle rzeczy do zmiany jego tektoniki. To jednak p o w a ż n a wać się czymś, różnica. Z licznych jego wypowiedzi o duszy czego nie ma. przypomnę jedną: pisał w Uwagach o religii, że Pytania jednak człowiek jest „najlepszym obrazem ludzkiej du­ pozostają. N a szy". W i d a ć zatem, że to chyba słaby kandydat na przykład takie, bez-dusznego badacza. Czasem mam wrażenie, fundamentalne: czy dusza w ogóle jest „czymś" ? że z Wittgensteina filozofa wychyla się antro­ Jest taka w a ż n a książka Gilberta Rylea , który polog. Nie tylko wtedy, gdy pisze on o mitologii w sposób bardzo uczciwy i z temperamentem językowej ale w ogóle T a jego koncepcja gier dłubacza, filozofa analitycznego, pokazał coś, co ezykowych to jak istniejemy w sieci języka jego zwykło się nazywać błędem kategorialnym. Otóż rozprawka ó kolorach rozważania o problema¬ w i e , ale nic na t e m a t t e g o , jak duszatączysięzciatem. 6 dowodzi on, że rozważania o relacji pomiędzy tyce religijnej - to wszystko godne jest większej duszą i ciałem (tzw mind-body problem) pro­ uwagi Miałem kiedyś taki pomysł by napisać coś wadzone w tradycyjnym języku nie mają sensu, większego o Wittgensteinie jako amropologu, ale ponieważ dusza - o ile jest - nie jest „czymś", na razie leży to z tyłu głowy. nie jest obiektem, przedmiotem. M ó w i e n i e za­ tem o relacji duszy i ciała jest klasycznym przy­ Skoro juz przy filozofii jesteśmy, to jaką rolę pełni kładem pomieszania poziomów. W podobnym ona w pańskiej książce? duchu pisał Wittgenstein: jeśli powiem, że mam Wiadomo, ze dusza jest części filozofii współ­ duszę, to jest po zabawie. Powiedziałem j u ż czesnej (o nauce nie mówiąc) jest ułudą, a w naj- wszystko, wszedłem w grę językową, z której łepszym razie trasowany później j u ż trudno się wyplątać. C o to znaczy, bytem, który dla pokaźnej jest z protekcjonalną że ją „mam"? C z y tak samo jak „mam" rower pobłażliwością. książkę, psa? Chyba nie bardzo. To złożona kwestia, dochodzi ona do głosu zwłaszcza w ostatnim rozdziale. Problem jest 6 G. Ryle, Czym jest umysł?, 1 ( 1 4 ) nn Itojęzyk nami mówi, a nie odwrotnie. tłum. W Marciszewski, P W N , Warszawa 1970. BARBARZYŃCA �Wywiad 12 Właśnie. W i d a ć , j ak silny przymus wywieraj ą słem, psychiką itp.? Odpowiedzi na te pytania na nas językowe konwencje i jak wtłaczają nasze - powiem to bardzo delikatnie - nie są wcale myślenie w ślepą poznawczo uliczkę. Ale nawet oczywiste. Zresztą, nie dajmy się zwariować. Nie jeśli tak postawić sprawę, to pytanie o duszę nie jest wcale tak, ż e współczesna filozofia czy na­ znika. Wbrew rewolucyjnej retoryce Dennetta, uka m ó w i jednym głosem w kwestii duszy. Karl Pinkera czy Dawkinsa, odsądzających pojęcie Popper przyznawał się, że bliski jest mu pewien duszy od czci i wiary, pytanie o jej istnienie (o jej rodzaj dualizmu, choć niesubstancjalnego. John takie czy inne rozumienie) nie zniknęło z nasze¬ Eccles, wybitny neurofizjolog, podobnie, choć co go pola widzenia. Zbyt w a ż n e jest, byśmy ulegli prawda jego koncepcja psychonów m o ż e nie jest tej - nawiasem mówiąc, dość redukcyjnej najszczęśliwsza. Richard Swinburne w niezwy­ toryce. To prawda, pojęcie substancjalnej duszy kle precyzyjnie prowadzonym wywodzie także jest nie do utrzymania. Podobnie jak infantylna przekonuje, że mówienie o duszy wcale nie musi jest wizja małego człowieczka w naszym wnę— być nieodpowiedzialną grą słowną. Podaję kilka trzu, który zawiaduje p r z y p a d k ó w wybitnych badaczy, by pokazać, naszym zachowaniem. Teatr kartezjański powiada Daniel Dennett się zużył. Z całą pewnością. Ale co w zamian? że nie jest tak, że myśl współczesna „z natury rzeczy" przyjmuje stanowisko materialistyczne. Toteż we wspomnianym ostatnim rozdzia­ le książki dyskutuję m o ż e nie tyle z nauką, ile Poważni krytycy dzieła Dennetta — biorę go tu ze scjentyzmem, z ideologicznymi postaciami na celownik bo' jest wyjątkowo brutalnym i nie nauki, pokazując ich słabości, jednostronność, przeiednanym destruktorem naszych dusznych w y o b r a ż e ń - p o k a z u i a ze nowe metafory które wprowadza Dennett bv opisać naturę umysłu sa w niewiele lepszej sytuacji m z cały ten ana' gaz przez nie­ Myślę, z e o d c z u w a n i e bólu chroniczny bago odrzucony. t o j e d n o , jak się skaleczysz na przyktad. A odczucie duszy t o Czy jego fnul- a czasem dogmatyzm. Nawiasem mówiąc, j u ż po napisaniu pracy zetknąłem się z intrygującą r o zpr awą Stanisława Judyckiego, który za pomo­ cą racjonalnej argumentacji - z w r a c a j ą c uwagę między innymi na fenomen pamięci - próbuje bronić pewnej postaci dualizmu Nie jest więc 7 tak ż e dualizm antropologiczny to domena tiplc cl>TciJ~ts albo ciemnych głupków a wysoka myśl opowiada hojnie stoso­ przekazywane jest przez sie wyłącznie za twardym monizmem Duzo to ciato, jest t o j e d y n y sposób jej wana metafora bardziej skomplikowane. Pytanie ogólne czy uzewnętrznienia. Jak cię boli maszyny von i w i aki sposób iesteśmy w stanie porzucić na dusza, t o ptaczesz. To jest jak Neumanna, turalna" myśl o odczuwanym w nas rozdwoie z k o m p o n o w a n i e m muzyki, stan u ż y w a n e do mu? Wbrew-rzekomo ostatecznym - dekretom ducha przelany na papier. opisania natu­ nauki wciąż będziemy pytać o to rozpołowienie. ry u m y s ł u , są pytać o to bo tak iesteśmy skonstru w lepszej sytua­ owani A noża nie ma pan nan wrażenia owam. ł\ poza tvm tym - me wrażenia, ze cji n i ż odrzucony bagaż starych przeświadczeń? nauka nie powiedziała jeszcze ostatniego słowa I w ogóle: czy metafora komputerowa (zwróćmy t ••? u w a g ę : metafora!) poprawnie opisuje naturę w tej matem. /\ m o ż e pierwszego s owa jesz¬ tego czegoś, co kiedyś zwano duszą, a teraz umy­ drugie, tylko odczucie duszy - cze nie powiedziała r Nie mam wątpliwości, ze 7 S. Judycki, Świadomość i pamięć. Uzasadnienie dualizmu antropologicznego, T N K U L , Lublin 2004. BARBARESCA l (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 13 czekają nas jeszcze wielkie niespodzianki, gdy że ci poddani scjentystycznej tresurze, zainfe­ chodzi o badanie zawartości naszej czaszki. kowani myślą naukową (jak zwykło się mówić: Nie wiem, czy tego doczekam, pan jest w trochę empiryczną, trzeźwą, racjonalną) ludzie, będą lepszej sytuacji. Gdyby stało się coś ważnego, w ogromnej masie odżegnywać się od stwierdzeń poproszę o telefon „tam" (śmiech). o istnieniu duszy. Okazało się, że nie. Dlaczego? W e ź m y taki przykład: co się dzieje w głowach Wróćmy jeszcze do anatomii potocznej wizji rze­ studentów psychologii, którzy dostają mocny czywistości. Język potoczny ja\o wykładnia świa­ zastrzyk psychofizjologii? Nakazuje on myśleć z Gadamera. Czy mógłby pan to skomen­ 0 tym, co zamknięte w puszce zwanej psychiką, ta"-to tować? w kategoriach funkcji czysto fizjologicznych. Tam j u ż na żadną duszę - takie dziwo i cudo - Chcemy czy nie, żyjemy w tym języku. Jeste­ miejsca nie ma. Ale oni muszą żyć na co dzień śmy czytelnikami rozmaitych tekstów. Czytali­ 1 nie robią tego, mając w głowie psychofizjologię, śmy niejedną książkę psychologiczną, filozoficz­ boby zwariowali! Nie w y o b r a ż a m sobie kogoś, ną, teologiczną. Mamy w sobie zinterioryzowane kto porządkowałby swój świat konsekwentnie rozmaite słowniki i języki. Natomiast w sensie na podobieństwo psychofizjologii. Zakochałby elementarnym, egzystencjalnym, emocjonalnym się i mówił, Że żyjemy w kategoriach potocznych. Język po­ są to tylko po- N i e w i e m , w którym m o m e n c i e toczny buduje nam rzeczywistość taką, w jakiej budzenia płatu powstaje dusza. M o z ę jest faza istniejemy na co dzień. Gadamer przywołuje czołowego czy preegzystencji. Niekoniecznie świetny przykład wyrażenia o Słońcu, które za­ jakiegoś inne- indywidualnej. Jednostkowość chodzi. Nie jesteśmy (generalnie) cymbałami go ustrojstwa? t o ztudzenie kultury zachodniej. - chodziliśmy do szkoły, liznęliśmy trochę geo­ Powiedział- grafii i astronomii. Wiemy coś o obiegu Ziemi bym wokół Słońca, ale dla nas Słońce zawsze będzie że zachodzić. Ciekawe, prawda? Gadamer, komen­ którą tując ten przykład, m ó w i o „rzeczywistym pozo­ skądinąd, w życiowym sensie nie jest nam do rze" - to doskonałe określenie. Zauważmy, ż e niczego potrzebna. Nie chodzi o to, że jest nie­ w planie życiowym i egzystencjalnym to wiedza prawdziwa! W większości przypadków wiedzy nawet, ta wiedza M o z e l s t n i e ć J a k a ś substancjalnana z b i o r o w a dusza. Boski k o n g l o m e r a t zjawisk nieuchwytnych, mamy potoczna zawiaduje naszym postępowaniem. empirycznej, jak na przykład w świetnie się roz­ O n a nam porządkuje rzeczywistość. Nieade- wijających badaniach neurofizjologicznych, za­ kwatność krytyki języka potocznego z punktu kładam, że wiedza ta jest absolutnie prawdziwa. widzenia twardej nauki - pomijam, że ten język Jednak w planie życiowym jest nam niepotrzeb­ jest równie wątpliwy jak wypowiedzi naszych na. Cytuję gdzieś w książce ten świetny fragment informatorów, choć naukowcy nigdy się do tego z Byrona: „The tree of knowłedge nie przyznają — polega na tym że ci ludzie wciąż life". Tak, drzewo poznania nie jest, i dodajmy, w tym języku żyją Jest on najzupełniej r e a 1 n a^ nigdy się nie stanie, drzewem życia. Myśl potocz­ is not that of opowieścią o świecie Realna w innv snosób n i ż na nie za bardzo wgryza się w plan epistemolo- twierdzenia emnirycznei nauki — t>omaea sie giczny, tak w a ż n y - ba, jedyny! - dla nauki. O n a uporać z rzeczywistością na co dzień Bardzo nie chce poznawać, ona chce żyć! Dlatego bywa ciekawy jest ten rodzai dysiunkcii w głowach tak, że akceptuje bez trudu rozwiązania nauko­ naszych informatorów. W y d a w a ć by się mogło we, ale w planie realnym stosuje inną, potoczną 1 (14) P009 BARBARZYŃCA �Wywiad 14 „logikę". Odkrycia naukowe dotąd nie będą dla Jeśli j u ż o paradoksach mówimy, w tej ma­ myśli potocznej atrakcyjne, dokąd nie opuszczą terii znacznie bliższy jest mi Cioran. W jego przestrzeni czystej epistemologii i nie przej­ książkach są ich całe fury, zwłaszcza w odnie­ dą w sferę egzystencjalną. Myślenie potoczne bo- wiem nie tyle jaki Bóg? - to jakaś pojęciowa kukła. Natomiast pragnienie wszystkie jego książki obracają się wokół tego przenika D u s z a t o „ja", bo „ja" nie jestem ciatem - kiedy umrę, t o ciatojest, ale mnie t a m nie ma. sieniu do Boga. Wydaje się on sceptykiem to­ talnym. M ó w i tak: dajcie spokój z tym Bogiem, ile problemu. I m bardziej się od Niego oddala, obsesja sensu. tym częściej do Niego wraca, mimo że w N i e ­ C ó ż nam bowiem z poznania całego świata, je­ go nie wierzy! Ale przecież - powiedzmy sobie poznania, śli duszę utracimy? - że sparafrazuję tu, chyba szczerze - z niego taki ateista jak z koziej dupy stosownie, słowa z Ewangelii Markowej. O to g w ó ź d ź . Traktuję jego rozprawy jako destruk­ właśnie idzie - myśl potoczna jest interesow­ cje pojęciowego języka rozmowy o Bogu czy na, kupuje tylko taki towar, który będzie się w y o b r a ż e n i a Boga jako siwego starca z brodą, nadawał do praktycznego użycia. Nie ma dla polatującego, gdzieś tam, w przestrzeniach ko­ niej większego znaczenia, że „definicja" duszy, smicznych. Ale ta głęboka intuicja, w e w n ę t r z n a którą się zadowala, jest ze względów logicznych sprężyna jego pisarstwa jest - w moim prze­ wadliwa. konaniu - religijna, choć jest to religijność na opak, religijność zrozpaczona A Heidegger, „Bóg jest z definicji niedefimowalny" - to Ko­ jeśli j u ż pan o niego znienacka zaczepił, w tym łakowskiego sławnym wywiadzie dla „Spiegla", który miał definicja Boga. Bra\ definicji nie uniemożliwiajedna\podj cia ? rozmowy, a czasem wręcz przeciwnie... zostać ogłoszony dopiero po jego śmierci, po­ wiedział coś bardzo zastanawiającego: „Tylko Bóg mógłby nas uratować". Trzeba się zmierzyć Dość podobne rzeczy mówią o duszy Szestow z tym zdaniem w X X I wieku. i Merleau-Ponty. Nie bardzo wiemy, czym ta du­ sza jest, ale wiemy, że jest. Albo inaczej : wszystko Bardzo emocjonalny, niemal histeryczny, ton wiemy o duszy, dopóki nikt nas o to nie zapyta. w pismach Ciorana ma dla mnie wymiar terapeu­ Jest więc dokładnie tak, jak z czasem u św. Augu­ tyczny. Gdy czytamy o samym Ciorame, dowiadu­ styna. Dokąd mnie nikt nie pyta - wiem. Kiedy jemy się, ie byl bardzo dobrym rozmówcę, mnie pytają - zaczynają się schody. Chodząc po biał jeździć na rowerze. Jakby w nim samym nie ulicy, nie ma pan chyba poczucia, że jest tylko było tej całej zgnilizny, robactwa i negacji, o której kawałkiem ścierwa albo białkowym substratem pisze w „Dziennikach" - jak w znanej frazie Fryderyka Engelsa, który radoksalnie - w pesymizmie zaskakujących mówi, że życie jest formą istnienia białka. Myśli afekty wnych sformułowań pan chyba w kategoriach jakoś pojętego roz­ moc Gombrowicz, uwiel­ jakby-pa­ oraz tkwiła jakaś osobliwa oczyszczająca... dwojenia? Mimo że - być m o ż e - tej intuicji nie umiałby pan porządnie spojęciować. Ale sama intuicja nie jest złudzeniem. Gombrowicz mocno przesadzał z tą alergią na Ciorana. M o ż e za bardzo dostrzegał pewne podobieństwa do swojego myślenia? Zabawne, U Heideggera znalazłem paradoks: „Bóg jest, ale t u ż przed pana przyjściem, dosłownie przed me istnieje". chwilą, r o z m a w i a ł e m z panem Ireneuszem BARBARZYŃCA l (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 15 K a n i ą , tłumaczem Ciorana, znawcą jego pism. Rozmawialiśmy też trochę o jego sławnych nicościach. Opowiadał mi, między innymi, o swojej paroletniej korespondencji z jego żoną, Simone Boue. Pisała na przykład, że przychodziło do Ciorana wiele listów mówiących właśnie o te­ rapeutycznej wartości jego książek. To zaska­ kujące, p o n i e w a ż wydawałoby się, że takiego ciemnego szlamu nicości, nihilizmu i scepty¬ cyzmu nie da się wytrzymać. M o ż n a sobie j u ż tylko pętlę na szyi zawiesić i znaleźć stosowne drzewo... leczyć, natomiast gdy podamy jej za dużo, może już jedynie niweczyć. Jak z koszmarem, który przyśni nam się w nocy, natomiast nad ranem budzimy się jakby lżejsi... 1 wyobrażeniowych w opisie tak zwanej „rze­ czywistości duchowej". Ostrzega, by nie brać pozoru za prawdę, by nie mylić świata, jaki jest, z pragnieniami, jakim chcielibyśmy go widzieć. I nade wszystko nie ulegać optymistycznym złudzeniom na temat natury ludzkiej. Nigdy nie miałem go za jakiegoś bezmyślnego destruk­ tora. Toż to czystej wody realista! O wątkach nihilistycznych u Ciorana m o ż e m y powiedzieć, używając paradoksu, że to jest „pozytywne nic" - jak pustka w buddyzmie. Nie jest to zero ma." tematyczne ale pustka która znaczy Ciemny punkt, od k t ó r e g o m o z ń a się odbić. 8 Albo wręcz przeciwnie (śmiech). Pamiętajmy, to jednak jest wszystko n a p i s a n e. To nie jest świat taki, jaki jest, lecz świat przepuszczony przez pojęciowe, literackie sito. Pewna jego in­ terpretacja. To nie jest też program na życie, tyl­ ko są to pewne intuicje filozoficzne. Ale jest coś trzeźwego w tym, co napisał Kania w świetnym wstępie do Na szczytach rozpaczy, iż Ciorana nie należy czytać przed trzydziestką, bowiem wów¬ CZaS bardzo łatwo się przyswaja tylko czystą ne­ gację, za którą j u ż nic nie idzie. Natomiast C i o mądrze czytany jest trucizną, ale taką, która leczy. Zresztą przypomnieć warto przy tej "okazji o znaczacei dwuznaczności w grece Pharmakon - t o równocześnie i trucizna i 1 ekarstwo. - Jak u Agaty BielĄ-Robson, hfóra odnosi to do ironii. Zastosowana w odpowiedniej dawce będzie 8 Jeden z najwybitniejszych polskich tłumaczy, eseista. Jest tu też pewna analogia z Wittgensteinem, 0 którym mówiliśmy wcześniej. Pokazuje on, że nie warto się pozbywać duszy, lecz trzeba przearanżować język rozmowy o niej. Podobnie Cioran nie mówi: kupmy sobie parę kilometrów sznurka i się wszyscy powieśmy, bo świat jest do niczego, a Boga nie ma - bo jak ma być, skoro jest nawet nie do wyobrażenia. O n raczej - tak go odczytuję - zachęca do nieustannej pracy nad językiem, do destrukcji idoli: pojęciowych Na koniec chciałem zapytać o pański stosunek różnych dyskursów. Była o tym mowa na ostat­ nim spotkaniu z Andrzejem Stasiukiem i Agatę Bielik-Robson . Antropologiczne bycie na granicy różnych, wyspecjalizowanych dyskursów - antro­ pologia filmu (pominięcie aparatu filmoznawczego), antropologia literatury (literaturoznawczego) d 9 (Muttavali). W przygotowaniu jest jego przekład wybitnej Przekłada! z wielu języków (angielskiego, niemieckiego, książki Maryli Falk// mito psicológico greki, łaciny, hebrajskiego, sanskrytu, palijskiego, (Universitas) tybetańskiego, rosyjskiego, francuskiego, włoskiego, o 9 nell'India antica Spotkanie odbyło się 5 lutego 2009 w krakowskim hiszpańskiego, portugalskiego, rumuńskiego). Autor Lokatorze z okazji prezentacji książki Jerzego Borowczyka przekładów znaczących dziel, m.in.: Eliadego, Ciorana, i Michała Larka Rozmowa była możliwa. Rozanowa, Safranskiego, Kerenyiego, Benjamina, z pisarzami, Stowarzyszenie Czas Kultury, Poznań 2008. Calasso, biografii Milarepy, wyboru z kanonu palijskiego 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA Wywiady �Wywiad 16 czy etnolingwisty\a i jej odmiany, o której mowa w „Anatomii duszy"... Jeszcze ze studiów pa­ miętam narzekania Tadeusza Sławka na herme­ tyczność poszczególnych instytutów i marny stan komparatystyki oraz znikomą ilość prac interdy­ scyplinarnych -pańskiepisanie i zainteresowania zdają się być czymś temu przeciwnym... Przypadkiem byłem na tym spotkaniu, to zresztą dość zabawna konfrontacja była... Mniej­ sza o to. Pograniczność to temat dość bliski. Zdawało mi i + + • /• i , Iinterpretacja m a s w o j kres t a m , gdzie z a t r z y m u j e się język. D o p e t n i a się w Ciszy. A j e d n a k t e n kres jest t a m t y l k o za sprawą języks.^. Keirl Jcispsrs się,żegdycho- f Z logię, \ ° sztywna P°granica m i ę ­ dzy literackim i naukowym, między nauką a n t r o a sztuką, j u ż padła. Ale to nieprawda, upiór scjentyzmu wciąż straszy. Rzeczywiście, od dłuż­ szego czasu świadomie stąpam po granicach. D l a mnie antropologia od zawsze była dziedziną fascynującą właśnie przez swoją pograniczność. Nie definiowała się przez przedmiot, ale przez sposób ujęcia, szczególne spojrzenie. Jest taka świetna quasi-definicja, aforystyczne określenie naszej dyscypliny, autorstwa Zbigniewa Benedyktowicza. Została ona zgłoszona prawie trzy­ dzieści lat temu. Przypomnę ją, bo jest chyba zupełnie nieznana - pamięć młodzieży nie sięga chyba tak głębokiego paleolitu. Otóż wedle Benedyktowicza antropologia to „marginesowa na­ uka bez granic". Zdaje mi się, że mimo różnych moich w y b o r ó w metodologicznych nigdy tej mantry nie porzuciłem Nigdy za antropologie nie uważałem studiów tylko nad dzikimi ludami czy nad kultura ludowa choć - co podkreślam także tvm ta nauka sie zaimuie. Natomiast mnie 10 interesuje świat, który mam za oknem. Intere­ suje mnie to miejsce, gdzie siedzimy. To, co jest obok mnie. Zawsze powtarzam: po co jechać na Trobriandy? Po co, skoro one są obok nas, albo wręcz są w nas. Badajmy egzotykę nie gdzieś za wodą, ale egzotykę nas samych. Popatrzmy więc na tego białego człowieka końca X X wie­ ku i zapytajmy go: a jak to kumie u was z duszą jest? T u się zaczyna antropologia... Pytanie: jak to robić i jak to badać? Ja staram się upra­ womocniać różne języki, różne typy dyskursu. Oprócz antropologii studiowałem też filozofię i teologie wiec dla mnie sa to jeżyki nie tylko bliskie ale i funkcjonalne Podobnie cały dyskurs literacki czyli to co wynika z tekstu nominalnie literackiego jest dla mnie jeżykiem otwierającym pewna rzeczywistość Nie iest to tylko tekst do interpretacji' tak iak to n a c z ę ś c i e robi nauka o literaturze. D l a mnie literatura (jasne, że nie każda) ma wymiar poznawczy Nie iest tylko do komentowania ona sama otwiera newne nrzestrzenie r z e c z y w i s t e g o do któreao iezvk nankoweao dvsknrsn nie L d o s t e n n Ba woaóleirhnieL,™ i . k ie „ „ ! ' w ogoie icn me zauważa, jaK je zauważa, ma języKa, zeby tym opowiedzieć, I N I C mnie bardziej me denerwuje jaK gadanie, to tylKo stera estetyczna, a życie to życie, ze mię­ dzy nimi nie ma żadnego przejścia, ^ w a ż n i e . ; l . ^ z i e l i b y ś m y o rzeczach bez Łleguduinejskicn,o czasie bez Czarodziejskiej gory, o doświadczeniu zła bez Zbrodnii kary czy Jądra ciemności o spotkaniu z tormą bez fani Ualloway, o relacji ludzie - zwierzęta bez Żywotów zwierząt, o szmerach codzienności bez 1 ereca Wymieniać dalej? To są przecież czystej wody antropologiczne rozpoznania! Dzięki nim wi¬ dzimy ostrzej, myślimy głębiej, wiemy więcej. a m m 7 a t n n e W tym kontekście proza Stasiuka... Cyt. za: L . Kołakowski,/^/ Boga nie ma. O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwieniach ta\ zwanej filozofii religii, Znak, Kraków 1988, s. 150. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 17 N o właśnie, proza Stasiuka w niektórych swoich odsłonach zdaje mi się robotą antro­ pologiczną właśnie. Mniej oczywiście jest tego w powieściach, bardziej w takich tekstach o trud­ nym do ustalenia gatunku: takich zamyśleniach, gdzieś w pół drogi m i ę d z y r e p o r t a ż o w ą ob­ serwacją, medytacją a esejem. Jak pewne frag­ menty z Babadag, z Dukli czy z Zimy. Albo jak w niektórych tekstach z tomu esejów Tekturowy samolot. Zresztą jeden z nich - ten o estetyce zdjęć pornograficznych - napisał Andrzej na zamówienie do zredagowanej przeze mnie wie­ le lat temu antologii Mitologie popularne. Dla­ czego m ó w i ę o antropologiczności tego pisar­ stwa? Przede wszystkim dlatego, że sensualny, finezyjny bogaty i niezwykle inteligentny język Stasiuka potrafi wydobyć pewna rzeczywistość z niebytu Potrafi pokazać ze ona jest nazwać ia nomóc zrozumieć C z y n i e te^ooczekuiemy właśnie od dobrego tekstu antropologicznego? Dla mnie antronoloma iest onowieścia o rozma'- tego nie zrobił, ten fragment świata dla większo­ ści z nas nie istniał. A teraz j u ż tak. Stasiuk nie tylko odrysował kawałek realnego świata w sło­ wie, ale także wpisał go w język mityczny. Jest to fantastyczna kontynuacja mitotwórstwa, mitografii Schulza. Jest to więc język, który m o ż n a umieszczać na poziomie wtórnej mitologii. Ale także jest to język o ambicjach rewelatorskich, odsłaniających. Dzięki temu widzimy tę rzeczy­ wistość inaczej, jakby p o raz pierwszy. Myślę, że są tylko dwa powody napisania antropologicztekstu: opisuje pan znaną rzecz z takiego punktu widzenia, że nagle zaczynamy ją widzieć w zupełnie inny sposób albo wydobywa pan na światło dzienne fragment rzeczywistości o któ­ rym nikt nie pomyślał ze w ogóle jest Stasiuk jest dobrym przykładem rozumienia antropolo rii w obu tych zakresach D l a mnie sa to naimek nieisze przykłady myślenia antropologicznego choć wiele wody ieszcze unłynie w naszych rzekach zanim doidzie do instytucjonalne™ zafiksowama iz taki rodzaj literackiego zapisu będzie mógł zostać nazwany studium antropolo itych światach l a k m ó w i ł e m - niekoniecznie uycn swiaiacn. jaK iiiowiiein o tvrh ecrzotvrznvrh i odlecrłvrh Stasiuk niszar o Ln\*Ł\ Dukli w v d n b v ł l n i e b L N ^ w . ł s w o j s K i e j uuKii, wyaopyi j ą niepytu. azwai, | ' / ? P )°nainej K a r t o g r a r n . uasiomi jej przepraszam słowo — duchową architekturę. Nikt wcześniej 7 P P x Dr r o w i n c a L n v m T k n n l ^ r n od r J „ - nie id.ie mi n n gicznym. u s p o K a j a m razu nie ozie mi o to, py wyciąć K i a s y K o w , a zamiast M a n n o w s K i e g o , j y a n s - i ntcnaraa.czy_Levi-atraussa.wprowadzić do kanonu Stasiuka, lak daleko m o j e szaleństwo h a b . D a r i u s z C z a j a - a n t r o p o l o g kultury, p r a c o w n i k n a u k o w y w Instytucie Et­ n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j UJ, c z t o n e k redakcji k w a r t a l n i k a „Konteksty" ( I n s t y t u t Sztuki P A N ) , w s p ó ł p r a c o w n i k „Tygodnika P o w s z e c h n e g o " . R e d a k t o r t o m ó w z b i o r o w y c h : Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności ciała. Świadectwa i interpretacje ( C o n t a g o , racje antropologiczne i gry językowe 1999), a u t o r pracy Metamorfozy Sygnatura i fragment. Nar­ ( W y d a w n i c t w o UJ, 2 0 0 4 ) . Książka Anatomia duszy. Figury wyobraźni j e s t j e g o pracą habilitacyjną. W d r u k u jest j e g o książka eseistyczna: ciemności I (14) P009 (Universitas, 1994), BARBARZYŃCA ( w y d a w n i c t w o Czarne 2009). Lekcje �Wywiad 18 nie sięga. Dopominam się jedynie o uznanie tego typu języków jako wiarygodnego i skutecznego narzędzia rozumienia świata. Znalazłoby się jeszcze parę innych przykładów takiej literackiej antropologii. Zabieram się właśnie za książkę pod roboczym tytułem Antropologia pisarzy. Jej bohaterami będą: John M . Coetzee, W G . Sebald, Jose Saramago. O dwóch pierwszych coś tam wcześniej pisałem, chciałbym nieco uporządkować sobie wiedzę na ich temat, trze­ ci - nadzwyczajny - doszlusuje do tej dwójki. Spróbuję pokazać ich nie jako świetnych pisarzy, Szymon U Iiasz I u n w 1 9 8 2 n ale nade wszystko jako przenikliwych myślicieli. Jako mądrych antropologów, a więc tych, któ­ rzy w sposób istotny potrafią wzbogacić naszą wiedzę o człowieku. Jeśli skupiamy się tylko na twardych językach scjencji, to wydaje mi się, że ogromnie wiele przed nami umyka. A właśnie literatura (i tylko literatura) potrafi wydobyć rzeczy, których umysł naukowy nie widzi, a jeśli dostrzega, to nie ma narzędzi, żeby nam o tym opowiedzieć. Dziękuję bardzo. > absolwent kulturoznawstwa US. Współautor tekstów i klipów grupy „noc optymistów". Interesuje się filmem, filozofią i literaturą. Mieszka w Krakowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9097b10bb4599e3e69accc46bc4cc6f5.pdf 9a8314f8715c46b30e0bcbba558d98b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5547 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5158 Title A name given to the resource Światy znikąd / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Creator An entity primarily responsible for making the resource Czapiga, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” s.53-60 Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata I A b s o l w e n t k a polonistyki UJ, obecnie doktorantka I roku etnologii i antropologii kulturowej na UJ. Interesuje się literaturą współczesną, antropologią i teatrem. C Z a p i g a Szczególnie zafascynowana Leśmianem i Mądzikiem (Scena Plastyczna K U L ) . I U r o d z o n a w Rzeszowie, w y c h o w a n a w Tarnowie, zamieszkała w Krakowie. N i e jada I mięsa i boi się w o d n i c y z e studni. Światy znikąd Szkic o p e w n e j f i g u r z e i n t e l e k t u a l n e g o d y s k u r s u Gdyby ludzie robili tylko to, co wyglądało na możliwe, do dzisiaj siedzieliby w jaskiniach. (Stanisław Lem) M agiczne światy, wokół których oscylują baśnie i bajki, nie są domeną literatury dla dzieci, ale stanowią temat znacz­ nie obszerniejszy, który zakreśla swe granice czasowe od starożytności po dzień dzisiejszy oraz ogarnia swym wpływem wszelkie przeja­ wy ludzkiej działalności. Co więcej, człowiek przez szereg wieków wierzył w istnienie owych przestrzeni, w celowość ich kreowania, w koń­ cu ufał ich wielkim twórcom - kreatorom. Być może wszelka debata o świecie - bez względu na kulturowy kontekst - musi wspierać się na figurze utopijnych, odrębnych czy alternatyw­ nych światów. Pierwszym demiurgiem alternatywnych świa­ tów jako figury filozoficznego dyskursu był za­ 1 Zob. M. Geir, Gra jeżynowa filozofów. pewne Platon. Jego idealistyczny system był czymś więcej n i ż pomysłem na wyjaśnienie na­ tury bytu, a ontologia dostarczyła także jednego z najważniejszych wyobrażeń (może toposu?), jakie poza macierzystym kontekstem funkcjo­ nuje w refleksji o ludzkiej kondycji . Oczywiście przed Platonem problemami ontologicznymi zajmowali się inni filozofowie - choćby Pitago¬ ras czy Demokryt - ale u nich kwestia ta zwią­ zana była ściśle ze światem materialnym. Naukę Demokryta Platon znał, ale jego pisma zupełnie przemilczał, 2L Z teoriami Pitagorasa i jego UCZ" niów sympatyzował i wiele z nich zaczerpnął, iednak świat idei iest ieeo oryginalnym nroiektem. Filozof szukając źródła pojęć w zbiorze z którego wykluczył rzeczy, doszeał do tego, ze 1 Od Parmenidesa do Wittgensteina, przeł. J. Sidorek, Warszawa 2000. m i ) nm mminn �54 Małgorzata Czapiga pojęciem musi być inny byt, o innym statusie, który cechował się będzie stałością, niezmien­ nością i wzorcowością. W swoim wykładzie, nie troszcząc się o przywoływanie dowodów, z a ł o ż y ł, że muszą istnieć byty znajdujące się poza światem empirycznym, i nazwał je ideami. Kolejno tworzył ich hierarchię, spekulował na temat ich logicznych powiązań, ale nie potrafd określić ich natury. Teoria Platona stwarza zatem odrębny świat, którego nie należy rozpatrywać w kategoriach fizykalnych. Wykładając swą teorię, stwarzał przy okazji pewną metaforyczną strukturę - jak w baśniach - która ma cechy, jakie mają inne alternatywne światy, także te literackie. Filozof ateński działał tu przecież zupełnie jak poeci, których chciał z państwa wygnać. W dialogu łon zarzucał im, że wpadają w trans, odrzucając przy tym rozum, przez co sprowadzają niebez­ pieczeństwo na innych i potrafią tak mówić, aby uśpić w nich rozum ora.z zdolności krytyczne. Poezja dotknięta skazą irracjonalności powodu­ je paraliż umysłu, ma w sobie coś z magii, która por y\V3 i omamia . A przecież jednak Platon tworząc swój totalitarny system posługuje się konstrukcia w iakimś stopniu podobna choć za angażowana w inne interesy L o alternatywny świat norazać może racjonalnością ale tez siła sugestii polega na odwadze poetyckiej kreacji aneln o wyobrażone idealne miejsce odnowied ' nie do szczęśliwego życia. FOT. PIOTR KASIEWICZ 2 Filozofia zna bardzo wiele przykładów kre­ owania światów, których statusy nie mogą być rozpatrywane w kategoriach prawdy i fałszu, g d y ż żadne logiczne i racjonalne przesłanki nie są w stanie ani jednoznacznie poprzeć tezy o ich istnieniu, ani bezwarunkowo jej zaprze­ czyć. Nie o falsyfikowalność bowiem chodzi, lecz konstrukcję, o retoryczny chwyt skuteczny Platon nie podważa celowości poezji tylko w przypadku, gdy służy ona filozofii. Pisze o tym w X księdze Państwa. Później Nietzsche w Narodzinach tragedii z ducha muzyki 2 W ilozoficznym dyskursie. Tak przecież rzecz ma się z pomysłem odwrócenia trybu myślenia i efektami takiego rozumowania u Kanta. Nie tylko na poziomie figur dyskursu analogię z al­ ternatywnym światem idei Platońskich odnaleźć można w Kaniowskim świecie rzeczy samych w sobie (Dinge an sich). Kant w całej swojej me­ tafizyce wikła się w szereg antynomii i paradok­ sów, bo z jednej strony z niepodważalną wręcz stanowczością głosi, że rozum ludzki jest w sta­ nie poznać jedynie fenomeny, a z drugiej chce wyjść poza ów rozum i objąć rzeczywistość nie tylko fragmentarycznie, ale całościowo, zbliżając się ku noumenom Gdy opisuje czyste pojęcia (idee), jako narzędzia używa przecież intelektu. postawi postulat odwrócenia wizji Platona - to filozofia powinna służyć poezji, a nie odwrotnie. BARBARZYŃCA 1(111 P O D B �Światy znikąd 55 Jest przekonany do zasadności swoich twier­ dzeń, mimo tego że sprawdzenie istnienia idei jest niemożliwe, gdyż rozum nie może dosięgnąć owego celu. Rozum nie może powiedzieć nic pewnego na temat idei duszy, wszechświata czy Boga, a mimo to Kant tworzy wizje ich egzy­ stencji. Idee nie mogą być wcielane do doświad­ czenia, zatem twór Kantowski znów będzie miał wszelkie znamiona magicznego świata, który jest daleki od materialnej, empirycznie spraw¬ dzalnej rzeczywistości. P r z y w o ł a n e przypadki stanowią jedynie ezempla i m o ż n a by je mnożyć, poszukując analogicznych konceptów i figur dyskursu filo­ zofów w różnych ich wersjach. Właściwie cała metafizyka podejmuje temat tego, co jest „po fizyce", po świecie materialnym, i chce opisać ostateczną rzeczywistość, o której człowiek ma pojęcie bardzo blade i nieugruntowane w po­ staci doświadczalnych potwierdzeń . Ontologia, budując swoje twierdzenia w takich dyskursach, jednocześnie stabilizuje jeden z ważniejszych toposów w historii intelektualnej, toposów, któ¬ re wcale nie musza^ mieć metafizycznych uza— sadnień ani być osadzone w iezyku filozofów. W koncepcjach metafizycznych figura magicz nych światów ma status twierdzeń o istocie rzeczy które dla czytelników i użytkowników tvch systemów niosą także obrazy żviace Doza wypowiedziami o charakterze twierdzeń onto logicznych. ^Viara w filozoficzne przestrzenie 3 niezbadane i niepotwierdzone towarzyszy czło i i i e p u i w i e r u z u i i e towarzyszy c z i u w i e k n w i nd z a w s z e czestn iednak staia sie nne fionrami w r e f l e k ^ n i i n.ih.rdlli Ind. Magiczne światy wyłaniają się także z dys­ kursów nauki opartej na doświadczeniu i ba­ dającej zjawiska. Fizyk, matematyk, astronom, Próby uwolnienia się od metafizyki pochodzącej jeszcze z ducha Platońskiego podejmowano wielokrotnie. Pierw­ szymi, którzy chcieli się wyzwolić od zachodniej metafi­ zyki obecności, byli Freud, Nietzsche i Heidegger, jednak 3 m i ) im mminn który opowiada o swoim przedmiocie badań, zamienia go w przedmiot poznania, a więc na­ daje mu status naukowej konstrukcji, nie może nie ulec presji języka i wymogów opowieści. Jego prezentacja staje się relacją o światach urojo­ nych, niemożliwych, niedoświadczalnych... Nie trzeba daleko szukać - weźmy choćby Isaaca Newtona. Jego skrupulatnie przebadane i spraw¬ dzone poglądy nie były wolne od hipotetycznych twierdzeń. Z ogromną pewnością wprowadził pojęcia: przestrzeń absolutna, czas absolutny i ruch absolutny. Oczywiście istnieją one obok przestrzeni którą jesteśmy w stanie poznać do¬ świadczalnie jednak mają - zdaniem uczonego - naturę duchową (!). Metafizyka Newtona mia¬ ła cechy idealistyczne w duchu platońskim Cały projekt układów inercyjnych" czyli takich na które nie oddziałuje żadna siłazewnętrzna ma także znamiona magicznego świata Wmomencie kreowania takich teorii fizyk działa identycz y y nie iak filnznf i nneta — twnrzv n i c z v m nienn n a r t ę ciekawe t a i e m n i r z e przestrzenie R ó ż n i c a nniawi sie dnniern w d r n a i m etanie k i e d v N e w ton hed.ie d L ł do nr.ktvr.nean ^ t n l w . n i ś ton oęozie aązyi do praktycznego zastosowania swoicn magicznych światów. faktycznie, po modyti ji ^ ™ J wizji wyłaniają się z men prawa dynamiki i hipotezy dalece wykraczające poza takty empiryczne, które są tundamentem nauki doświadczalnej sensu stneto. W i z j ę alternatywnych światów odnajdziemy tym bardziej w dyskursie nauki współczesnej, choćby w fizyce kwantowej, której teorie zawsze wzbudzały wiele emocji. Trafnie jej naturę okre­ ślił Stanisław Lem: „Są fizycy utrzymujący, że rozumieją to [od­ mianę fizyki kwantowej] tak samo jak rozumie­ ją, czym są kamienie i szafy. W rzeczywistości rozumieją zgodność teorii z wynikami pomial d e a l l c e swoje krytyki pisali nadal językiem metafizyki pełnym Platońskich dualizmów. Nowy, wyzwolony spod okowów myślenia Platońskiego język zaproponował dopiero Jacques Derrida w projekcie dekonstrukcji. �Małgorzata Czapiga 56 rów. Fizyka, mój drogi, jest wąskim szlakiem wytyczonym przez czeluście, niedosiężne dla ludzkiej wyobraźni. Jest to zbiór odpowiedzi na pytania, które zadajemy światu, a świat udziela odpowiedzi, pod warunkiem że nie będziemy mu stawiali innych pytań n i ż te, które wykrzy­ kuje zdrowy rozsądek. Czymże jest zdrowy roz­ sądek? Jest tym, co ogarnia intelekt stojący na zmysłach takich samych jak zmysły małp. Ów intelekt chce poznawać świat zgodnie z reguła­ mi ukształtowanymi przez jego ziemską niszę życiową. Ale świat poza tą niszą, tą wylęgarnią inteligentnych małpoludów, ma własności, któ­ rych nie można wziąć do ręki zobaczyć ugryźć usłyszeć, opukać i w ten sposób zawłaszczyć" .' pewną substancjalność. Spotkania te możemy właśnie połączyć z teorią Everetta, która mówi, że komunikacja między światami odbywa się na dwa sposoby. Pierwszy z nich to „drzwi między światami", które stwarzają okazję do fizyczne­ go przemieszczenia się z jednej przestrzeni do drugiej. Przykłady takie w poezji autora Napoju cienistego odnajdziemy wielokrotnie. Szczegól­ nie późne tomy Leśmiana przynoszą wizję po­ zagrobowych spotkań kochanków: „Uczył się kochać umarłą, pieścił dłoń, której nie było, Całował oczy zamknięte, każdą powiekę z osobna, Porozumiewał się z piersią j ak z pełną pieszczot mogiłą Ale nie wiedział, co czuła, bo nazbyt była zagrobna" . 4 W fizyce kwantowej pojawiają się nurty, które wprost mówią o istnieniu światów innych n i ż nasz materialny i fizykalny świat. W 1956 roku Hugh Everett sformułował tak zwaną teorię wielu światów (Many Worlds Theory) , zgod­ nie z którą równolegle mogą istnieć obok siebie czterowymiarowe materialne struktury czaso­ przestrzenne. Co więcej, między tymi świata­ mi może dochodzić do komunikacji. Teorię tę, między innymi dzięki obecności analogicznej figury—wyobrażenia, można rozpatrywać rów­ nolegle z poezją Bolesława Leśmiana, w której obok siebie istnieją świat i zaświat. Oba Leśmianowskie światy współistnieją na zasadzie równo­ ległości przy czym drugi niekoniecznie musi być postrzegany w kategoriach religijnych. W obu Przestrzeniach zvia zarówno ludzie iak i inne istotv które oostrzeLne sa w trzech wymiarach exłvż 'dochodzi do spotkań miedzv wszystkimi postaciami utworów, zatem muszą one mieć Drugą możliwością kontaktu między świa­ tami równoległymi są „tunele przestrzenne" o charakterze „okien między światami", za po­ mocą których zaglądamy w inny świat zaledwie przez moment. Za odpowiedniki takich momen­ tów w poezji Leśmiana można uznać sytuacje liryczne, w których pojawia się sen i konanie, kiedy podmiot nie przekracza jeszcze granicy świata materialnego. Oczywiście sam Leśmian nie mógł znać teorii światów równoległych, ale jego pomysły na kształt wszechświata i założe­ nia Everetta mają wspólne mianowniki. Przede wszystkim - w obu przypadkach niezbędne było odniesienie do tak ważnej w dyskursach kultury europejskiej figury świata alternatywnej Sam poeta pisał przecież: S. Lem, Fiasko, Kraków 1999. Teoria wielu światów posłużyła również do wyjaśnie­ nia możliwości podróży w czasie. Wyobraźmy sobie, że cofamy się w czasie do momentu, gdy nie ma nas jeszcze na świecie, i sprawiamy, że nasi rodzice nie spotykają się nigdy. Czy wobec tego mamy w ogóle prawo istnieć? Według Everetta, cofając się w czasie, trafiamy do nowego kontinuum będącego jedynie powieleniem przeszłości pierwotnej, która już raz się zdarzyła i nie może być zmie­ niona. A zatem podróż w czasie oznacza tu jedynie stwo­ rzenie nowego świata, nie przejście do realnej przeszłości. Ten pomysł usuwa problem zasady przyczynowości. B. Leśmian, Rok nieistnienia, [w:] Poezje wybrane, Wroc­ ław 1983, s. 106. 5 4 5 6 6 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Światy znikąd 57 „Większość teorii, które się formułuje, żeby coś wyka­ zać albo objaśnić, opiera się i tak na apriorycznym prze­ konaniu, że tak właśnie jest. I jest to bezsensowny sposób postępowania, jeśli rzeczy­ wiście chce się dojść do praw­ dy. Nauka postępuje inaczej. Jej celem jest zrozumienie świata, jego rzeczywiste po­ znanie. Nauka przeto musi zakładać, że czymkolwiek by była owa rzeczywistość pozostanie taka bez wzdedu na to co wv l u b i ą będziemy o nie! myśleć i bez wzdedu na to co myśleć o mei beda inni, przekonani przez nas lub 'nie. Dlatego tez uczeni nie przywiązują s cialnei w a d H o s.tnki n r o w a H ^ n i a s n o r ó w F l o k w e n c i a i talent n r . e k n n v w . n i , . L n n ś ć An FOT. PIOTR KASIEWICZ „Są inne światy, są niebieskie łąki, Gdzie się tajemnic rozchylają pąki..." . 7 Obaj twórcy, choć w tak dramatycznie od­ mienny sposób i w innych celach, posługują się tym samym wyobrażeniem. Istotne jest, by spostrzec, że świat Everetta jest jak Pascalowski kosmos, obojętny i aksjologicznie pusty, Leśmianowski świat równoległy natomiast jest kosmo­ sem ludzkiej egzystencji. Zarówno nauka, jak i poezja wychodzą naj­ częściej od sądów apriorycznych - niezależnych od doświadczenia, mających źródło w samym umyśle. Bardzo celnie podsumowuje tę tenden­ cję Einstein - jeden z bohaterów Operacji Proteusz Jamesa P. Hogana, kiedy mówi, że: B. Leśmian, Z dziennika, cyt. za: P. Łopuszański, Leśmian, Wrocław 2000, s. 46. 7 mi) eona BARBARZYŃCA przeKonywania zaoinoscao atraKcyjnego przedstawienia spraw mei nie mają najmniejszego wpływu na to, czy cos jest racją, czy tez nią nie jest . Podobnie rzecz się ma ze wspomnianymi Leśmianowskimi zaświatami, których wyobra­ żenia spotkamy w wierzeniach religijnych ludów wszystkich kontynentów. Hinduizm mówi o pię­ ciu niebiańskich rajach, do których może zostać wysłany cnotliwy Hindus po śmierci. Będzie to albo niebo Indry - Swarga, gdzie tancerki Apsar tańczą w takt muzyki Gandharwów, albo niebo boga Siwy - Kailasa, albo złota siedziba Wisznu pełna różnokolorowych lotosów, albo wreszcie krowi świat Kriszny czy niebo Brahmy - Brahmaloka. Mitologia japońska z kolei wspomi­ na, że oprócz nieba istnieje jeszcze podziemie, s J.R Hogan, Operacja Proteusz, Warszawa 1994. �Małgorzata Czapiga 58 które powstało albo przed, albo równocześnie ze światem. Nosi ono różnorodne nazwy, między innymi Kraina Ciemności czy Kraina Zakazana. Chiński podział na jin i jang także przekłada się na rozwarstwienie wszechświata na niebo i zie­ mię, które współdziałają ze sobą jak oba pier­ wiastki - podstawy kosmicznego porządku i ładu przyrody. Natomiast religie judeochrześcijańskie kreują wizję nieba, piekła i czyśćca. Podobnie w islamie - dla dobrych ludzi nagrodą będzie życie w raju, a grzeszni i źli zostaną skazani na wieczne męki w piekle. Każda religia ma swoje magiczne światy, co nieuniknione, bo na nich wspiera się każdy religijny dyskurs. Weryfikowalność ich istnie­ nia możliwa jest jednak wyłącznie w ramach religijnego paradygmatu. Trzeba zakładać ich trwanie i wierzyć w nie - niejednokrotnie bez­ warunkowo i bezwzględnie. System rozumowa­ nia wierzących nie może podlegać weryfikacji, bo pochodzi z logiki specyficznego dyskursu, kierują nim inne zgoła mechanizmy, co jest j u ż tematem na osobne rozważania. Z perspektywy historii kultury i komunikacji istotniejsze jest to że sa.mo wyobrażenie może się uwolnić od religijnego kontekstu i funkcjonować w innych dyskursach . To też jest problem który zasługuje na odrębne studia 9 Stwarzaniu magicznych światów w każdym z opisanych przypadków - filozofii, nauki, sztu­ ki i religii - przyświecał jeden cel, mianowicie dochodzenie do prawdy. Poznanie jest jednak pewnym procesem p r z e w i d y w a n i a , nie może być zatem czystą wiedzą, bo trudno wie­ dzieć wszystko o czymś, czego jeszcze nie ma. Dlatego poznanie jest także wiarą . Przewidy­ wanie w zderzeniu z doświadczeniem albo zo­ staje potwierdzone, albo obalone, jednak szeregu 10 Zob. np. P. Kowalski, Wieczernik «> różnych swoich postaciach, [w:] tenże, O jednorożcu, Wieczerniku i innych motywach mniej lub bardziej ważnych, Kraków 2007. 9 twierdzeń niepodobna w ten sposób rozstrzyg­ nąć, zatem uznanie ich prawdziwości zależy tylko i wyłącznie od naszej wiary (tak właśnie rzecz się ma z magicznymi światami). Nawet amerykański pragmatysta William James wy­ powiadał się przeciwko idealizmowi racjonali­ stycznemu i metafizycznemu. William James Sformułował hasło the will to believe, służące mu do opisu procesu, w którym człowiek nie może wyrokować jednoznacznie o danej rzeczy więc nieuniknione staje się stawianie na wiarę. Chciałoby się powiedzieć zatem za Jamesem, że jeśli ktoś nie chce wierzyć w dany magiczny świat i twierdzi, że takowy nie istnieje, to i tak musi się odwołać do wiary bo wiedza nie daje mu prze sianek przemawiaiacvch za iezo nieistnieniem podobnie jak nie udowadnia ze istnieje W systemie Św. Tomasza z Akwinu figura alternatywnych światów została użyta w sposób specyficzny. Veritas est adaequatio intellectus et rei - „prawda jest zgodnością rozumu i rze­ czy". Czy narzędziem poznania może być tylko i wyłącznie intelekt, który sprawdza się jedynie w poznaniu nieruchomej materii martwej? Czy może należy najpierw zweryfikować sens każ­ dej z figur językowej gry filozofów? Ciekawe stwierdzenie dotyczące przyrównania rozumu do prawdy zaproponował Mikołaj z Kuzy - in­ telekt ma się do prawdy tak jak wielokąt do koła. Im więcej katów będzie miał wielokąt tym bar¬ dziej będzie się upodabniał do koła ale kołem nigdy sienie stanie Najważniejsze zatem nie jest uchwycenie rezultatów dochodzenia do prawdy, ale ciadv proces zbliżania sie do niej Wspom nanv iuz wcześmei Leśmian zderzaiac swoia koncepcie orawdv z filozofia Henri Beresona powiedział ze nrawda wcale nie iest czvmś có dałoby się osiągnąć ale czymś co trzeba reali W tym punkcie rozchodziły się pragmatyzm i empiryzm, gdyż jeden głosił, że nie ma poznania bez wiary, a drugi twierdził, że poznanie kończy się tam, gdzie zaczyna się wiara. 10 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Światy znikąd 59 zować. Poznanie prawdy nie powinno zmierzać ku tworzeniu systemów metafizycznych czy dyskursów naukowych, ale zwróceniu się ku sa­ memu procesowi życia. Poeta dokonuje tu zatem przemieszczenia i postuluje odwrócenie się od pojmowania prawdy jako wiedzy, a skierowanie się ku prawdzie jako życiu. Alternatywne światy są figurami wykorzy­ stywanymi w próbach poszukiwania prawdy i sposobach jej prezentowania. Takie sfunkcjonalizowanie przejawia się szczególnie dobitnie w przypadku sztuki, gdzie tworzenie światów i posługiwanie się nimi może również być próbą doświadczania wieczności. Poeta jest w jednej osobie i obserwatorem doświadczalnej rzeczy­ wistości, i jej kreatorem, który może stwarzać całkiem nowe światy. Jednostka twórcza, będąc demiurgiem i obserwatorem rezultatu kreacji, doznaje pewnego poczucia liminalności - za­ wieszenia pomiędzy - które wyabstrahowane jest z historycznego czasu i miejsca tu i teraz. Obcowanie z dziełem stworzenia pozwala od­ czuć epifaniczne objawienie -jednostkowe i m i gawkowe ale dzięki temu tak cenne Zadanie takie narzucał sztuce Witkacy Magiczne światy filozofii i religii nie dawały człowiekowi pełnych odpowiedzi na wiele z nurtujących pytań może dlatego właśnie Witkacy szukał rozwiązania w sztuce. Dzieło sztuki z iego wielością różno rakich elementów może wzbudzić w człowieku mepoKoj metanzyczny wemug witKacego jego jeaynym ceiem jest istnieć jaKo czysta forma i nie pełnie funkcji mato znaczących, jak dy­ Witkacy już w XX-leciu międzywojennym przewi­ dział rozwijającą się później tendencję do dehumanizacji człowieka. W czasach jemu współczesnych skłonności katastroficzne były już dostatecznie silne ze względu na rosnącą demokratyzację i upowszechnianie się kultury masowej. Stwarzały one zagrożenie dla kultury wysokiej i tworzących ją elit. Najsilniej dał temu wyraz Ortega y Gasset w eseju z 1925 roku Dehumanizacja sztuki. 11 mi) enoa mminn daktyzm czy ludyczność. Magiczne światy Wit­ kacego miały bezpośrednio umożliwić człowie­ kowi kontakt z Absolutem, a pośrednio uchronić całe społeczeństwa od zbliżającej się katastrofy. Kresem cywilizacji nie byłoby fizyczne unice­ stwienie ludzkości, ale zaniknięcie osobników zdolnych do odczuwania Tajemnicy Istnienia, co w rezultacie doprowadziłoby do zaniknię­ cia filozofii, religii oraz sztuki i przemienienia ludzkości w bezmyślne bydło . Witkacy ratu­ nek widział tylko w kreowanych przez siebie magicznych światach dzięki którym możliwa jest teatralna sztuka w której samo stawanie sie uniezależnione od spotęgowanego obrazu życia może w i d z a wprowadzić w stan pojmowania metafizycznego uczucia niezależnie od tego czy »fond« sztuki będzie realistyczne czy fanta styczne lub tez czy będzie synteza obu rodzaiów w swoich noszczerólnych częściach natura nie 11 o ile całość sztuki b ę d z i e w y p ł y w a ł a ' z e szczerei konieczności otworzenia w warunkach scemcznvch w v r a z n m e t a f i z v c z n v c h u c z u ć w czvsto formalnych wymiarach u autora" . 12 O ile katastroficzna teoria Witkacego prze­ widywała unicestwienie człowieka, o tyle po­ wstawały też wizje o całkowitym zaniknięciu świata . W 1981 roku Jean Baudrillard ogłosił autorytatywnie, że „rzeczywistość nie istnieje". Teoria francuskiego socjologa opiera się na wy­ kreowaniu kolejnego magicznego świata, który będzie polegał na tym, że nie ma j u ż rzeczywi­ stości jako takiej, gdyż została ona zastąpiona znakami rzeczywistości. Nic nie dzieje się j u ż 13 S.I. Witkiewicz, Wstęp do teorii Czystej Formy w teatrze, [w:] tegoż, Teatr i inne pisma o teatrze, Warszawa 1995. Witkiewiczowska dehumanizacja miała swoich niebezpośrednich kontynuatorów w postaci postmodernistycz­ nych myślicieli głoszących kryzys podmiotu. W latach 60. XX wieku Michel Foucault i Jacques Derrida obwiesz­ czają śmierć człowieka, a Roland Barthes ogłasza Śmierć autora. Od tego momentu kres staje się kategorią języka filozoficznego na wielką skalę. 12 13 �Małgorzata Czapiga 60 tak jak dotychczas, bo zamiast procesu istnie­ nia ma miejsce symulacja - czyli udawanie, że jest coś, czego faktycznie nie ma. Za pomo­ cą symulacji generowana jest nierzeczywista i pozbawiona oparcia w realności hiperrealność, która stanowi wierną imitację rzeczywistości. Hiperrealność z kolei wypełniona jest po brzegi symulakrami, czyli wizerunkami i znakami, któ¬ re człowiek przez wieki stwarzał, aby „odzwier­ ciedlały rzeczywistość". Dziś natomiast wszelkie kopie zaczęły zastępować swoje pierwowzory i współczesny człowiek niekiedy nie odróżnia ich od matryc i wzorów, a symulakry stają się dla niego jedynym punktem odniesienia Dlatego właśnie Baudrillard nazywa ten proces ' precesi a symulakrów" gdyż nie tylko zastąpiły one swo ie Pierwowzory ale wręcz ie P O D r z e d z 11 v Człowiek sam wpędził sie w te pułapkę Avż długotrwałe svmiSowanie osłabiło w nim, proces poznania i symulacje wvdaia sie dzisiai bardziej rzeczywiste n i ż sama rzeczywistość. 14 e Wśród wielu przykładów precesji symulakrów Baudrillard przywołuje krasową jaskinię w Lascaux, która pochodzi z paleolitu, a została odkryta w 1940 roku. Osiem lat później udostępniono ją turystom. Niestety, para z oddechów, podwyższo­ na temperatura, bakterie, glony i inne zanieczysz­ czenia wnoszone na butach oraz ruch powietrza wywołały nieodwracalne zmiany w strukturze malowideł ściennych i rychło spowodowałyby ich zniszczenie. Jedynym ratunkiem było pozosta­ wienie ich w mroku i zakaz udostępniania jaskini wszystkim oprócz naukowców. Równocześnie zbudowano wierną kopię Lascaux, którą w 1983 roku otwarto dla zwiedzających. Za pomocą pre— historycznych technik odtworzono 90 procent Już same określenia, jak pierwowzór, matryca, podwo­ jenie rzeczywistości wskazują, że teoria Baudrillarda jest silnie związana z koncepcją Platona. Teoria francuskiego socjologa wiąże się z filozofią Platona również w tym 14 wszystkich malowideł. Powstał zatem symulakr, o którym Baudrillard sądzi, że może stać się pier­ wotniej szy niż pierwowzór, bo wspomnienie au­ tentycznych grot może się zatrzeć w świadomości kolejnych pokoleń. Człowiek żyje zatem w świecie, w którym zewsząd otaczają go pozory. W tej „pustyni hiperrzeczywistości" miraże dominują nad praw­ dziwymi oazami, więc każdy z nas do pewnego stopnia obcuje z magicznymi światami i dzisiaj, bo j u ż teraz ciężko odróżnić, co jest rzeczywiste, a co nadrzeczywiste. Alternatywne światy są projektem obecnym od zarania dziejów aż do dziś. Wyszliśmy od lite­ rackich światów baśniowych, ale przywoływane tu przykłady z filozofii, religii, poezji, fizyki czy socjologii wykazują wiele wzajemnych filiacji. Każdy z nich jest tak naprawdę historią niedowiedzioną, opowieścią intuicyjną, nadrealnym rozpoznaniem, mistycznym przeżyciem. Figurę tę można nazwać światami m a g i c z n y m i , bo: „Magię spotykamy wszędzie tam, gdzie przy¬ padek czy wypadek oraz emocjonalne zderzenie się nadziei i strachu rozwijają się na szeroką skale Magia nie występuje natomiast tam gdzie przedsięwzięcie jest pewne niezawodne i w pełni podlega kontroli racjonalnych metod i procesów technologicznych" . 15 Magiczne światy to przestrzenie mentalne zaznaczające swoje granice na mapach historii ludzkiej myśli, a ich kartografowie - od Platona przez Kanta, Newtona, Witkacego po Baudrillarda - postępowali jak magowie. Skuteczność ich działań magicznych i istnienie postulowanych przez nich światów nadnaturalnych pozostają w sferze wiary - ich i naszej. sensie, że człowiek za prawdę bierze fikcję. U Platona dualizm ten przekłada! się na świat rzeczy i świat idei, a u Baudrillarda na rzeczywistość i hiperrzeczywistość. B. Malinowski, Mit, magia, religia .Warszawa 1990. 15 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/759af467f836959871e9258c30be47f1.pdf f9d743cb1c8941a52762649784a1ef43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5589 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5197 Title A name given to the resource Milczące spotkania dwóch teatrów/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.20-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czapiga, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata u n w 19 8 3 n > absolwentka polonistyki UJ, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ, interesuje się literaturą współczesną, antropologią C Z a p i g a | i t e a t r e m (szczególnie a w a n g a r d o w y m ) . Milczące spotkanie dwóch teatrów „Możesz mnie spokojnie poczęstować śniegiem: ilekroć szedłem przez lato ramię w ramię z morwą krzyczał jej najmłodszy liść" (P. Celan) wiadomość istnienia zaczyna się od po­ czucia osamotnienia i doświadczenia jego tragiczności. Życie wypełnione witalnością, tak często przedstawiane jest w poezji i dra­ macie za pomocą figury - obrazu wiosny, drogi przez wieczną zieloność, wybuchającą feerią skontrastowanych, ostrych barw, przepełnioną pulsującym, rozedrganym rytmem. W pewnym momencie nadchodzi jednak czas na coś innego, dochodzi się do momentu, kiedy ze spokojem można się zgodzić na „poczęstowanie śniegiem" - na katastrofę, odizolowanie, śmierć, gdzie sta­ gnacja, chłód i bezbarwność współgrają ze sobą. Ś 1 A . M . di Nola, Tryumf śmierci. Śmierć w potocznym rozumieniu wywołuje raczej poczucie chaosu, w którym rozpad do­ minuje nad porządkiem i ładem. Alfonso M . di Nola, pisząc o żałobnikach, którzy w obliczu śmierci bliskiej osoby zyskują przeświadczenie, że świat jest bez sensu, smutny i pusty, wspomina również o percepcji śmierci w ogóle: „Nie jest akceptowana ani traktowana jako zjawisko naturalne. W pewnym sensie śmierć zostaje wyłączona poza ramy naturalnego po­ rządku rzeczy, rozumianego jako ruch, działa­ nie, reprodukcja, ciągłość" . 1 Antropologia ialoby, Universitas, Kraków, 2006, s. 186-187. BARBARZYŃCA 3 ("13) P D D ( �21 Milczące spotkanie dwóch teatrów Zgoda na śmierć, izolację przywraca normal­ teatru. Wychodził z przekonania, że współcze­ ny porządek rzeczy i organizuje chaos, który sny mu teatr jest tworem skostniałym i przesta­ może wywołać myśl o unicestwieniu. Doskona­ rzałym. W jednym ze szkiców pisał wprost: łość i harmonia świata pozostają zachowane (od­ „Zupełna ignorancja i całkowita niewiedza zyskane?). Przestają mieć wtedy znaczenie dy­ sztuki teatralnej u nas w Warszawie sprawia, że wagacje dotyczące sprawcy śmierci - demiurga pisanie o tej sztuce kojarzy mi się ściśle z tłuma­ lub nienazwanej wrogiej siły, gdyż pogodzenie czeniem, określaniem i pouczaniem. (...) Gdy owo bierze je w nawias i czyni nieznaczącymi. teatry, jak u nas, nie ukazują żadnych ekspe­ Obrazy literackie przywołują częściej niezgo­ rymentów i nie doświadczają na scenie żadnej dę na śmierć, bunt przeciwko niej i cierpienie idei, żadnej koncepcji - tam wielkie słowa, za­ związane z odejściem ze świata materialnego. W wierające w sobie ideę lub koncepcję teatralną, refleksji na ten temat zupełnie wyjątkowi wydają są wysiłkiem abstrakcyjnym ani czynem, ani się tu dwaj twórcy, odlegli od siebie w sensie cza­ przykładem nie popartym - bajką o kolorach, sowym, ale i — na pierwszy rzut oka — artystycz­ którą się opowiada ślepcom spragnionym nym: Bolesław Leśmian i Leszek Mądzik, wyra­ żeń..." . żający swoją twórczością zrozumienie i zgodę na „poczęstowanie śniegiem". Eksperymentatorskie fascynacje L e ś m i a ­ na nie znalazły zrozumienia ani u ówczesnej widowni, ani u krytyków. Na to nałożyły się Teatralne spotkania w milczeniu niesnaski w zespole - konflikt z Wroczyńskim Bolesław Leśmian, poeta, podejmował rów­ w sprawie repertuaru - oraz kłopoty finansowe, nież próby dramaturgiczne i teatralne. Pozosta­ które musiały druzgocąco wpływać na poetę. wił po sobie kilka prób dramatycznych, z których Jesienią 1911 roku Leśmian, w liście zamiesz­ niewiele zachowało się do naszych czasów . czonym w Nowej Gazecie, ogłosił koniec swojej Szczególnie ciekawym przypadkiem wydają się współpracy z Teatrem Artystycznym. Niemniej dwie realizacje tej samej sztuki - Pierrot i Kojednak kilka prób dramatycznych i wypowiedzi lombina i Skrzypek, opętany. Poeta nazywa je „ba­ teoretycznych, jakie się zachowały, pozwalają śniami mimicznymi" i faktycznie utwory te nie stwierdzić, że Leśmian również i na tym polu przewidują użycia słowa jako materii tworzenia. działalności artystycznej był pisarzem oryginałCały dramat ma mieć postać pantomimy opartej i nowatorskim. 113. ruchu, grze światła, symbolice kolorów i re¬ Na szczególną u w a g ę zasługuje deklara­ kwizytów. Sam Leśmian, zajmując się przecież cja poety, który neguje potrzebę użycia słowa. teatrem (w 1911 roku wraz z Kazimierzem Wro­ Początek Skrzypka opętanego przynosi nam in­ czyńskim i Januszem Orlińskim wynaieli scenę formację o czasie i miejscu akcji, mianowicie: Teatru Małego w Warszawie i założyli teatr zwa„Rzecz się dzieje w owych intermediach istnie­ 3 2 Teatrem Artystycznym) bardzo dobrze znał zarówno ówczesne sceny polskie i światowe nieobce mu tez były tekst/teoretyczne dotyczące 2 Rochelle H . Stone we wstępie do Skrzypka opętanego pisze o istnieniu co najmniej sześciu prób dramatycznych Leśmiana, ale nawet tylko te, o których nam wiadomo, pozwalają umieścić Leśmiana wśród wielkich twórców 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA nia, gdy słów nie bywa, a wszyscy się nawzajem rozumieją". Podkreślony zostaje fakt, że w życiu bywają pewne momenty, wydarzenia, które nie i myślicieli teatru. Zob. B. Leśmian, Skrzypek opętany, PIW, Warszawa, 1985. 3 B. Leśmian, Szkice literackie, oprać. J. Trznadel, PIW, Warszawa, 1959, s. 180-181. �22 Małgorzata Czapiga w y m a g a j ą werbalizacji (a może nawet - nie poddają się takim próbom). Odejście od słów w dramatach zbliża Leśmiana do tworzącego kilkadziesiąt lat później Leszka Mądzika. Mądzik teatrem zaczął się zajmować jeszcze podczas studiów na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim pod koniec lat 60. Początkowo two­ rzył projekty scenograficzne do przedstawień Teatru Akademickiego K U L . Szybko zaczął działać samodzielnie. W roku 1970 założył Sce­ nę Plastyczną K U L . W pierwszym wystawionyni przez zespół spektaklu Ecce Homo pada wprawdzie jedno zdanie (dramatyczne pytanie: „Dlaczego wywiodłeś mnie z łona?"), ale każda kolejna próba jest j u ż odchodzeniem od wer­ balizacji na rzecz ekspresji bezsłownej. W tym miejscu zbiegają się koncepcje Leśmiana i Mą­ dzika których powinowactwo artystyczne sieea znacznie głębiej. Sam Mądzik mówi: „Przez trzydzieści lat sobie i widzom sugeruję i wmawiam, że bez słów można się porozumieć i że można uprawiać teatr, który w milczeniu ma szansę spotkania z drugim człowiekiem w tym, co istotniejsze. Uwierzyłem po wielu latach pracy, że naprawdę to, co najważniejsze, co żyje w naszych emo­ cjach, co intensywnie przeżywamy, nie zawsze potrzebuje nazwania, a nawet boję się, że cza­ sami słowem możemy coś zniszczyć, sprofano­ wać, chyba że wypowiadamy się przez poezję. Przyznam się, że do żadnej z szesnastu premier nie napisałem kartki papieru, nie ma ani słowa, a te spektakle istnieją, sa, grane i niani nadzieję, że do widza docierają" . ważniejszego - to przez teatr ma się odbywać komunikacja międzyludzka i wynikające z tej interakcji porozumienie. Teatr przestaje być tyl­ ko przyjemnością, wrażeniem estetycznym, a zy­ skuje wymiar etyczny. Odzyskać ma perspektywę katarktyczną, choć dopasowaną do współczesnej wrażliwości i potrzeb. Ma temu służyć przede wszystkim forma wizualna dramatu, której za­ daniem jest oddziaływanie na widza - nie należy przecież zapominać o tym, co zakodowane jest nawet w nazwie teatru Mądzika, o plastyczno­ ści. Rezygnacja ze słów może mieć zatem swoją motywację w odwołaniu się do pierwotnych, eks­ tremalnych doświadczeń widza, może również oznaczać wiarę w wyższość i celowość metod wizualnych. Podobnie jest u Leśmiana, który w swoich wypowiedziach teoretycznych i późniejszych działaniach teatralnych proponuje tzw teatr sty­ lizowany. W jego projekcie akcenty postawione są na gest, ruch i taniec. Dzisiaj Leśmianowska stylizacja zostałaby przyporządkowana - zgod­ nie z typologią praktyk teatralnych - do „technik pozacodziennych". Termin ten wprowadził Eu­ genio Barba , analizując zróżnicowane procesy kinestetyczne. Codzienne techniki ciała stosobyły szczególnie w europejskim teatrze realistycznym, w odróżnieniu od nich natomiast istnieje: 5 „(...) pozacodzienna estetyka ciała powstająca w wyniku świadomego kształtowania i wyucze­ nia, jest językiem ciała używanym na scenie, by odcinać się wyraźnie od technik codzienno­ ści. Do tej (...) kategorii należałaby większość form tanecznych, pantomima, akrobatyka i ta­ kie wysoko skonwencjonalizowane gatunki, jak 4 Twórca Sceny Plastycznej, odżegnując się od werbalizacji, mówi w istocie coś znacznie 4 Z wywiadu, którego Leszek Mądzik udzielił dla Ruchu Muzycznego, cytuję za: Leszek Mądzik, czyli pamięć wielokrotnie wyobrażona, czasu „Panorama Polska", vol. 14, nr 7 (153), lipiec 2006, [w:] http://www.panoramapolska.ca/ 5 Eugenio Barba - antropolog teatru, łączy praktykę teatralną z naukową refleksją nad teatrem. Założy! Międzynarodową Szkolę Antropologii Teatru ( I S T A International School of Theatre Anthropology). index.cfm PNoTot = 153&Article = Madzik_7.html BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Milczące spotkanie dwóch teatrów komedia deWarte czy prawie wszystkie formy teatru azjatyckiego" . 6 Stylizacja, zgodnie z założeniami Leśmiana, odrzuca złudzenie czy iluzjonizm, a uwydat­ nia te elementy dzieła, które skierują widza na tory myślenia metafizycznego. Realizuje się ona przede wszystkim w szczegółach, które są dla widza czytelne, znane, a ich podstawową rolą nie jest złudzenie rzeczywistości, ale przeniknię­ cie rzeczy, które będą wzruszały, a w ten sposób przybliżały do tajemnicy istnienia. Widz, przy­ chodząc do teatru staje się elementem „wielkiego ołtarza świątyni zwanego teatrem" . Zarówno u Leśmiana, jak i Mądzika, akcent zostaje przeniesiony z aktora na widza. Aktor jest zaledwie elementem usytuowanym na równi z detalami scenografii, grą świateł czy tłem mu­ zycznym. Odarty ze swej autonomii, zostaje je­ dynie ciałem, którego ruch dostarczać ma aluzji semantycznych i wywoływać wrażenia zbliża­ jące widza do tajemnicy istnienia. Aktorzy stają się marionetkami, manekinami, a sam Mądzik mówi o nich, że: 23 nie, pozbawiając równocześnie indywidualności aktorskiej, o którą przecież tutaj nie chodzi. Rzeczywistość śmierci Zarówno Leśmian, jak i Mądzik posługują się w swojej twórczości (pierwszy - poetyckiej i dramatycznej, drugi - teatralnej, fotograficz­ nej) obrazami - metaforami. Wynika to z od­ rzucenia słowa jako jedynej materii tworzącej. Mądzik przyznaje: „Moj e sceniczne pej zaże, ten spowolniony ruch w moich przedstawieniach, to wyłanianie się z kształtów ciemności - to jest dla mnie taka modlitwa. Ona obdarza mnie spokojem, który pozwala mówić o najtrudniejszych sprawach i myśleć o nich... Nie piszę scenariuszy do spek­ takli, nie robię żadnych notatek. Myślę obraza¬ mi, noszę je w sobie"^. 7 „nie są tu po to, aby współtworzyć, są jeszcze jednym składnikiem wizualnej penetracji cza­ su i wyobrażenia, bez autonomii dramatur­ gicznej" . 8 Mądzik stosuje wiele zabiegów prowadzą­ cych do urzeczowienia postaci - niezwykle suge­ stywne staje się umieszczenie ich pomiędzy pa­ pierowymi korpusami ludzkimi rozstawionymi np. we Włóknach czy monstrualnych postaciach kobiecych z Zielnika. Innym razem twórca każe nałożyć aktorom jednakowe stroje i czepki imi­ tujące ogolone głowy {Wrota, Kir) lub w później­ szych przedstawieniach faktycznie ogolić głowy na łyso, upodabniając ich do siebie prawie zupeł6 Ch. Balme, Wprowadzenie do nauki o teatrze, P W N , Warszawa, 2002, s. 169-170. 7 B. Leśmian, Szkice literackie, op.cit., s. 141. Pole semantyczne owych obrazów jest bardzo zbliżone u obu twórców i mimo różnych reali­ zacji można je określić mianem rzeczywistości śmierci. Śmierć od zawsze pociągała człowieka i urzeczenie to było wielokrotnie silniejsze niż strach. Z jednej strony stanowiła przecież kres wędrówki każdego istnienia, była zwieńczeniem życiowej serii powtarzających się rytów przej­ ścia, ale z drugiej stawała się przejściem ostatecz¬ nym.. Jako problem temat śmierci podejmowany był przez wszystkie typy refleksji kultur. Dzisiejsza kultura popada w paradoksalne pułapki w myśleniu o sprawach ostatecznych. Za sprawą komunikacji medialnej obrazy śmierci stały się wszechobecne, jednakowoż stają się one towarem, przedmiotem konsumpcji, jak każdy inny przedmiot możliwy do sprzedaży. Marek Hendrykowski pisze: 8 Leszek Mądzik, czyli pamięć wyobrażona, 9 czasu wielokrotnie „Panorama Polska", op.cit. Leszek Mądzik sam o sobie, cytuję za: http://www. teatry.art.pl/miasta/lubelskie/lublin/kul/samo.htm 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �24 Małgorzata Czapiga �Milczące spotkanie dwóch teatrów 25 „Przywykliśmy niemal, że jest wystawiona na sprzedaż, przeznaczona do oglądania i że utra­ ciła swój wymiar i głębszy sens. To jedna strona zjawiska - śmierć jako widowisko i ekscytujący spektakl. Jest jeszcze druga - przemilczenie. Śmierc, me ma" . 10 Bardziej przekonują nas filmy fabularne przedstawiające okrutne obrazy wojennej po­ żogi n i ż faktyczny dokument - relacja z ob­ szarów objętych wojną. Dokonująca się estetyzacja śmierci oddala jej prawdziwość, realność i tabuizuje zjawisko. Raczej marginalne wydają się perwersyjne widowiska filmowe zwane snuff movie: „(...) dokumentalna rejestracja autentycznego umierania i śmierci ludzi, którzy sprzedali re­ alizatorom filmu prawo do sfilmowania końca swojego życia. Zabijanie na oczach widza stało się pierwszą z zaspokajanych potrzeb - kwin­ tesencją koszmarnego spektaklu. Temat śmierci utracił w ten sposób dawną powagę i godność, nabierając zdegenerowanego znaczenia" . 11 W dzisiejszej kulturze masowej - szczególnie filmach i grach komputerowych - śmierć jako doświadczenie metafizyczne właściwie nie jest obecna. Jej miejsce zajmuje zabijanie. Niemoż­ liwość zbliżenia się do autentyczności doświad­ czenia w obrazach, kiedy zastrzelona postać z gry wstaje i napis game over w sekundzie traci swe znaczenie, bo pojawia się opcja play again, a żołnierz amerykański czy wietnamski to prze¬ cież tylko aktor-ikona, staje się takim właśnie odwróceniem porządku. Śmierć przez procesy estetyzacji przestaje być prawdziwa. 10 M . Hendrykowski, Kilką refleksji na temat w sztuce, [w:] Strategie śmierciŚwiadectwa literackie i kulturoznawcze, pod red. W Burszty, Wydawnictwo Académica SWPS, Warszawa 2004, s. 70. 11 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA śmierci formy umierania. Ibid., s. 72-73. �Małgorzata Czapiga 26 Wobec pozbawionych refleksji obrazów za­ bijania, wypierających wizerunki śmierci au­ tentycznej, zadziwiająca wydaje się bezustanna popularność Leśmiana jako poety, którego Na­ pój cienisty i Dziejba leśna przesycone są obra­ zami żyjących - zmarłych, obcowania istot ze świata i zaświata, przepełnionych poczuciem losu i ostateczności, ale niepozbawionych życia i nadziei oraz jego dramatów, a także cieszący się niesłabnącym powodzeniem teatr Leszka Mądzika. Skrzypek, opętany - dramat mimiczny Bo­ lesława Leśmiana - to historia Alaryela ogar­ niętego niemocą twórczą, który żyje u boku żony nierozumiejącej zupełnie jego potrzeb artystycznych. Zaskakujące to, bo sama jest malarką, zatem refleksje i trudy twórcze nie powinny być jej obce. Alaryel ma poczucie, że tkwi w nim nieznana, pierwotna melodia, którą musi wygrać, jednakże nie znajduje środków, które pozwoliłyby mu tę pieśń wydobyć. J u ż sam spis postaci jasno określa pochodzenie bo­ haterów: Alaryel wywodzi się z „bajki dawno zapomnianej", a jego żona Chryza z „krainy ościennej bajce". Nieprzyległość tych dwóch światów przełoży się później na dziedziny, któ­ rymi beda sie zajmowali- Chryza to świat wizuahzacji malarstwa ale opartego na mimesis nie wnoszącego w te twórczość żadnych pokładów indywidualizmu Alaryel natomiast iest artysta nrawdziwym z' baik, dawno zanomnianei" nierwotne, nieśrworzonei nozostaiacei w nie' pokoiacym' ruchu Baika sugerowałaby k r a i n ę z w i ą z a n a z T e ś m i a n o w s k a Baśnią stanowić\vnonim która m o ż e zvria nrawHziweao 2 , zvria tŁ™LV n r v h l i ™ ™ nprzez Ho lajemnicy przypinającego r 7 r acaiy ł v r 7czas 9 istnienia, warna ościenna Pajce natomiast jest zaledwie namiastKą owego istnienia, Krainą, jaK Każda inna nierozmącą się znacząco od wszyst¬ kich pozostałych ościennych krain. 7 12 B. Leśmian, S\rzype\opętany, 13 Ibid., s. 184. PIW, Warszawa 1985, s. 180. Świat niemocy twórczej skrzypka zmienia się wraz z pojawieniem się dziwnej, pięknej postaci Rusałki, pochodzącej z Odwiecznego Boru, która: „ma na sobie szatę powłóczystą, koloru indygo, na której mienią się i złocą rzęsiście nuty tajemnicze, niby zawiłe arabeski, tające pieśń nieznaną..." . 12 To właśnie ona daje Alaryelowi szansę na odnalezienie w sobie pieśni, której podświado­ me istnienie nie dawało mu żyć prawdziwie, nie pozwalało na spontaniczną twórczość. Od tego momentu tęsknota za złotym zapisem nutowym stanie się głównym celem wszelkich dążeń ar­ tysty. Wraz z narastającą miłością Alaryela do Rusałki uosabiającej twórczość coraz silniejsza staje się zazdrość Chryzy, w której „zataja się namysł nagły i zdradziecki" . Zazdrosna żona zabija ostatecznie Rusałkę, nie myśląc, że po­ zbawia skrzypka szansy na. realizację swojego artystycznego zadania życia. Chryza, nie odczu­ wał ac podobnych metafizycznych potrzeb nie myśli w tych kategoriach - oślepiona zazdro­ ścią pragnie jedynie pozbyć się rywalki. Zabita Rusałka zostaie złożona w szklana trumnie ale w Odwiecznym Borze, kierującym się wła¬ snymi prawami możliwe było i d zmartwych wstanie Wtedv'to Alarvelowi nonownie dane iest uirzeć nuty do pieśni która nosił w sobie zaczvna arać szaleńcza' onetańcza melodie' N i e n W r z e L 7łoteaoWe'za atrvhntn Rnsałki i n H w i e r y n L Rnrn C r n ™ n l h e n i ™ ń 1 odwiecznego coru. mrożące niepezpieczenstwo nie jest mego wcale w a ż n e . UKąszony, pada martwy^na grop mogiły, Której ponow­ nie scnodziKusa^a. iNa arenie wydarzeń po­ zostaje juz tylKo Uhryza, płacząca nad ciałem zmarłego męża, Który „w głębi swych marzeń spotKawszy się ze śmiercią, piesn swą dospiewai do końca . 13 7 14 B. Leśmian, Skrzype\..., s. 231. BARBARZYŃCA 13 3 D D( �27 Milczące spotkanie dwóch teatrów Śmierć z Leśmianowskiego dramatu połączo­ na jest ze spełnieniem, z dotarciem do Tajemnicy Istnienia, do zrozumienia sensu bytu. Skrzype\ opętany jest nie tylko historią o miłości, niena­ wiści i zbrodni, to również opowieść o artyście, dziele i poszukiwaniu wyrazu własnej sztuki, ale przede wszystkim to opowieść o potrzebie po­ szukiwania transcendencji, Absolutu w pozba­ wionym go na pozór codziennym życiu. Sytuacji tej towarzyszy zaś ekstatyczny, rytmiczny taniec zmysłów, gestów, pozasłownego porozumienia, w którym roztapiają się granice między śmiercią i życiem. Taniec, ruch, gest zawsze związany był ze sferą sacrum. Rytm tańca to równocześnie rytm boskiej energii. Znane są kulturowe obrazy tań­ czących bogów - szczególnie w religiach Wscho­ du: zapewnienie ładu sfer kosmicznych możliwe było dzięki tańcowi Siwy, japońska bogini Ameus - Uzmi tańczyła, aby wymodlić światło i uchro­ nić świat od całkowitych ciemności, spotykamy też tańczącego przed pasterkami Krysznę. Od najdawniejszych czasów przypisywano tańcowi znaczenie magiczne. W kulturach pierwotnych w rytmicznych pląsach miał miejsce akt religijny i ważne działania obrzędowe, ponieważ rytm ogarniał nie tylko ciało ale przenikał ponadto umysł. Irena Turskapisźe, ż e - „Tańczący człowiek prymitywny pragnie wejść w kontakt ze światem duchów. Oczekiwanie tego momentu wywołuje w nim stan potęgują­ cego się z każdą chwilą napięcia psychicznego graniczącego ze stanem hipnotycznym" . 15 Skrzypek opętany jest, jak j u ż zostało powie­ dziane, dramatem mimicznym, stanowi on za­ tem pewnego rodzaju libretto, które jest dopiero podstawą do ewentualnej realizacji scenicznej. Dokładność didaskaliów, określających miejsce akcji, kolory rekwizytów, rozmieszczenie ich na scenie oraz precyzja w opisywaniu zachowań postaci potwierdzałby tezę, że Skrzypek^ jest tek­ stem pisanym z myślą o inscenizacji. Niezbitym dowodem na przyjęcie wyżej wymienionej tezy jest zakończenie dramatu, kiedy mowa o opusz­ czaniu kurtyny: „Zasłona spada powoli i po zapadnięciu zasłony - w ś r ó d ciemności - dobrzmiewają jeszcze trzy brakujące uderzenia zegara, który bije północ. Po czym - wolno kinkietom zapłonąć (...)" . 16 Poza tym Leśmian dołącza do dramatu aneks, który nazywa „uwagami autorskimi". Są to de facto wskazówki pomocne przy realizacji dra­ matu na scenie i dotyczą metod gry aktorskiej, rozwiązań scenograficznych, kostiumów akto­ rów i barw rekwizytów. W wielu miejscach wy­ raźnie zaznacza sposób, w jaki aktorzy mieliby się poruszać. Innym razem Leśmian każe swym postaciom powtarzać ruchy, jak sam to określa, „w zmniejszeniu", co może znaczyć właśnie wolniejszy mniej wyraźny gest. Ruch zyskuje przez to sens znaku. Wszystko poddane jest od­ powiedniemu rytmowi. Rytm nie wiąże się tylko z muzycznością ale iest tu zasada bytu istnienia Towarzyszy p o w i a n i u sie Wiedźmy twórczości Skrzypka i Chryzy ale i śmierci Rusałki. Rytm przenika bowiem wszelkie formy aktywności w świecie i zaświatach Rytm uznawany jest za swoisty wykładnik sacrum a wiec także - bywa w a ż n y m elementem noe'tvki sakrosferv Tan y p y y> J R ł n ń s k i n a z w a ł rvtm w nnieciu T e ś m i a n a ana loaonem k o s m i c z n e ™ nroresn tworzenia" ^ 1 7 L m nie m n a ł n an f . h r . k n . ć n r . v tworzeni,,' ^ X i " o ^ ^ o ^ ^ ^ tworzeniu Zarówno u Mądzika, jak i Leśmiana, rytm pozyskiwany jest w wieloraki sposób, nie tyl­ ko przez grę aktorską. Obaj artyści eksploatują 15 I . Turska, W kręgu tańca, Iskry, Warszawa 1965, s. 110. 17 16 B. Leśmian, Skrzypek,.., s. 231. Przyczynek do poetykj sacrum, M J. Bartmiński, O rytualnej funkcji powtórzenia. i d e m poetyka, Ossolineum, Wrocław 1990. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA , Folklor -język - �Małgorzata Czapiga 28 światło i ciemność, stwarzając iluzję pulsowania i ruchu ku przodowi, co znamionuje upływający czas naznaczony pewnym fatalizmem. Przed oczyma widza płynie czas astronomiczny, towa­ rzyszący czasowi spektaklu, spektaklu, który jest jedną wielką synekdochą życia każdego z nas. W spektaklu Leszka Mądzika Ecce Homo zastosowane zostały witraże symbolizujące ży­ cie, śmierć i Boga. To na ich tle bezimienny człowiek przemierza przestrzeń w niewiado­ mej wędrówce. Kolejnym krokom człowieka towarzyszą zapalające się i gasnące witraże, przerywane chwilami zupełnej ciemności. Kie­ dy zapala się niebieskie światło witraża śmierci, człowiek pada nieruchomy, a jego ciało otaczają maski wykrzywione w dziwnym grymasie. Pul­ sowanie rozświetlanych witraży i rytm tańca po­ staci spowalniają, aż do całkowitego zaniknięcia. Nierównomiernie zapala się tylko witraż śmierci - ciało człowieka nieruchomieje. „Dychotomia „ruch - bezruch" określa w kul­ turze sposób myślenia o życiu i śmierci" . 18 Rytm staje się nie tylko materią spektaklu, ale wciąga również widza, każąc mu uczestniczyć w oglądanych obrazach. Pulsowanie świateł, ope­ rowanie ciemnością, nasycanie i blaknięcie barw, kontrastowanie kolorów obserwowanych w dzie­ łach wspomnianych twórców wywołują wrażenie halucynacji. Tak oceniał jeden z wystawionych przez Leśmiana dramatów ówczesny krytyk: towarzyszących spektaklowi - nie tylko są one kluczowe u Leśmiana, analogię znaleźć można w opiniach krytyków teatru Mądzika: „Ten jedyny w swoim rodzaju teatr wprowadza widza w rodzaj transu przypominającego sta­ ny sprzed zaśnięcia, z pogranicza jawy i snu, czy z medytacji. W medytacjach wszelkich obrządków taki trans określa się czasem jako »ćwiczenie w umieraniu« - wyciszenie funkcji życiowych, wygaszenie »ja«. Nie chodzi w nich jednak o umieranie, tylko o życie. I taki sens ma teatr Mądzika, który »udosłownia« to, co sym¬ boliczne. Tworzy wrażenie, jakbyśmy zaglądali za kulisy życia. Lub inaczej - jakbyśmy patrzyli na życie z drugiej strony, zza kulis" . 20 Widz w czasie spektaklu Mądzika pozostaje zazwyczaj w całkowitych ciemnościach, słysząc bicie własnego serca, a przed jego oczami rozpo­ ścierają się coraz to inne obrazy. Ma się poczucie, że nie istnieje nic poza. Przesłania kolejnych sztuk przynoszą niezmiennie nadzieję, posze­ rzając perspektywę - istnieje widz - człowiek, ale jego byt określany jest wobec Absolutu, którego nie nazywa się tu jednoznacznie. Opis spektaklu Wędrowne „Umęczony kształt ludzkiego ciała. Przesuwa­ ny niby święty obraz znika w oddali. Zostaje ślad umęczonej postaci w trumnie. Tragiczna procesja, pielgrzymka wędrownych postaci. Odchodzą w cierpienie. Powracają, aby dać świadectwo męczeństwu człowieka. Wędrujące postacie. Ich jednostajny ruch przy­ pomina o upływie czasu. Szarość i srebrzystość cierpienia rzeźbiona światłem. W oddali na moment zarys ludzkiego ciała. Łagodne dźwię­ ki fortepianu niosą powolny, chóralny śpiew. „[przedstawienie - wtrącenie M.C.] dało wi­ downi urok halucynacji, przedsmak szalonego delirium tremens, kiedy to w cudownie naiwnym rytmie tańczy, śpiewa i wiruje cały świat" . 19 Wyraźne wydają się swoiste filiacje w bu­ dowaniu wrażenia nierealności i widmowości, 18 J. Kowalska, Taniec drzewa życia. w tańcu, 19 Uniwersalia kulturowe I H K P PAN, Warszawa 1991, s. 61. T. Nalepiński, O stylu w teatrze (zpowodu wystawienia komedii Grabbego), „Kurier Warszawski", 25 V 1911, nr z 1980 roku: 143, cytuję za: D . Ratajczak, Teatr Artystyczny Bolesława Leśmiana, Wrocław 1979, s. 87. 2 0 „Gazeta Wyborcza", 17.04.2008 - cytuję za: http://www. kul.lublin.pl/art_2788.html BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Milczące spotkanie dwóch teatrów Głos ludzi. Powraca nadzieja. W złocistym świetle czysty i jasny łan żywego zboża. Odda­ la cierpienie, przywraca spokój i godność. Jest najwyższym współczuciem" . 21 W Bruździe - znacznie późniejszym spekta­ klu Mądzika (2006) - pojawia się obraz podobny, znów znajdzie się tu miejsce na ruch, cierpienie, ale i nadzieję skojarzoną z życiodajnym zbożem. Spektakl rozpoczyna trud kreatora, który doko­ nuje metamorfozy materii - ożywia nieruchome przywiezione wcześniej bruzdy ziemi przez ob­ sypanie każdej z nich deszczem zboża. Z prze¬ obrażonej bruzdy ziemi wyłania się człowiek, który od razu wstępuje na drogę prowadzącą 29 w niewiadome. Nie jest jednak sam - przez cały czas towarzyszy mu, jak cień, demiurg. Droga nie jest łatwa - miejscami prosta i gładka, gdzie indziej naznaczona przeszkodami, barierami. Człowiek upada, ale stwórca nawet wtedy jest blisko niego, obmywa stopy kojącą, zimną wodą, podnosi obiekt własnego trudu i prowadzi ku ostatecznemu spełnieniu, którym okazuje się ukryty za tajemniczą zasłoną stół, przy którym znajduje się miejsce dla każdego przychodząSam Mądzik mówi: „Gleba jest miejscem bezpiecznym i dającym nadzieję. Ziarno w nią rzucone ma szansę prze- FOT. SŁAWOMIR GUZ 21 W. Sulisz, Portretowanie umarłej. Wielgie obrazy dramatyczne w teatrze Leszka Mądzika, bezsłownej [w:] Teatr prawdy. Scena Plastyczna Katolickiego 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Uniwersytetu Lubelskiego, pod red. W. Chudego, RW K U L , Lublin 1990, s. 48. �Małgorzata Czapiga 30 trwania. Nie obumiera. Lęk przed śmiercią, choć bardzo ludzki, nie przytłacza. Nadzieja i wiara są silniejsze. Bruzda, z której jesteśmy zrodzeni i po której stąpamy, jest drogowska­ zem, kierunkiem wyznaczającym sens trwania. Siewca zbiera rzucone ziarno. Ludzki spichlerz to ostatnia przystań na drodze pełnej niepokoju, cierpienia, ale i zawierzenia" . wcześniej stracił członków swojej rodziny. Sam napisze później w autobiograficznej elegii: „ K a ż d e z m a r ł o inaczej śmiercią strasznie własną!... C i a ł o matki i ojca i siostry i brata... D z i ś rysy waszych twarzy w p a m i ę c i m i gasną, Umieracie raz jeszcze śmiercią spoza ś w i a t a " . 24 Leszek Mądzik natomiast wspomina: 22 „W dzieciństwie mieszkałem na uliczce blisko szpitala, kostnicy i cmentarza - opowiada. Po­ grzeby były prawie codziennie i przez okna są­ czyły się takie widoki: karawan, wolno człapią­ ce konie, procesja żałobników. Szły kondukty w deszczu i w pełnym słońcu, rano, w południe i o zmierzchu. Czasem grała orkiestra, czasem tylko wiatr. Wychowałem się i bawiłem wśród tego pejzażu" . Patrząc na kolejne obrazy przesuwające się przed oczami widza, ma się wrażenie, że wciąga nas jakiś przemożny, hipnotyzujący wir, od któ­ rego trudno oderwać wzrok. Podniecający urok, fascynacja, być może przemieszana również ze strachem, staje się udziałem nie tylko widza, ale również samego twórcy: „I jednego momentu nie dam sobie nigdy za­ brać, mianowicie spojrzenia w twarze widzów w finale spektaklu. Jest to dla mnie najcudow­ niejszy moment, radosna ekstaza, jeśli to słowo jest odpowiednie. Jest to coś, co rekompensuje mi cały trud tworzenia spektaklu, bo sam proces tworzenia jest dla mnie kłopotem, zmęczeniem i nie mam w nim wielkiej radości. Natomiast finał, kiedy jeszcze wiem, że udało mi się prze­ rzucić jakąś tajemnicę o nas samych na drugą stronę do widza, rekompensuje mi cały trud i sprawia, że po trzydziestu latach ___O^C mieć jeszcze nadzieje że jak zdrowie dopisze będę mógł dalej ten teatr uprawiać" . 23 Obaj artyści - Leśmian i Mądzik - od dziec­ ka stykali się ze śmiercią bezpośrednio. Traumę śmierci poeta przeszedł w dzieciństwie: bardzo 25 Tanatologia inicjowana w teatrze Mądzika i poezji oraz dramaturgii Leśmiana staje się pewnego rodzaju obsesją, która urzeka widza i tworzącego, ale poza tym ma szersze odniesie­ nie. Przez refleksyjne i filozoficzne ujmowanie śmierci zaczyna się ją powoli oswajać, a proces ten dotyczy zarówno widza, jak i twórcy, którzy drążą w ten sposób swoje metafizyczne lęki. Nie da się równocześnie mówić prawdziwie o życiu, pomijając śmierć, wobec której człowiek pozo­ staje bezradny. Cisza Kosmosu, ciemność i prze¬ czuwany Absolut wypełniające obrazy obu tych teatrów o sobie opowiedzieć jedynie przez milczenie. Nam zostaie pogodzić sie z nimi przyjąć je i ze spokojem zgodzić się na poczę' stowanie śniegiem". 22 Cytuję za: http://www.kul.lublin.pl/art_2805.html 2 4 23 Z wywiadu, którego Leszek Mądzik udzieli! dla Ruchu J. Trznadel, Ossolineum, Wrocław 1983, s. 224. Muzycznego, cytuję za: Leszek, Mądzik,, czyli pamięć wielokrotnie wyobrażona, czasu 25 B. Leśmian, Ubóstwo, [w:] idem, Poezje wybrane, opr. Cytuję za: http://www.kul.lublin.pl/art_2788.html „Panorama Polska", op.cit. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04a7e26fe8249bf3d48c7f3986003814.pdf dd099484b12e79a90cb191f6565d0965 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5559 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5169 Title A name given to the resource Żyd jako symbol obcości, stosunek Polaków do Żydów/ Barbarzyńca 2005 nr10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.42-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuban, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Czuban Z Y D J A K O S Y M B O L OBCOŚCI S T O S U N E K POLAKÓW DO ZAGŁADY ŻYDÓW Antysemityzm w Polsce stał się sposobem wyjaśniania świata, można powiedzieć swego rodzaju „namiętnością" Polaków. Ta zwykle irracjonalna wrogość ma przyczyny reli­ gijne, społeczne, ekonomiczne, polityczne oraz rasowe. Żyd jako symbol obcości stał się trwałym elementem religijnej i narodowej świadomości Polaków. Wiek XX doprowadził do ostatecznych granic wyobcowanie Żydów, bo do ich ekster­ minacji. W niniejszym tekście zostanie poruszony problem związku między obcością a antysemityzmem, w szczegól­ ności polskim, a także próba przedstawienia stosunku Pola­ ków do Zagłady Żydów podczas II wojny światowej, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem tego, jak zachowanie polskiej lud­ ności z czasów pogromów jest obecnie postrzegane. Punk­ tem wyjścia i inspiracją dla rozważań było ujawnienie mordu dokonanego przez Polaków na Żydach w Jedwabnem oraz dyskusja tocząca się wokół antysemityzmu polskiego. 1 OBCY Przyjęliśmy Żydów do naszego mieszkać w piwnicy. domu, ale kazaliśmy im 2 Obcy - to „człowiek nie należący do danego środowiska, niewłaściwy komuś, nieobjęty czyimś zainteresowaniem, ktoś nieznany, niezaangażowany" . Potocznie o b c y m jest dziwak, samotnik, odmieniec, intruz, wróg. Większość tych określeń, które nie opisują, a wyłącznie oceniają tego, którego zacho­ wanie, z konieczności lub z wyboru, przekracza istniejące normy, nacechowana jest negatywnie. Jak zauważa B. Smo­ leń, w języku polskim trudno znaleźć odpowiedniki niemiec­ kiego Ausenseiteń czy francuskiego un marginal. Jej zda­ niem nie świadczy dobrze o kulturze polskiej brak nazwy dla Innego, gdyż nazwanie jest pierwszym etapem rozumienia. Moim zdaniem, równie niepokojący jest sposób używania słowa Żyd, które funkcjonuje w języku polskim jako inwekty­ wa, czy wyrazu żydostwo, które jest pogardliwym synoni­ mem ogółu Żydów, łydek nie oznacza młodego Żyda - jest poniżającym określeniem ludzi narodowości żydowskiej. 3 5 B. Wojdowski uważa, że Żydem jest ten, kto zostanie nazwa ny Żydem, czyli O b c y m . Sprawa języka i nazewnictwa wy daje się być bardzo istotna. Jak żyć ma człowiek, dla które­ go znakiem przynależności i główną więzią z krajem, w któ­ rym się wychował i żył, jest język i który równocześnie przez ten język jest poniżany, napiętnowany i tym samym skazany na obcość? Innego zazwyczaj opisuje się w kategoriach niezwyczajności czy nadzwyczajności. Charakterystyka ta na ogół deformuje fizycznie, moralnie czy intelektualnie. A. Ka­ sperek nazywa to stygmatyzacją, której zadaniem jest po­ rządkowanie rzeczywistości, którą narusza obecność Inne­ g o . Zdaniem R. Scharfa normalny Polak zawsze widział i nadal widzi „chałciarzy, z pejsami, szwargocących w dziw­ n y m języku i pewnie podejrzewał, że Żydzi coś knują". W Polsce Żyd jako symbol obcości, personifikacja zła, ko­ zioł ofiarny, przyczyna wszelkich nieszczęść stał się trwałym elementem religijnej i narodowej świadomości, postacią nie­ mal bajkową, Innym par excellence. Stosunek Polaków do Żydów od wieków determinuje tradycja chrześcijańska, któ­ ra stworzyła i utrwaliła w potocznej świadomości obraz Żyda jako zabójcy Chrystusa. R. Scharf uważa, że najważniejszym źródłem antysemityzmu bez Żydów, który jest specyficzny dla Polski, był Kościół, który „kultywował w kazaniach, od wiejskich kościółków do kościoła Mariackiego w Krakowie, przeświadczenie mówiące, że Żydzi to naród, który wyrzekł się i zabił Chrystusa" . 6 7 8 9 Najbardziej irracjonalnym zarzutem, a może przez to naj­ częstszą przyczyną pogromów I agresji w stosunku do Ży­ dów, była wiara w zabijanie przez nich chrześcijańskich dzieci oraz legenda o profanowaniu hostii. Antysemityzm świecki utrwalał „archetyp Żyda rewolucjonisty, konspiratora działa­ jącego podstępnie i w ukryciu". Stereotyp wroga - spiskowca, rozpowszechniany i pod­ trzymywany przez etnocentryzm i tradycję chrześcijańską, wypełniali Żydzi. Powszechne stało się przekonanie, że zaj wszystkimi nieszczęściami i złem kryje się semicki spisek. Antysemityzm spiskowy szczególnie jadowitą formę przyjął w XX wieku. Żydzi byli już nie tylko wrogami Polski, działają­ cymi zawsze i wszędzie przeciwko jej interesom, ale właści­ wie wrogami wszystkich narodów europejskich. Szczegól­ nym powodzeniem cieszyło się przekonanie o spisku Żydów i komunistów przeciw niepodległości Polski. Nienawiść do komunistów miała być kojarzona z nienawiścią do Żydów, ponieważ zarówno jedni, jak i drudzy byli elementami obcy­ mi, wrogimi wobec narodu polskiego. Do pogłębienia ura­ zów i nienawiści przyczynił się demoniczny obraz kupiectwa żydowskiego rozpowszechniony przez rozwijające się miesz­ czaństwo w XIX wieku, który przerodził się w mit o bogac­ twie Ż y d ó w . A n t a g o n i z m m i e d z y o b y d w o m a narodami wzmógł tradycjonalizm i hermetyzm narodu żydowskiego, znajdującego się w diasporze. Żydzi byli uważani za naród nigdzie się nieasymilujący, który nie przywiązuje się do kra­ ju, w którym żyje. Uważano ich za wyobcowanych ze środo­ wiska polskiego. Żyd to simmlowski wędrowiec. Jest tym, 10 11 Numer 10/2005 �Katarzyna Czuban niechęci i nienawiści lub zwykła ignorancja. Komentarzem niech będą słowa wypowiedziane przez R. Scharfa: Ja nad tym boleję, ale się temu nie dziwię. 35 1 Określenia tego użył Jean Paul Sartre - głoszeniu antysemityzmu nie może towarzyszyć przywilej korzystania ze swobody głoszenia po­ glądów - to przede wszystkim namiętność. 2 J. Błoński, Biedni Polacy patrzą na getto, Kraków, s. 20. 3 Słownik języka polskiego, s. 387. red. M. Szymczak, Warszawa 1996, t. 2, 4 Zdaniem Barbary Smoleń niemiecki Auenseiter jest kliszą przejęte go z języka angielskiego autsajdera, jednak w języku polskim oznacza on kogoś, kto dobrowolnie wybrał wyobcowanie (B. Smoleń, Kobieta, Żyd, homoseksualista, „Res Publica Nowa" 1997, nr 6, s. 54). rozbudowany aparat administracyjny masowego morderstwa - na jego usługach mogły być tysiące ludzi, a nawet całe narody. Problem jednak w t y m , że tam gdzie wszyscy są win­ ni, nikogo nie można osądzić. Kara w y m a g a świadomości winy. Czy mają ją ci, którzy tłumaczą popełnione morder­ stwa zwykłym wykonywaniem rozkazów? Jest to najczęst­ szy argument padający w obronie polskich mieszkańców Jedwabnego, którzy spalili żywcem swoich sąsiadów. Czy nie przeraża i nie zastanawia gorliwość wykonywania owych rozkazów? 30 Zdumiewa to tym bardziej, że Polacy również byli prze­ śladowani i czekał ich ten sam los, a jednak nie zawahali się dokonać egzekucji na niewinnych ludziach, swoich sąsia­ dach. Zamienili się z niemych świadków w katów. I chyba nie można usprawiedliwiać zbrodni w Jedwabnem, pogro­ mu w Kielcach i w innych miastach Polski prowokacją NKWD czy zemstą na Żydach za współpracę z okupacyjnymi wła­ dzami, co nawet po pięćdziesięciu latach nadal próbują czy­ nić polscy historycy, ponieważ, jak mówi J.T. Gross, nie ist­ nieją żadne „parametry presji i rozgoryczenia, które sprawi­ łyby, że jedwabiński mord popełniony przez Polaków na Ży­ dach byłby »zrozumiały«". 5 Tamże, s. 54. 6 J. Błoński, dz. cyt., s. 104. 7 A. Kasperek, Obcy współczesnej s. 127. humanistyki, „Opcje" 2003, nr 1,| 8 R. Scharf, O dwóch najsmutniejszych narodach świata, [w:] Roz­ mowy na koniec wieku, rozm. K. Janowska, R Mucharski, Kraków 1997, s. 133. 9 Tamże, 132. 10 E. Jedlińska, Sztuka po Holokauście, Łódź 2001, s. 42. 11 Popularne stało się wówczas hasło Żydokomuna, nuje nadal. 12 G. Simmel, Socjologia, s. 508 - 509. 13 14 które funkcjo przeł. M. Łukasiewicz, Londyn 1975, T. Janos, Oswajanie obcości, „Odra" 1997, nr 4, s. 45. H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, cyt. za E. Jedlińska, dz. cyt, s. 93. 15 Tamże, s. 97. 16 Tamże, s. 90-91. 17 Z. Bauman, cyt. za E. Jedlińska, dz. cyt., s. 27. T. Janos, dz. cyt., s. 47. 18 19 J. Lachte, Panorama współczesnej myśli humanistycznej. Od struk­ tura/izmu do postmodernizmu, przeł. T. Basznik, Warszawa 1999, s. 315-1 31 Dla jednego z bohaterów powieści H. Grynberga najbar­ dziej brzemiennym w skutki doświadczeniem jest „ o d m o w a pamięci, zacieranie śladów wspólnej przeszłości... a zwłasz­ cza manipulacja pamięcią". Dowodem na to są ciągłe pró­ by zatuszowania udziału Polaków w zbrodni w Jedwabnem i przypisania jej Niemcom. Czyni to zarówno prokurator Mon­ kiewicz, jak i wielu autorów artykułów prasowych, dotyczą­ cych z b r o d n i . Oburzenie budzi zarówno sama zbrodnia, jak i usiłowania zrzucenia odpowiedzialności za nią na innych, a także próby jej przemilczenia czy zignorowania. Czytając niektóre z artykułów i wypowiedzi dotyczących Jedwabnego można mieć wrażenie, że perechodnikowski odpowiedni kli­ mat wciąż jest obecny w Polsce, a zbrodnia w Jedwabnem mogłaby się powtórzyć. W takim razie, czy A. Marianowicz ma rację mówiąc, że okupacja wciąż trwa? 32 20 21 22 E. Jedlińska, dz. cyt., s. 93. Tamże, s. 97 i 93. R. Scharf, dz. cyt., s. 135. 2 3 A. Marianowicz, cyt. za J. Wrońska, Strażnik niewygodnej pamię­ ci, „Rzeczpospolita" z dnia 19.08.2000. 24 A. Klugman, Żyd - co to znaczy?, Warszawa 2003, s. 150. 25 J. T. Gross, Upiorna dekada, Trzy eseje o stereotypach na temss. Żydów, Polaków, Niemców i komunistów, Kraków 2001, s. 10. 33 J. Przyboś twierdzi, że „człowieczeństwo zwłaszcza w Pol­ sce, zaczyna się tam, gdzie kończy się antysemityzm . Co można myśleć o Polakach, w których kraju nadal na murach wypisuje się Żydzi do Palestyny oraz Jude rausl, mają miej­ sce spory takie, jak te dotyczące klasztoru sióstr karmelita­ nek czy krzyży w Oświęcimiu, w które zamieszani są przed­ stawiciele polskiego Kościoła i państwa? Przyczyną antyse­ mityzmu w Polsce jest brak elementarnej wiedzy o obiekcie 34 44) 2 6 O Prerechodnik, Czy ja jestem mordercą?, Warszawa 1995, s. 131. 27 28 2 9 S. Krajewski, Żydzi, judaizm, Polska, Warszawa 1997, s. 179. Tamże, s. 179. J. Błoński, dz. cyt., s. 23. 3 0 odpowiedzialność, 31 J.T. Gross, Mord zrozumiały, „Gazeta Wyborcza" 2000, nr 275, H. Arendt, Zorganizowana wina i powszechna „Literatura na świecie" 1985, nr 6, s. 37. s. 14. 32 Cyt. za M. Zalewski, Pomiędzy żywymi a zmarłymi - o prozie Hen­ ryka Grynberga, „Zeszyty Literackie" 1985, nr 11, s. 129. 33 Zob. wymiana poglądów Jana Tomasza Grossa z Tomaszem Sza­ rotą, która miała miejsce na łamach „Gazety Wyborczej" w listopadzie i grudniu 2000 roku. 3 4 Cyt za: M. Zalewski, dz. cyt., s. 129. 35 R. Scharf, dz. cyt., s. 133. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e57777d0d00fe47bea5283182b32719.pdf 929af5a37c31fc4017e50fd17874ffef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5625 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5229 Title A name given to the resource Egzystencja nieautentyczna/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Danel, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Dane Ur. w 1980 roku, socjolog, doktorant W y d z i a ł u Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje - w g ł ó w n e j mierze na problemie intersubiektywności i społecznej dystrybucji wiedzy. Teoretycznym i metodologicznym układem odniesienia do podejmowanych przez niego r o z w a ż a ń jest przede wszystkim fenomenologia społeczna i socjologia wiedzy. Jest autorem a r t y k u ł ó w z zakresu teorii ról społecznych, „ p o n o w o c z e s n o ś c i " i problematyki monitorowania r/nku pracy. Egzystencja nieautentyczna ozważania nad autentycznością i nieautentycznością człowieka niekoniecz, nie muszą implikować zaangażowanie wartościujące, choć potoczne rozumienie tych terminów mogłoby taką konotację sugerować. Nieautentyczność - pojęcie permanentnie nie­ jednoznaczne - w potocznym rozumieniu od­ syła nas do takich pojęć, jak „fałszywość" czy „sztuczność". Są to jednakże kategorie etyczne. Kategorie autentyczności i nieautentyczności są zaś kategoriami ontologicznymi w wymia­ rze socjologicznym. Odnoszą się do ludzkiego sposobu bycia. Sposób bycia jest z kolei SpOSO— R: bem orientacji w świecie i regulacji zachowań ze względu na odczuwany i rozumiany sens znaków i rzeczy, kształtujący specyficzny obraz świata jako całości" . Celem tego artykułu nie jest więc wskazanie moralnego ideału, który człowiek własnym wysiłkiem ma realizować, ani tym bardziej instruktaż, jak mu w tym projek­ cie dopomóc. Praca ta, w s w y m założeniu, m a jedynie stanowić socjologiczny ogląd sposobów uświadamiania sobie przez ludzi siebie samych i swego społecznego domostwa. Dokonane jest to w oparciu i poprzez ontologiczną kategorię nieautentyczności. W Pawluczuk, Wiara a życie codzienne, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 1990, s. 9. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA 1 �Adam Danel 100 Rzeczywistość społeczna w subiektywnym oglądzie Socjologiczny namysł nad problematyką nieautentyczności w życiu społecznym wyma­ ga zaakceptowania dwóch fundamentalnych założeń: 1. założenia o ludzkiej podmiotowości; 2. założenia o ludzkiej wolności. Akceptacja tychże założeń w i ą ż e się w sposób konieczny - z przyjęciem określonej wizji człowieka oraz określonego sposobu ujęcia istnienia społeczeństwa. Pomimo, iż założenia te mają charakter ontologiczny oraz funkcjonują (explicite bądź implicite) we wszystkich orienta­ cjach teoretycznych składających się na huma­ nistyczną perspektywę w socjologii, do dziś dnia pojęcia „wolność" i „podmiotowość" obciążone są wieloznacznością, emocjami i ideologią. Dokonując eksplikacji pojęcia podmioto­ wości i poszukując jego socjologicznego sensu, zacząć wypada od określenia filozoficznego pojęcia podmiotu, wobec którego wszelkie po­ jęcia pozafilozoficzne mają charakter wtórny. Otóż „sam termin »podmiot« wywodzi się wprost z łacińskiego subiectum, będącego odpowiedni­ kiem greckiego hypcAeiménon (od hepókeimai). Hepókeimai zaś oznacza dosłownie: »znajdować się pod czymś, u spodu czegoś«, a niedosłownie: »być podstawą, założeniem czegoś«. W źródło­ wym zatem znaczeniu podmiot jest tym, co znaj­ duje się u podłoża czegoś, tym co utrzymuje coś innego, jest jego substratem czy substancją" . 2 Problematyka podmiotowości obejmuje roz­ legły i wieloaspektowy zespół zagadnień. W 2 A. Węgrzecki, Zarys fenomenologii podmiotu, Ossolineum, Kraków 1996, s. 11-12. 3 R. Cichocki, Podmiotowość w społeczeństwie, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2003, s. 49. 4 P. Sztompka, Socjologiczna teoria podmiotowości, [w:] P. Buczkowski i R. Cichocki (red.), możliwość, rzeczywistość, konieczność, Podmiotowość: swej istocie odnosi się do usytuowania i aktyw­ ności jednostki w społeczno-kulturowym świecie. „Zdeterminowanie i twórczość, nawyk i sponta­ niczność, naciski sytuacyjne i autodeterminacja, reifikacja i emancypacja, ponadindywidualne struktury i aktywność indywiduów, zniewolenie i rewolucja, alienacja i dezalienacja, struktura społeczna i tożsamość jednostki - wszystkie te opozycje dotykają jakichś aspektów podmioto­ wości" . Próbując jednakże dokonać delimitacji obszaru obejmowanego przez pojęcie podmio­ towości, można przyjąć - zgodnie z sugestią Piotra Sztompki - iż genus pfoximum sociologicznej idei podmiotowości to relacja działania i struktury" a podmiotowość w sociolosicznvm znaczeniu tezo terminu to istotny aktyw nv wpływ działań ludzkich na kształt struktury społecznej" . 3 4 5 Przyjmowane w tej pracy ontologiczne założenie o podmiotowości, można sformuło­ wać - bazując na propozycji Ryszarda Cichoc­ kiego - w postaci trzech komplementarnych stwierdzeń: 1. działania społeczne nie są jednoznacz­ nie i całkowicie zdeterminowane ani przez kon­ stytucję biologiczną podmiotu, ani przez wpływy społeczne, którym podmiot ulega; 2. struktury społeczne wszystkich typów (idealne, organizacyjne, materialne) są plastycz­ ne wobec aktywności podmiotów; 3. relacja działań i struktur ma charakter obustronny . Podsumowując zatem, koncepcja podmioto­ wości zrywa z pozytywistyczną wizją człowieka i świata w XIX-wiecznej socjologii. Uwydat6 7 1989, s. 12-13. 5 Ibid., s. 12-13. 6 Założenie Ryszarda Cichockiego o podmiotowości jest w zasadzie syntetycznym ujęciem dialektycznej teorii podmiotowości Piotra Sztompki. Zob. ibid., s. 19-25. 7 Por. R. Cichocki, op. cit., s. 76. Nakom, Poznań BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna niając strukturotwórczą rolę ludzkich działań, podważając absolutną obiektywność społeczne­ go świata oraz kwestionując fatalizm, zarysowu­ je ona obraz człowieka twórcy {homo creator), podmiotu społeczeństwa. Z pojęciem podmiotowości na gruncie nauk społecznych, kojarzone bywa pojęcie wolności. Nie są to jednak pojęcia tożsame. Wolność sta­ nowi raczej istotny atrybut podmiotowości czło­ wieka, umożliwiając mu przekroczenie obszaru tego, co przedmiotowe . Podobnie jak w przypadku koncepcji pod­ miotowości, problematyka wolności w rozwa­ żaniach socjologicznych ma charakter wtórny wobec sposobów jej rozumienia przez filozo­ fów. Historia filozofii jest w znacznej mierze zapisem rozważań wokół koncepcji wolności, by wymienić tylko: stoików, Platona, św. Toma­ sza Duns Szkota Karteziusza Thomasa Hobbesa Immanuela Kanta lohna S Milla Maxa Schelera czy egzystencjalistów. Nie wnikając we wszystkie zawiłości i subtelności poszczęgólnych stanowisk, można stwierdzić, iż pojęcie wolności rozumiane jest zazwvczai na. czterv różne sposoby (czasem ujmowane rozłącznie czasemkoniunkcyjme): 101 WOLNOŚĆ WOLNOŚĆ ZEWNĘTRZNA WOLNOŚĆ WEWNĘTRZNA 8 Pierwsza dychotomia - to rozróżnienie wol­ ności wewnętrznej, a więc indywidualnego czło­ wieka i wolności zewnętrznej, społeczno-poli­ tycznej. Drugi podział - to rozróżnienie „wolności od" i „wolności do" oraz uwypuklenie dwóch aspektów wolności: negatywnego i pozytywnego. „Wolność od" jest absencją przymusu, koniecz­ ności fizycznej, brakiem całkowitego zdetermi­ nowania. „Wolność do" jest zaś możnością uczy­ nienia inaczej i uzdolnieniem do rozstrzygnięcia wyboru. 8 Por. A. Węgrzecki, op. cit., s. 85. 9 P.L. Berger, Zaproszenie do socjologii, tłum. J. Stawiński, P W N , Warszawa 2001, s. 135. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA WOLNOŚĆ OD (ASPEKT NEGATYWNY) WOLNOŚĆ DO (ASPEKT POZYTYWNY) SCHEMAT 1: CZTERY PŁASZCZYZNY WOLNOŚCI (OPR. AUT.) Na gruncie socjologii problematykę wolności najczęściej sprowadza się do relacji „jednostka społeczeństwo", która ma charakter dialektycz­ ny. I tak, z jednej strony, społeczeństwo zniewala jednostkę, ma ograniczający wpływ na jej spon­ taniczną aktywność, z drugiej zaś, w konfron­ tacji z rzeczywistością społeczną, człowiek jest aktywną przyczyną, a -jakpowiada Peter L. Ber­ ger - „stwierdzenie: »muszę« jest nieprawdziwe prawie w każdej sytuacji społecznej" . Jednostka może więc wypowiedzieć posłuszeństwo swemu społeczeństwu. Inną sprawą są negatywne kon­ sekwencje, które akt ten nieuchronnie by na nią sprowadził Niemniej jednak jednostka ma taka możliwość.' 9 Wolność, podobnie jak podmiotowość, jest pojęciem trudnym do operacjonalizacji i na­ ukowego badania. „Wolność - pisze Berger - nie jest faktem empirycznym. Mówiąc ściślej, cho­ ciaż wolność może być przez nas doświadczana z pewnością równą pewnikom empirycznym, �Adam Danel 102 \ CZAS PRZESTRZEŃ NASTĘPCY • Carnap wraz z inny­ mi przedstawicielami Koła W i e d e ń s k i e g o uznałby za pozbawio­ ne sensu i odmówiłby i m miana naukowo­ ści. Burrhus F. Skin¬ ner - kolejny badacz o pozytywistycznej proweniencji - uznał­ by z kolei iż założenia te schlebiają człowie¬ kowi dostarczając mu tvm 'samym wzmoc­ nień- w y n i k a j ą z a ś z naszej niewiedzy isa wybiec em stosowa nvm cdy nie można inacźei w y t ł u m a c z y ć pewnych zjawisk. Z całą pewnością w ramach naukowe­ go dyskursu nie jest możliwe pełne, esencjonalne ujęcie zjawi• ska wolności. Jednakże SCHEMAT 2: EGOCENTRYCZNA STRUKTURA SPOŁECZNEGO ŚWIATA (OPR. AUT.) „jedynie intelektualny to nie jest możliwe jej dowiedzenie jakimikol­ barbarzyńca może utrzymywać, że rzeczywistość wiek metodami naukowymi. (...) Cokolwiek to tylko to, co daje się uchwycić metodami na­ może się w subiektywnej świadomości jednostki ukowymi" . Wulgarna redukcja, upraszczająca pojawić jako wolne, w systemie naukowym oka­ obraz człowieka i świata w imię kanonów meto­ że się ogniwem w jakimś łańcuchu przyczyno­ dologicznej poprawności i - w efekcie - będąca wym" . Max Scheller wskazuje z kolei, iż „to, negacia humanistyki jest równie nieuprawniona czym jest wolność, rozumiemy tylko w obrębie jak stwarzanie iluzji poznania blizszeco poezji naszego życia wolitywnego, a nigdy poprzez rozważanie teoretyczne" . Jak zatem możliwe jest myślenie socjologicz­ Poczynione powyżej założenia o podmioto­ ne bez porzucenia wizji człowieka jako wolnego wości i niezbywalnej wolności człowieka Rudolf podmiotu? 12 10 11 10 Ibid., s. 117-118. 11 M . Scheller, Rozważania i metafizyki wolności, 1 2 dotyczące P.L. Berger, op. cit., s. 133. fenomenologii „Znak" 11 1963, s. 1275. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 103 Właściwą drogę wytyczył Edmund Husserl. W ślad za nim poszedł Alfred Schiitz, którego ustalenia stały się przyczynkiem do powstania socjologii fenomenologicznej, etnometodologii i socjologii egzystencjalnej. Nastąpiła zasadni­ cza zmiana perspektywy - „fenomenologiczny zwrot w socjologii" . Środek ciężkości zain­ teresowań przeniesiony został z obiektywnej rzeczywistości na świadome podmioty. Dekonstrukcja naturalizmu pozwoliła na odejście od obrazu człowieka jako istoty reaktywnej, której cechy i działania są całkowicie zdeterminowane przez zewnetrzno-obiektywna rzeczywistość Podkreślaiac konstytutywna role intencionalnei świadomości fenomenologia dostarczyła obrazu człowieka iako wolnego podmiotu przy czym samą wolność sprowadziła do poziomu aksjo¬ matu któreco sie wnrawdzie nie kwestionuie ale którego się również nigdy w pełni nie wyjaśnia. 13 D o k o n u j ą c fenomenologicznego zwrotu i analizując rzeczywistość społeczną w nasta­ wieniu humanistycznym, należy przyjąć i utrzy­ mywać w najpełniejszym zakresie subiektywny punkt widzenia. Punktem wyjścia uczynić trze­ ba fenomenalne doznania podmiotu, sens jego doświadczeń. To one bowiem są tym, co konsty­ tuuje rzeczywistość. W codziennym życiu człowiek doświadcza społecznego świata tak, jakby był on zorganizo­ wany wokół jego własnej osoby. Świat społeczny ma strukturę egocentryczną . Podmiot stano­ wi jego centrum, „punkt zerowy", na którym zorientowana jest jego konstytucja. Świat ten posiada znaczenie i sens dla niego i poprzez 14 13 Zob. M . Roche, Fenomenologiczny zwrot w socjologii, niego. Zawsze odnosi go do swojej rzeczywistej, biograficznie zdeterminowanej sytuacji. Jego system istotności selekcjonuje i grupuje poszcze­ gólne przedmioty zgodnie ze schematem osobi­ stych planów i potrzeb. Rozciągły przestrzennie i czasowo świat, zorganizowany wokół „tu i te­ raz" doświadczającego podmiotu, rozwarstwia się wedle stopnia znajomości i anonimowości. Dzieli się na świat współczesnych, przodków i następców. Egocentryczna struktura świata ukazuje, że własna świadomość i własne doświadczenie są uprzywilejowane. Dodać tu jednak trzeba, że świat doświadczany przez podmiot jest polem możliwego działania innych i z ich perspektywy zorganizowany jest w analogiczny sposób. Świat społeczny przekracza obszar jednostkowego do­ świadczenia. Jest intersubiektywnym światem kultury, uniwersum znaczeń. Mostem łączącym subiektywne i intersubiektywne ujęcie świata jest generalna teza przekładalności perspektyw. Ciało (oraz związana z nim przestrzeń), czas (subiektywny i obiektywny) i inni są ontologicznym fundamentem świata przeżywanego; „sta­ nowią najogólniejsze warunki doświadczenia, które narzucone są każdemu. Są one granicami, w ramach których subiektywne doświadczenie świata przeżywanego strukturalizuje się na róż­ ne sposoby" . W rozpatrywaniu podmiotu, ludzkiego Ja jako centrum społecznego świata, nie chodzi tyl­ ko o wyróżnienie go w stosunku do tego, co jest poza nim i oddzielenie tego, co własne, od tego, co obce. Człowiek nie jest bowiem zamkniętym 15 współczesnej, PIW, Warszawa 1984, s. 153, 180; oraz [w:] Z. Krasnodębski [red.), Fenomenologia i socjologia. A. Schütz, Świat społeczny Zbiór tekstów, [w:] P. Sztompka (red.), Metodologiczne podstawy 14 PWN, Warszawa 1989, s. 458-474. Zob. A. Schiitz, Fenomenologia i nauki społeczne, [w:] socjologii. Wybór tekstów, i teoria działania społecznego, WUJ, Kraków 1980, s. 155-156. Z. Krasnodębski (red.), Fenomenologia i socjologia, op. cit., 15 s. 124-127; zob. także: A. Schutz, Potoczna i naukowa 1971, s. 20; cyt za: D. Lachowska, Codzienność i rozumienie w teońi interpretacja ludzkiego działania, Alfreda Schulza, [w:] Z. Krasnodębski (red.),Ctótranscendentdizmu [w:] E. Mokrzycki (red.), Kryzys i schizma. Antyscjentyczne tendencje w socjologii 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA A Schütz, Das Problem der Relevanz, Suhrkamp, Frankfurt ku hermeneutyce, PWN, Warszawa 1987, s. 166. �Adam Danel 104 kosmosem, „monadą bez okien" - jak chciał tego Leibniz . Geneza ludzkiego umysłu nie jest „monologiczna", lecz dialogiczna - powstaje w nieustannym dialogu z innymi (o czym świad­ czą takie procesy, jak: socjalizacja, kulturalizacja czy wychowanie). Owo „centrum" rozumieć raczej należy jako to, z czego coś się wyłania (bądź intencjonalnie, bądź samorzutnie) i jako to, do czego coś prowadzi. Sensowna aktywność podmiotu jest poddawana interpretacji przez innych i odwrotnie 16 sensowne aKtv innvcn sa interpretowane przez podmiot. Tylko przez odniesienie do podmiotu pewne typy stosunków społecznych i elementów kultu­ ry zyskują specyficzny sens. Podmiot w każdej chwili swego świadomego życia znajduje się w jakiejś sytuacji, „jest ona w swej konkretnej tre­ ści nieskończenie zmienna - dlatego, że z jednej strony jest wyartykułowana biograficznie jako, by tak rzec, produkt wszystkich poprzednich sy­ tuacji, z drugiej zaś, że jest względnie »otwarta«, to znaczy może być w różny sposób na podstawie danego »17zasobu wiedzy definiowana i opanowyWcina. umysłu, który skłonił go do przyjęcia nieauten­ tycznych postaw i zrozumieć ich odniesienie w sferze działań. Chodzi tu o ukazanie orien­ tacji społecznej podmiotu, a więc zgeneralizowanych tendencji do postrzegania, odczuwania, wartościowania i reagowania na rzeczywistość społeczną . Warto w tym miejscu zaznaczyć, że powstające różnice w obrazach świata nie są wynikiem deformacji w procesach pozna¬ nia, ale są rezultatem odmiennych procesów społecznych, przyjmowanych i dokonywanych definicji sytuacji wyznaczających granice tego, co rzeczywiste. 18 Wyróżnić m o ż e m y dwie zasadnicze zgeneralizowane tendencje do postrzegania świa­ ta przyjmowane przez aktorów społecznych. Pierwszą z nich nazwijmy plastycznym obrazem świata. Tutaj wszelkie sytuacje, w które wkracza jednostka, charakteryzują się pewnym „otwar­ ciem", „plastycznością" wobec jej aktywności. Jednostka dostrzega różne możliwości działa­ nia. Stale „nosi w sobie" możliwość kontestacji czy też transgresji kulturowego status quo. Swą podmiotową aktywność podejmuje ze względu na aksjologiczne preferencje a nie zewnętrzne przymuszenia Źródłem konformizmu - który Narodziny n i e a u t e n t y c z n o ś c i zarazem konieczny jest dla skuteczności działań iest przede wszystkim wewnętrzne przeko Z punktu widzenia nieautentyczności de­ cydujący jest sposób, w jaki aktor społeczny name wewnętrzna kontrola Materia znaczeń napełnia sensem społeczny świat, którego jest wartości czy norm wzniesiona przez przodków centrum. Odpowiadając na pytanie: „co ten i współczesnych stanowi zasób z którym nod świat społeczny znaczy dla działającego czło­ miot kieruie sie ku otwartemu horyzontowi wieka?" i ukazując sposób, w jaki ten świat jawi przyszłości Doświadczane wielowymiarowości się w toku doświadczenia, możemy ujawnić stan i plastyczności, jednostka traktuje tenże świat 16 Leibniz pisał: „Monady nie mają okien, przez które by 2003, s. 113; cyt. za: Z. Krasnodębski, O związkach cokolwiek mogło się do nich dostać lub z nich wydostać. fenomenologii i socjologii. Wprowadzenie, [w:] idem (red.), (...) Naturalne zmiany monady pochodzą od jakiejś Fenomenologia i socjologia, op. cit., s. 37. zasady wewnętrznej, ponieważ przyczyna zewnętrzna nie 18 Por. M . Ziółkowski, Orientacje indywidualne a system może wywierać wpływu w jej wnętrzu". G.W. Leibniz, społeczny, Monadologia, tłum. H . Elzenberg, U M K , Toruń 1991, s. 48. i M . Ziółkowski (red.), Orientacje społeczne 17 A. Schütz, Strukturen der Lebenswelt, Taschenbuch mentalności, [w:] J. Reykowski, K. Skarżyńska jako element Nakon, Poznań 1990, s. 57. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 105 jako pole możliwości, ekspresji (eksternalizacji) własnej subiektywności i samorealizacji (przy czym nie jest tutaj ważne, czy będzie to makiawelizm, czy autodeterminacja przez społecznie aprobowane wartości). Tylko w tak postrzega­ nym świecie człowiek może stać się „sobą" i ta­ kim pozostać. Przeciwstawną orientacją jest perspektywa, którą nazwać można zreifikowanym obrazem społecznego świata. Reifikacja jako odmiana świadomości sprawia, iż wszelkie instytucje spo­ łeczne postrzegane są jako posiadające własną realność, niezmienne i oczywiste same przez się. Ich zmiana nie jest dostrzegana nawet jako realna możliwość. Istniejący porządek społeczny jawi się jako naturalny i nieodwołalny. Zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umy­ śle człowieka jest źródłem tego, co psycholo­ gowie nazywaia utrata poczucia kontroli nad otoczeniem Świat społeczny doświadczany iest w kategoriach powinności których niespełnie­ nie iawi sie iako skok w szaleństwo a wszelkie formv ekstazy (bycia poza wykraczania poza) czy transrresii sa traktowane iako nonadnie cie w nierzeczywistość. Zachowanie człowieka nrzvbiera formę inercvinei asvmilacii swoistego L w „ > hlizszean bierności niz rzeczywiste, twórrzei .ktywnośri nodmiotn W b , ś n i e wtedy - adv snhie J v w n e odbieie rzeezvwi stośei w «rn, m ?en7^w7^^^ mieniu świadomości przypiera zreitiKowaną postać się nieautentyczny sposób bycia, jest warunek Konieczny meautentycznosci, który w pewien sposób wiąże się z jej istotą, ale jej jeszcze nie stanowi. 19 Zob. M . Merleau-Ponty, Czym jest fenomenologia?, Rola społeczna: zaangażowanie i dystans Fenomenolog francuski Maurice Merleau¬ -Ponty wskazał, iż rozpoznanie poza własnymi działaniami świata, który jest dany podmioto­ wi, możliwe jest dlatego, że podmiot jest dany samemu sobie . Człowiek nie tylko istnieje, ale ma pewien stosunek do swego istnienia; może u c z y n i ć siebie przedmiotem własnej reflek­ sji. Pytanie: „kim jestem?" jest fundamentalną kwestią naszej społecznej egzystencji. Udzielane nań odpowiedzi kolei sprzęgnięte z subiek­ tywnym oglądem rzeczywistości w obustronnie koniecznej koegzystencji. Za Zbigniewem Bokszańskim przyiać wiec można teze o wzaiemnvch uwarunkowaniach koncepcii siebie i świata społecznego . 19 20 Mówiąc o refleksyjnym stosunku podmiotu do samego siebie, wkraczamy w szeroko podej­ mowaną w naukach społecznych problematykę tożsamości. Generalnie rzecz biorąc, „pojęcie tożsamości w socjologii i psychologii społecznej odnosi się najczęściej do sfery autodefinicji ak­ tora społecznego (...). Można w związku z tym określić je jako zbiór wyobrażeń, sądów i prze¬ konań owego aktora o samym sobie" . Ujmując rzecz jeszcze lapidarniej, za Anthonym Giddensem można przyjąć, iż indywidualna tożsamość „jest to »ja« pojmowane przez jednostkę w ka­ tegoriach biograficznych" . Ponieważ biogra­ fia jednostki praktycznie zawsze uwikłana jest 21 22 życie społeczne tożsamość konstytuuje sie w dialogu z innymi, w toku interakcji społecz- 22 A. Giddens, Nowoczesności „Ja" i społeczeństwo Warszawa 1995, s. 103. A. Szulżyńska, PWN, Warszawa 2002, s. 75. 20 Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie a obraz innego, „Kultura i Społeczeństwo" 3 1984, s. 171-172. 21 Z. Bokszański, Tożsamość, [w:] Encyklopedia socjologii, t. W, Oficyna Naukowa, Warszawa 2002, s. 252. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA w epoce późnej tożsamość. [w:] J. Migasiński, Merleau-Ponty, Wiedza Powszechna, nowoczesności, tłum. �Adam Danel 106 nych, przy czym tożsamość jest nie tylko „pro­ duktem" interakcji, ale także determinantem jej przebiegu. Wart podkreślenia jest fakt, i ż tożsamość konstytuuje się nie tylko w relacji poznawczej do świata, ale także emocjonalnej . Emocjo­ nalne naznaczenie społecznego świata, procesy jego odczuwania i doświadczania, społeczna kategoryzacja i stygmatyzacja - wszystko to ostatecznie sumuje się w jakiejś postaci obrazu samego siebie. Tożsamość - tak j ak j est ona tutaj uchwycona - ma fundamentalne znaczenie dla społecznej egzystencji człowieka. Pozwala ona jednostce urzeczywistnić się w społeczeństwie, chroni ją przed egzystencjalnie pojętym lękiem i trwoea czy wreszcie zapewnia jej ontoloeiczne bezpieczeństwo" - by posłużyć sie terminem ukutym przez Ronalda D.Lainga,aupowszechnionvm przez Anthonv'eeo Giddensa Ber cer dobrze to ilustruje »wraca do rzeczywistością Przypomina sobie swoje nazwisko, adres i zawód, swoje plany na następny dzień. Przechadza się po domu, pełnym potwierdzeń przeszłej i obecnej tożsa­ mości. Słucha odgłosów miasta. Może nawet obudzi żonę i dzieci i zostanie uspokojony przez ich zatroskane zapewnienia. Wkrótce może śmiechem skwituje niedorzeczność tego, co się właśnie zdarzyło, zajrzy do lodówki, żeby coś przekąsić lub do barku, żeby coś łyknąć na sen i pójdzie do łóżka z postanowieniem, że będzie śnił o awansie . 23 - Spójrzmy na przykład na człowieka zbudzo­ nego w nocy przez jeden z tych koszmarów sennych, w których traci się całkowicie poczucie tożsamości i miejsca. Nawet w chwili przebu­ dzenia realność jego własnego istnienia i jego świata wydaje mu się senną fantasmagorią, która może zniknąć lub zmienić się za jed­ nym mrugnięciem powieki. Przebudzony, leży w łóżku tknięty czymś w rodzaju metafizyczparaliżu, czując się oddalony co najwyżej 0 krok od owego unicestwienia, które zagrażało mu w przerwanym właśnie śnie. Przez kilka chwil tak boleśnie j asnej świadomości j est w sta­ nie nieomal zmysłowego kontaktu ze śmiercią 1 - wskutek tego - z nicością, lecz wówczas po omacku sięga po papierosa i , jak to się mówi, 23 Emocjonalna, uczuciowa sfera człowieka, często 24 Ten długi cytat wskazuje na jeszcze jedną istotną kwestię. Otóż zachwianie tożsamości powoduje, że także inne aspekty realności świata są zagrożone. Potwierdza to tezę, iż tożsamość i obraz świata warunkują się wzajemnie. Obraz samego siebie, w mniejszym lub więk­ szym stopniu, jest odbiciem uczestnictwa jed­ nostki w grupach społecznych i zajmowane­ go przez nią (przypisanego bądź osiągniętego) miejsca w strukturze społecznej. Pojęcie tożsa­ mości łączy więc w sobie zagadnienie refleksyj­ nych podstaw działania jednostkowego z proble­ matyką ról społecznych. Przyjmując perspektywę teorii ról, można postrzegać jednostki jako aktorów w teatrze lub jako uczestników gry. „Naturalne stosunki społeczne - pisze Erving Goffman - powstają w taki sam sposób, w jaki powstaje sytuacja na scenie: przez w y m i a n ę dramaturgicznie uwznioślonych działań, reakcji na działania i zamykających kolejne sceny odpowiedzi. Sce­ nariusz nawet w ręku niewprawnego aktora może ożyć dlatego, że samo życie ma konstruk­ cję dramatyczną. Oczywiście nie cały świat jest Uwagi na marginesie książki Existential Sociology, „Studia bagatelizowana przez socjologów, stała się rdzeniem Socjologiczne" 4 1980, s. 315-331. socjologii egzystencjalnej. Zob. przeglądowy artykuł 24 P.L. Berger, op. cit., s. 139. M. Czyżewskiego, O programie socjologii egzystencjalnej. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 107 sceną, lecz niełatwo rozstrzygnąć, w jakiej mie­ rze sceną nie jest" . Czym jest więc rola społeczna? Zdaniem Pawła Rybickiego, „można ją określić jako spo­ łecznie wydzielony zakres działania, jako ciąg zachowań i działań spełnianych przez człowieka zajmującego określoną pozycję społeczną. (...) Jest zawsze szczególnego rodzaju schematem społecznym i jest tokiem działalności, który ten schemat wypełnia. Jest zawsze dwoista; nie ma roli społecznej bez określającego ją schema­ tu i nie ma roli bez człowieka który w swych zachowaniach i działaniach ów schemat realizu­ je" . Rola społeczna zawiera w sobie oczekiwa­ nia określone przez współrzędne wyznaczające umiejscowienie jednostki w przestrzeni" społecznei Peter L Berger stwierdza wręcz że rola może bvć zdefiniowana iako typowa odpowiedź na typowe oczekiwania" . 25 26 27 Oczekiwania, z jakimi spotyka się aktor od­ grywający swą rolę na społecznej scenie, pocho­ dzą ze zróżnicowanych źródeł. Są to: a) oczekiwania wynikające ze scenariusza chodzi tu o aksjonormatywne podłoże aktywno­ ści, wyznaczające zobiektywizowane schematy zachowań; b) oczekiwania ze strony innych aktorów - są to oczekiwania ze strony partnerów interakcji; c) oczekiwania ze strony publiczności - źró­ dłem oczekiwań są tutaj audytoria będące dla jednostki układem odniesienia. Warto w tym miejscu nawiązać do myśli Ralpha Lintona, 25 E. Goffman, Człowiek ™ teatrze życia codziennego, który stwierdził, i ż „jesteśmy skłonni grać dla publiczności, nawet gdy publiczności nie ma" . Chodzi t u przede wszystkim o w y o b r a ż a n e przez jednostkę zobowiązania wobec „przod­ ków" i „następców", a także - w przypadku osób wierzących - istot nadprzyrodzonych. Stopień spełnienia tych oczekiwań pozwala odnieść zachowanie jednostki do opozycji kon­ formizm - nonkonformizm . Poczynione dotychczas ustalenia definicyjne dotyczące roli społecznej pozwalają wyodrębnić jej trzy komponenty. Są to: 1. wymogi i oczekiwania wobec jednostki przypisane zajmowanej przez nią pozycji spo­ łecznej; 2. subiektywna ocena sytuacji interakcyjnej; 3. uzewnętrznione zachowania. Czerpiąc z metaforyki teatralnej, można po­ wiedzieć, iż odgrywanie roli wiąże się z włoże­ niem określonej maski. „Nie jest chyba dziełem historycznego przypadku - pisał Robert Ezra Park - że pierwszym znaczeniem słowa »osoba« (person) jest »maska«. Jest to uznanie faktu, że każdy zawsze i wszędzie, bardziej lub mniej świadomie, odgrywa jakąś rolę. (...) To właśnie w tych rolach znamy się nawzajem i znamy sa­ mych siebie" . 28 29 30 Maska jest funkcjonalną koniecznością życia społecznego. Jest środkiem komunikacyjnym; oszczędza czas i emocjonalną energię. Maska jest także - chciałoby się powiedzieć - koniecz­ nością antropologiczną, bowiem: „nie wystarcza ukazuje, że świat społeczny jest również zamieszkiwany tłum. H . Datner-Śpiewak, P. Śpiewak, KR, Warszawa przez ludzi pozbawionych tej fundamentalnej sprawności, 2000, s. 100. jaką jest wyczucie gry. Wydaje się więc, że wobec 2 6 P. Rybicki, Struktura społecznego społecznej, świata. Studia z teorii Iluzje codzienności. 2 7 P.L. Berger, op. eh., s. 93. 28 R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, tłum. A. Jasińska-Kania, PWN, Warszawa 2000, s. 113. 2 9 Ujmując życie społeczne jako grę, Pierre Bourdieu 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 tych typów ludzi tradycyjna opozycja konformizm nonkonformizm nie ma zastosowania. Zob. M . Jacyno, PWN, Warszawa 1979, s. 462, 463. BARBARZYŃCA O teorii socjologicznej Pierre a Bourdieu, IFiS PAN, Warszawa 1997. 3 0 R.E. Park Race and Culture, Glencoe 1950, s. 249; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 49. �Adam Danel 108 nam fakt, że istniejemy. Musimy istnieć dla i n ­ nych, istnieć przez innych" . Wobec tego w tymże artykule problematyczne nie jest samo funkcjonowanie masek w świecie społecznym. Problemem jest sytuacja, w której maska przenika do wnętrza człowieka, stając się jądrem jego tożsamości. Gaston Bachelard wskazał, iż maska jest synte­ zą dwu przeciwieństw: dysymulacji i symulacji . Dysymulacja wiąże się z ukrywaniem, zatajaniem czy po prostu nieujawnianiem pewnych aspektów siebie. „Tymczasem symulacja stawia pod zna­ kiem zapytania różnicę między »prawdziwym« a »fałszywym«, między światem »rzeczywistości« a światem »wyobraźni«" . Symulacja narusza zasadę rzeczywistości. Nie jest ona prostym uda­ waniem. Ktoś kto symuluje chorobę wywołuje sobie pewne j ej objawy. Analogicznie jest w przy¬ padku roli społecznei (maski) Z iednei strony iest ona konstruktem społecznym pewna społeczna abstrakcia z drugiei zaś człowiek ia odgrywaiacy nie tylko działa zgodnie'z iei schematem ale tak ze w pewnych sytuaciach odpowiednio (do tego) czułe Tak wiec sfera ziawisk nsychicznych iest nieustannie przenikana nrzez siły snołeczne" Kwestie te dobrze oddaie myśl Georga Santay' anv Każdy kto iest newIn sweanumysłu dumny 31 32 33 34 zelweanurzędu rzy nrzeiety swoim nhnwiazkiem n r z v i m ^ i e m ! , k e r r L z n / p n z w l rei m L e bv a a a r S f lmvm 7 ^ 2 1 1 2 2 c l była nim samym, przelewa na nią całą swą próż­ ność. J ak długo żyje i podlega niepokojom własne­ go ciała, jak wszystko cokolwiek żyje, tak długo w duszy tworzy ideę i bardziej z dumą niz żalem ofiarowuje swe życie na ołtarzu Muz . 31 G. Bachelard, Fenomenologia maski, [w:] M . Janion Poszukując własnego miejsca na społecznej scenie, odgrywamy role i z a k ł a d a m y maski. Każdą rolę można odgrywać świadomie lub bez udziału refleksji, z mniejszym lub większym zaangażowaniem. Maska jako istotne akceso­ rium identyfikacji (tożsamości), może być mniej lub bardziej elastyczna. W społecznej dramie występują więc dwojakiego rodzaju aktorzy. „Na jednym krańcu - pisze Goffman — mamy do czynienia z wykonawcą, którego całkowicie wciąga akcja sceniczna i który może być szczerze przekonany, że zainscenizowana iluzja rzeczy¬ wistości iest sama rzeczywistością Publiczność naicześciei odbiera widowisko w ten sam sposób i tylko sociolog lub malkontent moga wątpić w >>realność« tego, co jest przedstawiane Na dru¬ gim krańcu mamv do czynienia z wykonawca który wobec swei Pry zachowuie dystans Taka możliwość łatwo sobie wyobrazić nikt bowiem nie ma równie dogodnego stanowiska do ob­ serwowania nrzedstawienia iak ktnś ktn sam ie zainscenizował" . ' 36 Stopień zaangażowania w pełnioną rolę spo­ łeczną i zakres identyfikacji z nią wyznacza dwie odmienne jakościowo formy społecznej egzystencji: autentyczność i nieautentyczność. Tworzą one swego rodzaju continuum, którego krańce nie są rzeczywistą reprezentacją sposobu bycia człowieka w społecznym świecie, ale ra­ czej typami idealnymi czy też eksperymentami myślowymi, do których rzeczywiste przypadki mogą się co najwyżej asymptotycznie przybliżać. Niemniej jednak, bieguny owego continuum odzwierciedlają niestabilną sytuację człowie- tłum. A. Chmielecki, St. Czerniak, J. Niżnik, [w:] i S. Rosiek (red.), Maski, t. I I , Wydawnictwo Morskie, A. Chmielecki, J. N i ż n i k i S. Rainko (red.), Problemy Gdańsk 1986, s. 20. socjologii wiedzy, P W N , Warszawa 1985, s. 479. 32 Zob. ibid., s. 14. 33 J. Baudrillard, Precesja symulakrów, 35 [w:] R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przekładów, Baran i Suszczyński, Kraków 1997, s. 177-178. 34 P.L. Berger, Tożsamość G. Santayana, Soliloquies in England and Later Soliloquies, Nowy Jork 1922, s. 133-134; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 86. 3 6 E. Goffman, op. cit., s. 47. jako problem socjologii wiedzy, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 109 ka w świecie społecznym. W żadnym z nich bowiem człowiek nie pozostaje na stałe. „Tak wiele potrzeba energii, aby ściśle przystosować się do maski, że energia ta gdzieś zawodzi. Wówczas najpodstępniej skomponowana twarz się rozpada. Dysymulacja traci swą podstawową jedność" . 37 Należy wreszcie zapytać o ogląd ejdetyczny, 0 istotę tytułowej nieautentyczności. Wspomnia­ no wcześniej, iż warunkiem koniecznym nie­ autentyczności jest zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umyśle człowieka. Wyka­ zano następnie, iż obraz świata i obraz samego siebie warunkują się wzajemnie. Dokonując reifikacji społecznego świata, człowiek doświadcza go w kategoriach powinności. „Wymogi rzeczy­ wistości" nie istnieją jednak same przez się, ale są powiązane ze społecznymi rolami. Zreifikowany obraz świata implikuje więc, że autodefinicje aktora społecznego formułowane są w oparciu 1 poprzez pełnione role społeczne. Niezmienną istotę nieautentyczności stanowi zatem utrata subiektywnego dystansu pomiędzy samym sobą a pełnioną rolą społeczną. Co prawda, zawsze istnieje świadomość innych aspektów siebie, ale są one marginalne i w znacznej mierze przesło­ nięte maską pełnionej roli społecznej. Maska ulega usztywnieniu, podczas gdy - jak sądzi Antoni Kępiński - powinna być jak najbardziej elastyczna, zmieniać się zależnie od sytuacji i być wypadkową prawdziwej reakcji emocjonal­ nej i reakcji rytualnej to znaczy tej której spo­ dziewa się społeczne 'otoczenie Usztywnienie maski powoduje, iż przestaje ona. spełniać swe 38 3 7 G. Bachelard, op. cit., s. 21. 3 8 A. Kępiński, Poznanie chorego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s. 100. 39 4 0 społeczne zadanie (środka komunikacyjnego i zwierciadła społecznego), a człowiek „nieza­ leżnie od tego, co wokół niego i w nim samym się dzieje, kroczy przez życie na kształt posągu, dużych czy małych rozmiarów" . Utrata jednostkowego autentyzmu zaciera granice pomiędzy tworem a twórcą. Rola spo­ łeczna zaczyna być traktowana jako rzeczywisty byt. Przestaje być czymś, co się robi, a staje się czymś, czym się jest. Nietrudno wyobrazić sobie dyrektora, który nie potrafi (nie chce) „przestać być" dyrektorem po opuszczeniu przestrzeni swego gabinetu. Zmiana „dekoracji" i „publiczności" nie prze­ rywa występu, o czym często boleśnie przeko­ nuje się jego rodzina. Sam moment przejścia na emeryturę staje się dla niego swoistą sytuacją graniczną , często o katastrofalnych konsekwen­ cjach psychologicznych. Uświadomienie sobie bowiem nietrwałości społecznych przypisań, po­ woduje zachwianie ontologicznego bezpieczeń­ stwa co w skrajnych przypadkach prowadzi do uformowania się osobowości schizoidalnej . 39 40 41 Nieautentyczność określić więc można jako fundamentalizm roli społecznej. „Człowiek przyzwyczaja się do bycia w rolach i tak wycho­ wywany w tych rolach nie ma odwagi znaleźć się w tych miejscach poza rolami. To są miejsca dość straszne i trudno jest się znaleźć poza sumą ról" . Człowiek jednak sumą ról być nie musi. Jest on raczej czymś permanentnie niedookreślonym i nieredukowalnym do czegokolwiek. Wskazują na to pojęcia wolności i podmiotowości, a naj­ pełniej wyraża pojęcie osoby . 42 43 R. Rudziński, Jaspers, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978, s. 186-242. 41 Zob. R.D. Laing, Podzielone „Ja". Egzystencjalistyczne Ibid. studium zdrowia i choroby psychicznej, dum. M . Karpiński, Pojęcie „sytuacja graniczna" pochodzi od Karla Rebis, Poznań 1995. Jaspersa. Zob. K. Jaspers, Sytuacje graniczne, [w:] 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Adam Danel 110 R e d u k u j ą c się do pełnionej roli społecz­ nej, człowiek rodzi się po raz wtóry jako homo sociologicus - jednostka doskonale uspołecznio­ na, której aktywność sprowadza się jedynie do pełnienia przeznaczonej jej funkcji społecznej. Można powiedzieć, że homo sociologicus jako nosiciel ról społecznych jest człowiekiem bez in­ dywidualności. Jego podstawowymi cechami są bezrefleksyjny konformizm i pasywność zacho­ wania, będąca w istocie kresem podmiotowości (która najpełniej wyraża się w twórczej aktyw­ ności). Pasywność oznacza bowiem „ogranicze­ nie a nawet brak wolności wyboru - a mówiąc dokładniej, brak zainteresowania dla problema­ tyki wyboru jaki prezentuje ze swej strony homo socioLicus ze względu na narzucone iednost ce zobowiązania i dyscyplinę społeczną" . 44 Jednostce nieautentycznej szczególnie bliska jest „myśl jednowymiarowa" czy „myśl osiadła" , nie pozwalająca jej na myślowe przekroczenie siebie jako tworu społecznego (homo sociologi­ cus) i kontestację rutynowego sposobu istnienia. Ponadto nieautentyczność sprawia, iż jednostka dokonuje symbolizacji własnego doświadczenia wyłącznie przez pryzmat pełnionej roli. Odwo­ łajmy się do przykładu. Urzędnik, który silnie zinternalizował biurokratyczny subświat, świat, który rozwarstwia się wokół jego własnej oso­ by widzi" w kategoriach przepisu jako ścisły nie podlegający dyskusji układ zależności wy¬ mogów i przywilejów Wszelka sytuacja która wymaga od jej uczestników aktywnego udziału zdefiniowaniu staje się dla mego nazbyt W 45 42 M . Paschalska, Człowiek autentyczny i człowiek zniewolony. (Glos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), Strategia życia. Rozważania Jabłonnie, 43 i dyskusje na sympozjum w UMCS, Wrocław 1983, s. 83. idea osoby, [w:] J. Pawlak (red.), Kierunki filozofii współczesnej, 46 Mówienie o nieautentyczności byłoby pozba­ wione sensu, gdyby u jej podstaw nie leżała moż­ liwa autentyczność. Powracając po raz kolejny do metaforyki teatralnej, można powiedzieć, iż — w pewnym sensie i pewnym zakresie — auten­ tyczność to zachowanie „Czystej Formy" w „te­ atrze życia codziennego". Intencją Stanisława Ignacego Witkiewicza, twórcy pojęcia „Czysta Forma", było stworzenie teatru, który nie byłby tylko kopią rzeczywistości, ale swobodnie de­ formowałby życie. Rozpoznawałby on własną dynamikę określona wewnętrzna konstrukcja a nie istniejącym dotąd szablonem Aktor w sztuteatralnej „Czystej Formie" miałby SWiJ rolę CC „jednostka"), najczęściej stosowane jest przez socjologów instytucjonalnie i intelektualnie związanych z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. 44 Syntetyczną wykładnię koncepcji osoby zawiera esej Emmanuela Mouniera, Ogólna problematyczna, wręcz nieznośna. W efekcie, opisana przez Roberta K. Mertona, „wyuczona nieudolność" jako dysfunkcja biurokracji rozcią­ ga się także na inne sfery rzeczywistości. W tym kontekście warto powrócić do wspom­ nianej j u ż tezy o wzajemnych uwarunkowa­ niach koncepcji siebie i świata społecznego. Otóż implikacją tej tezy jest fakt, iż jednostki, które postrzegają siebie w kategoriach konsensualnych (ról społecznych) są także skłonne patrzeć w ten sam sposób na innych . Kategorie subkonsensualne (personalne, indywidualistyczne) są marginalizowane czy pomijane. Rzeczywistość społeczna jest tedy - w oczach jednostki - systemcm ról społecznych, światem, w którym wszy¬ scy ludzie są tożsami z ich społecznymi przypi­ saniami. Przodkowie współcześni następcy są odbierani w aspekcie ról społeczi ych które pełnili, pełnią lub będą pełnić 45 1.1, P. Chmielewski, Homo sociologicus - model a rzeczywistość, „Studia Socjologiczne" 3 1998, s. 78. Pojęcie „myśl jednowymiarowa" pochodzi od Herberta Marcuse, a „myśl osiadła" od Gillesa Deleuze. Wyd. U M K , Toruń 1995, s. 178-181. Pojęcie osoby, coraz 4 6 powszechniejsze w socjologii (jako synonim pojęcia s. 175-178. Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie..., op. cit., BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 111 nie tyle odgrywać, co stwarzać (nie przekraczając jednakże idei formalnej utworu) . Autentyczny aktor społeczny jest więc dys­ ponentem swej roli. Staje się ona narzędziem do możliwie pełnej realizacji tego, co w nim tkwi. Pozwala wówczas na „wyraz czegoś, co może być przypisane zjawisku rozleglejszemu i trwalsze­ mu n i ż bieżąca rola lub sposób jej wykonywa­ nia czemuś w skrócie co charakteryzuje nie rolę, lecz osobę - chodzi o trwały charakter moralny, osobowość, wyposażenie biologiczne i tak dalej" . Z całą pewnością nie jest to t a k ż e wywód wy­ czerpujący. Poznanie z a k o ń c z o n e , poznanie, które zwolnione j u ż jest z obowiązku dal­ szych dociekań, to n i e w ą t p l i w i e contradictio in termims . Jednocześnie trzeba zdać sobie sprawę z ogra­ niczeń socjologicznego poznania. Otóż rzeczy­ wistość społeczna będąca przedmiotem socjolo­ gicznej refleksji to nie tyle pewien byt, co raczej proces ustawicznie zmienny i płynny. Przedmio­ tem poznania nie jest więc to, co gotowe, lecz to, co się staje. My zaś - jak twierdzi Henri Berg­ Oczywiście nie oznacza to całkowitej dowol­ son - „ograniczamy się tylko do rejestrowania ności. „Autentyczność i oryginalność jednostki - migawkowych ujęć płynącej rzeczywistości" . pisze Antonina Kłoskowska - polega na swoistej Podążając z kolei za wszystkimi jej meandrami, kombinacji różnorodnych elementów i na ich myśl socjologiczna zawsze natknie się na sferę refleksyjnej modyfikacji oraz selekcji" . Ilość in­ transcendencji, na to, co przekracza ludzkie terpretacji jest siłą rzeczy ograniczona. Nie moż­ możliwości poznawcze Pewne łamigłówki" na całkowicie oderwać się od społecznej materii w rozumieniu Kuhnowskim -pozostaną na za¬ znaczeń i pozostać człowiekiem. Autentyczność wsze nierozwiązane Stad permanentny i - iak i nieautentyczność możliwe są tylko w ramach wolno sadzić - zasadniczo nieprzezwyciężony kryzys socjologu". społeczeństwa. 47 51 48 52 49 Zamiast konkluzji Ryszard Kapuściński pisał, i ż „poczucie, że coś odkrywamy w humanistyce, wynika dziś tylko z naszych braków w oczytaniu" . W y w ó d zawarty w tej pracy, będący próbą socjologicznego teoretyzowania nie powołuje rzeczy nowych. Ma cel o wiele skromniej­ szy. Jest jedynie próbą rekonstrukcji socjolo­ gicznego oglądu zjawiska nieautentyczności. 50 4 7 Zob. S.I. Witkiewicz, Czysta Forma w teatrze, J. Degler Płynie też stąd wniosek etyczny. Alfred Schiitz pisał: „Gdy tylko socjologia zaczyna rościć sobie pretensje do ostatecznego wyjaśniania tajemnicy tego świata, do wypowiadania się na temat prze­ znaczenia człowieka oraz do natychmiastowego tłumaczenia pojęć teoriopoznawczych w katego­ riach bytu społecznego, oznacza to, iż j u ż uległa demonowi nihilizmu" . Jean-Francois Lyotard z kolei, w swym Raporcie o stanie wiedzy wysunął tezę, iż w wa­ runkach ponowoczesnych wiedza zmieniła sta53 5 0 R. Kapuściński, Lapidarium (red.), Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1997, s. 134. 1977. 51 48 E. Gottmzn, Frameanalysis. Uwagi końcowe, „Teksty" 5-6 1977, s. 249. 4 9 A. Kłoskowska, Człowiek człowiek filozofią a socjologią. Społeczna ontologia Alfreda Schutza, P W N , Warszawa 1991, s. 147. 52 autentyczny i Zob. J. Sójka, Pomiędzy III, Czytelnik, Warszawa H . Bergson, Pamięć i życie, tłum. A. Szczepańska, Pax, Warszawa 1988, s. 36. A. Schiitz, A. Gurwitsch, Briefwechsel 1939-1959, zniewolony. (Głos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), 53 op. <//.. s. 83. R. Grathoff (red.), Monachium 1985, s. 134; cyt. za: J. Sójka, op.cit., s. 147. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Adam Danel 112 tus i z kształcenia ducha stała się informacją . Z całą pewnością wiele w tym racji, ale to od nas zależy, jaki użytek (pożytek) ze zdobytej wie­ dzy zdołamy zrobić. Świadomość socjologiczna, zrozumienie logiki społecznej dramy daje nie­ bywałą szansę ograniczenia sfery oczywistości, intelektualnego wyzwolenia i urzeczywistnienia autentycznego sposobu bycia. Wszak, jak pisał 54 Peter L . Berger: „W odróżnieniu od lalek mamy możliwość zatrzymania się podczas ruchu, spoj­ rzenia w górę i przyjrzenia się maszynerii, która nami porusza. W akcie tym kryje się pierwszy krok w stronę wolności. I w tymże akcie odnaj­ dujemy ostateczne uzasadnienie socjologii jako dyscypliny humanistycznej" . 55 Inauthentic Existence The article concerns the phenomenological reflection about the ways of becoming conscious of one's self and the surrounding world. The centre of the interest is not the objective reality, but the aware human subject, the context and the meaning of their experiences. Author determines the necessary condition of the inauthenticity by characterizing the means of structuralization of the subjective experiencing of the world, as well as determines its essence by presenting the social role that appears in the field of human awareness. 54 J.F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie 5 5 P.L. Berger, op. cit., s. 163. wiedzy, tłum. M . Kowalska, J. Migasiński, Aletheia, Warszawa 1997. Zob. też B. Baran, Postmodernizm i końce wieku, Inter Esse, Kraków 2003, s. 194. BARBARZYŃCA 3 - 3 (13-11) 3ÛÛ9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d7545da294517c0563d4f035e2be0d.pdf c2f035b0847525066d785a8544f36304 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5626 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5230 Title A name given to the resource Choroba - próba definicji/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.113-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Głowacki, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Głowacki Ur. w I 985 roku. Jest absolwentem kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia kultur/) oraz studentem IV roku pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną na UŚ, II roku na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych w Akademii „Artes Liberales" i doktorantem w Zakładzie Teorii i Historii Kultury na Wydziale Filologicznym UŚ. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej na Syberię. Choroba - próba definicji Każda choroba jest bohaterstwem, lecz bohaterstwem oporu, nie zas podboju. Bohaterstwo w chorobie wyraża się stawianiem oporu na straconych posterunkach życia. - E m i l Cioran 1. Choroba - na przecięciu d y s k u r s ó w , ytanie o to, czym są zdrowie i choroba, to bez wątpienia fundamentalne zagad­ nienie dyskursu medycznego, który, jak nadmienia Tadeusz Brzeziński, „jednoznacz­ nej, pełniej i prawidłowej definicji choroby nie potrafi podać do dziś" . A ż do X I X wieku medycyna koegzystowała z innymi dyscypli­ P 1 nami, w tym także filozofią, z którą łączył ją podobny sposób patrzenia na pewne kluczo­ we zagadnienia, na przykład na to, czym jest zdrowie i choroba, w czym tkwi istota medy­ cyny. Do X I X wieku, dopóki nie doszło do ukonstytuowania się biologicznej koncepcji choroby, medycyna swój przedmiot zaintereso­ wania definiowała poprzez spekulacje natury filozoficznej. Historia medycyny, T. Brzeziński (red.), PZWL, Warszawa 2000, s. 238. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 114 Rewolucja naukowa w medycynie dokonała się dopiero w początkach X I X stulecia, kiedy to realizm spekulatywny ostatecznie ustąpił reali­ zmowi uwzględniającemu metody empiryczne. Francuscy patolodzy przedstawili podówczas anatomiczną teorię choroby, utożsamiając cho­ robę z uszkodzeniami anatomicznymi, (...) nie ograniczali się oni wyłącznie do rozumowania abstrackcyjnego. Prowadzili wnikliwe badania przy stole sekcyjnym i porównywali ustalenia anatomiczne z poczynionymi za życia pacjenta obserwacjami klinicznymi. Pod koniec stulecia inne pokolenie uczonych przedstawiło teorię fizjologiczna choroby która utożsamiała choro­ bę z zaburzeniami funkcjonalnymi. (...) Osta­ tecznym wynikiem tvch poczynań bvła biolo riczna konceccia choroby stanowiąca newna syntezę wszystk ch wcześnieiszych teorii z wy łączeniem wszakże tych założeń teoretycznych których nienodobna było potwierdzić emni' rycznie Definimemy obecnie choroby stosuiac układ różnorodnych kryteriów anatomicznych fizin1naicznvch lkrnhin1naicznvch i innvch' owa neterogemcznosc pojęciowa stanowi ramedycznego' w s P 0 l c z e s n e g° m y s l e m a Tak rozumiana medycyna odcięła się od wszelkich niesprawdzalnych empirycznie do­ ciekań, w tym także spekulacji natury filozo­ ficznej, które do tej pory stanowiły trzon jej rozważań. Konsekwencją tego przełomu stała się konieczność wypracowania nowych pojęć w miejsce tych, które odrzucono jako nieweryfikowalne, oparte na spekulacjach. Choroba stała się zjawiskiem o charakterze biologicznym, choć wcześniej w dyskursie medycznym funkcjono­ wała jako wypadkowa filozoficznego, medycz­ nego religijnego a często magicznego porządku myślenia Po odcięciu się oficjalnej, naukowej 2 medycyny od niesprawdzalnych empirycznie faktów i spekulacji natury filozoficznej, w podej­ ściu do kategorii zdrowia i choroby, filozofia oraz młodsza od niej antropologia, starają się na nowo podjąć te kluczowe dla egzystencji człowieka za­ gadnienia. Ambicja poznania istoty choroby, jej swoistego, zróżnicowanego charakteru, wpływu, jaki wywiera nie tylko na ciało, ale także psy­ chikę człowieka, stała się więc nie tylko celem medycyny, ale współcześnie również filozofii, antropologii, religii czy psychologii. Każda z'tych dziedzin produkuje własny, odrębny dyskurs, w ramach którego tworzy spe­ cyficzny obraz choroby, ustala normy, tworzy pewien margines tolerancji w ich przekraczaniu, buduje hierarchię poszczególnych zaburzeń, zgodną z własnym systemem aksjologicznym, zastanawia się nad ich etiologią. Żaden z tych dyskursów nie może j u ż pozwolić sobie na izola­ cję, konserwatyzm poglądów czy jawną krytykę pozostałych. Dochodzi więc do sytuacji wzajem­ nego przenikania się wielu dyskursów, podejmo­ wania coraz częściej prób porozumienia między odległymi dziedzinami definiowania choroby w sposób szeroko interdyscyplinarny. Takie po­ dejście implikuje konieczność przyjęcia postmo­ dernistycznego paradygmatu myślenia o chorobie o którym Ewa Kosowska pisała, ze aksjologicznie wsparty na negacji wyłącznie racjonalnego motywowania wyborów i na kwe­ stionowaniu sensu normatywizmu, dopuszcza polifoniczność heterogenicznych procedur po­ znawczych i przyznaje interpretatorowi prawo do pomyłki, zmiany stanowiska lub wzbogace­ nia go przy pomocy doraźnie budowanych na­ rzędzi poznawczych. O ile więc dla interpretacji modernistycznych stosunkowo łatwo wskazać źródła aksjologicznych determinant, o tyle dla H.R. WulĘ S.A. Pederson, R. Rosenberg, Filozofia medycyny, tłum. Z. Szawarski, PWN, Warszawa 1993, s. 56. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choraba - próba definicji 115 propozycji postmodernistycznych ważne są do­ raźne fascynacje, które nie muszą zmierzać do lansowania jakiejś spójnej koncepcji wartości . 3 „Polifoniczność heterogenicznych procedur badawczych", o której pisała Kosowska, a będą­ ca procedurą interpretacji tworzonych zgodnie z postmodernistycznym paradygmatem myśle­ nia, pozwala na ulokowanie zjawiska choroby na „przecięciu się" wielu dyskursów, pozornie od siebie odległych, ale często wyrastających ze w s p ó l n e g o pnia, po to, by rozstrzygnąć kwestie możliwości i ograniczeń definicyjnych samego zjawiska choroby, co pośrednio wyra.żone zostało j u ż w temacie. Interdyscyplinarne podejście do choroby wiąże się z koniecznością poczynienia pewnych redukcii selekcyjnym i Ideologicznym doborze źródeł zastanych, ieona.K.ze tvllco oooeiscie w lctorvm monofo niczność iednei dziedziny naukowei zastam nolifoniczność heterogenicznych nrocedur no znawczych" nozwoli zbliżyć sie do istoty choro¬ by Trzeba mieć bowiem na względzie, ze W pojęciu antropologii upatrywać można swo­ istego błędu logicznego. Oto człowiek - jakkol­ wiek rozumiany - podej muj e trud wyj ścia poza samego siebie i formułowania prawd o sobie. Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają mieć charakter obiektywistyczny - przypomi­ nają w pewnym stopniu wołanie Archimedesa o punkt podparcia, pozwalający na podniesie­ nie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec własnych możliwości poznawczych, wobec nie­ uchronnych uwikłań aksjologicznych . 4 Wobec niemożliwego do wyeliminowania subiektywizmu jedną z metod jego ograni­ E. Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty, 3 interpretacje, Wydawnictwo U Ś , Katowice 2003, s. 22. 4 Ibid., s. 9. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 czenia może okazać się szerokie, interdyscy­ plinarne podejście, które pozwala naświetlić zjawisko z wielu różnych punktów widzenia. Wydaje się, że owa interdyscyplinarność sta­ je się nowym paradygmatem myślenia, cze­ go najlepszym dowodem są subdyscypliny naukowe, takie jak: filozofia medycyny, antro­ pologia medyczna czy socjologia medycyny, będące owocem prób połączenia ze sobą czcsto odległych od siebie dziedzin naukowego poznania . To nie wszystkie możliwości, kon­ figuracji może być o wiele więcej. Nie istnieje i u ż poiecie dyskursu czystego czyli takiego który do końca pozostał wiemy swoim pier­ wotnym założeniom Wiele dyscyplin nauko­ wych antropologia w szczególności u źródeł miało charakter hvbrvdvcznv czyli składaiacy sie z różnych elementów czésto nozornie do siebie nienasuiacych Interdyscyplinarność staie sie wiec naturalnym odeiściem od monometody i konstruktywnym nowrotem do nierwotne, for my istnienia dyscypliny. 5 Jak j u ż wcześniej wspominałem, każdy dys­ kurs tworzy swoją własną wizję rzeczywistości, wyznacza pewne normy, w obrębie których funkcjonuje, własny system aksjologiczny, po­ jęcia, które składają się na jego stan wiedzy. Jednak tylko taki dyskurs, który przy pomocy różnego rodzaju instytucji strażników, potrafi zbudować odpowiednią relację wiedzy/władzy może stać się narzędziem foucoultowskiej wła­ dzy. Prawda, która produkowana jest w obrębie takiego dyskursu nie jest bynajmniej prawdą absolutną, ale rości sobie prawo by taką być, więcej - za taką się u w a ż a . Jest to prawda niezwykle ekspansywna i zaborcza w swoich poczynaniach ufundowana na fundamentali zmie epistemo'logicznvm który sankcionuie ia jako 'jedyną, niezmienną,'obiektywną i pewną 5 Socjologia medycyny jest interdyscyplinarnym projektem badawczym realizowanym przez Samodzielną Pracownię Socjologii Medycyny działającą przy BARBARZVÑCA �Adam Głowacki 116 Taka prawda, zdaniem Foucaulta, ma moc sprawczą, m o ż e być n a r z ę d z i e m w r ę k a c h władzy. Takiej dyskursywizacji uległa również choroba , o czym w swoim tekście wspomina Krzysztof Pietrych: 6 Temat cierpienia i choroby jest jednym z naj­ trwalszych wielkich tematów obecnych nie tylko w literaturze i sztuce; wyznacza także centralny krąg zagadnień innych dyskursów - fdozoficznych, antropologicznych, religij­ nych, psychologicznych, medycznych. Wyni­ ka to oczywiście z fundamentalnej potrzeby określenia sensu i aksjologicznego znaczenia ekstremalnych ludzkich doświadczeń, w tym także doświadczenia choroby . 7 W swoich pismach Foucault podkreślał, że zadaniem władzy jest, co prawda, implantacja pewnej normy, wszczepienie jej w najgłębsze struktury myślenia człowieka tak, aby traktował ją jak element swojej tożsamości, ale sam proces nie może opierać się na mechanizmie nakazów i zakazów. W ł a d z a musi sięgać po bardziej subtelne i wyrafinowane formy oddziaływania, takie, które sprawią, że jednostka w sposób nie­ świadomy zinternalizuje narzuconą jej normę, postrzegając ją jako własny wytwór. W podobny sposób musi funkcjonować dyskurs dotyczący choroby jeśli jego celem jest zbudowanie pewnej powszechnie obowiązującej „prawdy". 8 Choroba nie jest zjawiskiem homogenicz­ nym, wymyka się jednoznacznym interpreta­ cjom. Już na rudymentarnym poziomie inter­ pretacji - etapie tworzenia definicji odsłania swoją w i e l o p ł a s z c z y z n o w o ś ć i niejasność, co postaram się w dalszym etapie moich r o z w a ż a ń uwypuklić. Każdy dyskurs tworzy własną defi­ nicję choroby, komplementarną lub opozycyjną wobec pozostałych koncepcji. Żadna z nich nie jest jednak wystarczająca i j u ż na etapie wstępnej analizy obnaża swoje ograniczenia, aksjologiczne konotacje. Przedmiotem moich r o z w a ż a ń nie będzie jednak tylko i wyłącznie biologiczna czy antropologiczna wizja choroby. W swojej pracy chciałbym zastanowić się nad tym, jak problem choroby podejmowany jest również przez współ¬ czesny dyskurs filozoficzny antropologiczny a w mniejszym stopniu także i socjologiczny' Oczywiście prowadzone przeze mnie r o z w a ż a nia nie wyczernuia całkowicie tematu sa tylko nróba n e w n e J n zedadu orólne^o sńoirzenia na nozamedwzne formy'onisu choroby iako s r J v n r z n e . r o ziawiska czy tez nrocesu zacho dzącego w ciele człowieka, ale także poza nim" w sferze idei L™nvch Onieraiac i ZTh sie na kilku renrezen z z i z z r z r z T r tatywnycn przyKladacn, postaram się poKazac, w jaki sposoP inne dziedziny nauKowego pozna­ nia proPująpodjąc to, jaKKolwieK Py Pyto, Kon¬ stytutywne dla nasze] egzystencji zagadnienie. 2. Choroba w dyskursie filozoficznym Pytanie o istotę zdrowia i choroby, było i jest fundamentalnym zagadnieniem medycyny. Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. Zajmuje lecznictwa niemedycznego prowadzimy prace nad się problematyką socjologii zdrowia i socjologii określeniem społecznych przyczyn popularności lecznictwa niemedycznego. Za cel stawia sobie także niekonwencjonalnych metod leczenia, ich wewnętrznej „określenie przedmiotu badań, funkcji i praktycznych struktury oraz relacji pomiędzy medycyną akademicką aplikacji socjologii zdrowia oraz dokonanie opisu a technikami leczenia pozostającymi poza jej obrębem. możliwych form współpracy między socjologią zdrowia Obszar zainteresowań badawczych Pracowni obejmuje a innymi dyscyplinami naukowymi (psychologia ponadto socjopsychosomatykę {mind-body interaction in zdrowia, antropologia zdrowia, filozofia zdrowia, social context), wyznaczającą obszar aplikacyjny socjologii socjopsychosomatyka). W analizach problematyki medycyny na gruncie badań psychosomatycznych, BARBARZYŃCA 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 117 Pytanie skądinąd z natury swej filozoficz­ ne, stało się zasadniczą kwestią medycznego dyskursu, swoją drogą, kwestią współcześnie niezwykle kontrowersyjną. W starożytnej me­ dycynie greckiej, a w szczególności tej, która wyrosła z myśli Hipokratesa, przyczyn choroby dopatrywano się w przewadze jednej z energii skupionej w organizmie człowieka, stąd na zasadzie opozycji: zdrowie pojmowane było jako isnomia, czyli stan harmonii, równowagi pomiędzy poszczególnymi siłami. Konsekwen­ cją tego myślenia była stosowana wówczas me­ toda lecznicza która poleeała właśnie na przy¬ wróceniu owe™ utraconego stanu pierwotna iedności ludzkiego organizmu W medycynie greckiej choroba nie jest tylko brakiem równowagi czy harmonii, ale jest również, a być może przede wszystkim, dążeniem natury w człowieku do osiągnięcia nowej równowagi. Choroba jest ogólną reakcją mającą na celu przywrócenie zdrowia. Organizm wywołuje chorobę, ażeby wyleczyć siebie . dwóch podstawowych soków ustrojowych: żółci i śluzu, i to właśnie dyskrazja, czyli brak rów­ nowagi pomiędzy nimi, powodował zaburzenie wharmonijnie funkcjonującym organizmie. Ta­ kie rozumienie choroby przejęła szkoła z Kos, której głównym przedstawicielem był właśnie Hipokrates . Jego teoria humoralną zrywała z religijno-mistyczną koncepcją choroby, za­ kładającą, że jest ona skutkiem ingerencji istot nadprzyrodzonych. Zerwał również z dogmatyzmem filozoficznym w medycynie. Według niego główną rolę w regulowaniu funkcji orga­ nizmu oderywaia cztery płyny ustrojowe- krew żółć czarna żółć i śluz Wobec tego choroba rozumiana była nie tylko iako fizyczne cierpienie ciała ale przede wszystkim zaburzenie o charak terze ilościowym zakłócenie równowari miedzy poszczególnymi' humorami" Takie iei oostrze panie orzekładał'0 sie w beznośredn snosób na nrzebiep same™ leczenia Te™ podstawowa zasada ftało sie wiec holistyczne sLrzenie na c h o r e ! a także nrzyiecie założenia ze samo noczncie nacienta warunkowane W również 10 Warto również dodać, ze Hipokrates swoją humoralną teorię choroby oparł na starożytnej koncepcji pramaterii, która uznawała istnienie przez czynniki o charakterze z e w n ę t r z n y m , lego rodzaju myślenie o zdrowiu 1 chorobie okazało się niezwykle trwale w kulturze. Vo niedawna detmiowano chorobę jedynie jako odwrotność zdrowia. Posługiwano się bowiem a także kardiologię behawioralną, obejmującą analizy tłum. H . Kęszycka, wstęp M . Czerwiński, PIW, Warszawa 9 socjokulturowych aspektów choroby niedokrwiennej 1987; idem, Choroba umysłowa..., serca". Za: http://www.umlub.pl/index.php?i = 538, 7 15.11.2009. Z ważniejszych publikacji warto wymienić: kształtowanie J. Barański, W. Piątkowski (red.), Zdrowie i choroba. Poznanie chorego, PZWL, Warszawa 1989, s.79. Wybrane problemy socjologii medycyny, Wrocławskie 8 Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2002; M . Libiszowski- op. cit. K. Pietrych, Choroba - źródła tematu oraz jego się w kulturze europejskiej, [w:] A. Kępiński, Zob. M . Foucault, Historia szaleństwa..., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, op. cit.; idem, tłum. Żółtkowska, M . Ogryzko-Wiewiórowska, W Piątkowski T. Komendant, Fundacja Aletheia, Warszawa 1998; idem, (red.), Szkice z socjologii medycyny, Wydawnictwo UMCS, Narodziny kliniki, tłum. P. Pieniążek, Wydawnictwo KR, Lublin 1998. Warszawa 1999. 6 W przekonaniu Foucaulta znamiona władzy/wiedzy 9 G. Canguilhem, Normalne i patologiczne, tłum. ma szczególnie psychiatryczny dyskurs choroby. Więcej P. Pieniążek, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000, s. 19. informacji na temat dyskursywizacji choroby psychicznej 10 zob. M . Foucault, Historia szaleństwa Ciechanowicz: „Traktaty reprezentujące szkołę kojską 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 w dobie klasycyzmu, BARBARZYŃCA Na temat szkoły z Kos niezwykle ciekawie pisze Jan �Adam Głowacki 118 normalizować znaczy narzucać wymogi istnie­ niu tego, co zastane, którego wielość i różno­ rodność jawi się, w świetle owych wymogów, jako coś nieokreślonego, nie tyle obcego, co wrogiego . definicją sformułowaną przez Światową Or­ ganizację Zdrowia (WHO) z roku 1974, która stwierdza, że zdrowie jest stanem pełnego dobrego samopo­ czucia („dobrostanu") fizycznego, psychicz­ nego i społecznego, a nie tylko nieobecnością choroby czy niedomagania . 11 Przytoczone p o w y ż e j przykłady w p i s u j ą się w nurt medycznych rozważań o chorobie. Przywołane jednak zostały w tym miejscu jako dowód na to, że o ile radykalne odcięcie się medycyny od spekulacji natury filozoficznej nastąpiło dopiero wraz z ustąpieniem realizmu spekulatywnego w X I X wieku, o tyle zwiastu­ ny tej rewolucji widać j u ż w hipokratejskiej koncepcji choroby, która okazała się niezwy­ kle trwałym sposobem definiowania choroby w kulturze europejskiej, czego potwierdzeniem jest cytowana powyżej definicja W H O . 12 Normowanie w takim ujęciu jest procesem ujarzmiania tego, co „zastane", ale w swej isto­ cie sprzeczne z założeniami czynnika normali­ zującego. Takie rozumienie normy rozszerzył uczeń Canguilhema - wspomniany j u ż wcze­ śniej Foucault - dla którego proces „norma­ lizacji" stał się n a r z ę d z i e m w rękach władzy, mechanizmem dyscyplinowania jednostki, po¬ przez implantację w najgłębsze sfery psychiki człowieka określonej i usankcjonowanej przez władzę normy. Pojęcia tego Foucault nie defi­ niuje w sposób bezpośredni, ale, powołując się na Jacka Kochanowskiego, wydaje się możliwym do przyjęcia założenie, że norma ta to w jego rozumieniu dominujący w danej kulturze i społecznie, instytucjonalnie usankcj onowany wzorzec postępowania, myśle­ nia, odczuwania, odnoszący się do wszystkich aspektów życia człowieka. Owa dominacja nie jest wynikiem jakichś naturalnych i neutralnych procesów. Powstaje jako efekt funkcjonowania relacji władzy, zaś jej zasadniczą funkcją jest podtrzymanie ładu społecznego, uważanego za właściwy i pożądany. Autor „Woli Wiedzy" wyraźnie wskazuje na rolę normy która leea na uniformizacji jednostek maja stać się podobne do siebie w podobny sposób myśleć postępować, czuć,'dz,ęk, czemu możliwe staje Przechodząc do rozważań nad filozoficz­ nym dyskursem choroby, warto nieco bliżej przyjrzeć się koncepcji Georges'a Canguilhema, który w swoich rozważaniach podjął pro­ blem „normy" i „patologii", czyli innymi słowy zdrowia i choroby. Wybór koncepcji filozoficz­ nych podejmujących problematykę choroby jest z konieczności selektywny, jednakże uwypukla moim zdaniem problem semantycznej entropii pojawiającej się przy próbach stworzenia defi­ nicji choroby. Dla Canguilhema norma, reguła, służy do wyprostowania, usta­ wienia i skorygowania ustawienia. Normować, pozwalają na uchwycenie ogólnych zasad tego, co można niektórych autorów chęć nie tyle posunięcia naprzód by nazwać „medycyną hippokratejską". Stawiała sobie praktyki lekarskiej, ile wzięcia medycyny pod kontrolę ona za cel uwolnienie wiedzy medycznej zarówno od filozoficznych dogmatów". (J. Ciechanowicz, Hippokrates religijnych przesądów, jak od apriorycznych filozoficznych i początki hipotez i skupienie się na zdobywaniu jej poprzez http://archiwum.wiz.pl/1996/96023400.asp, 05.2009). sumienną obserwację i doświadczenie. Grecka skłonność 11 http://www.who.int/en/, 04.2009. do filozoficznych spekulacji spowodowała bowiem u 12 G. Canguilhem, op. cit., s. 201. medycyny naukowej, .Wiedza i życie" 2 1996, BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 119 się osiągnięcie stabilności społecznej i zarazem zapobieżenie pojawieniu się zachowań określo­ nych i zdefiniowanych jako niezgodne z normą, a zatem „dewiacyjne", mogące owej stabilności zagrozić . 13 Nie bez znaczenia jest tutaj fakt, że Canguilhem był promotorem Historii szaleństwa w dobie klasycyzmu. Co prawda on sam w swo­ ich rozważaniach nie śledzi ciągłości historii, która prowadzi do osiągnięcia wiedzy obiek­ tywnej, p o n i e w a ż takowa jego zdaniem nie istnieje. Tropi natomiast pewne przemiany na­ ukowej ideologii w podejściu do choroby, jakie prezentowali August Comte, Claude Bernard, René L . Leriche, pokazując na ich przykładzie, że próby naukowego poznania i zdefiniowania tego, co określano mianem normalne i patolo­ giczne moga w konsekwencji doprowadzić do zamknięcia sie" w pewnym naukowym micie W swoie, konceocii przyimuie założenie ze prawdę o zdrowiu m o ż e m y poznać dopiero w chorobie Stwierdza ze właśnie w oatolo licznym niczym nod szkłem nowiekszaiacym można noznać nrawde o zdrowiu" Choroba ie.ro zdaniem ,est stanem w którym człowiek u ś w i a d a m i a sobie, czym w rzeczywistości jest zdrowie 14 Podobne założenie przyjął Jan Hartman, który twierdzi, że „rzeczywistość naszych i n ­ dywidualnych ciał konstytuuje się i potwierdza ostatecznie nie przez co innego n i ż przez cier­ pienie fizyczne" . Przy czym Hartman uwa­ ża, że człowiek, żyjąc jako byt ze swej natury dwoisty, to znaczy jednocześnie kulturowy - bo wyrosły w określonej kulturze - i organiczny - g d y ż przynależność do świata Natury jest 15 mu przypisana j u ż od momentu poczęcia musi nieustannie bronić integralności swojego ciała. Natomiast samoświadomość, która dla filozofów była wielkim osiągnięciem ludzko­ ści, w filozofii Hartmana jest dla człowieka jednoznaczna z wyrokiem śmierci. Człowiek samoświadomy to człowiek śmiertelny. Stąd też wniosek, że „zwierzę nigdy nie umiera naprawdę ani nie jest nigdy naprawdę chore. Jego śmierć, jego cierpienie to po prostu nor­ malny bieg rzeczy w naturze, tok jej przemian, ruch, który jest Życiem jako takim" . Podczas gdy posiadanie ciała cierpienie od choroby oczekiwanie śmierci - to charakterystycznie ludzkie momenty egzystencjalne" . 16 17 Po prześledzeniu rozważań Canguilhema nasuwa się wniosek, że tak naprawdę norma nie jest stanem, który m o ż n a obiektywnie określić, posługując się n a r z ę d z i a m i nauki, zdefiniować. Jego koncepcja neguje ontologiczne podejście do choroby, jako swoistego rodzaju „intruza", który wdziera się do orga­ nizmu człowieka. Canguilhem każe „dostrzec w niej zdarzenie zachodzące w samym organi­ zmie w rezultacie gry jego stałych funkcji, nie przecząc bynajmniej że owa gra tworzy coś nowego" . Norma nie jest czymś stałym, po­ wszechnie obowiazuiacym Stad i patologicz¬ ne nie iest zanegowaniem' pewnei określonei normy odstępstwem od nie, ale poiawieniem sie pewnei nowei iakości w obrębie ludzkiego ciała ale także całego życia Według mego choroba nie iest zmiana w granicach zdrowia ale iest nowym wymiarem ż y c i a " Kluczowe dla rozważań Canguilhema ,est stwierdzenie ze noiecie normalneao nie iest daiacym sie obiektywnie z w e r y f i k o w a ć p o j ę c i e m istnie 18 19 13 http://www.kochanowski.edu.pl/fzl.htm, 03.2009. 17 14 G. Canguilhem, op. cit., s. 21. 18 G. Canguilhem, op. cit., s. 62. 15 J. Hartman, Ontologia jestestwa chorego, „Kwartalnik 1 9 Ibid., s. 151. Filozoficzny" 2002 t. X X X , z. 3, s. 141. 16 Ibid., s.UO. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA Ibid. �Adam Głowacki 120 nia (...) p o n i e w a ż w patologicznym należy widzieć swego rodzaju normalne, a normalne nie jest tym, co nie jest normalne, lecz właśnie innym normalnym" . Zarówno Hartman, jak i Canguilhem pod­ kreślają, że pojęcie normy nie jest pojęciem obiektywnym, ale „przeżywalnym". Pierwia­ stek subiektywizmu jest tutaj elementem kon­ stytutywnym. Stąd t e ż wniosek Hartmana, że „być może praktyka skłania nas ku inne­ mu pojęciu choroby, bardziej subiektywnemu, mianowicie jako czegoś złego, bolesnego, nie­ oczekiwanego, nieakceptowanego czy nawet niesprawiedliwego - zawsze determinującego nas do przeciwdziałania" . W ujęciu Canguilhema patologiczne czyli choroba nie jest rozpatrywane jako jakościowe przeciwieństwo zdrowia-normy ale jako inny jego stan Za­ strzega jednak że normalnego w sensie fiziolo gicznym nie m o ż n a utożsamiać z normalnym wvrażaiacvm normatywność życia To zawsze sa dwa odmienne dyskursy Swoie rozważania Canguilhem snuje na gruzach teorii ontolocricznei w którei choroba iest ziawiskiem oh cym złem narz, caiacym s e na nrze człowie 20 21 z założeniem, że choroba jest złem, które czyni szkody w ludzkim ciele i w związku z tym, w procesie terapii, szkody te należy zrekom­ pensować. Zdrowie zdaniem Jana Hartmana jest więc „zapomnianą chorobą", natomiast „istnienie chore nie jest jakimś szczególnym stanem organizmu, lecz raczej ontologicznym, substancjalnym określeniem organizmu ludz­ kiego, którego byt polega na życiu-ku-śmierci, a więc na »chorobie na śmierć«" . Ujęcie to nie p o d w a ż a w ż a d e n sposób uproszczonej opozycji pojęciowej zdrowie - choroba, w któ­ rej choroba rozpatrywana jest jako naruszenie naturalnego stanu organizmu czyli zdrowia W a ż n e jednak aby zgodnie z wynikami analiz konstruktywistów w teorii zdrowia i choroby 22 postrzegać chorobę, jako istność wytworzoną w pewnym społecznym i lingwistycznym pro­ cesie, zrelatywizowaną do aktów mowy, sądów, oczekiwań, ideałów i potrzeb człowieka. Skoro człowiek jest w pewnych istotnych aspektach istotą duchową, to również i jego sposób ist­ nienia jako chory bądź zdrowy jest ukonsty­ tuowany w przestrzeni ducha czy kultury. Nie przecząc więc, że zdrowie i choroba są pojęcia­ mi zaczerpniętymi z żywej kultury człowieka, które powinny być rozpatrywane w ramach an­ tropologii, [podkr. A.G.] proponuję pamiętać o tym że oba te pojęcia maja też swój czysto ontolóeiczny sens związany z oreanicznym fundamentem duchowego życia człowieka. ( ) tylko iako bvt kulturowy naturę trans cenduacy człowiek może bvć chory albo zdrowy 1 tak właśnie iest- iako bvt kulturowy człowiek iest iestestwem chorym ie.o snosób nrzezwycezanianarnryie.olwiadornośćiesr _ ka ' iest rozumiana ' rozumiana lako jdKO przeciwieństwo stanu sianu pożądanego — czyli zdrowia Takie podejście pozostaje sprzeczne rów­ nież z koncepcją pozytywistyczną, która pro­ ponuje rozumienie choroby jako ilościowej zmiany stanu normalnego. Spór ten nie jest tylko dysputą akademicką. Wybór określonego podejścia do choroby determinuje rodzaj za­ stosowanej terapii. Jeśli przyjmiemy pozytywi­ styczny sposób myślenia i uznamy chorobę za brak bądź nadmiar, wówczas terapia polegać będzie na w y r ó w n a n i u . W przypadku ontologicznej koncepcji, w myśl której choroba jest j a k o ś c i o w y m p r z e c i w i e ń s t w e m zdrowia, le­ czenie oparte będzie na rewaloryzacji,.zgodnie fvm Z r y mr - o l i 20 Ibid., s. 166. 22 Ibid., s. 139. 21 J. Hartman, op. cit., s. 143. 23 Ibid., s. 140. § «rn ontolo&czme ontoLicznie BARBARZYŃCA i jestestwem e^tlerr, 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji Z powyższych r o z w a ż a ń wynika, że w dys­ kursie fdozoficznym choroba jawi się jako d o ś w i a d c z e n i e egzystencjalne, w pełni su­ biektywne, zrelatywizowane, nieuchwytne, w y m y k a j ą c e się jednoznacznym opisom czy definicjom. Jest „nową jakością życia", ele­ mentem k o n s t y t u u j ą c y m l u d z k ą cielesność lub t e ż konstruktem sprowadzonym do ak­ tów mowy, sądów czy oczekiwań. Jest więc odporna na wszelkie próby z a m k n i ę c i a jej w jednoznacznej definicji. Doskonałym przykła­ dem skrajnej subiektywizacji zjawiska choroby iest propozycia Emila Ciorana który twier¬ dzi ze iest ona stanem pewnego liryzmu" gdyz w prawie wszystkich chorobach kryia sie moce liryczne Tylko ludzie wegetuiacy w iakieiś skandaliczne, niewrazhwości zacho wuia stosunek bezosobowy do choroby która skądinąd zawsze nrowadz, do osobowe'™ no głębienia"-. W rozumieniu zaproponowanym przez konstruktywistów, pomimo swojego „ontologicznego sensu", który wynika z założenia, że „specyficznie (...) ludzkim sposobem bycia istotą żywą jest posiadanie ciała i jest to moment statusu egzystencjalnego, który przysługuje jemu [człowiekowi], a innym zwierzętom j u ż nie" , zdrowie i choroba są przede wszystkim bytami kulturowymi, wytworzonymi w pew­ nym procesie lingwistycznym i społecznym, a przy tym wszystkim zrelatywizowanymi do aktów mowy sadów oczekiwań i i ako takie po­ winny być rozpatrywane. Założenie, że „cho­ 25 24 E. Cioran, Na szczytach rozpaczy, tłum. I . Kania, Oficyna Literacka, Kraków 1992, s. 33. 25 Ibid., s. 139. 2 6 D . Penkala-Gawęcka, Antropologiczne spojrzenie na chorobę roba jest konstruktem, który może być zrozu­ miały dopiero przez odwołanie się do kultury, w ramach której został wytworzony" , stało się kamieniem w ę g i e l n y m nowej subdyscypliny, jaką jest antropologia medyczna. Zgodnie z jej założeniami choroba jest nie tylko pewnym określonym stanem biologicznym, wspólnym k a ż d e m u człowiekowi, ale przede wszystkim bytem kulturowym, który należy badać, stosu­ jąc podejście emiczne, o którym Danuta Penkala-Gawęcka pisze: 26 Bardziej jednak charakterystyczne wydaje się (...) podejście (...) zwane emicznym (emic), polegające na próbie opisania danego zjawi­ ska z perspektywy danej grupy. Przykładem takiego ujęcia może być przyjęcie „założenia o racjonalności", według którego racjonalne są wszelkie czynności prowadzące zgodnie z wie­ dzą podmiotów tych czynności do pożądanych rezultatów, niezależnie od tego, jaka jest ocena tych rezultatów z perspektywy innych systemów wiedzy. Założenie to niweluje nieporozumienia w niektórych pracach etnologicznych stosowa­ niem kategorii racionalne" - irracjonalne" w odniesieniu do etnologii diagnoz zabiegów leczniczych przy czym ocena ich racjonalno śc, dokonywana iest z nersnektywy medycyny naukowe, badź wręcz zdroworozLdkoweL" punktu widzenia". " Antropologia medyczna, będąca subdyscypliną antropologii kulturowej, zrodziła się na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesią­ tych w Stanach Zjednoczonych jako odpowiedź na pojawiające się - nie tylko w etnologii ludów pozaeuropejskich, ale także zachodniego kręgu Studia nad historią medycyny" 1994 t. I , z. 2, s. 6. 27 Eadem, Badania etnologiczne nad komplementarną, jahp zjawisko kulturowe, „Medycyna nowożytna. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 121 BARBARZYŃCA medycyną [w:] M . Libiszowski-Żółtkowska, M. Ogryzko-Wiewiórowska, W Piątkowski (red.), Szkice z socjologii medycyny, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998, s. 120-121. �Adam Głowacki 122 kulturowego - problemy z naukowym zaklasy­ fikowaniem i opisaniem chorób oraz praktyk leczniczych, które wykraczały poza obowią­ z u j ą c y paradygmat medyczny. O k a z a ł o się bowiem, że pojęcia zdrowia, normy, choroby nie są treściami uniwersalnymi, ale są zrelatywizowane kulturowo, podczas gdy wiele jednostek chorobowych wyróżnionych w nozologii biomedycznej nie ma swoich od­ powiedników bądź ma jedynie przybliżone od­ powiedniki w klasyfikacjach tubylczych. I od­ wrotnie, istnieją tzw. „choroby ludowe" <fol{ illnesses), których nie da się odnieść do biome­ dycznych jednostek chorobowych. Choroby te są czasem specyficzne dla pojedynczej kultury, czasem dla szerszego regionu geograficznoetnicznego a niekiedy można odnaleźć ich odpowiednik, nawet w odległych kultu­ rach . 28 Stąd też „zjawiska uważane w jednej kul­ turze za symptomy choroby, w innej przeciw­ nie - mogą być oznakami zdrowia, a w jeszcze innej - nie mieć żadnego znaczenia dla oceny zdrowia" . Przyjęcie tego założenia przez współczesną myśl medyczną przyczyniło się do powstania takich subdyscyplin, jak na przykład psychiatria kulturowa , która zajmuje się zagadnieniami: epidemiologii, etiologii, patogenezy, sympto­ matologii i leczenia z a b u r z e ń psychicznych w zależności od określonych kultur i warunków środowiska , a jednocześnie dowodzi faktu, że „ustanowiony sto lat temu paradygmat medycy¬ ny zaczyna, być kwestionowany i to z różnych powodów" . 29 30 31 32 28 29 30 Eadem, Antropologiczne spojrzenie. ..,op. cit., s. 6. Ibid. Zob. A. Jakubik, Kultura a zaburzenia psychiczne, www.psychologia.net.pl/artykul.php?level = 98, 03.2009. 31 Por. Amok z Malezji i Indonezji, „histeria arktyczna", Wobec tego w ramach teoretycznych podstaw antropologii medycznej pojawiły się propozycje wprowadzenia nowego podziału chorób. Jedną z nich była koncepcja Georgea M . Fostera, który uznał, że etiologie chorobowe należy podzielić na: „naturalistyczne" - starające się tłumaczyć choroby jako wynik oddziaływania czynników zewnętrznych wobec człowieka lub mu przyna­ leżnych, i „personalistyczne" - doszukujące się etiologii chorób w ingerencji czynnika o cha­ rakterze osobowym, to znaczy złego ducha, bóstwa. Nieco inny podział zaproponował Horacio Fabrega, który wyszedł z założenia, że skoro na­ wet te choroby, w których czynniki o charakterze neurofizjologicznym odgrywają znaczącą rolę, w rożnych kulturach przybierają inne formy, należy więc wprowadzić pewne rozróżnienie terminologiczne na disease i illness. Przy czym przez disease rozumie on chorobę w jej patolo­ gicznym aspekcie, to znaczy zmian fizjologicz­ nych, jakie wywołuje w organizmie człowie­ ka, zdefiniowanych przez naukę biomedyczną. Illness natomiast to jej kulturowy odpowiednik, wymiar. Warto w tym momencie powołać się na pracę K. Dannera Clousera Charlesa M Culvera i Bernarda Gerta zatytułowaną Malady , w którei autorzy rozumieia termin illness iako iednostkowe a nrzez to subiektywne noczucie bólu ciemienia dyskomfortu manifestuiace sie w określonych wmntomach' a spowodowane nrzez dUeal rozpatrywana tutai iako uchwytny metodami obserwacyjnymi zobiektywizowany i rozwiiaiary sie w określonych stadiach o okre ślonei e ioloai! proces fizioloaieznv oraani 33 _ I Z P o T l 3 n l e l ™ to.t^ latah (zaburzenie występujące w południowej Azji i na Filipinach, w Japonii i na Syberii, polegające na tym, że na widok w ę ż a lub tygrysa (lub nawet na dźwięk tych słów) człowiek wpada w panikę, depresję, a w skrajnych przypadkach nawet katatonię. Mogą BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 123 aspekty choroby w sensie generalnym, czyli „sickness". Ani disease, ani illness nie jest „rze­ czą" czy „jednostką" - są one po prostu różny­ mi sposobami wyjaśniania choroby (sickness), różnymi „społecznymi konstrukcjami rzeczy­ wistości" (...). Disease wiąże się z modelami wyjaśniającymi praktyków profesjonalnych - zarówno praktyków medycyny „nowocze­ snej", jak i tradycyjnych systemów medycz­ nych, np. medycyny ajurwedycznej czy chiń­ skiej. (...) Natomiast illness oznacza reakcje na nią. Jest sposobem, w jaki chora osoba, jej rodzina i jej sieć społeczna postrzega nazywa wyiaśnia i odpowiada na chorobę '(disease) Illness w,aze s,e z modelam, wviaLiaiacvim potoczne , ludowe sfery sytemu medycznego stosowanym, w kręgu rodźmy , ludowych' nieprofesjonalnych p r a k t y k o ^ . ' althy condition (teoretycznie niezdrowego sta­ nu), odnosząc go do pojęcia „zdrowia", ale w ujęciu teoretycznym, podczas gdy illness wiąże się z jego praktycznym sensem . Przełom w antropologii medycznej spowodo­ wało pojawienie się nowej orientacji, określanej mianem „interpretacyjnej antropologii medycz­ nej" lub „konstruktywizmu kulturowego", której prekursorem stał się A. Kleinman . W tym miej­ scu postaram się nieco przybliżyć przedstawione przez niego wnioski. Zdaniem Kleinmana „sys­ tem medyczny" należy traktować jako „system kulturowy", zbudowany z określonych symboli, znaczeń, wartości i wzorców zachowań. Takie podejście implikuje konieczność potraktowania choroby jako swoistego przedstawienia kulturo­ wego łączącego w sobie takie elementy, jak: etio­ logia wybór terapii ocena rezultatów leczenia Niezwykle ważne jest, że 34 35 Kleinman przeformułował rozróżnienie disease i illness, traktując te kategorie jako dwa Upraszczając nieco powyższe rozważania, m o ż n a stwierdzić, że w takim ujęciu disease byłaby niejako medycznym, skonstruowanym towarzyszyć temu zaburzenia świadomości. Napad trwa dni). Więcej informacji na ten temat: M . Krzystanek zwykle krótko i kończy się podnieceniem i ucieczką Egzotyczne zaburzenia psychiczne, http://www. przed siebie); susto (zaburzenie występujące wśród poradnikmedyczny.pl/mod/archiwum/507_egzotyczne_ ludów latynoamerykańskich. Polega ono na lęku przed zaburzenia_psychiczne.html, 23.10.2009. „utratą duszy". Utrata ta może być wynikiem działania ciekawym zjawiskiem, doskonale wpisującym się w nurt Niezwykle czyjegoś „złego oka", czarów, magii lub działania rozważań psychiatrii kulturowej, jest tarantyzm opisany demonów. Przedłużający się lęk może prowadzić do przez E. de Martino w książce Ziemia zgryzoty: utraty zainteresowań, braku łaknienia, utraty aktywności, do historii życia religijnego południowych wzrostu temperatury ciała a nawet do wyniszczenia W Marucha, Książka i Wiedza, Warszawa 1971. i śmierci). Koro (zaburzenie opisane w Chinach, 32 H.R. Wulf, S.A. Pederson, R. Rosenberg, op. cit., s. 27. Indonezji, Malezji, Sudanie i Izraelu. U człowieka 3 3 Zob. K . D . Clouser, C M . Culver, B. Gert, Malady, [w:] występuje ostry i przemożny lęk przed śmiercią na skutek What is Disease, Totowa, New Jersey 1997. przyczynę^ Wioch, tłum. utraty nasienia lub wciągnięcia członka w głąb brzucha 3 4 u mężczyzn, a piersi w głąb klatki piersiowej u Illness, [w:] T.L Beauschamp, LeRoy (red.), Contemporary kobiet. Stan ten może być poprzedzony nadmiernym Issues in Bioethics, Belmont, Kalifornia 1989. spółkowaniem. Narządy płciowe i nasienie traktowane są 3 5 przez ludy plemienne jako ośrodek siły życiowej. Rodzina Comparison of Medical Systems as Cultural Systems, „Social Zob. C. Boorse, On the Distinction Between Disease and Zob. A. Kleinman, Concepts and Model for the człowieka cierpiącego na \oro za pomocą rozmaitych Science and Medicine" 12 1978. uchwytów przytrzymuje członek zapobiegając jego 3 6 utracie. Stan ten może trwać od kilku godzin do kilku op. cit., s. 11-12. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA D . Penkala-Gawęcka, Antropologiczne spojrzenie �Adam Głowacki 124 przez ten dyskurs obrazem choroby, natomiast illness - jej społecznym, ale i indywidualnym obrazem, także społeczną i indywidualną re­ akcją na określoną jednostkę chorobową. Tutaj wkradają się jednak pewne wątpliwości. Skoro bowiem illness definiujemy jako sposób, w któ­ ry chora osoba, ale także „jej sieć społeczna", postrzega, nazywa, wyjaśnia i wobec tego od­ powiada na chorobę - disease, wówczas mu¬ simy uwzględnić fakt, że mogą zaistnieć dwa rodzaje illness tej samej disease. A dokładniej rzecz u j m u j ą c , przyjęcie takiego założenia jest elementem koniecznym ponieważ społeczny i indywidualny obraz danej jednostki chorobowei to często dwa różne i w wielu aspektach nieprzystawalne do siebie wizerunki. P a m i ę t a ć należy, ż e ż a d e n ze sposobów rozumienia choroby nie może egzystować sa­ moistnie. Wpływają one na siebie wzajemnie, współtworzą swoje zaplecze definicyjne, jeden wynika z drugiego. Rozdzielenie owych konceptualizacji choroby jest niemożliwe. Jeste­ śmy bowiem twórcami, ale także tworami wła­ snej kultury, ze wszystkimi konsekwencjami tego założenia. W takim ujęciu akcentuje się przede wszystkim subiektywne odczucie cho­ roby i analogicznie, subiektywne odczuwanie zdrowia. Tego typu myślenie zrywa, z X I X wiecznym paradygmatem medycyny. Definicja i sposób rozumienia zjawiska cho­ roby, jakie prezentuje antropologia medyczna, znalazły swój oddźwięk w filozofii medycyny, która zakłada, że zasadniczym przedmiotem medycyny kli­ nicznej jest subiektywne odczucie choroby i subiektywne odczucie zdrowia. W wielu językach europejskich sama etymologia słów oznaczających chorobę (illness) pozwala od­ kryć w tym pojęciu pewien aspekt subiek­ 3 7 tywny bądź przynajmniej pewne oceny. Od­ wołajmy się do kilku przykładów: w języku angielskim słowo disease (choroba) znaczyła pierwotnie dis-ease (niepokój, napięcie, nie­ wygoda), illness natomiast pochodzi od staroskandynawskiego, illr, które znaczy tyle co „zły". W języku greckimpathos oznacza cier­ pienie, w rosyjskim boljezn pochodzi od boi' (ból). Francuskie maladie pochodzi od małe habitus, co znaczy „w złym stanie", a duń­ skie syg znaczyło pierwotnie „zmartwiony" lub „smutny". Słowo „pacjent" wywodzi się natomiast z łaciny (patiens) i oznacza tego, który cierni Jedynie niemieckie słowo krank zgodne iest z biologiczna teona choroby Pier wotnie znaczyło ono tyle co skrzywiony" wyriety" sutreruiac ze'właściwym celem 'medycyny' iest wyprostowanie nacienta Test to dobry przykład p r y m i t y w n e j myślenia biologicznego". Lektura dzieł Foucaulta prowokuje do posta­ wienia pytania: czy nie jest tak, że określony dys­ kurs narzuca nam pewien obraz, model choroby z całym sztafażem określonych norm i zachowań doń przypisanych, który internalizujemy, uzna­ jąc go za swój własny. Diachroniczne spojrzenie na problem konceptualizowania choroby w kulturze Zachodu pokazuje, że próby wyjaśnienia tego fenomenu ulokować możemy w obszarze dwóch dyskur­ sów, których zasadniczą różnicę stanowiło po­ dejście do zagadnienia etiologii poszczególnych zaburzeń. Pierwszy z nich, zapoczątkowany przez Hipokratesa, który określić możemy mia¬ nem medycznego, przyczyn chorób doszukiwał się w pewnych nieprawidłowościach zacho­ dzących w ciele człowieka. Drugi natomiast kulturowy przyczyn zaistnienia konkretnych jednostek nozologicznych dopatrywał się w in— H.R. Wulf, S.A. Pederson, R. Rosenberg, op. cit., s.78-79. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 125 gerencji czynników o charakterze osobowym, na przykład bóstw, duchów . Przy czym należy pamiętać, że żaden z dyskursów nie funkcjo­ nował w oderwaniu od drugiego. A ż do wieku XIX, kiedy to doszło do ukonstytuowania się dyskursu medycznego opartego na badaniach empirycznych, o czym wspominałem j u ż na po­ czątku mojej pracy, przenikanie się tych dwóch porządków myślenia było zjawiskiem powszech¬ nym. Jeśli posłużyć się terminologią Fostera, byłyby to więc w pierwszym przypadku etio­ logie personalistyczne" w drugim natomiast naturalistyczne". Jak zauważa w swoim tekście Krzysztof Pietrych, 38 korzeni dyskursów zajmujących się tym szcze­ gólnym stanem, jakim jest choroba, poszuki­ wać trzeba dla kultury Zachodu - podobnie jak początków niemal wszystkich tematów uniwersalnych - w źródłach antycznych i biblijnych. To one ukształtowały podsta­ wowe modele symbolicznego jej rozumienia trwale obecne w kręgu tradycji śródziemno­ morskiej . 39 W kulturowym dyskursie choroba przestała być zjawiskiem o charakterze czysto fizjologicz­ nym, ulegając mitologizacji przekształciła się w pewien kulturowy byt, zatracając tym samym swój biologiczny charakter. Zarówno w staro­ żytnych tekstach, takich jak: Eneida, Król Edyp, 3 8 Niezwykle ciekawa i bogatsza jest etiologia chorób w medycynie ludowej. Całościowe i aktualne opracowanie Dzieje Herodota czy Starym Testamencie, epide­ mie chorób traktowane były jako kara boska, i to kara za grzechy. Chory niejednokrotnie podlegał społecznemu ostracyzmowi, szczególnie kiedy cierpiał na choroby kulturowo uznane za „nie­ czyste" . Antropologia medyczna z całą siatką terminologiczną i kulturowym zapleczem ba­ dawczym jest niewątpliwie ciekawym i perspek­ tywicznym podejściem do problematyki choroby. Przy czym spory wokół disease i illness, sposobów definiowanie i rozumienia tych pojęć, wokół któ­ rych koncentruje się dziś dyskurs antropologii medycznej pokazuje wieloaspektowość i nie¬ jednoznaczność przedmiotu jej zainteresowania i t ii - czyli choroby. 40 4. Choroba jako metafora? Przywołane przeze mnie powyżej teksty, są zresztą tylko przykładami znacznie licz­ niejszego zbioru. Nie jest moim celem odtwa­ rzanie tutaj skomplikowanego procesu mito­ logizacji pewnych chorób. Wystarczający jest dla mnie fakt, że taki proces miał i dalej ma miejsce, powodując, że choroba przestaje być rozpatrywana jako zjawisko wyłącznie biolo­ giczne. Tworzy się wokół niej pewien mit lub też, jak chciała Susan Sontag, metafora, która sprawia, że choroba przekracza swój czysto biologiczny wymiar i zaczyna funkcjonować na zupełnie nowej płaszczyźnie. Staje się tym sa- ludowa, [w:] S. Udziela (red.), Ziemia biecha. Lud polski w powiatach gorlickim i grzybowskim, W O K , tej problematyki zob. Z. Libera, Medycyna ludowa. Nowy Sącz 1994; S. Koba, Z historii lecznictwa Chłopski kieleckiego XIX w., Muzeum Świętokrzyskie, Kielce 1973; rozsądek CZ V gminna fantazja?, Wyd. UWr, Wrocław 1995. Z ważniejszych prac na temat medycyny D. Tylkowa, „Bez uroku". Elementy religijno-magiczne ludowej warto wspomnieć: H . Biegeleisen, Lecznictwo w Karpackim lecznictwie ludowym, [w:] J. Kowalska, ludu polskiego, PAU, Kraków 1986; Z. Półtorak, S. Szynkiewicz, R. Tomicki (red.), Czas zmiany, czas Lecznictwo ludowe rodzimej ludności trwania, PAN, Warszawa 2003; a także artykuły: D . Opolszczyzny, Instytut Śląski, Opole 1989; L . Stomma, Antropologia Czubala, O ludowym leczeniu gliną kultury wsi polskiej XIX w., PAK, Warszawa 1986 68 1984; U . Lehr, Urok (rozdział V I I : Tablice Mendelejewa); J. Fyda, Medycyna religijnych, „Lud" 65 1981; Z. Libera, Ciało w kulturze 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA w w Polsce, „Lud" aspekcie działań magiczno- �Adam Głowacki 126 mym bytem kulturowym. Swój sprzeciw wobec takiego postrzegania choroby wyraziła Susan Sontag w głośnym eseju Choroba jako metafora. Choroba nie jest dla niej „nowym wymiarem życia", jak chciał ją widzieć Canguilhem, ale staje się z i n t e r n a l i z o w a n ą metaforą czy też pewnym metaforycznym myśleniem, od które­ go należy się uwolnić, ponieważ „choroba nie jest metaforą i że najbliższy prawdzie sposób jej postrzegania - jak również najzdrowszy sposób chorowania - jest w n a j w y ż s z y m stop­ niu wolny od myślenia metaforycznego i naj­ bardziej n a ń niepodatny" . 41 Jak podkreślają interpretatorzy, nurt jej roz­ w a ż a ń jest na wskroś przesiąknięty postawą skrajnie antyhermeneutyczną. U podstaw po­ wstania eseju legło osobiste d o ś w i a d c z e n i e długotrwałego zmagania się z chorobą nowo­ tworową, co dosyć wyraźnie akcentują badacze. Wskazują na ów fakt, jako pewien klucz inter­ pretacyjny. Credo swoich rozważań wygłasza Sontag j u ż w pierwszych zdaniach eseju: w formie przenośni czy metafory. Twierdzę przy tym, że choroba nie jest metaforą i że naj­ bliższy prawdzie sposób jej postrzegania - jak również najzdrowszy sposób chorowania - jest w najwyższym stopniu wolny od myślenia metaforycznego i najbardziej nań niepodatny. (...) Celem niniejszych rozważań jest właśnie naświetlenie owych metafor i pomoc w uwol­ nieniu się spod ich wpływu. 42 Sontag wypowiada z d e c y d o w a n ą w o j n ę wszelkim metaforom, zmitologizowanym w i ­ zjom choroby. Chce pozbawić ją całej mito­ logii, społecznie dobudowywanej do tego ro­ dzaju chorób, które zdaniem autorki owiane są swoistą tajemniczością w y n i k a j ą c ą z ich nieuleczalnego charakteru. I tak jak w X I X wieku owym „kostiumem metafory" spowito gruźlicę, tak współcześnie ten sam mechanizm dotknął raka. W dzisiejszych czasach rak wziął na siebie rolę choroby - intruza, który pojawia się bez zapowiedzi, choroby doświadczanej jako okrutna, potajemna inwazja - i będzie tę rolę Tematem tej książki nie jest choroba w sen­ sie fizycznym, lecz sposoby jej wykorzystania ludowejXIX-XX wieku. Zarys zagadnienia, „Medycyna w odpowiednie cechy człowieka chorego, o chorobie nowożytna. Studia nad historią medycyny" 1995 t. I I , z. 1. mówi się, że »napadła«, »atakuje«, »rośnie«, »rozwija się«, D. Tylkowa, analizując wierzenia związane z medycyną »słabnie«, chory »walczy z nią« itp." (Z. Libera, Medycyna ludową wsi Karpat śląskich, podaje, ze „choroby bywały ludowa. ..,op. cit., s. 26). Niezwykle ciekawe jest również także personifikowane, wyobrażano je sobie bowiem zachowanie choroby, która „podług licznie odnotowanych czasami jako istoty rzeczywiste i czynne, widzialne lub przekonań (...) siedzi spokojnie w chorym, dopóki ten niewidzialne. Ślady tych przekonań występują jeszcze nie opiera się jej, nie walczy z nią. W przeciwnym razie we wsiach Beskidu Sądeckiego, gdzie mieszkańcy zachowuje się ona hałaśliwie, ryczy, kwiczy, mocuje się wspominają, iż w okresie epidemii cholery, która panowała z chorym, w wyniku czego wyskakuje on z łóżka, mówi tu w 1918 r., widziano postać nieznanej, bladej i bardzo niezrozumiałym językiem, bredzi, majaczy" {ibid., s. 48). szczupłej kobiety, okrytej białą płachtą". (D. Tylkowa, 3 9 K. Pietrych, op. cit., s. 80. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat polskich, PAN, 4 0 Zob. ER. Rosiński, Stosunek Starego Testamentu Warszawa 1989, s. 17-18). Podobnie zauważa Libera, do choroby, [w:] B. Płonka-Syroka (red.), Choroba jako który pisze, że: „nacechowanie wyobraźni i języka zjawisko społeczne ludzkimi doświadczeniami powoduje, że niemożliwe 41 jest wyrażanie choroby poza antropomorficznymi Warszawa 1999, s. 7. kategoriami. Spersonifikowane choroby są wyposażone 42 i historyczne, Arboretum, Wrocław 2001. S. Sontag, Choroba jako metafora, tłum. J. Anders, PIW, S. Sontag, op. cit., s. 7. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 127 odgrywał, dopóki pewnego dnia jego etiolo­ gia nie stanie się równie oczywista, a kuracja równie skuteczna, jak stało się w przypadku gruźlicy. ternem immunodefensywnym, można rów­ nież nazwać zdolnością immunologiczną), rak ulegnie stopniowo demitologizacji. (...) Wówczas, być może, metaforyczne wykorzy­ stanie raka stanie się moralnie dopuszczalne, tak jak nie jest dopuszczalne dzisiaj . 43 Autorka zdecydowanie sprzeciwia się zatem takiemu myśleniu, w którym choroba jawi się jako swoistego rodzaju szyfr, znak, symbol czegoś ukrytego, co powinno zostać odczyta­ ne, zdenotowane, aby m o ż n a było podjąć sku­ teczną terapię. Podejście, w którym „chorobie przypisuje się (...) znaczenia i podobnie jak w przypadku metafory literackiej, dąży do jej »interpretacji«, poszukuje wpisanej w nią idei, ukrytej rzeczywistości, zakodowanych infor­ macji o człowieku" jest zdaniem autorki nie­ dopuszczalne. Ów metaforyczny sposób ślenia doświadczania choroby ma negatywny wpływ na pacjenta źle ukierunkowuje iego wysiłek psychiczny'a może nawet zniechęcić do dalszego leczenia Internretacie takie staia sie elementami mitologii a wreszcie przesada mi które wnływaia na snósób myślenia żarówno pacjenta j a k i medyka" , pisze. 44 46 Stosunek Sontag do choroby doskonale po­ kazuje Maria Janion, zestawiając go z podej­ ściem hermeneutycznym, w którym „choroba jest właśnie tym, co ukryte w głębi, czymś, co nie daje się oddzielić od osoby; choroba jest jakby organiczną częścią osoby, więcej - może być nawet jej istotą, g d y ż jej głębią" . Sontag stara się sprowadzić ją do pewnego „medycznego zdarzenia". W takim ujęciu cho­ roba pozbawiona zostaje jakiegokolwiek zna­ czenia, sensu. Jest tylko kolejnym „medycznym przypadkiem". Jakże inne podejście prezentuje wspominany j u ż Cioran, który pisze, że: 47 Nie ma człowieka, który by, uwolniwszy się od cierpienia czy choroby, nie odczuwał gdzieś w głębi żalu, bodaj słabego i niezdecy­ dowanego. Ci, co cierpią intensywnie i długo, pragną, rzecz jasna, podnieść się z choroby, mimo to przecież nieuchronnie nawiedza ich myśl o jakiejś fatalnej stracie, którą spowo­ duje ich ewentualne wyzdrowienie. Gdy ból stanowi część twojej istoty, ewentualne jego przezwyciężenie musi być równoznaczne ze strata musi też wywoływać żal Wszystko co masz w sobie najlepszego, zawdzięczasz cierpieniu . 45 Dla Sontag odarcie choroby z jej meta­ forycznego naddatku jest m o ż l i w e tylko w sytuacji, kiedy zostanie ona całkowicie zmedykalizowana. Dopiero w momencie, kie­ dy medycyna zdoła całkowicie uporać się z ra­ kiem, m o ż e nastąpić jego demitologizacja. Jako przykład podaje gruźlicę. Jednakże aby móc w pełni to realizować, należy usunąć, jej zdaniem, z języka medycznego wszelkie me­ tafory, bowiem w miarę jak język medyczny będzie odchodził od agresywnej terminologii wojskowej i sięgał po pojęcia związane z „naturalnym systemem obrony" organizmu (to, co nazywa się sys43 Ibid., s. 9. 44 Komentarze, część 2: Tajemnicą Głoszony przez Sontag postulat demitolo­ gizacji choroby i śmierci, jest, moim zdaniem, utopijny. Wszelkie próby całkowitego wyelimi­ nowania metafor z języka, które według autorki 45 świata jest to, co widoczne..., [w:] M . Janion, S. Rosiek (red.), Osoby. Transgresje 3, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1984, s. 356. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 48 BARBARZYŃCA Ibid. 4 6 S. Sontag, op. cit., s. 89. 47 Komentarze, op. cit., s. 383. 48 E. Cioran, op. cit., s. 110-111. �Adam Głowacki 128 są głównym czynnikiem mitotwórczym, muszą zakończyć się niepowodzeniem. Najlepszym po­ twierdzeniem tego jest ona sama. Z jednej strony żąda oczyszczenia języka i myślenia z metafo­ rycznego sposobu mówienia o chorobie, z dru­ giej natomiast nie jest w stanie uciec od owych metafor. Pierwsze zdanie jej książki brzmi: „Choroba jest nocną półkulą życia, naszym bar­ dziej uciążliwym obywatelstwem" . Postawa skrajnej empirystki uprawomocnia ją do wysunięcia twierdzenia, że kiedy g r u ź ­ lica była chorobą nierozpoznaną, nieuleczal­ ną, wówczas obrastała szeregiem przesądów, praktyk, domysłów. Jednak wraz z wynale­ zieniem streptomycyny m i t Mycobacterium tuberculosis legł w gruzach. Medycyna i empiria zanegowały romantyczny wizerunek g r u ź ­ licy. Prognozuje tym samym, że w przypadku raka zadziała podobny mechanizm. Z powyż¬ szym wnioskiem nie sposób się jednak zgodzić. Okazuje się bowiem, że 49 twierdzeniu Sontag o zmierzchu mitologii gruźlicy przeczą fakty. Mitologia ta, mimo przyrostu wiedzy, nie została unicestwiona ani po 1943 roku (wynalazek streptomycyny), ani po 1952 (isoniazid). Znikła - to prawda lecz tylko z tekstów literackich, przestała być obsesyjnym tematem sztuki, natomiast nadal istnieje w mitologii życia codziennego, w sfe­ rze, którą Sontag interesuje się najbardziej . 50 Dochodzimy więc do momentu współistnie­ nia mitologii gruźlicy w jej kulturowym aspekcie i mitologii medycyny. Przy czym, w myśl założeń Foucaulta, mitologia medycyny jest niezwykle agresywna - wyklucza inne mito­ logie, zmierza do monopolizacji jednej tylko, medycznej formy terapii, narzuca przeświad­ czenia o wszechmocności medycyny - wiedzy, o kompetencji lekarza-profesjonalisty i ryzy­ ku, jakie przynoszą wszelkie próby ominięcia gabinetu lekarskiego i szpitalnego łóżka . 51 Sontag w chorobie każe widzieć jedynie pe­ wien defekt fizjologiczny. Wobec tak postawionej tezy warto za Janem Hartmanem zastanowić się, czy nie jest tak, że „każda radykalna obiektywi­ zacja choroby, ujęcie jej w pojęciach fizjologii - jako postępowanie czysto deskryptywne, wy­ rzekające się wszelkiego wartościowania - czyni całkowicie niewidocznym zło cierpienia?" 52 5. W s t r o n ę resume Podjęte przeze mnie r o z w a ż a n i a nie wy­ czerpują tak szeroko rozumianego zagadnie­ nia, jakim bez wątpienia jest problematyka choroby widzianej z perspektywy filozofii czy antropologii. Analiza kilku reprezentatywnych teorii pokazała, ż e mimo chęci współpracy deklarowanej zarówno przez nauki humani­ styczne, jak i przyrodnicze, brak jeszcze meta­ języka, który pozwoliłby wypracować wspólne pojęcia, terminy czy definicje. Istota choroby wymyka się wszelkim naukowym docieka­ niom. K a ż d a próba z a m k n i ę c i a jej pojęciowe definicyjne w konsekwencji spro¬ wadzą sie do redukcjonizmu iak w przypadku dyskursu medycznego albo subiektywizmu będącego u d z i a ł e m r o z w a ż a ń filozoficznych' Obiecuiaca wydaie sie crocozycia antroco' logii medycznei przy czym naipierw sama musi unorać sie z entronia terminologiczna w obrębie swoiLn dyskursu aby mnJL za n r o n o n o w a ć snófna i iasna koncencie Próhy naukowego podjęcia problematyki choroby 49 S. Sontag, op. cit., s. 7. 51 50 M.Janion, S. Rosiek Komentarze, op. cit., s. 370. 52 Ibid. J. Hartman, op. cit., s. 146. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji nieuchronnie zmierzają ku interdyscyplinar­ ności, która dzięki swojej polifoniczności może stanowić niezwykle ciekawą i wieloaspektową propozycję podjęcia istoty choroby. W świetle powyższych rozważań trudno jednoznacznie i z pełną odpowiedzialnością powiedzieć, czym tak naprawdę jest choroba. Z całą pewnością nie jest tylko i wyłącznie zaburzeniem o cha­ rakterze fizjologicznym, jak chce widzieć ją Su¬ san Sontag. Ale czy jest w ogóle zaburzeniem? 129 A może tylko „nową j akością życia", j ak twierdził Emil Cioran, lub też zjawiskiem przynależnym tylko istotom samoświadomym, co starał się udowodnić Jan Hartman. Podsumowując moje rozważania, mogę powiedzieć tyle, że jakikol­ wiek punkt widzenia odnośnie choroby przyj­ miemy, zawsze możemy uznać, że „choroba jest w końcu tylko możliwą do wypowiedzenia strolosu" . 53 Trying to Define Illness The phenomenon of the illness has many aspects. Its core evades all unequivocal iterpretations. Therefore each trial of reaching it implies necessity of using a postmodern paradigm, according to which it is possible to give up one particular monomethod in favour of numerous interpretative procedures. This kind of approach places the illness on the point of intersection of many discourses which appear to differ, but oftenly they sprout out of one common stem. The article is an attempt of approaching the phenomenon of illness with interdisciplinary view consisting elements of medi­ cal, anthropological, philosophical and sociological discourses. It is a voice in discussion about the (im) possibility of reaching the truch about illness. 53 J. Ravel, J.P. Peter, op. cit., s. 241. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b162bb6acd1bd816339126c761a8f243.pdf f481efb822e70573b0606943a575f305 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5640 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5243 Title A name given to the resource Między oralnością a cyrograficznością/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.78-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Głowacki, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Głowacki Ur. w 1985 roku.Absolwent kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia kultury) oraz pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Ukończył również studia na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych w Akademii „Artes Liberales". Aktualnie pracuje jako pedagog szkolny. Związany jest z Zakładem Teorii i Historii Kultury na Wydziale Filologicznym UŚ, gdzie pod opieką prof.zw.dr hab. Ewy Kosowskiej przygotowuje rozprawę doktorską. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej na Syberię. Analiza antropologiczna baśni 0 krasnoludkach i o sierotce Marysi �Antropologia literaturymetoda badawcza Szeroko rozumiany paradygmat interdyscypli­ narności, jaki stał się udziałem współcześnie rozu­ mianej myśli humanistycznej, zakłada, najogól­ niej rzecz u j m u j ą c , p e w n ą k o r e s p o n d e n c y j n o ś ć p o m i ę d z y o k r e ś l o n y m i dziedzinami naukowego poznania, często takimi, które wcześniej m i a ł y niewiele w s p ó l n y c h płaszczyzn porozumienia. Wieloaspektowe interpretacje zjawisk kulturo­ wych przeprowadzane w perspektywie interdy­ scyplinarnej otwierają zupełnie nowe możliwości podejmowania określonych problemów, wy ma.-* gają jednak od badacza również podwójnej kom­ petencji. Przekroczenie ra.m metod ^yyp ra-cowanych w macierzystej dziedzinie, otwarcie sic na. zupełnie nowe doświadczenia poznawcze, w y m a g a j ą przyjęcia w wielu spornych miejscach komoro misu predefiniowania sprawdzonych i dotychczas funkcjonalnych terminów i poieć Bvć może wiele z nowych metod ooartych na interdyscyolinarności nie przetrwa próby czasu, ale na razie poszukują - własnej tożsamości albo doskonalą się w konkret­ nych zastosowaniach. Jedną z nich jest antropologia literatury, oparta na dorobku klasycznie rozumianego literaturoznaw­ stwa i antropologii kultury. Jak każda nowa metoda, korzystająca z dorobku tradycyjnych metodologii, musi szukać swojej własnej tożsamości, wypracować własne terminy i pojęcia. Nie sposób nie zgodzić się z konstatacją Anny Gomóły: „antropologia jest jedną z nauk. Jednakże j u ż sama nazwa może sprawiać kłopot" . Mamy do czynienia ze swoistego rodzaju dysonansem poznawczym w y n i k a j ą c y m z wielo­ znaczności terminologicznej nazw poszczególnych dyscyplin Pojawia się bowiem problem z precy­ zyjnym określeniem przedmiotu badań poszcze­ g ó l n y c h dyscyplin. Przy czym warto d o d a ć , że antropologia nie jest w tym osamotniona. Podobne problemy z ustaleniem własnej tożsamości może mieć również socjologia czy psychologia (psyche — dusza) które oodmiotem iPrzedmiotem swoiego zainteresowania uczyniły Człowieka, rozumianego indywidualistycznie lub zbiorowo Wszędzie tam gdzie człowiek zaczyna formułować prawdy o sobie' 1 L a r i a sraie sie z noznawrze.o nnnkm widzenia ro n ,mn i d , „ J i L . ' i P najmniej dwuznaczna, zauważyła t w a Kosowska: W pojęciu antropologii upatrywać można swoiste­ go błędu logicznego. Oto człowiek - jakkolwiek rozumiany - podejmuje trud wyjścia poza samego siebie i formułowania prawd o sobie. Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają mieć charakter obiektywistyczny - przypominają w pewnym stopniu wolaA . Gomóła, Od antropologii do antropologii literatury, [w:] E . Kosowska, A. Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 142. 1 Pomijam w tym momencie kwestię dotyczącą zasadności stwierdzenia, że antropologię można uznać za samodzielną dyscyplinę naukową. Dyskusja, jaka wokół tego tematu toczy się od kilku lat w naukach humanistycznych, jest niezwykle ciekawa, nie stanowi jednak zasadniczego przedmiotu moich rozważań. Zob. K. Brozi, Antropologia wartości. Ujęcie metodologiczne, Wyd. U M C S , Lublin 1989. �Adam Głowacki 80 nie Archimedesa o punkt podparcia, pozwalający na podniesienie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec własnych możliwości poznawczych, wobec nieuchronnych uwi­ kłań aksjologicznych . 2 „Wydaje się, że w Polsce pod pojęciem »antropologia literatury« można wyróżnić trzy podstawowe obszary badań" . Na potrzeby moich rozważań naj­ bliższa jest mi opcja skądinąd o najdłuższej tradycji - zaproponowana i sukcesywnie rozwijana przez Ewę Kosowską koncepcja kulturowej antropologii literatury, która zakłada, że „tekst literacki zawsze celowo lub przypadkowo [podkreślenie - A G ] ilustruje jakieś ważne kulturowo zjawisko, a przede wszystkim rekonstruuje kontekst, w jakim to zja­ wisko funkcjonuje. Stąd każdy wybór materiału może być w pewnym sensie usprawiedliwiony ale nie każdy będzie w równym stopniu reprezenta­ tywny" . Tak rozumiana antropologia literatury traktuje dzieło literackie jako materiał do badań o charakterze antroDoloeicznym Przy jednoczesnym założeniu że sama lokuie sie na styku dwu z Dozoru odmiennych narracji- autor! którvk o n s't r u n i e świar nrzedsrawionv dzieła'literackie™ z dosrennych sobie elementów i badacza - zorientowanecro metodologicznie re k o n s t r n n i a c e c r o model kultury w oparciu o pewną powtarzalność 6 7 Wobec tak zarysowanych wątpliwości, antropo­ logia literatury jako metoda badawcza staje wobec problemu nie tylko zdefiniowania, czym jest sama antropologia jako dziedzina naukowego poznania, ale też innej kwestii, a mianowicie - czym jest literatura? Czym wreszcie jest owo zestawienie - „antropologia literatury" ? Są to pytania skądinąd niezwykle ważkie i inspirujące, podobnie jak spór wokół semantycz­ nego, a momentami wokół ontologicznego wymiaru antropologii literatury , które jednak na potrzeby tego tekstu, a także samej procedury badawczej przezeń proponowanej, należy zawiesić. Niemniej jej praktyczne zastosowanie wydaje się mieć niezwykle istotny walor poznawczy w szeroko rozumianym dys­ kursie antropologicznym, ponieważ pozwala „czło­ wiekowi - w procesie odpowiednio zorientowanej analizy tekstów kultury, w tym przede wszystkim analizy warstwy referencjalnej dzieł literackich zrozumieć kontekst własnego dziedzictwa i dzia­ łanie mechanizmu jego przekształceń; zrozumieć referencie dzieła poprzez konfrontacje z innymi źró¬ dłami a w rezultacie zbliżyć sie do ideału »poznania siebie!"'. 3 4 2 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty konteksty interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003, s. 9. „Samazbitka słowna a n t r o p o l o g i a literatury jest dzisiaj pojęciem, któremu należy nadać sens kontekstualny. Nie powstało ono bowiem na oznaczenie realności, którą 3 w określonym momencie nazwano antropologią literatury, ale raczej jako efekt pewnej luki, którą wypełnia pojęcie sugerujące potrzebę badań interdyscyplinarnych; badań, które miałyby być prowadzone na styku antropologii i literaturoznawstwa". E . Kosowska, O niektórych przesłankach uprawiania antropologii literatury, [w:] W. Bolecki, R. Nycz (red.), Narracja i tożsamość, t. 1, Wyd. I B L PAN, Warszawa 2004, s. 104. 4 N a ten temat zob. A. Gomóła, Od antropologii. ..,op. cit., s. 142-157. 5 E . Kosowska, Kulturowa antropologia literatury. 8 Wprowadzenie, [w:] E . Kosowska, A . Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 21. 6 A. Gomóła, Od antropologii..., op. cit., s. 154. Efektem prowadzonych przez Ewę Kosowską od lat osiemdziesiątych badań są liczne publikacje, dotyczące zarówno teoretycznych aspektów funkcjonowania antropologii literatury, jako metody badawczej, jak i jej praktycznego zastosowania. Zob. E . Kosowska, „Literatura popularna"- igraszki semiologiczne, [w:] E . Czaplajewicz, E . Kasperski (red.), Poszukiwania teoretycznoliterackie, P W N , Wrocław 1989; E . Kosowska, Postać literacka jako tekst kultury. Rekonstrukcja antropologicznego modelu szlachcianki na podstawie Potopu Henryka Sienkiewicza, Śląsk, Katowice 1985; E . Kosowska, Negocjacje i kompromisy. Antropologia polskości Henryka Sienkiewicza, Wyd. Śląsk, Katowice 2002; E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003; E . Kosowska, E . Jaworski (red), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd U Ś Katowice 2005- E Kosowska A Gomóła E Jaworski (red) Antropologia kultury — antropologia literatury Na tropach koligacji, Wyd U Ś , Katowice 2007. 7 8 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 39. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością wypowiedzi informatorów, składających się na pewien fakt kulturowy - Jak pisze Kosowska: 9 Gdzieś tutaj, między tymi dwiema konwencjami, etapami myślenia rwórczego, otwiera się przejście, perspektywa swego rodzaju transgresji semantycznej, która z jednej strony może być podstawą antropologizacji dzieła literackiego, a z drugiej fundamentem interpretacji antropologiczno-kulturowej. Jeśli więc te dwa sposoby uprawiania narracji w jakichś miej­ scach się spotykają, przecinają, nakładają, to mamy do czynienia z antropologią literatury — w pewnym jej rozumieniu . 10 81 tak zarysowanej problematyki - której nie sposób w pełni rozwinąć w ramach tego tekstu - warto przejść do praktycznego wykorzystania założeń proponowanych przez a n t r o p o l o g i ę literatury, ponieważ tylko wówczas można odkryć jej pełen walor poznawczy. Między oralnością a cyrograficznością „Dziewiętnastowieczni chłopi należeli do kręgu typowych kultur »oralnych«, formowanych przez słowo mówione, bez udziału pisma" , stwierdza Nikodem Bończa-Tomaszewski, opierając się na badaniach Konrada Prószyńskiego, który wyliczył, że „około 1870 roku analfabetyzm obejmował 90% społeczeństwa polskiego, a do 1907 roku zmalał do 70%" . W ł a d y s ł a w Grabski optymistycznie sza­ cował, że w 1897 roku 59% ludności w Królestwie Polskim nie umiała czytać, a w 1913 roku minimum 5 0 % . Jakkolwiek przychylnym okiem patrzy­ l i b y ś m y na dane zebrane przez W ł a d y s ł a w a Grabskiego, nie zmienia to faktu, że w X I X w. na wsiach analfabetyzm był zjawiskiem powszechnym O wiele bardziej krytyczny w tej kwestii jest Ludwik Stomma który pisze że jeszcze około 1880 analfabeci stanowią około 94% ludności wie. kie Królestwa Polskiego i oonad 95% w Galicii" Rozliczne inicjatyw^ podejmowane naprzest żeni 14 Przy czym warto zaznaczyć, że tak rozumiana antropologia literatury traktuje tekst literacki, jako materiał do „rekonstrukcji kulturowego kon­ tekstu", ale także „winna wykorzystywać, potwier­ dzane w innego typu źródłach, dane kontekstualne pozwalające na odsłanianie nie tylko podobieństw, ale i różnic kulturowych" . G ł ó w n y m zarzutem wobec antropologii literatury jest fikcyjność mate­ riału badawczego, który wykorzystuje w roli źródła zastanego, czyli literatury. Argument, „że ta i m i ­ tacja świata [rzeczywistego - A G I posklejana jest z prawdziwych detali niekiedy tak drobnych że umykających opisom'profesjonalnych antropolo­ gów" zdaje sie w oczach krytyki nie mieć zna­ czenia.'A trzeba wiedzieć że właśnie owe niuanse wsoółtworza nieoowtarzainy c"zesto kontekst kultu rowv w ktorvm fikcvine działania fikcvinvch boha rerów zvskuia sens i w i a r w o d n o ś ć " " T a k k o l w i e k niektóre z założeń antropologii literatury m o g ą budzić onór czv snrzeciw zvsknie sobie ona coraz wiecei z w o l e n n L w sran'owLc niezwvkle ciekawa 11 12 i płodną poznawczo m e t o d ę badawczą. Wobec 9 10 E . Kosowska, O niektórych..., op. cit., s. 109. Ibid., s. 109. 15 16 17 18 1 4 t. 89, 2005, s. 75. 1 5 1 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit., s. 19. 13 Ibid.,s. 19. 1 (18) PD1P W. Grabski, O nauczaniu powszechnem i zakładaniu L . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Tower Press, Gdańsk 2000, s. 53. Jak wspomina Ludwik Stomma, jedną z takich inicjatyw podjęto w Galicji, gdzie już w 1872 r. wniesiono pod obrady Sejmu Krajowego projekt ustawy O zakładaniu BARBARZYŃCA szkól ludowych, Gebethner i Wolff, Warszawa 1913, s. 6. 1 8 1 2 K. Prószyński, Czytelność a nieczytelność narodu. O nauczaniu kilkorakiemi sposobami Promyka, Wydawnictwo Księgarni Krajowej i Gazety Świątecznej, Warszawa 1907, s. 6. 1 7 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 1 1 N . Bończa-Tomaszewski, Kultura niepiśmienna i jej wrogowie. Problem oralności wsipolskiej w XIX w., „Lud", �Adam Głowacki 82 X I X w., mające na celu szerzenie edukacji wśród chłopów, potwierdzają, że analfabetyzm polskiej wsi był podówczas jedną z „palących" kwestii. Znamienny jest fakt, że „lud wiejski niechętny jest dla oświaty" i „nieprzychylnie usposobiony do szkoły" . Bończa-Tomaszewski, odwołując się do ludowej aksjologii, konstatuje, że „nikłe postępy alfabetyzacji wsi nie wynikały ani z opresji zaborców, ani z opieszałości inteligencji, ani z ubóstwa, tylko z faktu, że chłopi nie chcieli się uczyć pisać i nie cenili pisma" . Przy czym w y m ó w k i w postaci: „Ja nie mam tyle sposobu, abym mógł posyłać swe dzieci do szkoły"; „Posyłałbym swe dzieci do szkoły, ale cóż, kiedy one są m i potrzebne do pomocy w gospodarstwie"; „Po co ma.m swe dzieci posyłać do szkoły kiedy niejeden kilka zim się uczy a jednak nic nie umie więc szkoda czasu i atłasu"' Jeśli ws zvs cv będą uczeni któż będzie trzodę pasł i na chleb pracował" - pozornie tylko uzasadniają niechęć ludności wiejskiej wobec nauki. na znaczenie procesu zetknięcia się „pierwotnej kul­ tury oralnej" , w rozumieniu, jakim nadał jej Walter Ong, z pismem i wynikające z tego konsekwencje dla ludowej oralności, jest cenną wskazówką inter­ pretacyjną, której u k o n t e k s t u a l n i e n i e 23 19 20 21 Istotnym tropem interpretacyjnym, zainicjo­ wanym, ale nie rozwiniętym w pełni przez BończęTomaszewskiego, jest myśl, że „przejście z fazy spo­ łeczeństwa oralnego do cyrograficznego jest jednym z najdonioślejszych zjawisk społecznej historii Polski między 1850 a 1950 rokiem" . Ryzykowne może się w y d a w a ć umieszczanie zjawisk o charakterze kul­ turowym - z natury swej mających charakter długo­ trwały, fragmentaryczny, nigdy c a ł o ś c i o w y - w ścisłe chronologiczne, i nadawanie i m wymiaru totalnego, przełomowego. Jednak zwrócenie uwagi 22 i utrzymywaniu publicznych szkól ludowych, która - w spaczonym zresztą kształcie - uchwalona została w 1884 r. Z . Strzetelska-Grynbergowa, Staromiejskie. Ziemia i ludność, Muzeum im. Dzieduszyckich, Lwów 1899, s. 568; cyt. za L . Stomma, op. cit, s. 53. 1 9 2 0 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77-78. Wymówki od posyłania dzieci na naukę, [w:] S. Mazurek, Komu nauka potrzebna (opisał dli ludu), druk. Fr. Czerwińskiego, Warszawa 1884, s. 27-46; cyt. za: N . Bończa-Tomaszewski, op. cit., s. 76. 2 1 2 2 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77. „Jak wspomniano, oralność kultury nie zmienionej znajomością pisma lub druku nazywam »oralnością pierwotną«. Jest ona »pierwotna« (primary) w stosunku do »oralności wtórnej« dzisiejszej kultury wysokiej technologii, w której nową oralność podtrzymują telefon, radio, telewizja oraz inne środki elektroniczne, których istnienie i funkcjonowanie wsparte jest pismem i drukiem. Dzisiaj właściwie nie istnieją pierwotne kultury oralne, ponieważ każda kultura wie o piśmie i jakoś jego skutków doświadcza. A jednak liczne kultury i podkultury, nawet związane z wysoką technologią, zachowują niemało zróżnicowanych nastawień właściwych oralności pierwotnej". W J . Ong, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J Japola, Wyd K U L , Lublin 1992, s 32 2 3 �Między oralnością a cyrograficznością odnajdujemy w dziele Marii Konopnickiej. O tym jednak później. X I X wiek jest okresem, w k t ó r y m rozpoczyna się proces przeobrażania polskiej wsi, bardzo mocno wspartej na filarze oralnego paradyg­ matu myślenia, który zdaniem Onga „przekształca świadomość". Jest to moment, kiedy „pierwotna myśl oralna" styka się nie tylko z pismem, ale także z odmiennym paradygmatem myślenia - paradyg­ matem cyrograficznym. Pismo dla dziewiętnasto­ wiecznego chłopa jawi się jako coś obcego, nieznanarusza dotychczasowe struktury myślenia i przełamuje powszechnie utrwalone w ś w i a d o ­ mości schematy. W opowiastce dla dzieci O krasno­ ludkach i o sierotce Marysi zilustrowany został p roces zetknięcia się dwóch odmiennych p a r a d y g m a t ó w myślenia - oralnego i cyrograficznego.' O t w a r t ą kwestiąpozostajeto,czy opisanie przez Konopnicką 83 niezwykle istotnego faktu kulturowego miało cha­ rakter intencjonalny, czy nie. Warto jednakże pod­ kreślić, że umieściła wspomniany powyżej proces w perspektywie XIX-wiecznej ludowej aksjologii, korzystając przy t y m z przekazów folklorystycz­ nych , które w kulturze ludowej k u m u l u j ą i transponują społecznie akceptowane wartości . 24 25 2 4 A . Łobos, Słowo i muzyka w Śpiewniku dla dzieci - wpajanie postaw i przekazywanie najmłodszym u schyłku dziedzictwa narodowego XIX stulecia, „Chowanna" tom jubileuszowy 2009, s. 25. 2 5 Por. „(...) prawo w kulturach oralnych jest również przechowywane w formułowych powiedzeniach i przysłowiach, które nie są jedynie prawniczymi ozdobami, lecz same prawo stanowią. W kulturze oralnej często wymaga się od sędziego wyartykułowania szeregu stosownych przysłów, które pozwolą mu podjąć decyzję równoważną do konkretnego przypadku, jaki formalnie właśnie rozpatruje". FOT. P. S Z U B A �Adam Głowacki 84 Skoro w kulturze ludowej niezwykle ważną rolę odgrywało słowo mówione, to argument o ograni­ czeniach antropologii literatury ze względu na fikcyjność materiału badawczego wybrzmiewa szcze­ gólnie mocno. M i m o to należy pamiętać, że przyjęta przez niego wersja historii od samego początku nie budzi zaufania czytelnika. Ten, jak zwykle, siedział nad ogromną księgą, w której opisywał wszystko, co się od najdawniejszych czasów zdarzyło w państwie Krasnoludków, skąd się wzięli i jakich mieli królów, jakie prowadzili wojny i jak się im w nich wiodło. Co widział, co słyszał, to spi­ sywał wiernie, a czego nie widział i nie słyszał, to zmyślił tak pięknie, iż przy czytaniu tej księgi serca wszystkim rosły [podkreślenie - A.G.]. On to pierw­ szy dowiódł, iż Krasnoludki, ledwie na piędź duże, są właściwie olbrzymami, które się tylko tak kurczą, żeby im mniej sukna wychodziło rici spencery i płaszcze, bo teraz wszystko drogie . Wyabstrahowanie ze świata przedstawionego danych do rekonstrukcji kulturowego kontekstu jest, oczy­ wiście, zadaniem trudnym, ale nie niemożliwym. Wymaga jednoznacznie wykroczenia w tej materii poza tradycje literaturoznawcze i włączenia w proces interpretacyjny niektórych przynajmniej elementów procedury antropologicznej . 26 28 Koszałek-Opałekijego zmagania z cyrograficznością Nie budzi ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , że postać Koszałka-Opałka, „nadwornego kronikarza króla Błystka", jest fikcyjna-już choćby z tego powodu, że mamy do czynienia z krasnoludkiem. Jest to postać stereotypowa, a momentami wręcz groteskowa. Cieszy się wśród krasnoludków szacunkiem jako uczony i to jemu zostaje powierzona misja odna­ lezienia zagubionej Wiosny. Jak pisze Konopnicka: Krasnoludki tak dumni byli z kronikarza swego, że gdzie tylko kto jakie zielsko znalazł, zaraz mu wieniec plótł i na głowę wkładał, tak iż mu te wieńce resztę rzadkich włosów wytarły i łysy był jakkolano [pod­ kreślenie - A.G.] . 27 Jako uczonemu, kronikarzowi, zostaje m u powierzone zadanie z a p i s a n i a ! przechowy­ wania dziejów rodu K r a s n o l u d k ó w . Przy czym Fakt z pozoru oczywisty - swobodne konstru­ owanie historii przez „nadwornego kronikarza", w szerszej perspektywie analitycznej obrazuje nie­ zwykle istotny proces, o k t ó r y m Kosowska napisała: Pozostając wierny materiałom źródłowym historyk nie zawsze może być wierny przeszłości, gdyż obraz tej ostatniej rekonstruuje opierając się na selektywnie zachowanych przedmiotach, nierzadko stronniczych relacjach i współczesnym sobie systemie wartości. Na tym tle literatura stawiająca na równi postulat prawdy historycznej i artystycznej znalazła się w sytuacji jakby czystszej moralnie . 29 Jak wspomina Walter Ong, przejście od oralności do cyrograficzności, a w konsekwencji typograficzności, wiązało się ze zmianą statusu pamięci i z możliwością przeniesienia odpowiedzialności za przechowywanie i przekazywanie informacji na jej ekstensję, czyli pismo. W kulturach oralnych W J . Ong, op. cit, s. 60. 2 6 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 2 7 M . Konopnicka, O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1993, s. 11-12. 28 Ibid., s. 11. 2 9 E . Kosowska, Postać literacka..., op. cit, s. 34. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością 85 „doświadczenie jest intelektualizowane mnemonicznie" , ponieważ Drugi raz na jarmarku: 30 Ach, bracie! - jęknie Koszalek-Opałek. - W cóż się obróci cała moja sława, gdy księgi nie mam! - A cóż się z nią stało? - Zaginęła! - A pióro? - Złamane! - A kała­ marz? - Rozbity! - Hm! - rzecze smutnie Podziomek. - Prawda jest, iż cała twoja uczoność przepadła, gdy nie masz ani księgi, ani pióra, ani kałamarza! [podkreślenie-A.G.] Myślenie o czymkolwiek bez pomocy formuł, bez określeń tradycyjnych i mnemonicznych, jeśli nawet jest możliwe, byłoby (...) stratą czasu, bowiem taka myśl raz wypracowana, nie mogłaby być efektywnie odzyskana, tak jak jest to możliwe przy pomocy pisma. Nie byłaby to wiedza trwała, a tylko przelotna myśl, chociaż skomplikowana . 34 31 Wobec tego kultura oralna wypracowała szereg technik mnemonicznych, które pozwalały jej sku­ tecznie nabywać, przechowywać i odtwarzać infor­ macje. Umiejętność względnie wiernego przekazy­ wania faktów była sprawnością wysoko cenioną i gwarantującą prestiż społeczny w kulturach typu oralnego, a taką bez wątpienia była XIX-wieczna kul­ tura chłopska sportretowana w omawianej przez nas lekturze.. Być może dlatego właśnie sierotka Marysia, choć niezwykle mocno naznaczona statusem sieroty i wynikającymi z niego konsekwencjami, „(...) pio­ senek umiała tyle, że cały dzień coraz to inszą śpiewała, a nigdy ich nie brakowało (...) że kto W pobliżu szedł, to stawał i słuchał, a. często i łzy miał w oczach" . O ile wiec głęboko zanurzona w oralnym paradygmacie myślenia bohaterka zyskuie akceotacie i zostai L a grodzona o tyle nieustannie zmagaiacy sie z cyrogra ficznościa Koszałek Ooałek co ru z Donosi kieskę lego n2 magnum aż rrzvkrornie ulega zniszczeniu Pierwszy raz, gdy kronikarz wylewa na nie atrament:' Trzeci, kiedy księga zostaje spalona w norze lisa Sadełko: Na próżno jednak grzebał patykiem w piasku do po­ łudnia prawie; z piór znalazł tylko czarne niedopałki, z księgi - poskręcane w rurki i przepalone karty, z któ­ rych nic już odczytać się nie dało, a kałamarz przepadł bez żadnego śladu . 35 Ponadto przyjęty przez niego system wartości nie znajduje akceptacji wśród towarzyszących mu Krasnoludków. - Iż żadne królestwo bez mądrości byc nie może, a mą­ drości bez spisywania ksiąg nie ma, przeto wnoszę, aby nas ten dobty kmieć tam powiózł, gdzie najwięcej gęsi, iżbym sobie nowe pióto mógł wyszukać i nową sławę uzy­ skać. Ale Podziomek, któty się w siano tak był zapadł, że ledwo mu nos było widać, potwal się na to i tzecze: - Na nic tobota taka! Co mi po mądrości i po sławie, kiedy będę głodny? Pełny żołądek to grunt! Reszta - torby kłaków niewarta! [podkreślenia - A.G.] - Tu zwrócił się do króla i rzeczei — Jeśli chcesz, miłościwy królu, spo¬ kój w państwie mieć, o to najpierw dbaj, żeby głodnych w nim nie było! Więc moja rada taka: jak nas ten chłop ma wieźć, niech nas wiezie tam, gdzie w kominie kasza wre, a skwatki skwierczą! Inaczej nie ma zgody. - Tak, tak! - krzyknęli insi - Nie ma zgody nie ma! 32 Polały się czarne strugi wprost na świeżo zapisane karty; Koszałek-Opalek skamieniał prawie. Na nic proroctwajego!Nanicobliczenia!...Calaksięgazalana rzeką atramentu. Tak mądrze, tak pięknie obrachował wszystko - i wszystko na nic . 33 36 3 0 W J . Ong, Oralność..., 31 Ibid., s. 60. 34 Ibid, s. 67. 3 2 M . Konopnicka, op. cit., s. 106-108. 35 Ibid, s. 259. 33 Ibid., s. 44. 36 Ibid, s. 94. 1 (18) PD1P op. cit., s. 61. BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 86 Skrajnie egoistyczna propozycja Podziomka zyskuje większe uznanie. Stąd też szacunek, jakim wśród reszty krasnoludzkiej społeczności cieszy się Koszałek-Opałek, wydaje się powierzchowny. WXIX-wiecznym systemie kultury polskiej wsi pismo, będące czymś obcym, nie­ przewidywalnym, naruszającym ustalony paradygmat myślenia, nie mogło stanowić istotnego elementu ludowej aksjologii. Warto jednocześnie zaznaczyć, że polska kultura ludowa w X I X w. jest kulturą typu magicznego, o której Piotr Kowalski pisał: paradygmatowi myślenia i ludowemu normatywizmowi i zostają wynagrodzeni. W utworze poja­ wiają się sygnały świadczące o tym, że polska wieś była w dalszym ciągu bardzo mocno zakorzeniona w oralnym sposobie myślenia, pomimo podejmo­ wanych akcji edukacyjnych. „Zasadnicza oralność języka jest trwała, niezmienna" - pisze Walter Ong. Nie zaskakuje więc opisana przez Konopnicką reakcja: 38 Słuchał tej pieśni chłop Skrobek i poczuł w sobie nagle moc taką, jakiej nigdy przedtem nie miał. I taką gorącość duszną, i czucie rzewne do tego kawałka ziemi poczuł, jakiej nigdy nie miał . Najważniejszą cechą wyobrażenia świata w kultutze magicznej jest btak wydzielenia odtębnych sfer dzia­ łalności człowieka (komunikacyjnej, praktycznej, świa­ topoglądowej). Myślenie magiczne w takich kikutach Słowo w kulturach typu oralnego odgrywa nie­ rozstrzyga o sensie wszelkich działań człowieka, dostar¬ zwykle istotną rolę - język nie jest w nich odpowied­ czając ptzesłanek do wyjaśnienia jednolitego potządku nikiem myśli, ale swoistym sposobem działania. Jak Kosmosu, natuty i społeczeństwa. Oznacza to, że we pisze Walter Ong: wszystkich działają te same ptawa otaz że sfety te są ze sobą połączone. Wyjaśnia to powód, dla któtego dzia­ Nie dziwi również przekonanie bliskie na ogół ludom łania produkcyjne wymagają jednoczesnych ptaktyk pierwotnym, że słowa mają wielką moc. (...) W tym magicznych i symbolicznych, bez nich te pietwsze nie sensie każdy dźwięk, a szczególnie wypowiedź oralna, być w ogóle zainicjowane. Stąd np. konktetne pochodząca z wnętrza żywego organizmu, jest „dy­ tolnicze i towatzyszące im gesty magiczne są namiczna". Fakt, że ludy oralne uważają zazwyczaj, zintegtowaną całością; opowiadanie mitu wyjaśnia­ a prawdopodobnie powszechnie, że słowo ma moc jącego mityczny początek pewnych działań nie służy magiczną, wiąże się wyraźnie, choćby nieświadomie, pottzebom komunikacyjnym (czy edukacyjnym) lecz ze skojarzeniem słowa z mówieniem, z brzmieniem, stanowi fragment działań ptaktycznych" z używaniem siły . 39 37 40 Z powyższej definicji wyłania się specyficzny obraz kultury ludowej jako sytemu, w k t ó r y m d o m i n u j ą c y m porządkiem myślenia jest magia. Jej wszechobecność powoduje, że każde działanie nace­ chowane jest „magicznością". Do podobnych konstatacji dochodzi Wojciech J. Burszta. Opierając się na badaniach Bronisława Malinowskiego stwierdza, że słowo mówione ma magiczny wymiar w opisywanej przez nas kulturze. Konopnicka w postaciach chłopa Skrobka czy sierotki Marysi wskazuje na te elementy, które w wiej­ skim przekonaniu stanowiły istotną wartość - uczciwą pracę, wierność dotychczasowym strukturom, sza­ cunek dla społecznie akceptowalnego ładu i porządku. Wspomniani bohaterowie pozostają wierni oralnemu Każdy magiczny akt rytualny składa się ze współwystępujących i działających na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w fotmie wypowiedzi i zaklęć) otaz d z i a ł a ń (manipulowanie ptzedmiotami). Wszelkie czyny magiczne polegają na jednego typu zabiegach: „każdy 3 7 P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenia, P W N , Warszawa 2007, s. 295. 3 8 W J . Ong, op. cit, s. 28. 3 9 M . Konopnicka, op. cit, s. 171. 4 0 W J . Ong, op. cit, s. 56-57. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością rytuał ma bowiem na celu »wyprodukowanie« lub »wytwotzenie« jakiejś siły oraz przeniesienie jej pośrednio i bezpośrednio na jakiś przedmiot, któty zgodnie z wiatą tubylców- pozostaje pod wpływem tej siły". (...) Cechą charaktetystyczną zatówno mówienia, jak i działania (oddziaływania) magicznego, jest ich zasadniczo niekomunikacyjny chataktet . 41 Burszta podkreśla istotny charakter słowa mówio­ nego, którego zadaniem jest wytworzenie magicznej siły i przeniesienie jej na przedmiot. Na temat magicznej roli słowa w polskiej kulturze ludowej pisał również Jan Stanisław Bystroń. W rozdziale poświęconym ludowym formom magii stwierdza: Bardzo ważną rolę odgrywają w magii słowa. Słowo jest dla nas znów tylko konwencją, służącą porozumiewaniu się ludzi; dla umysłowości pierwotnej jest ono czymś batdzo istotnie zespolonym z osobą czy ptzedmiotem, któte oznacza, tak że słowo użyte w odpowiednich wa­ runkach może oddziałać na osobę czy rzecz, z któtąjest związane. Stąd też unika się wymawiania pewnych nazw (np. niebezpieczeństwa, choroby, złych duchów) z oba¬ wy, aby nazwa ta nie sprowadziła oznaczonego przez nie a niepożądanego następstwa; stąd też na odwtót używa się takich określeń, uznanychjako istotna nazwa, abymożna było włączyć je w formuły zaklęć, i näzw 3.WS zy daną rzecz jej właściwym mianem, mieć ją w magicznym posiadaniu i móc na nią oddziałać. Tutaj także leży geneza formuł magicznych zaklęć i zamawiań' wiara w magiczną moc słowa utrzymuje te fotmuły w stanie niezmiennym cza­ sem nawet mało zrozumiałym gdyż wszelkie świadome odchylenia od tradycyjnego tekstu może spowodować jej bezskuteczność 42 Anna Engelking ową magiczność wypowiadanych słów określa mianem stwarzających rytuałów słownych lub zaklinam Mamy z nimi do czynienia wtedy, kiedy 4 1 W J . Burszta, Mowa magiczna jako przejaw synkretyzmu kultury, „Język a Kultura" 4 1991, s. 103. 4 2 J.S. Bystroń, Etnografia Polski, Czytelnik, Warszawa 1947, s. 132. PD1P BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 88 nadawca kreujących słów chce poprzez ich wypowie­ dzenie stworzyć „coś" z niczego. A więc dosłownie: „mówiąc to, powoduje, że tak się staje". Najbardziej podstawowym rytuałem stwarzającym jest po prostu nazywanie - nadawanie rzeczom nazw, istotom imion (dla świadomości mitycznej to, co nie nazwane, nie istnieje). Stwarzające słowa w Biblii i w mitach kosmogonicznych innych kultur to właśnie, w moim przeko­ naniu, takie zaklinania. Moc kreacyjna tkwi tutaj bądź w samych słowach, bądź pochodzi od ich nadawcy - demiurga; jest to najbardziej archaiczne (czy też magiczne") rozumienie mówienia - srwarzania" 43 „111.1g11_z.1n_ ) luiuimuii. „niuniuiia jiwaiiaiiia Wobec powyższego nie dziwi więc fakt, że to pieśń motywuje Skrobka do pracy, która w kon­ sekwencji zostaje wynagrodzona. Postać KoszałkaOpałka obrazuje możliwości i ograniczenia zmiany kulturowego paradygmatu myślenia, będące udziałem XIX-wiecznej polskiej wsi. Zmiany na tyle istotnej, że znalazła swój oddźwięk w literaturze, adresowanej do młodego czytelnika. Zastanawiająca jest tu motywacja samej autorki, która ukształtowana w cyrograficznym paradygmacie myślenia, w postaci Koszałka-Opałka dyskredytuje i ośmiesza znaczenie słowa pisanego, zdecydowanie opowiadając się za ideą oralnego prze¬ kazywania historii. Tym bardziej zastanawia ów fakt, edv przyjmiemy założenie że powieść dla dzieci ma mieć walor edukacyjny. Tym też tłumaczyć można współczesny brak zrozumienia i niechęć młodych czytelników do teiże lektury Dzieło n i l d y nie iest całkowicie oryginalne w zakresie i treści/i formy. Akcentowane rttrer c 7 v t e l n i k a novum m u s i odwo ł v w J s i e Ho ™ L ™ i n L n e ™ Jatum- gdy w żarze z ttzaskiem pękać poczną, co jest c a ł k i e m niebieskiemu gtzmotowi podobne, wtedy chłopcy, od pieluch j u ż śmiercią gatdzący, a i m d ł e dziewczątka nawet, w y g t z e b u j ą one pękające z okrutnym h u k i e m kartacze i d y m i ą c e jeszcze wptost do g ę b y kładą. C z e ­ go naocznym bywszy ś w i a d k i e m , a w y d z i w o w a ć się takiemu tycetskiemu animuszowi nie m o g ą c zgoła, k u wiecznej p a m i ą t c e potomnych tzecz tę zapisuję. D a n W polu na. ugorze, o ptzedwieczomej p o r z e . 45 Ewa Kosowska podkreśla: „ Z m i a n y w kul­ turze następują w bardzo zróżnicowanym tempie. Praktycznie rzadko znikają całe formacje - częściej wymianie podlega infrastruktura materialna, rzadziej zachowania czy postawy, najrzadziej - fundamentalne wartości" . Na trwałość takich elementów zwraca uwagę również Walter Ong: „Oralne myśli i wyra­ żenia formułowe zapadają głęboko w świadomość i nieświadomość, dlatego nie znikają w momencie, gdy ktoś przyzwyczajony do nich chwyta za pióro" . Z tego też powodu Koszałek-Opałek 46 47 Wielkiej swojej „Historii K r a s n o l u d k ó w " pewno nigdy j u ż nie napisze. C o m u , co i ś w i a t u po księdze takiej, k t ó r ą o g i e ń spalić, a wiatr r o z w i a ć m o ż e ? O n sobie znalazł lepszą, ż y w ą księgę. O n siada przy łóżeczkach dzieci, gdy u s n ą ć nie m o g ą , w y m berle; 0 skarbach ukrytych, d r u ż y n i e wiernych t o w a r z y s z ó w 1 o M a r y s i sierotce. O n mnie i raz, podczas bezsennej nocy zimowej, » p 144 P n n i ż s r u rvrar nawer nieierlnerrm d n i r z a ł e r r m opowiedział tę całą historię, którą tu spisałam [podkreślenia - A . G . ] . 4 8 ln-k L u d w tej krainie tak jest wojenny i mężny, iż drobne dzieci pieką w g o r ą c y m popiele kartaczowe kule, k t ó t e A. Engelking, Rytuały słowne w kulturze ludowej. Próba klasyfikacji, „Język a Kultura" 4 1991, s. 77. Wprowadzenie do tematu, [w:] E . Kosowska, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd. U Ś , Katowice 2005, s. 32. 4 5 M . Konopnicka, op. cit, s. 22. 4 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit, s. 42. 4 7 W.J. Ong, op. cit, s. 49. 4 8 M . Konopnicka, op. cit, s. 276. 4 3 4 4 K r y s z t a ł o w e j Grocie, o wielkiej wiosennej wyprawie n a Skrobkowym wozie, ^chwianie r ! T T TT r czytelnikowi może nastręczyć trudności: on im rozpowiada o o mieczach, o tarczach, o rycerzach; on im mówi t T h n r L o r c i i o r L „ i e n o r L m i e n i e m i od™, L k HJ U, p L r zee z, o aduLi or r cóoww" oLpouKresieme kreślenie 1 c einei emm tI e CK Zr i prawi im o królu Błyst- ku, jego złotej koronie, k r ó l e w s k i e j szacie i brylanto­ E . Kosowska, Antropologia kultury - antropologia literatury. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością Zakończenie P o w y ż s z a analiza pokazuje, że wypraco­ wane w obrębie antropologii literatury narzędzia badawcze pozwalają odkryć zależności kulturowe, które w ramach klasycznie rozumianego literaturo­ znawstwa nie zostałyby dostrzeżone. Interpretacja opowiastki dla dzieci w myśl założeń antropologii literatury pozwoliła wskazać w a ż n y fakt kulturowy implicite zawarty w bajce dla dzieci. Wykorzystanie teorii antropologicznych do analizy przekazów lite­ rackich, z definicji traktowanych jako fikcjonalne, w ś w i a d o m i e zorientowanej interpretacji i przy uwzględnieniu krytyki źródła pozwala traktować dzieło literackie, jako ważne źródło wiedzy antropo­ logicznej Antropologia literatury dostarcza bowiem materiału badawczego wcześniej niewykorzystywa ne^o w rei roli lest n i m intencjonalnie wyselekcio nowana przez badacza literatura która na równych 89 prawach, jak inne źródła, może egzemplifikować pewne wzory kulturowe, ich pojemność czy inwariantność. Jak słusznie podnosi Kosowska „świat przedstawiony zawsze jest efektem wyboru i konfi­ guracji, dlatego też literatura dostarcza niemal nie­ skończonej liczby przykładów na kolejne realizacje tego samego wzorca, odsłaniając tym samym jego pojemność w danej czasoprzestrzeni oraz ilustrując proces zmiany w czasie" . A biorąc pod uwagę fakt, że spośród około 6000 języków wyodrębnio­ nych w bazie U N E S C O , jakie są dzisiaj w użyciu, tylko niewielka ich liczba posiada literaturę warto skorzystać niewątpliwego przywileju jaki stał się naszym udziałem. 49 50 4 9 5 0 E . Kosowska, Antropologia kultury..., op. cit., s. 37. http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index. php?hl=en&page=atlasmap, 02.01.2012. Between Orality and Literacy. A n Anthropological Analysis of the Fairytale O krasnoludkach i o sierotce Mary si The article consists o f two parts. I n the first one, the author attempts to explain the term "anthropology o f literature" and to show methodological and terminological problems which are connected with this method o f interpreting cultural reality. The term "anthropology o f literature" has been used in cultural and philological reflections more often recently. That term becomes gradually broader and more obscure. I n the second part o f the article, the author interprets the children's story O krasnoludkach i o sierotce Marysi {Little Orphan Mary and the Gnomes) in accordance with the principles o f anthropology of literature, thereby demonstrating its capabilities and limitations as a scientific method. 1 (18) PD1P BARBARZYIICA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4ca208001c1b407c26a33efe2fe3b16.pdf 09c9a792690772ec7229d491e2b9a458 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5554 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5164 Title A name given to the resource Żydzi i judaizm w chrześcijańskich scenariuszach końca świata/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.8-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gow, Andrew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A n d r e w G o w Ż Y D Z I I J U D A I Z M W CHRZEŚCIJAŃSKICH S C E N A R I U S Z A C H K O Ń C A ŚWIATA: Z A P I E K Ł A NIENAWIŚĆ CZY IRENICZNE ITINERARIA? Jeśli ktokolwiek wątpiłby w ogromną popularność dyspensacjonalistycznego premillenaryzmu w Stanach Zjed­ noczonych, d o w ó d na jej wniknięcie d o serca ewangelikalnej", a przede wszystkim fundamentalistycznej Ameryki może obecnie bez trudu znaleźć na listach bestsellerów. Badacze zajmujący się religią popularną nie spieszą się z uznaniem rosnącego wpływu tego rodzaju idei, częściowo zapewne dlatego, że naukowcy rzadko podzielają tradycjonalistyczną wizję świata i jednoznaczną wiarę w Boże autorstwo Pi­ sma Świeteao które charaktervzuia orotestanckich funda­ mentalistów i dlateoo sa niechętni nadawaniu im rozołosu. Ale czas na wstydliwe odwracanie wzroku minął, bowiem milionv Amervkanow zaczvtuia sip kolpinvmi częściami dvs1 1 D e n s a c i o n a l i s t v c z n e i s a a i nt LeftBehind Na stronie w w w le ftbehind.com można m.in. znaleźć takie oto informacje' Autorzy cyklu Left Behind, Tim LaHaye i Jerry B. Jenkins, są klasyfikowani na 42. miejscu na ogłoszonej przez pi­ smo „Entertainment Weekly" liście 51 najbardziej wpły­ wowych twórców. [...] „Entertainment Weekly" uznał za trudną do przeoczenia na swojej li­ ście, gdzie ewangelikalni pisarze nie pojawiają się zbyt często, serię sukcesów LeftBehind, której sprze­ daż przekroczyła 50 milionów eg­ zemplarzy. ' H \ - Zabawne, nie czuję się ani trochę bardziej wpływowy teraz niż wcze­ śniej - mówi Jerry. - Ale moim ma­ rzeniem pozostaje uczyć i bawić przez fabuły w formie powieści i fil­ mów, które biorą udział w e współ­ zawodnictwie na rynku idei. - Nigdy nie przewidywaliśmy, że nasze książki wzbudzą tak powszechne zainteresowanie - dodaje Tim. - Jesteśmy za­ szczyceni i zadowoleni, że tak wielu ludzi okazuje tak żywe zainteresowanie tym, co przyszłość niesie ludzkości. Jedna z książek z cvklu Left Behind Desecration oszoło­ miła obserwatorów branży, gdy „Publishers Weekly"' ogło­ sił Ż P bvła o n a nailpnipi s n r z p d a i a r v m cip h/tułpm w twar dei oorawiP w k a h n o r i l l o h n a Grishama Z fikria" J ktnm W d S t a Z Z w n r a Ł V ^ Z y ^ ! L J l I I ^ ^ ^ w roku 2001 - s t r a r a i a r 7 a i m n w J n r i K W d roku wS n ^ T l r ^ M ^ 1:1» n r w - Hnra u r w n a ooecnego zain- T Dziesiąta książka z serii LeftBehind również utrzymywała się przez 4 tygodnie na 1. pozycji [...] i zajmowała pozy- 8 cję 7. na liście niedzielnej. To czwarty tytuł z serii Left Be­ hind, który debiutował na 1. pozycji list bestsellerów „New York Timesa", „USA Today," „Wall Street Journal", „Publi­ shers Weekly" i CBA. Dziękujemy za wasze ciągłe wsparcie. Odgrywacie waż­ ną rolę w sukcesie serii i wpływie, jaki ma ona na życie wielu ludzi. 3 Recenzję jednej z pozycji z serii Left Behind, The Remnant, pióra Gershoma Gorenberga w „The Ame­ rican Prospect" czyta się jak dresz­ czowiec. Widać, że kwestia popar­ cia dla Izraela przez część ewangelikalnych chrześcijan jako sposobu wspierania wypełnienia się proroctw na temat k o ń c a świata, w k o ń c u przyciągnęła uwagę mainstreamowych mediów. W „U.S. News & World Report" Jeffrey L. Sheller ujawnił sedno dyspensacjonalistycznej po­ stawy wobec Izraela i Żydów: 4 DliSr.CRATlON 5 ...wielu ewangelikalnych chrześcijan uważa powstanie Izraela w 1948 za pierwsze w łańcuchu wyznaczonych w Biblii wydarzeń, które zakończą się powrotem na Zie­ mię Jezusa i końcem historii — scenariusz ten został spo­ pularyzowany w bestsellerowej serii powieściowej Left Be­ hind. Część tego scenariusza, oparta na gorąco dyskuto­ wanej interpretacji fragmentów Objawienia św. Jana oraz ksiąg Daniela i Ezechiela, dotyczy niszczycielskiej „bitwy Armagedonu" — nuklearnej zagłady zatrzymywanej w kulminacyjnym punkcie przez przybycie Jezusa, który pokonuje siły zła i ustanawia erę pokoju. Ale miliony Ży­ dów giną w trakcie bitwy, a ci, którzy ocaleli, uznają Jezu­ sa za ich Mesjasza. Ten artykuł został opublikowany bez komentarza na stro­ nie internetowej leftbehind.com. Poparcie dla Izraela ze strony ewangelikalnych chrześcijan (np. w formie niedawnej dota­ cji w kwocie 2 milionów dolarów na wsparcie osadnictwa amerykańskich Żydów) wynika z ich chęci „przyspieszenia" końca świata. Poparcie to ma umożliwić wypełnienie się głów­ nego elementu scenariusza zbawienia dyspensacjonalistycz­ nej teologii, a mianowicie o d b u d o w ę Świątyni Jerozolimskiej, p o to, by mogła być ona sprofanowana (tak jak w nowym bestsellerze z serii Left Behind) przez Antychrysta - przeciw­ nika Jezusa w eschatologicznej bitwie Czasów Ostatecznych. Wszystko to nie ma większego sensu, o ile nie zna się historii chrześcijańskiej teologii i eschatologii. Choć chrze­ ścijanie zawsze różnili się co d o tego, jak Pismo powinno Numer 10/2005 �być interpretowane, to jednak tradycyjne gałęzie chrześci­ jaństwa co najmniej d o dwudziestego wieku zwykle odrzu­ cały interpretacje oferowane obecnie przez autorów Left Behind, Tima La Haye i Jerry'ego Jenkinsa. Prezentowany przez nich scenariusz był owszem rozpowszechniony, ale nie w uczonej, katolickiej i protestanckiej teologii, lecz w roz­ maitych popularyzatorskich, nie-teologicznych, tworzonych w miejscowych językach budujących tekstach religijnych. Zarówno katoliccy iak i orotestanccy eazeaeci zdecydowa¬ nie go odrzucali, w czym znaczącą rolę odegrało niewątpli­ wie to iż wvmaaa on bardzo zawiłei lekturv Pisma wsDieranei orzez mase wysoce interesujących ale teoloaicznie bardz ei niż nodeirzanych leaendowych 'i literackich tradycii właczaiac w to tvburtvńskie o s e u d o - s v b i l l i ń s k i e ororoctwa 7 r h r z e ś c i i a ń s k i P C i o Rzvmu Roman* o Aleksandrze i szPrPO ków niezbędnych do odbudowy Żydowskiej Świątyni w Jerozolimie. Nie była ona możliwa ani pod pano­ waniem rzymskim po roku 70 n.e., ani w okresie bizantyńskim i w koń­ cu całkowicie już po zajęciu Jero­ zolimy przez muzułmanów i wznie­ sieniu przez nich na Wzgórzu Świą­ tynnym meczetów Umara i Al-Aksa. Jednak Daństwo żydowskie Świąty­ ni nie odbudowało I nie iest to iedvnie rezultat oalestyńskieoo arabs k i e o o czv m u z u ł m a ń s k i e g o n i e n r z P i P d n a n i a b o w i P m duża c z e ś ć n a w n ń ł u r z ^ tJnnPnn i na^wriPiPd^ rH I P H P n H n w P n i P r i / A n t ^ możliwościidotonania tego przez ludzi I w tym właśnie momencie zaczynają się kłopoty: w nie­ zliczonych legendowych tekstach średniowiecznych ocze­ kiwany przez Żydów Mesjasz, który m a o d b u d o w a ć Świąty­ nię, był utożsamiany z literalnym, o s o b o w y m Antychrystem. Ich autorom wydawało się to konkluzją z analogii: my, chrze­ ścijanie, oczekujemy nadejścia Antychrysta, a oni, Żydzi, oczekują nadejścia ich Mesjasza - więc nasz Antychryst i ich Mesjasz muszą być jednym i tym s a m y m . Utożsamienie to było oparte na Mt 24, 5: „Wielu bowiem przyjdzie pod moim imieniem i będą mówić: Ja jestem Mesjaszem. I wielu w błąd wprowadzą" Ułatwiła je także popularna chrześci­ jańska wersiateao Droroctwa ałoszaca że Żvdzi beda Dierwszvmi którzy beda oarnać sie do Antychrysta i służyć mu jak gdyby był on Mesjaslem zrodłaztego okresu w językach narodowych lub nawet mniej poważane komentarze pisane przez d u c h o w n y c h (np. Haimo, Libellus de Antichnsto opata Adso, Raoula Glabera i wielu innych) o d n a ezc w nich można scenariusz łudząco przypominający ten, którym posłużyli się autorzy Left Behind. Centralnym w nim p u n k t e m jest żydowskie pochodzenie Antychrysta, a Żydzi generalnie odgrywają niebagatelną rolę w eschatologicznych wydarzeniach. Przekonanie, ze żydow­ skie wojska - utożsamiane z Gogiem i Magogiem, zaginione dziesięć plemion Izraela czy nieczyste narody odgrodzone przez Aleksandra za Górami Kaspijskimi, albo wszystko to pod legendowym pojęciem „czerwonych Zydow" - „zosta­ ną wypuszczone" na kraje chrześcijańskie, by siać zniszcze­ nie przy końcu czasów, była zawsze krytycznym składnikiem w struktu­ rze, która czyni Antychrysta Ż y d e m . Takie rozumienie Antychrysta idzie zawsze w parze z wiarą, że Żydzi będą się garnąć d o niego i służyć mu podczas apokaliptycznej kampa­ nii odpłaty i unicestwienia. 6 Scenariusz końca świata, które­ go zwolennikami są obecnie premillenarystyczni d y s p e n s a c j o n a l i ś c i , był obecny w okresie wczesnej nowożytności w wierzeniach szeregu ruchów sekciarskich, w tym radykal­ nych protestantów czy tzw. Purytanów, i dotarł d o Ameryki bardzo szybko. W końcu XIX wieku powstanie i rozwój krytyczno-historycznej metody czytania i analizowania Pisma wzbudziły równie ooteżny antvmodernistvcznv antynaukowy ruch w amerykańskich kręgach ewangelikalnych, który znalazł s w o i a k u l m i n a c i e w Doaladach Drezentowanych w The Fundamentals"' i orawym skrzydle Południowych BaDtvstów w oierwszych dekadach XX wieku Jeśli analiza krvtyczno-historvczna dążyła do oodważenia boskieoo autor­ stwa" rodzący sie wtedy fundamentalizm"unierał sie orzv nim tJm barriziPi n w a ł t n w n i e c o donrowariziło d o takich wi dowisk jak Małpi Proces Scopesa' żwriowskiPi t r a d v r i i rezerwut r p k n n s e k r a c i e W z n ó r z a Świa Trzeba zauważyć, że cykl Left Behind, przynajmniej o ile wiem, nie utożsamia jasno Antychrysta z Mesjaszem oczeki­ wanym przez Żydów - autorzy wierzą raczej, że większość Żydów będzie jego zwolennikami i tylko „Reszta Izraela" roz­ pozna jego prawdziwą tożsamość i nawróci się na chrześci­ jaństwo - wypełniając tym samym inne proroctwo - o koń­ c o w y m nawróceniu Żydów, zgodnie z odpowiednią interpre­ tacją Rz 11 (choć wers 26 mówi, że „cały Izrael będzie zba­ wiony"). Role wyznaczone Żydom w tej eschatologii nie tylko są nie do pomyślenia dla samych Żydów, ale także wyrażają wrogość wobec nich i judaizmu. Nasza kultura posiada praw­ ne i etyczne kategorie dla języka przesyconego nienawiścią, np. podżeganie czy m o w a nienawiści. Za przyczyną różnych skomplikowanych czynników, które mają związek z przewa­ żającym obecnie postrzeganiem miejsca, gdzie ulokowana jest niesprawiedliwość (tzn. w sferach: świeckiej, społecznej i prawnej), nie posiadamy kategorii dla podżegania do wie­ rzeń Drzeóełnionych nienawiścią - choć sie to wolno i zło­ wieszczo zmienia DO 11 września 2001 Modernistyczni historycy od­ dzielała antysemityzm" - nowocze­ sna oseudonaukowa doktrynę r a s o WPOO i P t n i r z n P n o odróżniania OPW nPi n m r w l u d z i n d a n t y h r r i a i z m u rPMnHnpi dla ' m n r i P r n K ^ r h MA|JS KTKP n P hinra n n n n H M w L t P n n i l t l dvZ I n n mJnw «a » n h ' n f c t n L , n k . <=n£" a v Gdzieś po drodze dyspensacjonalistyczni myśliciele prze­ jęli ( p r a w d o p o d o b n i e o d w c z e s n o n o w o c z e s n y c h pisarzy purytańskich i independenckich) starą historię o Antychry­ ście i zaczęli szukać znaków jego nadejścia. Powstanie Izra­ ela dostarczyło im fundamentalnego argumentu na rzecz prawdziwości tego scenariusza poprzez stworzenie warun­ |ł.ł'.ł'i RJŁ\"KIM nym chrześcijaństwie, nierozerwal­ nie. Muszę tutaj przyznać, ze juda­ izm nie jest bez skazy jeśli chodzi o wrogość w stosunku do innych religii - na przykład tzw bał­ wochwalców, ale rabiniczny judaizm zakłada, ze jeśli istnieję życie pozagrobowe, wszystkie istoty ludzkie, które nie gwał- PISMO ANTROP0LOGICZNB �Andrew Gow cą p e w n y c h p o d s t a w o w y c h praw moralnych (siedem praw Noachickich), będą miały w nim równy udział, bez względu na swoją reli­ gię. Wziąwszy pod uwagę konflikto­ wą naturę premillenarystycznego spojrzenia na Żydów, judaizm i Izra­ el oraz intensywne apokaliptyczne oczekiwania milionów Amerykanów - a Stany Zjednoczone Ameryki są miejscem powstania i największego rozkwitu tej wizji świata - uzasadnio­ nym wydaje się poszukiwanie para­ leli w przeszłości. Moja teza, podzielana tylko przez część świata akademickiego w dziedzinie studiów religioznawczych i historii religii, brzmi następująco: klimat intensywnej apo­ kaliptycznej spekulacji i oczekiwania sprzyja tworzeniu się radykalnie antyjudaistycznych nastrojów, a nawet może po­ wodować gwałtowne antyjudaistyczne - ' a więc antyżydow­ skie, wybuchy społeczne. Zacznijmy od prawdopodobnie najwcześniejszego przy­ kładu tego rodzaju wydarzeń w zachodniej Europie (za wy­ jątkiem wizygockiej Hiszpanii) - pierwszego, zdaniem Richar­ da Landesa, p o g r o m u w łacińskim kręgu kulturowym. Na przełomie lat 1009 i 1010 kalif Al-Hakim zdecydował się zislamizować Jerozolimę i kazał zburzyć Bazylikę Grobu Świę­ tego. Raoul Glaber mówi o „jednomyślnej decyzji wszyst­ kich chrześcijan" (co najmniej"w kilku francuskich miastach) o wypędzeniu Żydów z ich miast i krajów. Landes całą swo­ ją karierę akademicką poświęcił udowadnianiu tezy głoszącei że dekadv Drzed i DO roku 1000 charakteryzowały sie intensywnymi aD0kaliDtvcznvmi soekulaciami i oczekiwania mi - doprowadziło go to do stworzenia Center for Millennial Studies i i n t e r d v s c v D l i n a r n e i dziedziny studiów millpnniinych" To prawda, że wielu francuskich i katolickich badaczy o d r z u c a te t e z ę Ipśli i p r i n a k z a a k r e n t n i p m y ia iakn mnżli wnść a I a n r i e s Ma właśniP n n u h l i k n w a l i ś m v M n m PSPiów 7 8 tak rozpowszechniony, że dowody na religijne, a nawet apo­ kaliptyczne motywacje tej krucjaty były bagatelizowane na­ wet przez poważanych historyków chrześcijaństwa, np. Ber­ narda McGinna. Guibert z Nogent w swojej relacji z Clermont z 1095, gdzie Urban II propagował ideę pierwszej kru­ cjaty, pisze, że papież twierdził, iż chrześcijanie muszą opa­ nować Ziemię Świętą, ponieważ w niej właśnie pojawi się Antychryst i ich obecność tam jest niezbędna, by mu się prze­ ciwstawić. Jakie może istnieć bardziej eschatologiczne usprawiedliwienie dla krucjaty? Wiemy przy tym, że pierw­ sza krucjata pochłonęła ogromną liczbę ofiar nie tylko wśród muzułmanów ale także Zvdów szczeaólnie w niemieckiei Nadrenii i w samej Jerozolimie.' 10 11 Kiedy Marcin Luter pisał w 1523 r., że to nic dziwnego, iż Żydzi odmawiają nawrócenia się na chrześcijaństwo (a wie­ rzył on, że nawrócenie to jest niezbędne, aby biblijne pro­ roctwa zostały wypełnione, zaczęły się Dni Ostateczne), wziąwszy pod uwagę ich traktowanie przez poprzednie po­ kolenia chrześcijan (czyli Kościół rzymskokatolicki i jego klerykalnych reprezentantów) oraz uwzględniając trudności w dostępie do „czystego słowa Pisma", nie próbował bynaj­ mniej być miły dla Żydów" Twierdziłon że chrześcijanie byli winni zaniedbania jednej z ich najważniejszych ról w hi­ storii mianowicie aktvwneao Drozelityzmu w stosunku do Żydów Środ­ kiem zaradczym miało być według Lutra nowe podejście do Żydów d o b r ą wolą i w d u c h u Fwannplii Wydawał sip nn wiprzvr 7P tn w U a r r z y ahy 1 ^nn lat pnra7 harrl7ipi 7ałri itvnh rp 12 Hi Itńrp w r * ' T I Z K mimo dwudziestu lat wystawienia na d z b a n i e prawdziwego i niezafałszowanego Słowa Bożego, n n n h n r i 7 3 p u r h 7 niprw^7pi k n n f p r p n r i i P M Q ktńrp h\/ła n n Żydzi wciąż się nie nawrócili. Czuł, ze najwyraźniej ich ser­ ^ r m n S w i 1 n m ™w\Jrl\lnrb *PriP nlZlnnZ^' ca były zbyt twarde, a ich zrozumienie zbyt zmącone przez rCharrnimpnt^ obstawanie przy „starożytnym prawie , by chrześcijanie mogli miec nadzieję na jakąkolwiek zmianę. W rezultacie, utrzy­ mywał Żydzi powinni zostać usunięci ze wszystkich chrze­ ścijańskich społeczności a ich książki i dobra powinny byc skonfiskowane. Jego reakcja nie była bynajmniej wynikiem jakiejś szczególnej złośliwości. Rozczarowanie Lutra miało obecny na Ziemi i uz na niej działa. Pogłoska, ze jerozolim­ charakter eschatologiczny. Opierało sie na głębokim prze­ scy Żydzi pomagali Al-Hakimowi, tylko pogorszyła sprawę: konaniu, że koniec czasu jest blisko i że niemożność nawró­ obsadziło ich to w roli sług A n t y c h n - t cenia się Żydów zatrzymuje go! na Z a c h o d z i e w roku 1010 miały miejsce powszechne pogromy Ży­ dów, a dowody zdają się to potwier­ dzać, to prawdopodobnie wybucha­ ły one w napiętym klimacie escha­ tologicznego oczekiwania i stanowi­ ły rezultat apokaliptycznego strachu przed rolą Żydów przy końcu cza­ sów. Przyczyn krucjat, s z c z e g ó l n i e pierwszej krucjaty z końca XI stule­ cia, w okresie europejskiej historio­ grafii, który można by nazwać chrze­ ścijańskim, powiedzmy do I Wojny Światowej, upatrywano przede wszystkim w sferze religijnej. „Odczarowanie świata", które nastąpiło później i które zo­ stało odzwierciedlone w rodzących się naukach społecznych, zastąpiło miles christi, żołnierza Chrystusa, miles avaritiae, chciwym młodszym synem szukającym łupu, ziemi i kolo­ nialnych możliwości na Bliskim Wschodzie. Ten pogląd był 10 Ostatecznie jego wezwanie do nawrócenia albo wygna­ nia Żydów przyniosło efekty. Do roku 1557 prawie wszystkie żydowskie społeczności w Świętym Cesarstwie Rzymskim zostały zmuszone do opuszczenia centrów miejskich. Ich członkom pozostało osiedlenie się w miasteczkach i wioskach albo wyjazd do bardziej przyjaznych miejsc, takich jak Pol­ ska albo, później, Holandia, Brytania i zachodnia półkula. Co więcej, eschatologiczne rozczarowanie Lutra miało po­ ważne konsekwencje także w dwudziestym wieku, kiedy nazistowscy propagandziści w Niemczech i w Ameryce wy­ dali powtórnie w tanich pamfletowych wersjach inwektywy Lutra pod adresem Żydów i judaizmu (Von den Juden und ihren Lüaen TO Zvdach i ich kłamstwachl 1543} iako cześć kampanii na rzecz przekonania luterańskich Niemców i nie­ mieckich Amerykanów do nazistowskieao Doaladu na oerfidię Żydów. Jak wspomniał Jeffrey Sheller w swoim artykule w „U.S. News and World Report", istnieje szereg postaw możliwych do przyjęcia przez premillenarystów, jeśli chodzi o właściwą Numer 10/2005 �ŻYDZI I J U D A I Z M W C H R Z E Ś C I J A Ń S K I C H S C E N A R I U S Z A C H . . . rolę zarówno dla Żydów, jak i chrześcijan w obliczu Końca Czasów. Cytuje on nie tylko autorów Left Behind, ale rów­ nież wybitnych liderów grup chrześcijańskich, które są ak­ tywne w sprawie Izraela: Wielu chrześcijan wierzących w ten [prezentowany przez Left Behind] scenariusz, wątpi w skuteczność bliskowschodnich negocjacji poko­ jowych. - Tylko tyle można osiągnąć dyplo­ matycznie czy militarnie - mówi [Rev. James M.] Hutchens z Chrze­ ścijan dla Izraela. - Nie będzie tam pokoju dopóki nie nadejdzie Me­ sjasz. S z c z e g ó l n i e n i e p o k o j ą c a jest rola „przyspiesznika", która zakłada interwencję mającą po­ móc w doprowadzeniu do dni ostatecznych. Luter zalecał, by uprzykrzyć życie Ż y d o m , tak aby byli zmuszeni nawrócić się na chrześcijaństwo, jeśli nie można ich skłonić d o tego za pomocą pokojowych środków. Pewną odmianą tego sa­ mego konceptu wydaje się być, w s p o m n i a n a wcześniej, pomoc w sfinansowaniu „powrotu" Żydów d o Izraela. Możli­ wym nasteostwem teao oozornie niewinneao proaramu bvtoby dokładnie to, o czym wspomniał Sheller: - Do jakiego stopnia teologiczny pogląd, który zapowia­ da Armagedon na Bliskim Wschodzie, będzie prowadził ewangelikalnych chrześcijan do popierania polityki zmie­ rzającej w tym kierunku raczej niż w kierunku stabilności i pokojowego współistnienia? - pyta Rabbi David Saperstein, dyrektor Religious Action Center of Reform Juda¬ ism. Yoffie z Union of American Hebrew Congrégations dodaje: - Ludzie twierdzący, że tam nie może być pokoju, nie są naprawdę przyjaciółmi Izraela. rzymskokatolicki wniósł ostatnio ważkie poprawki d o swego poprzedniego, negatywnego stanowiska w o b e c judaizmu jako ścieżki d o zbawienia, takie jak chociażby stwierdzenie, że „Bóg nie łamie swoich obietnic", a d w a największe prote­ stanckie wyznania w Kanadzie i Australii, odpowiednio Uni­ ted Church i Uniting Church, wyrzekły się całej pracy misjo­ narskiej skierowanej na nawrócenie Żydów, jako niepotrzeb­ nej, p o n i e w a ż Żydzi są zbawieni Drzez nrzvmierze które Bóa zawarł z A b r a h a m e m . Jest t o j e d n a k ż e w chrześcijańskim świecie stanowi­ sko wciąż niezbvt DODularne Chrześciiańskie określanie łaaodnei" tak­ t y k konwersvinei iako irenicznei" niP iPst o c z v w i s r e z a k o r z e n i o n e w HnświarirzPnhi hvcia oniPktPm S S n T T r Z i Ł n l P S Nakoniec powinienem zająć się problemem zawartym w tytule niniej­ szego tekstu: tym mianowicie, czy w tego typu wyobrażeniach na te­ mat roli Żydów przy końcu czasu to nienawiść, czy też raczej ireniczne pobudki wchodzą w grę. Właściwie nienawiść w dyspensacjonalistycznym obozie znaleźć trudno, nawet jeśli stanowcze odrzucenie judaizmu jako równoprawnej religii czy drogi do zbawienia iest powszechne dla orawie c a ł e a o e w a n a e l i k a l n e a o spektrum. Jeśli zaś chodzi o irenizm, to nr7P7 dwa tysiąclecia chrześciiańscy myśliciele i teoloaowie mieli ooczucie że wvciaaaia ku Żydom aałazke oliwna" w postaci propozycji zbawienia przez nawrócenie Kościół n s n Z -Tto™ l l J n m n r " nil" neg^konfliktów pomiędS" dw „Żydzi" byli „wyimaginowanymi istotami, które zostały skonstruowane przez chrześcijaństwo", jak ujął to Harris Lenowitz, nie tylko w renesansowej Anglii, ale w całej Euro­ pie i przez całe średniowiecze, nawet kiedy chrześcijanie mieli bliskie kontakty z prawdziwy­ mi Żydami, jak to wykazałem w mo­ jej książce Trie R e d J e w s . Judaizm był także dla wielu chrześcijan nie­ wiele więcej niż „ w y i m a g i n o w a n ą reliaia" skonstruowana Drzez chrze­ ścijaństwo szczeaólnie Drzez odnie­ sienie d o judaizmu nie tylko jako Inneno c z v Gorszpno alp iako Wcześ n i P i s z e o o ale Przestarzałeao a n a 15 16 wet 14 Chciałbym wskazać, że wziąwszy pod uwagę intensyw­ ność apokaliptycznego klimatu panującego w dyspensacjonalistycznych kongregacjach i wśród czytelników Left Behind, dostrzec można inne, nie tak ambitne, ale równie niepokoją­ ce możliwe reakcje na nieuniknione odwlekanie się realizacji wyznawanego przez nich scenariusza (nieuniknione przynaj­ mniej dla tych spośród nas, którzy nie dostrzegają ręki Boga tak aktywnie pracującej w świecie). Co się stanie, jeśli miliony „pro-izraelskich" (choć „anty-judaistycznych") ewangelikal­ nych fundamentalistów i"nabywców książek z cyklu Left Be­ hind obudzą sie Dewneao Diekneao Doranka i zdecvduia że Żydzi „powstrzymują" Dni Ostateczne? T ^ iako niPważnPno nonieważ HnhZ^Zta^ł u a tologicznym'spojrzeniuma^ <^* ^r A ^ ^ ^ ™ w o w e g o z protestanckich reforma o r o w M P » ^ a eschatologia cyklu Lett Behind i premii enaryzm ewangeli­ kalnych chrześcijan w Ameryce nie są „tylko rehgijnymi fe­ nomenami, zwłaszcza ze stanowią religijne wyobrażenia na temat grupy która definiuje się zarówno w religijnych, jak i etnicznych kategoriach, bez oddzielaniajch starannie jak to czyni większość ludzi Zachodu. Jesh dyskurs o Żydach w cyklu Left Behind byłby formułowany w świeckich lub spo­ łecznych terminach, to zmuszałby d o natychmiastowego działania; i jeśli kiedykolwiek rozleje się on poza raczej sła­ be i arbitralne granice, jakie ustaliliśmy dla tego, co teolo­ giczne, i wkroczy w obręb tego, co świeckie - powiedzmy w wypadku znaczącego rozczarowania eschatologicznego - w relacjach pomiędzy konserwatywnymi chrześcijańskimi stronnikami Izraela i Żydami, którzy dziś w c h o d z ą z nimi w alianse, mogą zaistnieć poważne problemy. Przełożył Mariusz Czaja 1 Zob. hasło „Premillenaryzm" autorstwa Roberta K. Whelana, [w:] The Encyclopedia of Millennialism and Millennial Movements, red. R. Landes, New York and London 2000, ss 329-332. < http://www.leftbehind.com/article.asp7LocJd=1 &item_id=12963 >, odwiedzona 17 października 2002. <http://www.leftbehind.com/article.asp?loc_id=1&item_id=12636>, odwiedzona 17 października 2002. PISMO ANTROPOLOGICZNE 2 3 �Andrew 4 T. 13, nr 17, 23 wrzesień 2002. 5 proroctw biblijnych w ramach skomplikowanego systemu interpretacyj­ 1 2 sierpień 2002, s. 34-35. 6 nego, gdzie zasadniczą rolę odgrywa przeświadczenie, że dzieje zba­ Apocalypti­ wienia dzielą się na pewne etapy czy epoki (dispensations), w których Age, 1200-1600 (Leiden 1995) i mój artykuł The obowiązują odmienne, wyznaczone przez Boga reguły, oraz że odmien­ Zob. moją książkę The Red Jews. cism in an Apocalyptic Gow Antisemitism and Jewish Antichrist in Medieval and Early Modern Germany, [w:] Medieval ne są Boskie plany wobec Żydów i nie-Żydów. Według Darby'ego Encounters w momencie odrzucenia przez Żydów Mesjasza w osobie Jezusa z Na­ 7 2, 3 (1996), s. 249-285. R. Landes, The Massacres of 1010: On the Origins of Popular Anti- zaretu, profetyczny zegar niejako zatrzymał się i ruszy z powrotem do­ Jews piero wtedy, kiedy nastąpi tak zwane pochwycenie (rapture), czyli „za­ and Judaism in Medieval Christian Thought, red. J. Cohen, Wolfenbüttel branie żywcem" do Nieba wszystkich prawdziwych chrześcijan przez Jewish Violence in Western Europe, [w:] From Witness to Witchcraft: Boga. Po tym, odgrywającym w dyspensacjonalistycznym systemie cen­ 1997, s. 79-112. 8 F. Battenberg, Das europäische Zeitalter der Juden. klung einer Minderheit in der nichtjüdischen Zur Entwic­ tralną rolę, wydarzeniu, ma nastąpić siedmioletni okres rządów Anty­ Darmstadt chrysta na świecie (w trakcie którego nastąpi m in odbudowa Świątyni Umwelt Europas, Jerozolimskiej) 1990, s. 6 1 . 9 The Apocalyptic Year 1000. Religious Expectation and Social Change, 950-1050, współred. z R. Landes i D. Van Meter, New York and Oxford 2003. 10 Antichrist. Two Thousand Years of Human Fascination with Evil, z wcześniej zakończony zstąpieniem na Ziemię Chrystusa (wraz pochwyconymi" chrześcijanami) co z kolei zapoczątkuje jego tysiącletnie rządy (millennium) Mimo braku prscyzyjnGQO OKTGŚIGnis detly pochwycGnici i QGn6r3ln©Q0 przeświadczenia że obGcny etap San Francisco 1996 [pol. wydanie: Antychryst. Dwa tysiące lat fascynacji (dispensation) dziGjów zbawienia — WiGk Kościoła — to okres Wielkiej człowieka złem, Warszawa 1998]. P 11 Cytowane tutaj z powodu łatwości dostępu z angielskiego tłuma­ czenia relacji Guiberta: The Version of Guibert of Nogent, [w:] The First Crusade: The Chronicle of Fulcher of Chartres and Other Source Mate­ rials, red. E. Peters, Philadelphia 1971, s. 13. 12 Dass unser Herr Jhesus Christus ein gebornerJude tini Luthers Werke. Kritische Gesamtausgabe, sey, [w:] D. Mar­ 60 tomów, Weimar 1883¬ -1980 [odtąd WA], t. 11. 13 Von den Juden und ihren Lügen, WA 53. Więcej dyskusji na temat tych kwestii i obszerna literatura naukowa na ten temat w moim artykule Christian Colonialism: Luther's Exegesis of Hebrew Scripture, [w:] Con­ tinuity and Change. The Harvest of Late Medieval and Reformation ry. Essays presented Histo­ h to Heiko A. Oberman on his 70' birthday, Leiden 2000, s. 229-252. T zwolen nicv dvsoensacionalizmu doszukuia sie znaków ieoorvchteno zakon r z / n i a w wielu b i f v a r v r h wvriarzeniarh nrzede w k \ m tvrh Twara nych z Izraelem i Bliskim Wschodem [przyp tłum ] " Taki przekład występującego w oryginale terminu evangelical zo­ stał tutaj przyjęty za najnowszą literaturą przedmiotu w języku polskim (por. np. A. Siemieniewski, Ewangelikalna duchowość nowego narodze­ nia a tradycja katolicka, Wrocław 1997, T.J. Zieliński; hasło „ewangelikalizm" w: Religia. Encyklopedia PWN, red. T. Gadacz, B. Minerski, t. 3, Warszawa 2001; Z. Pasek, Topika zbawienia w polskich ewangelikalnego protestantyzmu, kancjonałach Kraków 2004) [przyp. tłum.]. '" Chodzi tutaj o serię esejów teologów i liderów konserwatywnego protestantyzmu, opublikowanych w latach 1910-1915 w Stanach Zjed­ noczonych i zawierających swoiste credo kształtującego się wtedy fun­ 14 Scheller, tamże. damentalizmu protestanckiego, który właśnie od tego dzieła wziął swo­ 15 W swoim wystąpieniu Hebrew Script in Art. A Chapter in the Lord's ją nazwę [przyp. tłum.]. Name na Sixteenth Century Studies Conference, San Antonio, Texas, 24¬ -27 październik, 2002; i w swojej mającej się ukazać książce o tetragrammatonie w renesansowej Anglii; zob. również jego książkę The Messiahs: Jewish from the Galilee to Crown Heights. Oxford i New York 1998. 16 Tamże. 17 Zob. mój artykuł Christian IV John T. Scopes był nauczycielem biologii w stanie Tenesee, który rozmyślnie naruszył uchwalony przez władze tego stanu zakaz naucza­ nia teorii ewolucji (zdaniem jej przeciwników m.in. wywodzącej pocho­ dzenie człowieka od małpy), co stało się przyczyną wytoczonego mu w 1925 roku procesu. Proces ten, w którym oskarżycielem był jeden Colonialism. z przywódców obozu fundamentalistycznego, trzykrotny kandydat Par­ tii Demokratycznej na prezydenta, William Jennings Bryan, stał się cen­ 3D ' Mianem dyspensacjonalizmu lub dyspensacjonalistycznego pre- trum zainteresowania zarówno konserwatywnych, jak i liberalnych me­ millenaryzmu określa się doktrynę religijną stworzoną przez Johna Nel­ diów i na długie lata określił obraz fundamentalistów w społeczeństwie sona Darby'ego (1800-1882), opierającą się na dosłownym odczytaniu amerykańskim [przyp. tłum.]. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fe38fecf76cf81ac8d30caa20f5d145.pdf 72fd9545002586d413268e0aaaeb026c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5617 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5221 Title A name given to the resource Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.25-35 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hajda, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agata Hajda Studentka filologii polskiej, absolwentka kulturoznawstwa i doktorantka literaturoznawstwa na Uniwersytecie Śląskim. Zgodnie z profesją i aspiracjami pracuje z młodzieżą. W ś r ó d jej inspiracji szczególne miejsce zajmuje historia materialna i duchowa Indian Amer/ki Północnej, ponadto interesuje się dziejami o b y c z a j ó w i życia codziennego w Polsce oraz poezją modernistyczną. Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Droga, p o d r ó ż i wartościowanie przestrzeni ieustanny bądź wciąż odnawiany pro­ ces przemieszczania się stanowi nie tyle charakterystyczny, co naczelny punkt c odniesienia do problemu egzystencji włóczęgów, wagabundów, „ludzi luźnych". Stąd potrzeba refleksji nad pojęciami takimi jak „droga" i „po­ dróż", ewokującymi olbrzymią ilość sensów, a tym samym współtworzącymi, już od stuleci, dyskurs filozofii, teologii, epistemologii; konstruując figu­ ry semantyczne wykorzystywane z powodzeniem w sztuce jakrównież na pozaartystycznych płasz­ czyznach porozumiewania się. I \l Anna Wieczorkiewicz pisze o drodze w sposób następujący: 1 A Wieczorkiewicz, Wędrowcy fikcyjnych światów. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA W podstawowym tego słowa rozumieniu „dro­ ga" ma dwa znaczenia. Po pierwsze, może ozna­ czać proces, w wyniku którego pewien podmiot zmienia miej sce w przestrzeni; po drugie - szlak, trasę tego przemieszczania się (rzeczywistego lub potencjalnego) . 1 I nieco dalej: Szlak wędrówki istnieje ze względu na czło­ wieka, na uczestnika drogi (niekoniecznie rze­ czywistego - także potencjalnego). Kluczowym elementem antropologicznego sensu „drogi" jest wzajemne odniesienie do siebie człowieka i przestrzeni. Wędrowiec jako „uczestnik drogi" charakteryzuje się pewnego rodzaju aktywnością -wszak pokonuje przestrzeń. Istniejący w prze- Pielgrzym, rycerz i włóczęga, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996, s. 12. �Agata Hajda 26 strzeni szlak zostaje zaktualizowania jednocze­ śnie wprowadzony w kontekst indywidualnego bytu ludzkiego . 2 włóczęgostwo. Chodzi o przeciwstawienie pere­ grinan (podróży mającej na celu naukę, proces samodoskonalenia) i vagan (próżne włóczęgo­ stwo) . Podobny podział, jak zauważa badaczka, funkcjonuje w kulturze europejskiej od dawna, odnaleźć go można na przykład wśród koncepcji wypracowanych przez Jana Jakuba Rousseau. Filozof stwierdza bowiem: 5 Przywołane sensy wyznaczają także ramy dla sytuacji faktycznego wędrowania. W literackim opracowaniu kondycji wagabundy owo „pokony­ wanie przestrzeni" czasem zyskiwało nadbudowę pozwalającą interpretować trudny los outsidera jako poszukiwanie szansy na lepszą, a przynaj­ mniej ciekawszą egzystencję. Zwykle droga jawi się jako obszar niezwy­ kłości i potencjalnych niebezpieczeństw. Anna Zadrożyńska odnotowuje: Szczególną kategorię przestrzeni stanowiły drogi. Nie należały do nikogo (...) Zawierały możliwości groźby dla ludzkiego życia, chociaż za dnia uważano je za niewiele znaczące. Ich złowroga potencja uaktywniała się natomiast nocą (...) Podczas dnia drogi przemierzali róż­ ni ludzie, dobrzy i źli, mogący człowiekowi nie szkodzić, ale również mogący przynosić mu nieszczęście . Podróżować dla samej podróży - to słaniać się bez celu, uprawiać włóczęgę! Podróżować, aby się uczyć, to także coś niejasnego: nauka bez określonego celu i przedmiotu jest niczym . 6 Ta radykalna ocena stanowiła konsekwencję sądu o podróżach, które Rousseau zgodnie z ów­ czesnymi koncepcjami pedagogicznymi, trakto­ wał jak ważny czynnik kształtujący człowieka: Podróże wpływają na dalszy rozwój wrodzo­ nych skłonności i ostatecznie czynią człowieka dobrym lub złym. Wracając z dalekiego świata, człowiek jest tym, czym będzie całe życie. A że wraca częściej zły niż dobry, to już nie wina po­ dróży, tylko skutek tego, że więcej wyrusza ludzi ze złymi skłonnościami niż z dobrymi . 3 Nieco inaczej jest z pojęciem podróży, czyn­ ności obdarzonej również wielością odmiennych sensów . Nie jest ona raczej łączona znaczenio­ wo z włóczęgostwem, częstokroć nawet bywa mu w zdecydowany sposób przeciwstawiana. W jednej ze swych książek Wieczorkiewicz przy­ pomina o historycznym definiowaniu podróży jako zjawiska o zupełnie innych konotacjach niż 4 2 3 Współczesny socjolog, Krzysztof Podemski także wskazuje różnice między włóczęgami i podróżnikami: Włóczędzy nie mają bowiem domu lub, jak kto woli, ich domem jest droga. Z faktu, że są per- Ibid. Naukowe UAM, Poznań 2005, s. 11). Wyczerpującej A. Zadrożyńska, Homofaber, homo ludens, PWN, wykładni symbolicznej podróży dostarcza J. Tresidder Warszawa 1983, s. 78. 4 7 {idem, SłownĄ Odwołując się do wariantów metafory, Krzysztof symboli, tłum. B. Stokłosa, RM, Warszawa 2001, s. 168). Podemski wymienia podróż jako odzwierciedlenie 5 ludzkiego losu; niecodziennych doświadczeń; zmiany świata świadomości pod wpływem środków halucynogennych 6 oraz efekt „marzeń na jawie", czyli podróży mentalnej F. Wnorowski, Ossolineum, Wrocław 1955, s. 365. (K. Podemski, Socjologia podróży, 7 Wydawnictwo A. Wieczorkiewicz, Apetyt turysty: o w podróży, doświadczaniu Universitas, Kraków 2008, s. 98. J.J. Rousseau, Emil czyli o wychowaniu, t. I I , tłum. Ibid. BARBARZVÑCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka manentnie w ruchu, wynikaj ą przy tym rozmaite ważne konsekwencje, na przykład w wypadku włóczęgów czas podróży nie jest przeciwstawio­ ny czasowi rutynowemu, nie mają oni swojskie­ go środowiska, chyba że jest nim świat zajazdów, hoteli, dworców i innych wagabundów. Włóczę­ ga nie jest obcy tam, jest obcy wszędzie. Nie jest obcy czasowo, jest obcy trwale . 8 Pozycja włóczęgi zostaje dobrze wyodrębnio­ na w następującym wykresie: Dobrowolne opuszczenie „domu" („swojego" miejsca) Znalezienie innego „domu" 27 Można oczywiście kwestionować opinię, że oznaczenie punktu wyjścia, a więc opuszcze­ nia miejsca dotychczasowego pobytu, w każdym przypadku określamy jako dobrowolne (podob­ nie zresztą jak migrację), jednakże interesujące jest tu przede wszystkim samo mocne wydziele­ nie zjawiska. Włóczęgostwo i podróżowanie są paralelnymi wariantami, które rozpoczyna sytu­ acja „wyjścia", ponadto zaś włóczęga pod pcwnymi względami bliższa jest migracji. Podróż zakłada możliwość bądź konieczność powrotu do początku drogi, dwa kolejne przypadki mają zna­ leźć zwieńczenie w wyborze noweeo własneeo" mieisca Mimo stwierdzanych iuż różnic miedzy włóczęgostwem a podróżą obydwa te warianty bycia w drodze" mogą ulegać nawet daleko idą cym upodobnieniom względem siebie 9 Stwierdzenie, że wszelka wędrówka realizo­ wana jest w czasie i przestrzeni to oczywiście truizm, ale głębsza refleksja nad ową przestrze­ nią, zwłaszcza różnymi jej rodzajami, może być owocna. Warto zastanowić się, czy wśród wyod­ rębnionych przez badaczy rodzajów przestrzeni istnieją te szczególnie predysponowane do łącze­ nia ich z włóczęgostwem. W zachodnim świecie przestrzeń jawi się jako symbol wolności, lecz także i zagrożenie. Jeśli sacrum zdefiniujemy jako to, co transgresywne, ambiwalentne, a nie tylko dobre, jeśli do sfery sacrum zaliczymy istoty diabelskie, niebezpiecz­ ne, zdolne omamić i zniszczyć człowieka, doj­ dziemy do wniosku, że wagabundzi (podobnie jak chorzy, starcy i dzieci) postrzegani musieli być jako istoty szczególne. 10 inne formy podróży formuła „otwarta", jedynie zakup jednostkowych usług: noclegu, transportu włóczęga nowym domem „droga" turystyka w wąskim rozumieniu formuła „zamknięta", podróż „kupiona", wycieczka.całościowy standardowy pakiet usług migracja nowy „dom" w „obcym" miejscu Nieco inaczej rysuje się problem opozycji centrum - peryferia. Peryferia potocznie uzna- 8 K. Podemski, op. cit., s. 8. Słodczyk, Florian Znaniecki, Yi-Fu Tuan. (J. Słodczyk, 9 W przypadku włóczęgostwa ma to być jednak „droga", Percepcja przestrzeni w badaniach geograficznych, [w:] zatem nie ma j u ż mowy o faktycznym „zakotwiczeniu" Wędrować, w przestrzeni. w dyskursach kultury, P. Kowalski [red.], Wydawnictwo 10 Zagadnienia i podziały przestrzeni stały się tematem rozważań wielu badaczy, temat podjęli m. in. Janusz 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA pielgrzymować, być turystą. Podróż Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2003; F. Znaniecki, Socjologiczne podstawy ekologii ludzkiej, Poznań 1938, z . l , �Agata Hajda 28 wane są za obszar mniej ważny, częstokroć wy­ ludniony, uboższy, czasem niebezpieczny. Takie miejsce oddane zostaje w nieformalne posiadanie ludziom „luźnym", albo raczej: jest to ten frag­ ment przestrzeni, który najlepiej definiuje ich status. Kiedy wykraczają oni poza „swój" teren, by zbliżyć się do „centrum", dochodzi do nie­ uniknionej konfrontacji i to na wielu poziomach. Potrzeba stworzenia i pielęgnowania własnego centrum była wszak przez wieki gwarantem bez­ pieczeństwa i tożsamości dla różnorakich grup. Warto pamiętać, że przestrzenią marginesu każda społeczność moda nazywać to co znajdowało sie poza jej eranicami albo tez to co mieściło miedzy" tym co oswojone a tym co ostatecznie obce, „zaświatowe". Ten sam obszar, w zależno¬ ści od osób które eo definiowały bvwał określany iako centrum badź peryferia To dnirie noiecie miało status swoistei ambiwalencii wiec w nrak tyce nosiadało zazwwzai wydźwięk neLatvwnv co zmieniło sie w dobie J v dom na neryferiach miasta zaczai nrzywndźfć na mvśl nnralninne sielskie ustronie. Inne ujęcie przestrzeni w odmiennym dys­ kursie naukowym przynosi podział, którego do­ konał Humphry Osmond . Wyróżnił on obszary odspołecznione i dospołecznione. Te pierwsze skłaniają ludzi do utrzymywania dystansu wzglę­ dem siebie, te drugie sprawiają, że trzymają się oni razem. Gościniec, który przemierzali „luź­ ni", cechowała dwoistość . Jako przestrzeń przy¬ padkowych spotkań i kontaktów funkcjonował on jako przestrzeń dospołeczniona. Z drugiej jednak strony strach i nieufność były w stanie skutecznie paraliżować próby kontaktu. Można założyć że próby dospołeczniania zachodziły łatwiej wewnątrz środowiska wagabundów niż 12 13 [w:] D . Niczyporuk Czas i przestrzeń mieszkańców w światopoglądzie wsi, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002; Yi-Fu Tuan, Ciało, relacje międzyludzkie i wartości przestrzenne, [w:] Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów, G. Godlewski, A. Mencwel [red.], między człowiekiem gościńca a podróżnym, który wyruszył w drogę celem załatwienia konkretnych interesów. Temu drugiemu pierwszy j awił się j ako potencjalne zagrożenie, zaburzał oswojoną prze­ strzeń, bo wprowadzał do niej chaos. Dla siebie samego włóczęga był tym, który wchodzi na ob­ szary nieoswojone, aby na własnej skórze przeko­ nać się, czy uda mu się pomyślnie je oswoić. Wagabunda sprzed w i e k ó w Rozpatrując działanie kulturowe, jakim jest włóczęgostwo, warto w sposób bardziej szcze­ gółowy podjąć wątki, które ogniskują się wokół niegdysiejszych wędrowców, ich sposobu życia, problemów i niedogodności dnia codzienne­ go, a także motywacji względem ewentualnych zmian swojego statusu. Kategoria wędrowców jest bardzo szeroka i , jak postaram się pokazać, należą do niej nie tylko osoby włóczące się bez celu. Nie mniej cechy przypisywane ludziom gościńca często były wspólne wszystkim tym gru­ pom. Chciałabym przywołać źródła historyczne, zaznaczając równocześnie że ilość materiałów do których sie odniosę ma wyłącznie charakter podadowy. Mym celem me jest chronologiczne odtworzenie wydarzeń minionych stuleci lecz raczei nakreślenie płaszczyzny badawczei 'która pozwoli na wyodrębnienie obiegowych opinii na temat wędrowców i włóczerów oraz wervfikacia niektórych spośród tych tez Kiedy siedemnastowieczny historyk francuski, Henri Sauvai, zgodnie z ówczesnymi wyobraże­ niami społecznymi, charakteryzował specyfikę włóczęgowskiego żywota, za symptomatyczne uznał: Wydawnictwo UW, Warszawa 2001). 12 E.T. Hall, Ukryty wymiar, [w:] Antropologia kultury..., s. 167. 13 O ontologicznej dwoistości drogi w kulturze magicznej zob. E Kowalski, hasło „droga", [w:] idem, Leksykon znaki BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka - próżniactwo; -braktroski o przyszłość; - rozpustę; - niewiarę w Boga . Zapoznając się z tekstami źródłowymi do­ tyczącymi wagabundów oraz ich naukowymi analizami, z łatwością można zauważyć, że wy­ mienione powyżej cechy pojawiają się w nich niezwykle często. Aby uporządkować te opinie, a zarazem pokusić się o potwierdzenie bądź zanegowanie ich, dokonam zestawienia charak­ terystyki Sauvala z informacjami, które kryją się w źródłach historycznych. Przez pojęcie próżniactwa rozumiano dez­ aprobatę wobec etosu pracy, niechęć do podjęcia wysiłku i pragnienie łatwego życia, najczęściej cudzym kosztem. Takie próżnowanie kłopotli­ wej mniejszości mogło okazać się zgubne, g d y ż pozbawiony pracy człowiek miał możliwość spędzania swojego czasu na dwuznacznych moralnie rozrywkach. Mógł też wejść w kon­ flikt z prawem, co z a ś było r ó w n o z n a c z n e ze wzrostem zagrożenia napadami i rabun­ kami dokonywanymi na okolicznej ludności. Stad wciąż pobrzmiewaiace nawoływanie aby dyscyplinować zdrowych bezrobotnych którzy nie kwapią się do podjęcia zatrudnienia i za¬ miast teeo wybieraia na przykład żebractwo badź występu a przeciw prawu - w takich sy maciach ucieczka przed wymiarem sprawie dliwośri stawała sie przyczyna do rozpoczęcia włóczeni- ponadto należy z a u w a ż y ć ze fakt s t a ł e ™ p r z e m i e s z c z a n i a sie złoczyńcy „trud niał H ofiarom nróhy wyrównania rachnn ków Zapewne zdarzah się włóczędzy którzy 14 29 usiłowali utrzymać się z oszustw i wyłudzeń, niemniej był szereg osób, które zajmowały się dorywczymi pracami. Analizując życie „luźnych" osiemnastowiecz­ nego Krakowa, Mirosław Francie stwierdza: 15 _ swiata. Omen -przesąd - znaczenie, P W N , Wrocław - Warszawa 1998. 14 Podstawą utrzymania luźnych była często zmien­ na praca naj emna lub wyrobek. W czasie zmiany pracy następowały nierzadko dłuższe lub krótsze okresy, w trakcie których osobnik szukał wspar­ cia lub żył z oszczędności . 16 Dokonując przeglądu typów zatrudnień, które podejmowali „luźni", autor zauważa: Bliższe spojrzenie na rodzaje zatrudnień, jakich imali się ludzie luźni w gospodarstwach szla­ checkich, wskazuje, że starali się oni omijać pra­ cę na folwarku zdecydowanie preferując służbę domową (...) z drugiej strony można sądzić, że nie zawsze dwór był zainteresowany w zatrud­ nianiu luźnych jako parobków . 17 Następnie dodaje, że nielicznym dane było pracować u duchownych, w klasztorach oraz dla plebanów, natomiast zatrudnienie przez mieszczan równało się najczęściej z wejściem w poczet służby domowej, rzadziej m o ż n a było zostać pracownikiem pomocniczym. Jan Kracik i Michał Rożek, pisząc o tym, czym cza¬ S O W O trudnili się ludzie wędrowni, wspominają o wykonywaniu w obrębie gospodarstwa takich czynności, jak rąbanie drewna, pomoc przy sia­ nokosach, żniwach, czy służba domowa. M o ż ­ na było także trudnić się zajęciami realizowa- 15 Mam na myśli głównie opinie forsowane przez prawodawców i orędowników restrykcyjnie pojmowanej Na dorobek Sauvala powołuje się w swoich moralności. rozważaniach Bronisław Geremek (B. Geremek, Świat 16 „opery żebraczej": Krakowie, PWN, Wrocław 1967, s. 10. obraz włóczęgów w literaturach europejskich XV-XVII i nędzarzy wieku, PIW, Warszawa 1989). 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 17 M . Francie, Ludzie luźni w osiemnastowiecznym Ibid., s. 97. �Agata Hajda 30 nymi na większych przestrzeniach, na przykład pędzeniem bydła . Odmienny model pracy niosła z sobą próba rozpoczęcia własnej działalności, a co za tym idzie uniezależnienia się od osób bądź instytu­ cji, które miały ochotę czy obowiązek zatrudnić włóczęgę. Mógł on spróbować swojego szczęścia między innymi w handlu, kramarzeniu, wyrobnictwie czy rzemiośle . Dodatnią stroną takiego zatrudnienia była możliwość zarobkowania pod¬ czas ciągłej wędrówki, czasem stanowiło to na¬ wet główny jego atut, gdyż jednokrotny kontakt przybyszów z daną społecznością bardzo utrud­ niał schwytanie nieuczciwych usługodawców, zaś w przypadku wędrownych kuglarzy, muzy¬ kantów czv niedźwiedników przemieszczanie sie było lekarstwem na zmienne eusta publiczności która szybko nudziła sie dotychczasowym coka' zem i żądała zaprezentowania czegoś nowego. Tradvcia wędrownych komediantów żaków kan torów i śpiewaków kościelnych sie średniówie cza tworzy i propaeuie staropolska humorvstvke ludową . 18 19 ra 20 O takich właśnie „sowizdrzałach" pisał we wstępie do Antologii literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku Stanisław Grzeszczuk: Łączył ich negatywny stosunek do świata feudal­ nego, jego obyczajów i przywilejów, jego moral­ ności i praw, a także brak perspektyw na zmianę sytuacji życiowej i społecznej w dobie narastają­ cego kryzysu Rzeczypospolitej . 21 18 J. Kracik, M . Rożek, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie: o marginesie społecznym XVI-XVIII w., Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986, s. 79. Stąd stale akcentowana konieczność wędrów­ ki w poszukiwaniu pracy, która mogła zapewnić wystarczające warunki do życia . Wielu różnorodnych przykładów profesji wę­ drowców dostarczają Ludzie gościńca. W Dziejach obyczajów w dawnej Polsce Jan Stanisław Bystroń wspomina o wędrownych han­ dlarzach zwanych Szkotami, ponadto pojawiają się również Słowacy, określani mianem Węgrów. Nie byli to włóczędzy, ale życie w drodze było ich cechą wspólną. Podobnie było w przypadku nie­ których druciarzy i garncarzy . Kultura ludowa przydaje do tego szeregu także wędrownych piel­ grzymów, sędziwych żołnierzy, flisaków i sprze¬ dawców dewocjonaliów . Można było natknąć się także na grajków, którzy nie stronili od mniej lub bardziej drobnych oszustw mających pomóc i m w p o m n a ż a n i u zysków. Pojawia się rów­ nież cała plejada postaci z oruntu nieuczciwvcii takich iak fałszywi pątnicy złodzieie rzekomi wywłaszczeni książęta, czy nawet handlarze ludźmi Przez dłuei czas sporym prestiżem cieszyli sie znachorzy którzy naicześciei wedro wali PO wsiach lecząc wed W zasad medycyny ludowej . J e ś h z a ś chodzi o usługi, jakie ofero¬ 22 23 24 25 26 wali swoim klientom Pvcranie należy wymienić nrzede wszystkim wróżenie które n L r L w a ł n domena k l i e t iednakze mnzna hvłn iak za znaczą mranowski, liczyć tez na pomoc przy naprawie drobnego sprzętu « ° g ° ; ^ s ł r a z e r wspomina ponadto o handlu końmi, obrobce metali, znachorstwie, a także muzykowao m 23 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów XVI-XVIII, 24 w dawnej Polsce, wiek 1.1, PIW, Warszawa 1994, s. 273. Idem, Kultura ludowa, Trzaska, Evert i Michalski, 19 M . Francie, op. cit., s. 103-104. Warszawa 1947, s. 108, 115, 118, 120. 20 St. Grzeszczuk (red.), Antologia literatury 25 sowizdrzalskiej XVI i XVII 1985, s. V I I . wieku, Ossolineum, Wrocław w e B. Baranowski, Ludzie gościńca w XVII-XVIII w., Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1986. 2 6 Z. Libera, Znachor w tradycjach ludowych i popularnych 21 Ibid., s. V I I I . XIX-XX 22 Ibid., s. X I . Wrocław 2003. wieku, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka niu. Innymi sposobami pozyskiwania dóbr były żebractwo i złodziejstwo . Stosunek ludności osiadłej do wędrownych usługodawców był z pewnością ambiwalentny z jednej strony oferowane produkty czy działania okazywały się potrzebne, z drugiej pozostawała nieufność względem zamiarów nieznajomych oraz faktycznej jakości oferowanych przedmio­ tów i usług. Obawy takie często były uzasadnione, często widoczna była jawna antypatia do przyby­ szów. Wystarczy wspomnieć, datowaną od śre­ dniowiecza, niechęć do wędrownych trup teatral­ nych żonglerów śpiewaków i m u z y k ó w choć równocześnie potrafiono docenić ich rolę w róż­ nego rodzaju tajnych misiach byli wszak obyci zręczni a nierzadko także nieźle•wykształceni *' Z bieeiem czasu sytuacia meosiadłych artystów poprawiła sie w dobie panowania Elzb ety I do niedawna wyieci spod prawa aktorzy zyskali uznanie szacunek i bardzo dobre zarobki". dzień jak zwierzęta, wędrując z kraju do kraju; powracają co kilka lat w te same strony, dzieląc się jednak na mniejsze grupy, tak by ci sami lu­ dzie nigdy nie powrócili do miejsca, w którym byli wcześniej . 27 2 29 Inną grupą, dla której charakterystyczne było przemieszczanie się, byli Cyganie. Często zarzu­ cano im niechęć do pracy, czego potwierdzenie odnaleźć można w analizie relacji złożonej przez kronikarza Alberta Krantza. Jak opisuje Angus Fraser: Krantzius podkreśla u Cyganów ciemną barwę skóry i dziwaczne stroje. Nazywa ich utrapie­ niem chłopów i pomstuje na złodziejstwo, które uważa za zajęcie kobiet. Mówią oni wieloma językami, lecz nie mają prawdziwej ojczyzny, ponieważ urodzili się podczas wędrówki; histo­ ria o pokucie jest zmyślona i w rzeczywistości nie praktykują oni żadnej religii. Żyją z dnia na 2 7 A. Fraser, Dzieje Cyganów, tłum. E. Klekot, PIW, Warszawa 2001, s. 106. 28 M . Berthold, Historia teatru, tłum. D . Żmij-Zielińska, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1980, s. 239. 2 9 Można przyjąć, że z większą niechęcią spotykały się aktorki, które utożsamiano z kobietami lekkich obyczajów; pokłosie takich poglądów dotyka nawet aktorki 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 31 31 Reasumując, trudno byłoby upierać się przy twierdzeniu, jakoby wzmiankowane „próżniac­ two" było stałą cechą ludzi gościńca. Chęć prze­ życia wymuszała na włóczęgach podejmowa­ nie chociażby okresowej aktywności, a zerwanie z dotychczas uprawianą profesją bywało częściej wynikiem zaznania w niej niesprawiedliwego traktowania niż manifestacją własnej niezależno­ ści. Dla innych wędrowców i bycie w drodze były od siebie wręcz zależne. Sądy oceniające „ludzi luźnych" jako niechęt­ nych pracy mogły umacniać się podczas przygod­ nej obserwacji wagabundów, którzy chętnie prze­ bywali w karczmach i w przydrożnych zajazdach. Przybytki te cechowała raczej zła sława: W dużych miastach cechy posiadały specjalne gospody dla pochodzących z innych miejscowo­ ści rzemieślników i przybywających na naukę czeladników. Karczmy i zajazdy miały specyficz­ ny koloryt i często cieszyły się złą opinią. Odwie­ dzali je liczni tzw. ludzie gościńca: przestępcy, włóczędzy i prostytutki . 32 Pobyt w karczmie sprzyjał n a w i ą z y w a n i u krótkotrwałych stosunków między włóczęgami, na skutek wdawania się z przygodnymi towa­ rzyszami w konwersację. Niewykluczone, że, połączeni chęcią zysku zdobytego w ewentualnej fdmowe u początku X X wieku. 30 Ibid., s. 314. 31 A. Fraser, op. cit., s. 105. 32 M . Ferenc, Czasy nowożytne, [w:] A. Chwalba (red.), Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza współczesnych, do P W N , Warszawa 2005, s. 127. czasów �Agata Hajda 32 pracy lub drogą rabunku, wchodzili ze sobą w komitywę. Zazwyczaj nie trwała ona długo. Spo­ ra doza nieufności, także wobec podobnego sobie człowieka, utrudniała pogłębienie kontaktów z nowo poznanym i ograniczała je do wspólnych działań w celu osiągnięcia wymiernej korzyści. Kolejnym aspektem do przeanalizowania jest brak troski o przyszłość, czyli kwestia lekko­ myślności, którą często zarzucano „luźnym". Przejawiać się ona miała w hołdowaniu zasadzie życia chwilą, odrzucenia obawy o jutro, unika­ nia odpowiedzialności zarówno za siebie, jak i za innych. Na taki sposób postrzegania włóczę­ gów wpływał przede wszystkim ich wędrowny tryb życia, proces przemieszczania się można rozumieć jako ucieczkę od zobowiązań i czasem tak właśnie było. Różnie motywowana była tak­ że wspomniana j u ż kwestia porzucania przez waeabundów Czasem podejmowane przez włóczece zaiecie miało wybitnie krótkotrwały sezonowy charakter zatem po ieeo zakończe­ niu zwykła koleia rzeczy było wyruszenie w dal sza drole Inaczei w y j a d a ł a kwestia meuczci wvch pracodawców od których nowo zatrudniony decydował sie ucięć- bywały tez oczywiście svti, arie odwrotne kiedy to zatnidniaiacy nadał ofiara złodzieia włóczeni a ten nasiennie salwował sie ucieczka PnmiiaTać wałe.ałace l handy nrvesten cze Wrort z ™ L v c h w z l d ó t d z i a l e w Z T ^ Z ^ Z ^ ^ Z ^ Z n ^ T Z T ^ i madzie, wędrowcy bardzo często przemierza i drogi i gościńce w pojedynkę bądz decydowali się na jednego towarzysza czy towarzyszkę. Wagabunda nie tylko rzadko rozpoczynał nowe życie rodzinne, lecz i kończył, przynajmniej tizycznie, z dotychczasowym, podejmując decyzję o opuszczemu swoich stron i życiu w drodze: osobnikiem. W wyniku tego najczęściej jego sytuacja życiowa i zawodowa była inna od po­ łożenia rodziców zarówno w sensie statusu spo­ łecznego, rodzaju wykonywanej pracy (...), jej trwałości oraz faktu posiadania lub nie stałego miejsca zamieszkania . 33 Kiedy ktoś j u ż raz rozpoczął wędrówkę, pod­ czas której, mimo niedogodności, jakoś zapewniał sobie utrzymanie, trudno mu było całkowicie po­ rzucić ten tryb egzystencji. Stąd też: Koleje życia i pracy poszczególnych osobników cechowała duża ruchliwość społeczna. Przybie­ rała ona postać bądź ruchliwości przestrzennej przy wykonywaniu zaj ęć podobnych, bądź zmia­ ny wykonywanych zajęć, bądź też i jednego, i drugiego . 34 Wśród niegdysiejszych wędrowców dawnej Polski Bystroń wymienia przede wszystkim dziada-żebraka, człowieka nie zawsze starego i nieko­ niecznie skrajnie ubogiego. Bywało, iż taki ktoś wzbudzał wśród ludzi, do których zawitał, szacu­ nek i ciekawość. Był przybyszem, wiedział więcej od innych i warto było go posłuchać. Ponadto na drogach pojawiali się wykolejeńcy, gospodarze, którzy oddali majątki dzieciom i wyruszyli na tu­ łaczkę, a także bigoci, mistycy, niezrównoważeni marzyciele, psychopaci oraz kalecy . 35 Obok takich wędrowców zdarzali się tak­ że wyspecjalizowani, o czym badacz informuje w dalszej części swojego wywodu: Bywali też, zwłaszcza na ziemiach wschodnich, zawodowi wędrowcy, tworzący zresztą korpora­ cję, cieszącą się znacznym uznaniem, do której dostęp otwierało jedynie pochodzenie z dzia­ dowskiej, lirniczej rodziny . Nastąpiło rozluźnienie lub zerwanie więzi po­ między gospodarstwem rodzinnym a danym 36 M . Francie, op. cit., s. 10. 3 5 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. Ibid. 36 Ibid., s. 271. BARBARZYŃCA ..,op. cit., s. 270-271. 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Wśród tego zróżnicowanego tłumu nie bra­ kowało ludzi wykształconych, czasem przebie­ głych. Uzdolniony artystycznie dziad często łączył w swojej osobie kilka profesji, mógł być lekarzem i czarownikiem, a nawet pośrednikiem czy agentem wywiadu . 0 długiej tradycji wędrówek sezonowych na ziemiach polskich, a zatem o ludziach uprawia­ jących swego rodzaju „półwłóczęgostwo" wspo­ minał z kolei Grodziski: Na temat „koczowniczych Cyganów" wypo­ wiedział się również Bystroń: Jest to lud, którego kolebką są Indie Przedgangesowe i który do dziś dnia mówi językiem nale­ żącym do grupy indyjskiej; zjawia się on na zie­ miach polskich począwszy do XV wieku, ciągnąc od Bałkanów szlakiem kolonizacji wołoskiej. Element tradycyjny, uporczywie wędrowny, nie podlegający asymilacji, prowadzi do dziś dnia bardzo pierwotny tryb życia, zapewne niewiele odbiegający od życia ich przodków przed kilku wiekami . 37 Jedną z zasadniczych cech charakterystycznych dla trybu życia ludzi luźnych w Polsce były wędrówki sezonowe. Było to zjawisko masowe 1 stosunkowo wczesne, gdyż zanim stało się ono przedmiotem zainteresowania polskiego usta­ wodawcy, notowały je źródła krzyżackie z pierw­ szej połowy XV wieku . 38 Odmiennego rodzaju była tułaczka niegdy­ siejszych społeczności romskich, o których ba­ dacz pisze, iż stanowili oni wyłącznie wędrowną kategorię ludności. Fakt tej ustawicznej włóczęgi ludność osiadła usiłowała tłumaczyć sobie na róż­ ne sposoby, na przykład poprzez legendy: Naród ten [Cyganie - przyp. A.H.] musi usta­ wicznie wędrować, gdyż jest to pokuta za grze­ chy popełnione przez ich przodków. Niekiedy powody te ujmowano dość fantastycznie, a więc np. jako karę za ograbienie prarodzica Adama, zdarcie szmat, którymi Chrystus był okryty na krzyżu. Według innej wersji wędrować mieli przez pewną określoną liczbę lat z polecenia pa­ pieża, miała to być pokuta za bliżej nieokreślone przewinienia itp. 40 Należy oczywiście pamiętać, że już w drugiej połowie X X wieku w niektórych państwach Eu­ ropy wędrowny tryb życia Romów zaczął gwał­ townie zamierać, obecnie w Polsce bardzo trud­ no jest zatem mówić o ich „pierwotnym trybie życia", choć oczywiście wiele elementów własnej tradycji jest przez cygańską społeczność wciąż kultywowanych, a stosunki rodzinno-towarzyskie obejmują przeważnie hermetyczny krąg oddzia­ ływań. Na podstawie wszystkich przytoczonych faktów można sądzić, że niestabilna forma życia wymuszała egzystencje która traktowana była jak „wieczna teraźniejszość". Dowodem na to, iż także od tej reguły bywały wyjątki, jest, obok wspomnianej wyżej korpora­ cji wędrowców, przykład Rusi, gdzie opłacalny zawód dziada-obieżyświata uzyskiwany był po odbyciu przeszkolenia: Na Rusi, gdzie organizacja dziadowska była bardzo silna i gdzie socjalne stanowisko lirnika czy kobziarza było jeszcze bardziej ugruntowa­ ne, istniały szkoły dla adeptów tego intratnego 39 37 Ibid., s. 272. 3 8 S. Grodziski, Ludzie luźni. Studium z historii 3 9 państwa i prawa polskiego, nakł. Uniwersytetu lagiellońskiego, Kraków 1961, s. 52. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 33 B. Baranowski, op. cit., s. 231. 4 0 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 41 Ibid., s. 272. ..,op. cit., s. 94. �Agata Hajda 34 zawodu; młody kandydat przechodził kilkuletni termin u lirnika, któremu posługiwał i pomagał, ucząc się przy sposobności rozmaitych wiado­ mości z drzewa dobrego i złego, aby następnie zostać formalnie wyzwolonym i mieć prawo sa­ modzielnej praktyki . 41 Problem przypisywanej ludziom „luźnym" rozwiązłości seksualnej można rozpatrywać na kilku płaszczyznach. Ważnym aspektem tego zja­ wiska była z pewnością prostytucja, którą trudniło się wiele wędrownych kobiet. Nie należy zapomi­ nać, że pośród włóczęgów, abstrahując od miejsca i czasu, w których przyszło im żyć, kobiety stano­ wiły jednak mniejszość. W wypadku wielu kobiet nagłe zerwanie związ­ ków ze środowiskiem przybierające postać gwał­ townych ucieczek spowodowane było przez uwiedzenie i zajście w ciążę. Obawa przed po­ tępieniem społecznym stawała się wówczas sil­ niej sza niż nieuświadomione niebezpieczeństwo życiowego szlaku człowieka luźnego. Do liczby tych dołączyły się niewiasty porzucone przez mężów, snujące w swych zeznaniach niewesołe opowieści należące do dziejów obyczajowości lub żołnierki wędrujące razem z regimentami swych mężów . 42 Kiedy samotna kobieta decydowała się na roz­ poczęcie wędrówki, często była skazana na han­ dlowanie własnym ciałem, najczęściej trudniła się także żebractwem . J.S. Bystroń wspomina o „babach wędrownych", które oferowały usługi magiczne oraz mogły pełnić funkcję położnych . Kobiety, które nie łączyły wędrownego życia z prostytucją, jak działo się chociażby w przy­ padku wspomnianych członkiń trup teatralnych, mimo wszystko były postrzegane jako niewiasty lekkich obyczajów i bardzo często spotykały się z potępieniem. Kolejny przykład rozpatrywanej „rozwią­ złości" stanowiły dla niegdysiejszej opinii związki partnerskie, w jakich często żyli włó­ czędzy: Surowe przepisy o moralności obce były ludziom luźnym. W środowisku ludzi wciąż zmieniają­ cych miejsce pobytu panowała dość duża swobo­ da seksualna. „Życie na wiarę" było na porządku dziennym . 45 Badacz wspomina także o często popełnia­ nych bigamiach, w razie ich wykrycia osobom pozostającym w nieprawej komitywie groziły surowe kary . Na wędrówkę decydowały się czę­ stokroć również prostytutki, które zazwyczaj po­ dążały śladem armii . Dedukując, iż możliwość zarobku będzie wzrastać wprost proporcjonalnie do napływu mas ludzkich, chętnie pojawiały się w miejscach tłumnie obleganych uroczystości, takich jak koronacje i odpusty, a także na piel­ grzymkach . 46 47 48 Przeciw zastanym normom porządku spo­ łecznego występowali często ludzie młodzi. Jak zaznacza Jean-Louis Goglin: Synod w Salzburgu (koniec X I I I wieku) po­ tępia stronnictwo wędrownych żaków, którzy mają przykry zwyczaj przechadzania się pu­ blicznie nago i odwiedzają gospody, domy gry i kurtyzany . 43 44 49 42 M . Francić, op. cit., s. 78. 43 B. Baranowski, op. cit., s. 226. Margot Berthold wspomina o grupach ciągnących 44 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 45 B. Baranowski, op. cit., s. 66. 48 J. Kracik M . Rożek, op. cit., s. 159. 46 W niektórych przypadkach nawet pozbawienie życia. 4 9 J.-L. Goglin, Nędzarze 47 Podobnie postępowali także wędrowni komedianci, Z. Podgórska-Klawe, Bellona, Warszawa 1998, s. 113. za żołnierzami walczącymi w wojnie trzydziestoletniej ..,op. cit., s. 272. (M. Berthold, op. cit., s. 374). w średniowiecznej BARBARZYŃCA Europie, tłum. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Pozostaje jeszcze problem oskarżeń o nie­ wiarę w Boga. Posiłkując się materiałami, które stanowią wspomniane wyżej prace historycznoobyczajowe , trudno stwierdzić, żeby niewiara, w rozumieniu zanegowania istnienia Stworzycie­ la, była rzeczywiście charakterystyczna dla ludzi „luźnych". W ich przypadku można mówić raczej o niedopełnianiu wymogów związanych z obliga­ toryjnym uczestnictwem w sakramentach oraz, wynikającym głównie z wędrownego sposobu życia zaniechaniu czynnego i systematycznego uczestnictwa w życiu Kościoła. 50 Bystroń odnotowuje analogiczną sytuację w społecznościach cygańskich; zdarzało się, że niektórzy bywali ochrzczeni, jednakże stosunek do wiary pozostawał obojętny . Częstokroć cało­ kształt włóczęgowskiego losu postrzegany bywał przez otoczenie jako zasłużona kara za grzechy: 51 Zjawisko marginesu społecznego widziano w niewielkim kręgu przyczyn, które sprowa­ dzały się przeważnie do siedmiu grzechów głównych ulokowanych w jednostce . 35 Złamanie norm etyki i obyczajowości znaczy­ ło wówczas wystawienie się na osąd Boga i przy­ jęcie zasłużonych konsekwencji . Powyższe zestawienie stereotypowych sądów o włóczęgach z przykładami kwestionującymi zakładaną prawdziwość powszechnych opinii, nie ma na celu dowodzenia całkowitej ich nie­ słuszności. Zasadność tych tez była w wielu przy­ padkach udowadniana, co przyczyniło się do nadania im statusu aksjomatu. Przedstawione w sposób wybiórczy przykłady negujące zakła­ daną adekwatność pejoratywnych osądów na te­ mat „luźnych" z trudem, jeśli w ogóle, zyskałyby powszechną akceptację. 53 Mają one raczej ujawnić jednowymiarowość w dawnych przedstawianiach i ocenach włóczę­ gów, często bezrefleksyjnie uznawanych zawsze za element groźny, destabilizujący życie społecz­ ne oraz wymagający szybkiego i skutecznego represjonowania. 52 Vagrancy as a Peculiar Human Condition In the first part of the article author shows how the idea of vagrancy influenced the views about traveling and changed perception of road and space. Appearance of the roving way of life made possible new evaluations of these views and allowed for new interpretations. In the second part author quotes four most popular opinions about vagabonds (accusations of idleness, recklessness, atheism and debauchery) created in 17 century by French historian Henri Sauval. In a very similiar form these stereotypes functioned independently in times and places where problem of "loose people" was particularly apparent. Historic sources show that "loose people" were often victims of stereotypes stressing their negative features, while in fact their situation within settled communities was very complex. th 5 0 Mam tu na myśli zwłaszcza Bohdana Baranowskiego oraz lana Kracika i Michała Rożka. 51 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 ..,op. cit., s. 96. BARBARZVÑCA 5 2 5 3 J. Kracik M . Rożek, op. cit., s. 38. Ibid. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12e4abf057353d6090d5e167f1b8a28c.pdf d0362e9106df6ddbf22571332e9a472c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5588 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5196 Title A name given to the resource neTTheatre:na styku cyberświata i rzeczywistości/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.9-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Iwaszkiweicz, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na styku cyberświata i rzeczywistości, czyli antropologiczne rozważania o możliwościach internetowej przestrzeni w kontekście działań teatralnych Agnieszka ur. w 1980 r. Doktorantka trzeciego roku etnologii w lEiAK U Ł . Ukończyła P o d y p l o m o w e Studium Polityka i Kultura Krajów Azji i Afryki w PAN w Warszawie. Iwaszkiewicz Kilkakrotna stypendystka u n i w e r s y t e t ó w w N i e m c z e c h i w e Francji. W s p ó ł t w ó r c z y n i Fundacji „Etnoinspiracje". Interesuje się głównie antropologią współczesności, antropologią miasta, performatyką (zwłaszcza t e a t r e m i tańcem). Wielbicielka podróży i muzyki etnicznej. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �10 Agnieszka Iwaszkiewicz ozwój, w wielowymiarowym sensie, od duchowości, intelektu aż po naukę, tech­ nologię to stymulator sztuki wszelakiej. Implikuje on poszukiwania miejsca, a przede wszystkim formy i treści przekazu teatru we współczesności. Moje zainteresowania koncen­ trują się głównie wokół działań teatru awangar­ dy, czy inaczej alternatywnego , który najogól­ niej można zdefiniować jako teatr istniejący obok teatru „dominującego", stanowiący jego istotne dopełnienie . Choć teatr alternatywny nie jest j u ż jednolitym zjawiskiem, to „nadal pozo­ staje czymś »więcej n i ż teatr«" . To sformułowanie A. Jawłowskiej jest dla pre­ zentowanych refleksji punktem znaczącym: od publikacji książki na ten temat upłynęło wszak przeszło ćwierć wieku, trzeba więc zapytać, co dziś oznacza cytowane „więcej niż teatr" ? Jakie wyzwania w X X I wieku muszą podjąć przedsta­ wiciele nurtu nazywanego przez Eugenia Barbę „trzecim teatrem" ? teatru, co miał umożliwiać powrót do jego po­ czątku, czyli poszukiwanie historycznych form ujawniających tę istotę w stanie stosunkowo czystym . Teatr, co wynika z jego historycznej genezy, powinien być religijny - możliwość takie­ go spełnienia upatrywał Artaud w nowoczesnych rytuałach . Inspiracji do odnalezienia sposobu jego powołania w takiej właśnie formie szukał podczas podróży do Indian Tarahumara, gdyż uważał, że tubylcze kultury, wciąż jeszcze archa­ iczne, zdolne są ożywić mity, które jego zdaniem w Europie dawno j u ż wymarły . Lata 70. i 80. X X wieku to, jeśli użyć określenia L. Kolankiewicza, „teatr zarażony etnologią". Grotowski, Barba, Brook udają się ze swymi teatrami na wyprawy pozaeuropejskie , aby poznawać rytuały, w któ­ rych przetrwały jeszcze ślady teatru źródeł . Stowarzyszenie Teatralne „Chorea", o które­ go projekcie chciałabym napisać, także prowadzi terenowe ekspedycje artystyczno-badawcze, ale nie one stanowią główny przedmiot rozważań. Być może kategoria postępu, zwłaszcza w sztu­ „Tylko wysiłek przekroczenia tego, co oczywiste, ce, budzi poważne zastrzeżenia wielu osób. pozwala poza potoczne oczywistości wykroczyć, Jednak - czy to akceptujemy, czy nie - rozwój a na tej j edynie drodze dokonuj e się wzbogacenie technologiczny obliguje do przyjęcia jakiejś stra­ kultury. (...) Albowiem losem poetów przeklę­ tegii, stanowiska w działaniach na polu sztuki. tych jest mówić »nie« światu i żądać spełnienia W świecie wszechobecnej globalizacji jest to dla tego, co spełnić się nie da, aby w ogóle w świecie twórców zadanie wymagające i ryzykowne, po­ kultury jakikolwiek ruch się dokonał" , nieważ grozi zagubieniem własnej tożsamości pisał A. Mencwel o wizjach A. Artauda dotyczą­ artystycznej. Nowe media i teatr - sprzeczność cych teatru. Przekroczenie czy też kulturalna czy przepis na udaną symbiozę? i teatralna rewolucja miały, zdaniem francuskie­ Fabryka Sztuki w Łodzi, 6 maja 2008 roku, go twórcy, objawić się poprzez dotarcie do istoty wtorek, początek: godzina 18, spotkanie pod R 7 8 1 2 9 3 10 11 4 5 6 To pojęcie ewoluowało po okresie transformacji ustrojowej Polski i nie jest j u ż rozumiane jednoznacznie, jak było przed rokiem 1989. Zob.: M . Gołaczyńska, Mozaika współczesności. Teatr alternatywny w Polsce po roku 1989, WUWr, Wrocław 2002, s. 28-40. Ibid., s. 39. Ibid., 152. Za: Ibid. A. Mikulska, Odszukiwanie zapomnianych form: Węgajty, [w:] M . Sugiera (red.), W stronę rytuału. 1 2 3 4 5 Od Yeatsa do Węgajt, Księgarnia Akademicka, Kraków 1999, s. 223-224. Za: L . Kolankiewicz, Święty Artaud, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2001, s. 234. Ibid, s. 233-234. L . Kolankiewicz, Teatr zarażony etnologią, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1991, nr 3-4, s. 19. Ibid. L . Kolankiewicz, Święty..., s. 235. L . Kolankiewicz, Teatr zarażony..., s. 21. 6 7 8 9 10 11 BARBARZYŃCA 3 ("13) P D D ( �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości hasłem Teatr w sieci powiązań. Doświadczenie dyskusji, po której wrażeń nie sposób nie utrwa­ lić, zwłaszcza w kontekście postawionego wyżej pytania. Kilka godzin rozmów dotyczących pro­ jektu Teatr w Internecie, zainaugurowanego 15 grudnia 2007 roku spektaklem Odpoczywanie według Stanisława Wyspiańskiego, który stwo­ rzyli reżyser Paweł Passini i Stowarzyszenie Te­ atralne „Chorea" Tomasza Rodowicza. Srebrna Góra w Kotlinie Kłodzkiej to miejscowość, gdzie dawny kościół protestancki który w swei historii bvł nawet domem publicznym został zaadapto­ wany na teatr W ieeo wnętrzu dokonano zmian konstrukcyjnych usunięto filary podtrzymuiace stron oodebionó sale zamontowano orofesio n a l n a n o d ł L taneczna" Miasteczko iakmówi Passini iestnosiadarzern ł rzv które źanewnia ła tranśrnisie wvdarzeń z t d v ń i e seknndowvm 11 L'vJ t^AA 1\^A A A • Wydawać by się mogło, że teatr w Internecie to nic takiego, skoro relacje telewizyjne czy koncerty również są emitowane za pośrednictwem sieci. Otóż idea teatru zakłada nie tylko granie „na żywo", ale także nawiązywanie kontaktu z w i ­ dzem, podkreślane zwłaszcza w teatrach alterna­ tywnych, gdzie unika się wyraźnego podziału na aktorów i publiczność, a ową granicę próbuje się niwelować poprzez różnego rodzaju interakcje, współuczestniczenie widzów w sztuce. Czy jednak teatr w Internecie nie traci swoje­ go wyrazu? Intrygująco brzmi relacja pomysło­ dawcy przedsięwzięcia o tym, jak owa kontaminacja sztuki i technologii może rozwijać, a wręcz stymulować pracę artystyczną. Nie tylko bowiem można oglądać to, co dzieje się na scenie, ale znajdując się nawet tysiące kilometrów od wyda­ rzenia - zaznaczyć swą obecność poprzez zapisy, komentarze na czacie emitowane bezpośrednio podczas przedstawienia. I tak jak w antropologii tworzenie światów możliwych w celu ich bada­ nia u w a ż a m za zbędne, tak w sztuce zgoda na równoległe współistnienie rzeczywistości wirtu­ alnych, poprzez które mogą wyrażać się inter­ nauci, jest j u ż ciekawym zjawiskiem zarówno pod względem reagowania na „teatralne dzianie się" w realności, j ak i uczestniczenia w spektaklu oraz obserwowania procesu twórczego. Także z perspektywy antropologa ów fenomen wydaje się interesujący, gdyż badacz w trakcie takiego spektaklu ma szansę „podglądania" bądź nawet uczestniczenia w procesie z a w i ą z y w a n i a się communitas pomiędzy widzami-internautami. Otworzenie dostępu do partycypowania w przedstawieniu poprzez ekspresję w przestrze­ ni wirtualnej może być także czynnikiem prowo­ kującym biorących udział w czacie do wpisywania treści obraźliwych, wulgaryzmów czy do wklejania reklam. Okazuje się jednak, że gdy w czasie jednej Na podstawie informacji umieszczonych w folderze Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea". Alvin Plantinga rozumie świat możliwy jako „ sposób, w jaki rzeczy mogłyby być (...), możliwy stan rzeczy pewnego rodzaju", [w:] J. Zajdel, Film w uniwersum światów możliwych, Szumacher, Kielce 2002, s. 34. Antropologia światów możliwych implikuje pytanie o cel naszej dyscypliny: czy jej zadaniem jest interpretacja rzeczywistości, czy też raczej postulowanie rzeczywistości - tworzenie jej projektów? (na podstawie niepublikowanej pracy A. Iwaszkiewicz, M . Kępa, K. Wódczyńska, P. Rutowicz, Antropologia światów możliwych). Burszta i Kuligowski za Appaduraiem twierdzą, że wyobraźnia staje się terenem penetracji badawczych dla etnologów i jest ona pryncypalną platformą dla naszych działań, a nie ucieczką od tzw konkretu, [w:] WJ. Burszta, W Kuligowski, Dlaczego kościotrup nie wstaje, Sic!, Warszawa 1999, s. 39. Kwestią kontrowersyjną nie jest oczywiście badanie wyobrażeń naszych rozmówców czy fikcji literackich, lecz to, czy sam antropolog powinien kreować w swej wyobraźni świat, który będzie następnie podlega! jego własnej analizie i interpretacji. Czy nie jest to bowiem zbyt daleko posunięta samorefleksyjność na temat sztucznie wytworzonej rzeczywistości? I czemu miałaby służyć? Samopoznaniu? Czy wskazane jest łączenie roli kreatora światów możliwych i interpretatora owego zjawiska? Zob. też M . Brocki, Antropologia. Literatura - Dialog-Przekład, WUWr, Wrocław 2008. fl v_y łjW l 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 13 �12 Agnieszka Iwaszkiewicz i 5 _L z transmisji z krakowskiego teatru Łaźnia Nowa pojawił się ktoś, kto przesyłał na czacie reklamy, sami internauci dokonali ocenzurowania, blokując mu ich umieszczanie. Niespodziewane reakcje wi­ dza są przecież wpisane chociażby w działalność teatrów ulicznych. Trzeba jednak przyznać, że Internet potencjalnie wyzwala więcej możliwości do niczym niepohamowanego wypowiadania się, gdyż widz uczestniczący w czacie może pozostać anonimowy, ukrywając się za niebem, i z pewno­ ścią jest mu łatwiej oceniać trwający spektakl, n i ż gdyby miał to zrobić w bezpośredniej konfrontacji z jego twórcami (czy nawet pozostałą widownią) w rzeczywistości. Kolejną innowacją ma się stać wprowadzenie technologicznych rozwiązań, u m o ż l i w i a j ą c e bezpośrednie, zdalne sterowanie aktorami oraz przekładanie ruchu na dźwięk i jego wspólne tworzenie. Powstał również pomysł projektu artystycznego, w którym wzięłyby udział także osoby niepełnosprawne. Po zastosowaniu tech­ nik informatycznych ruch przetransponowany na animację 3D umożliwi „przełożenie" ciała pełnosprawnego tancerza na niepełnosprawne­ go, symulując obraz sprawnego fizycznie aktora. Ten eksperyment pozwoli niepełnosprawnym na wykroczenie, podczas kreacji roli, poza ogra­ niczające ich fizycznie bariery własnego ciała. Będą oni mogli w ten sposób zagrać sceny, któ­ rych nie udałoby się im w pełni przedstawić bez użycia technik informatycznych. Passini wyja­ śnia, że nie jest to żadna próba terapii, jedynie wykorzystanie umiejętności i nowoczesnych, dostępnych j u ż technologii. Z kolei czujniki BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości zamontowane na ciele pełnosprawnego aktora pomogą w podkreśleniu jego wyrazistości. Błęd­ ne byłoby odczytywanie tych działań w świetle charakterystycznego dla popkultury dążenia do udoskonalania ciała. W tym przypadku bowiem istotą nie jest dorównanie kanonowi piękna czy standardom sprawnościowym, lecz wykorzysta­ nie, a może wręcz „uwolnienie" (dzięki zastoso­ waniu technologii) fizycznego potencjału aktora w jego penetracjach twórczych. Projekt Teatr w Internecie to także poszuki­ wanie sposobów nowej eksploracji przestrzeni teatralnej. Jest ona przecież nie tylko tłem, ale często nadaje spektaklowi charakter, gdyż „pomaga" wykreować przed widzem inną rze­ czywistość, czyni z danej przestrzeni miejsce „dziania się" akcji sztuki. Zdarza się to zwłasz­ cza wtedy, kiedy porzuca się klasyczną scenę na rzecz chociażby fragmentów miasta (takich jak np. ulice, podwórka, osiedla itd.) czy innych plenerów, gdzie może stać się ona nawet bohate­ rem snutej opowieści. „Idea autentycznego spo­ tkania przyświecała opuszczeniu przez twórców miejsc skonwencjonalizowanych, zawłaszczo­ nych i poszukiwaniom nowej przestrzeni dla teatru" . Istotne jest, by mieć świadomość, że także przestrzenie „nieteatralne" mogą współcześnie tracić na znaczeniu, a często bywają nawet for­ mą uprzemysłowionej rozrywki . J. Ostrowska konstatuje, że 14 15 16 „gdybyśmy przez zmianę miejsca prezentacji spektaklu chcieli szukać „nowych przestrzeni kultury", stoimy mniej więcej w tym samym miejscu co wiek temu" . 17 13 Mimo to sądzę, że wkroczenie akurat w cy­ berprzestrzeń to novum dla teatralnych poszu­ kiwań. Tego rodzaju przestrzeni widowiska do­ świadcza się inaczej, gdyż aktor musi nie tylko grać tak, by być widocznym na ekranie kompu­ tera, ale przede wszystkim powinien być niezwy­ kle czujny, aby móc odpowiadać na ewentualne sygnały widzów przekazywane również drogą wirtualną (poprzez czat). Można się zastanawiać, czy tego typu przed­ sięwzięcie jest tylko efektem globalizacji, czy też reakcją na nią, co w moim mniemaniu wydaje się trafniejsze. Co prawda wpisuje się ono poniekąd w konsumencki model bycia , gdyż spektakl moż­ na obejrzeć bez konieczności opuszczania wła­ snego mieszkania i zarazem w każdym miejscu, gdzie ma się dostęp do komputera bądź telefonu podłączonego do sieci internetowej. Nie jest to jed­ nak bezustanna transmisja wszystkiego, co dzieje się w sali w Srebrnej Górze - internauci mogą ob­ serwować przedstawienia, konkretne wydarzenia, a nie podglądać aktorów jak w komercyjnych pro­ gramach telewizyjnych. Transpozycja przestrzeni teatralnej dotyczy głównie widowni, która w tym wypadku nie jest ograniczona pojemnością sali czy widocznością (jak wtedy, gdy spektakl jest gra­ ny w plenerze), widzów może być nieskończenie wielu. Passini podaje, że podczas inauguracyj­ nej transmisji zarejestrowano szesnaście tysięcy numerów IP, co nawet może oznaczać jeszcze większą liczbę widzów. Podobno 3% odbiorców było mieszkańcami Chin. Wielokulturowość pu­ bliczności wpisuje się w kontekst globalizacji i jej wynalazków, jest eksperymentem na szeroką ska­ lę, przekraczającą poprzez sztukę w Internecie wszelkie rzeczywiste granice i podziały. Jeszcze 18 Por. m.in.: J. Tyszka (red.), Teatr w miejscach nieteatralnych, Humaniora, Poznań 1998, E. Rybicka, Teren miasto. Od spektaklu do działania w przestrzeni ciało - dialog. Poszukiwania we współczesnym WUWr, Wrocław 2000, s. 71. Ibid., s. 79. miejskiej, „Kultura miasta. Miasto w kulturze", 2008, nr 1, s. 109-117. J. Ostrowska, Teatr - ulica - plener. Pustka, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), Teatr - przestrzeń - Ibid. Por. Z. Bauman, Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, PIW, Warszawa 2002, s. 92. 14 15 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA teatrze, 16 17 18 �Agnieszka Iwaszkiewicz 14 20 lat temu mało kto sobie wyobrażał, że artysta jest w stanie stworzyć spektakl, który mogą nie tylko oglądać w tym samym momencie w różnych strefach czasowych przedstawiciele wielu kultur, ale mogą w nim też jednocześnie uczestniczyć dzięki koegzystencji świata wirtualnego z rzeczy­ wistym. Przyjmując stanowisko C. Geertza, aby wytłumaczyć społeczne formy ekspresji, trzeba pamiętać, że człowiek „zawieszony jest w sie­ ciach znaczenia, które sam wytworzył, a kultura właśnie składa się z tych sieci" . Internet staje się więc alternatywną rzeczywistością, kopalnią informacji nie zawsze prawdziwych, miejscem, gdzie można przybrać zupełnie inną osobowość i stać się członkiem jednej z wirtualnych spo­ łeczności . Można z jego pomocą np. zwiedzić muzeum, hodować wirtualną rybkę czy stworzyć wirtualny grób bliskiej osoby i stawiać na nim za opłatą wirtualne świeczki - spektrum działań jest teoretycznie nieograniczone. Cyberprzestrzeń to, jak twierdzi H . Rheingold, „»niekończący się świat«, dziedzina, o jakiej ludzkość mogła dotąd jedynie marzyć" . Potrzeby rzeczywistej, dużej części społeczeństwa realizują się w świecie nie­ rzeczywistym. Wygoda, samotność, permanentny brak czasu przy ciągle zwiększającym się tempie życia lub też rozleniwienie skłaniają do przeby­ wania w różnych „republikach www". Nie może więc dziwić, że i teatr szuka swego miejsca w in­ ternetowej przestrzeni. T . H . Jenkins, pisząc o internetowej kultu­ rze uczestnictwa, zauważył, że cyberprzestrzeń zapewnia większe spektrum odbioru oddolnej twórczości kulturalnej, gdzie każdy może brać udział w tworzeniu i obiegu kulturowych m i ­ tów . Twórcy neTTheatre twierdzą, że nawią­ zują do tradycji Teatru Telewizji z czasów, kiedy przedstawienia grane były przed kamerami na żywo . Sądzę j ednak, że Internet znacznie prze­ kracza tamtą formułę poprzez umożliwienie pewnego rodzaju czynnego udziału w spekta­ klu, jakim jest czat internautów, a w perspekty­ wie wydawanie aktorom komend wpływających na ich grę, działania. Zmienia się percepcja przestrzeni teatralnej - realna dociera do nas po­ przez wirtualny świat. Na stronie internetowej teatru znajdziemy następujący opis: W Kuligowski, Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce, Universitas, Kraków 2007, s. 175. Ibidem, s. 147-157. Ibidem, s. 152. Za: R. Schechner, PerformatyĄa: wstęp, Ośrodek Grotowskiego, Wrocław 2006, s. 304. Na podstawie informacji umieszczonych w folderze Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea". http://www.nettheatre.pl/off-line.html. Dla lepszej czytelności dodałam w tekście polskie znaki, zachowuję jednak pisownię małych liter. 23 19 „neTTheatre to pierwszy teatr internetowy, nowe terytorium ekspresji, przestrzeń, w której nareszcie można oddychać, teatr nie dający się sprowadzić do podziału widowni a/nie widow­ nia, gdzie nie da rady upilnować widza, by nie nadawał (mówił), gdzie nie sposób upilnować aktora, żeby nie odbierał (słuchał), teatr z założenia utaplany w gąszcz znaków, świadomy cyrkulacji komunikatów, ekspery­ mentujący z tańcem danych, butoh kodów, encefalografem myśli, obecnością - współobecnością. poligon doświadczeń nowych me­ diów w teatrze, żywy teatr to taki, który dąży do spotkania ze swoim widzem, pragniemy wciągać odbiorcę, by na różne sposoby »mieszkał« w spektaklu, w wydarzeniach neTTheatre można uczestniczyć realnie oraz w czasie rze­ czywistym w sieci internetowej i komórkowej, w najbliższej przyszłości chcemy umożliwić eksplorowanie w teatrze interaktywnych środ­ ków, takich jak wizualizator ludzkiego głosu, sterowanie na żywo aktorem, hologramy" . 20 21 22 19 20 21 22 24 Internet staje się więc nową przestrzenią do działań na polu współobecności w sztuce aktorów - inicjatorów przedsięwzięcia - i widzów włą­ czanych w akcje teatralnego „dziania się". To być 23 24 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości może kolejny krok oswobadzania teatru z instytu­ cjonalnych murów. Uważam, że można odwołać się do pracy Grotowskiego, który nawoływał, by dla każdego typu widowiska szukać odpowiedniej dla niego relacji widz - aktor i na tej podstawie konstruować przestrzeń spektaklu . 25 ,Widzów można również oddalić od aktorów, umieścić przykładowo jak gdyby za wysokim ogrodzeniem, spoza którego widać jedynie ich głowy (...); stamtąd z góry jakby w szczególnie skrzywionej perspektywie śledzą aktorów niby zwierzęta na wybiegu w zoo; są jak obserwa­ torzy corridy, jak studenci medycyny, którzy przypatrują się operacji, jak wreszcie po prostu ci, którzy podglądają, a zatem a priori narzuca­ ją akcji sens moralnego wykroczenia. Aktorzy mogą (...) między widzami wznosić konstruk­ cje i wbudowywać je już nie w akcję, ale jakby w architekturę akcji, nadawać im sens wizualny albo poddawać ich ciśnieniu przestrzeni, jej za­ gęszczaniu się, ograniczaniu" . 26 Internet umożliwia właśnie owo wpisanie wi­ dza „w architekturę akcji", choć może on prze­ bywać fizycznie poza rzeczywistą, tzn. fizyczną przestrzenią, w której toczy się spektakl. Zamiast biletu należy zalogować się na stro­ nie internetowej teatru. Jeśli sprzęt kompute­ rowy spełnia parametry wymagane do odbioru przedstawienia, spektakl powinien przebiegać bez zakłóceń. Współobecności widza przed kom­ puterem i fizycznie na widowni nie ma sensu wartościować, porównywanie jest zbędne, gdyż ideą teatru internetowego nie jest zastępowanie teatru „na żywo" . Jednak ważną konstatacją 27 Za: R. Schechner, op.cit., s. 294. Ibid., s. 293. Zresztą trwający w Internecie spektakl odbywa się w sali teatralnej, w której może znajdować się widownia w jej „klasycznej formie". Na podstawie informacji umieszczonych na stronie internetowej stowarzyszenia: http://www.chorea.com.pl/ chorea/index.html 25 26 27 28 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 15 Pawła Passiniego było to, że dla twórcy istotne jest przecież, czy ktoś czeka na jego twórczą pracę, czy ma ją komu przekazać, a wieś czy miasteczka lub nawet większe miasta nie zawsze taki komu­ nikat wysyłają, niekoniecznie chcą uczestniczyć w proponowanych działaniach teatralnych. Korzenie Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea" wywodzą się z Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", gdzie rozpoczęła się działalność Orkiestry Antycznej prowadzonej przez Toma­ sza Rodowicza i Macieja Rychłego oraz zespołu Tańców Labiryntu, prowadzonego przez Dorotę Porowską i Elżbietę Rojek. Te prace kontynuuje Chorea . Jak sami o sobie piszą, szukają „pomo­ stu między kulturą antyczną a współczesnością" . Właśnie z takiej perspektywy - dialogu tradycji z nowoczesnością - należy patrzeć na projekt Teatr w Internecie. Uważam, że nie jest to wynik „makdonaldyzacji" środowiska artystycznego, lecz właśnie twórcza reakcja na wymogi konsumpcyj­ nego społeczeństwa oraz wspominane wcześniej nowe wyzwanie dla pracy aktora w relacji z wi­ dzem i nowym medium. A. Gwóźdź zauważa, że hybrydyzacjakulturywspółczesnejwkonsekwencji wywołuje powstawanie nowych porządków wyobraźni, które są kompilacją tradycyjnego my­ ślenia figuratywnego, czyli symbolicznego, oraz formalnego, kalkulacyjnego, a więc także cyfrowe­ go, co konstytuuje nowy typ imaginacji . Można zatem podejrzewać, że nowo powstały u widzów rodzaj wyobraźni wymaga dostosowania środków artystycznego przekazu do potrzeb osób oglądają­ cych działania performatywne. Ponadto, chociaż masowość odbioru wido­ wisk emitowanych w Internecie mogłaby wyda28 29 30 Za pośrednictwem strony internetowej: http://www. chorea.com.pl/chorea/index.html I . Pluta, Między przestrzeniami Videoartu. Kilka uwag o spektaklu Akt-orki, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), op.cit., s. 97-98. 29 3 0 �Agnieszka Iwaszkiewicz 16 wać się przejawem konsumpcji, w przypadku przedstawień neTTheatre jest ona moim zda­ niem atutem, gdyż wprawdzie docierają one do „mas", lecz przekazywane w nich treści i sposób ich realizacji nie są osadzone w nurcie płytkiej, małowartościowej sztuki komercyjnej (kolo­ kwialnie rzecz ujmując: rozpowszechniana jest jakość, a nie nijakość). Poruszając kwestię teatru w Internecie, na­ leży wspomnieć o innym przedsięwzięciu, jakie można było obejrzeć w 1997 roku, czyli o Desk­ top Theatre , którego, jak pisze A. Jenik, środ­ kiem produkcji stało się oprogramowanie do wideoczatu Pałace . 31 32 „Palące jest aplikacją dającą dostęp do sieci serwerów będących siedzibami poszczególnych «palacow», wyznaczonych przez tapety o wiel­ kości 512 na 384 piksele (ok. 152 na 114 mm), przedstawiające pokój, otwartą przestrzeń, pla­ netę czy obcy wymiar. Każdy z podłączonych na żywo uczestników jest widoczny poprzez oznaczającą go ikonkę lub awatara. (...) Awatary można wypożyczać z tysięcy zbudowanych w tym celu pałaców, użytkownicy mogą je też projektować i budować samodzielnie. (...) Kultura pałaców jest dynamiczna, nieustannie zmienna i (...) w dużej mierze heterogeniczna. Istnieją popularne pałace «towarzyskie», mogą­ ce pomieścić równocześnie ponad dwustu użyt­ kowników, pałace występku i pałace, których gospodarzami są celebrities, zespoły rockowe, programy telewizyjne i filmy. Są wreszcie setki pałaców prywatnych i edukacyjnych" . FOT. JAKUB DZIEDZIC Artystów z Desktop Theatre zaintrygował tkwiący w owym oprogramowaniu potencj ał eks- presji, ale zraził poziom pojawiających się roz­ mów i działań . Pragnąc wprowadzić ciekawszą interakcję, postanowili włączyć do gry zewnętrz­ ną opowieść i opracowali własną wersję Czekając na Godota Becketta, zatytułowaną waitingforgodot.com . Podczas spektaklu aktorzy wcie­ lili się w role, przybierając wizualną postać za Strona internetowa Desktop Theatre: http://www. desktoptheater.org/ Za: R. Schechner, op.cit., s. 294. w którym dodano obsadę i elementy improwizacji, [w:] Za: Ibidem, s. 294. Fragment spektaklu można znaleźć na stronie Za: Ibid. Za: Ibid. Ibid., s. 292. Kolejnym eksperymentem był I N V I S I B L E I N T E R L U D E S I : Santaman's Harvest, internetowej: http://www.desktoptheater.org/~ajenik/ desktoptheater_content/archive/plays/Godot/movies/ godot_clip.mov 33 31 32 3 3 3 4 35 34 35 36 3 6 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �17 neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości rzeczywistą grę aktorów z udziałem widzów po­ przez komentarz czy dyspozycje przekazywane za pomocą sieci internetowej. W spektaklu akto­ rami są ludzie, nie awatary, co do mnie osobiście bardziej przemawia, gdyż nie gubi ducha teatru. Być może na owe „komputerowe ludziki" trzeba spojrzeć jak na marionetki, którymi porusza­ ją twórcy postaci, bądź, jak sugeruje A. Jenik, maski, pod którymi ukrywają się aktorzy. Jenik opowiada o INVISIBLE INTERLUDES I : Santaman's Harvest: „W najobszerniejszej i najstaranniej przygo­ towanej scenariuszowo scenie wzięło udział w sumie 11 aktorów występujących jednocze­ śnie - w czterech sferach czasowych! (...) Wraz z naszymi awatarami (a nawet prymitywnymi dwuwymiarowymi obrazami, które znaleźliśmy w Pałacu) weszliśmy w przestrzeń psychiczną, w której staliśmy się własnymi maskami" . 38 Czy jest to nadal teatr? Z tego rodzaju prze­ kroczenia pozostaje kanwa tekstu sztuki (gdyż jest on odpowiednio opracowany i przerobiony, tak by pasował do konkretnego środowiska od­ biorców , a uczestnictwo internautów ma wpływ na przebieg poszczególnych scen), transmisj ana żywo, role, improwizacja i interakcja z widza­ mi, jednak wszystko to dzieje się w całkowicie sztucznym świecie. U w a ż a m , że w przypadku Desktop Theatre można mówić o eksperymen­ cie, dla którego konstrukcji natchnieniem był te­ atr. Powstaje pytanie o to, na ile transgresja może dotknąć teatru, by nie zatracić jego pierwotnej istoty, oraz o odwieczne i jakże subiektywne po­ szukiwanie tego, co stanowi tę istotę. R. Schechner pisze o Desktop Theatre, że stawia on „pod znakiem zapytania wiele założeń na temat tego, czym jest teatr, jak się go odgrywa i kim są jego performerzy" . Sama Jenik zasta39 pomocą awatarów (podobnie jak publiczność), tekst pojawiał się w tzw dymkach, usłyszeć moż­ na było również dźwięk podobny do „mowy" ro­ bota . W mojej opinii jest to transpozycja teatru w cyberprzestrzeń bazująca na interakcji z w i ­ downią, jednak zarówno widzowie, jak i aktorzy zamiast własnych możliwości ciała, spotykając się w wirtualnym świecie, wykorzystując awatary, którymi operują - grają. Natomiast projekt Teatr w Internecie to fenomen łączący w sobie 37 S. Rosenberg, Clicking for Godot, za pośrednictwem strony internetowej: http://archive.salon.com/21st/ feature/1997/10/02godot.html 3 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 40 38 39 40 Za: R. Schechner, op.cit., s. 295. Za: Ibid. Ibid., s. 292. �Agnieszka Iwaszkiewicz 18 nawia się, w jaki sposób można oddać wyraz dramatu, nie mając do dyspozycji ciała, głosu i wspólnej przestrzeni, ale także co potrafiłoby utrzymać uwagę widza na forum internetowym typu Pałace . Paradoksalnie, gdyby patrzeć na ciało aktora jako na narzędzie, taka transpozy­ cja w wirtualność i ukrycie się za kostiumem-awatarem nie powinna przeszkadzać. Lalka, a awatary przecież można uznać za lalki w wir­ tualnym świecie, w historii teatru stanowiła j u ż substytut aktora w iluzyjnym teatrze lalek, była też w teatrze alternatywnym znakiem plastycz­ nym postaci scenicznej . M . Maeterlinck, żyjący na przełomie X I X i X X wieku, 41 puterowymi albo fabularnymi, w których gracz bierze również czynny i często kreatywny udział, lecz osadzenie tych działań w cyberprzestrzeni nie przywołuje raczej na myśl teatru, chyba że uczest­ nicy spotykają się w rzeczywistej przestrzeni, jak to czasami bywa na zlotach fanów RPG. Być może jest to kwestia „oswojenia" tego typu zjawiska WJ. Burszta broni tezy, że „kultura medialna, w tym zwłaszcza cyberrzeczywistość, stanowi realność samą w sobie. Nowe technologie wytwarzają samoreferencyjny sys­ tem, rodzaj hipertekstu, który jest jednocześnie celem samym w sobie, jak i przeznaczeniem kultury ponowoczesnej. W ludzkim świecie do­ minować zaczyna przeto doświadczenie zapośredniczone przez media, a obecność fizyczna ustępuje miejsca teleobecności" . 42 „uznał, że w teatralnej rzeczywistości aktor jest elementem najbardziej irytującym. (...) Zapro­ ponował wprowadzenie na scenę postaci, które z jednej strony z racji swej materii są pozaczasowe, a z drugiej zaś nie będą miały osobowości mogącej przyćmić bohatera. Ale będąc poza życiem, muszą mieć siłę wyrazu niezbędną do upostaciowienia w teatrze iluzji życia. Dlatego zaproponował zastąpienie żywego aktora figurą woskową, upatrując w niej ponadludzką siłę" . 46 W kontekście tych rozważań ważnym uzupeł­ nieniem będą spostrzeżenia R.W. Kluszczyńskiego dotyczące relacji sztuki i nowych mediów. „Sztuka interaktywnych mediów wydaje się najdoskonalszym przykładem nowego, dekonstrukcyjnego, postmodernistycznego pojmowa­ nia dzieła sztuki, jak również komunikowania artystycznego. Odrzucając tradycyjny dogmatyzm, nie buduje zamiast niego nowego sche­ matu petryfikującego świat sztuki. (...) sztuka interaktywna odmitologizowała rolę artysty demiurga, przypisując mu funkcję designera kontekstów dla odbiorczej kreacji. (...) Sztuka (...) nie jest już formą przedstawiania gotowego, skończonego i a priori danego świata. W cybersferze - jak ujął to Roy Ascott - konstru­ ować sztukę to konstruować realność, konstru­ ować systemy komunikacyjne cyberprzestrzeni, 43 Także i sam Kantor fascynował się przecież sztucznymi tworami, o czym można się przekonać w manifeście Teatr Śmierci", ale nie pozbywał się aktora. Nadawał mu inny wyraz, przekształcał, w pewien sposób odczłowieczał poprzez strój, makijaż, czasem wpisanie w jego kostium lalki, jednak nie usuwał go całkowicie ze sceny odby­ wającej się sztuki . Eksperyment Desktop The¬ atre definitywnie pozbywa się fizycznego ciała aktora, zostaje ono zredukowane do graficznego znaku - awataru. Desktop Theatre osadzony jest w świecie popkultury, kojarzy mi się z grami kom­ 45 Za: Ibid., s. 294. H . Jurkowski, Lalki w rytuale, [w:] L . Kolankiewicz (red.), Antropologia widowisk- Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2005, s. 629. 41 42 D . Łarionow, Manekin - ciało w przestrzeni teatru, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), op.cit., s. 113. Ibid., s. 115. Ibid., s. 116. W Kuligowski, op.cit., s. 174. 43 44 45 4 6 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości wspierające nasze pragnienie wzmocnienia ludzkiej współpracy i interakcji w niekończą­ cym się nigdy procesie konstruowania świata . graniom powstaj ącym w wielu miej scach świata (Włochy, Grecja, Egipt, Izrael) wprowadza do swojej intymnej, kameralnej przestrzeni (44 miejsca na widowni) udramatyzowane i sko­ relowane obrazy, »lustra« innych czasoprze­ strzeni, tworząc w ten sposób symbiozę między żywym aktorem a jego elektronicznym klonem; czasem spektaklu i czasami z »poza«, obrazem, muzyką, słowem, i wreszcie: NOWĄ TECH­ NIKĄ, a »STARĄ« SZTUKĄ" . 47 Zderzenie teatru i nowych mediów zaszczepiło odmienne podejście do aktora, jego roli i narzędzi pracy, ale także i do reżysera. Dyskusja na ten te­ mat rozpoczęła się już w latach 80. X X wieku, kie­ dy pojawiła się sztuka Videoteatru. Eksperymenty teatru w Internecie są kontynuacją poszukiwania możliwości technologicznych i adaptacji ich do działań teatralnych. Jak pisze I . Pluta, „od 1980 roku pionierski The Wooster Group wprowadza technikę wideo w swój teatralny charakter pisma. Co więcej, w Srace Upl (1992), swobodnej adaptacji Trzech sióstr Czechowa, część aktorów pojawia się w spektaklu wyłącz­ nie za pośrednictwem zarejestrowanych wcze­ śniej obrazów filmowych. W 1995 roku Robert Lepage wystawia kontrowersyjny Elsynor na podstawie Hamleta, będąc jedynym żywym aktorem tego spektaklu grającym wszystkie postaci dramatu. Zabieg ów staje się możliwy dzięki synchronizacji różnego rodzaju projekcji filmowych z żywym planem sceny" . 48 Nie sposób nie wspomnieć o Lothe Lach¬ mann Videoteatr „Poza" powstałym w 1985 roku, którego założyciele swe poszukiwania nazywają teatrem elektronicznym bądź teatrem metatechniki . Na stronie internetowej Lothe Lachmann Videoteatr „Poza" można przeczytać: 49 „LLT »Poza« jest jedynym teatrem w Polsce łączącym żywy plan aktorski z planem monito­ rów, projekcji z rzutnika i kamer uzupełnionym cyfrową wirtuozerią komputerową. Dzięki na­ 19 50 Teatr ten istnieje j u ż ponad dwadzieścia lat. Współcześnie wykorzystanie technik multimedial­ nych w spektaklach nie budzi szczególnych kon­ trowersji, zwłaszcza jeśli obok aktorów obrazów wciąż występuje aktor człowiek. Co to oznacza dla kultury? Czy inny człowiek nie jest j u ż wystar­ czającym partnerem do spotkania w działaniach teatralnych? A może to wpływ indywidualizmu, potrzeby kreacji, kiedy aktor wciela się wielokrot­ nie w różnorodne role i tworzy swoisty patchwoĄ rzeczywistości, której jest przedstawicielem, i wir­ tualnych obrazów siebie samego? Transformacja kultury zmusza do poszukiwań na rozmaitych frontach. Zaślubia z sobą przeciw­ stawne, wydawać by się mogło, przedsięwzięcia, których połączenia za kilka lat nie będą nikogo zadziwiać. neTTheatre to wyzwanie dla aktorów, którzy stają w konfrontacji ze sceną realną i tą przetransponowaną w cyberrzeczywistość. Pró­ ba doświadczenia spotkania z widzem poprzez techniki internetowe. Teatr w Internecie to według mnie twórcza reakcja na współczesne oblicza kultury, alternatywa nie tylko dla samego żywego teatru, lecz także dla komercyjnych atrakcji, które są umieszczane w cyberprzestrzeni. R.W. Kluszczyński, Film, wideo i multimedia - sztuka ru­ Za: Ibid. chomego obrazu w erze elektronicznej, Warszawa 1999, s. 29-30. Za stroną internetową http://www.poza.q.pl/poza/ I . Pluta, op.cit., [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), vision.html op.cit., s. 98. 47 49 50 48 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8eec5d30f9c0bc8bba374ad986331f60.pdf b1ac941bc3380376ffdb7c55ae1c6790 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5695 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5294 Title A name given to the resource Kościół i Park Pokoju w Jaworze jako przyklad miejsca (nie)pamięci "Miejsce niczyje bo niemieckie..."/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19), s.52-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakimowicz, Marcelina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA �Marcelina Jakimowicz Ur. w 1988 roku. Etnolog, doktorantka afiliowana przy Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Interesuje się antropologią pamięci, prowadzi badania dotyczące wpływu powojennych przesiedleń z byłych Kresów PołudniowoWschodnich na Dolny Śląsk na narracje biograficzne. Wprowadzenie We współczesnych środkach masowego prze­ kazu zauważyć można wyjątkowe natężenie tema­ tów związanych z historią i pamięcią. Odno­ szące się do nich pojęcia na stałe wpisały się już w dyskurs mediów. Zagadnienia takie jak poli­ tyka historyczna, miejsca pamięci, białe plamy historii, jej zamazywanie czy demokratyzacja, są coraz częściej przedmiotem debat, dyskusji oraz zainteresowania całego społeczeństwa. Niemal zawsze tego rodzaju tematy związane są z czasem II wojny światowej, która na stałe zmieniła bieg historii i odcisnęła piętno na życiu wszystkich ludzi którzy jej doświadczyli jednym z tego typu skutków wojny były wielkie migracje które dotknęły szczególnie terenu Dolnego Śląska Tu na miejsce ludności niemieckiej, w ramach siedleń przybyła ludność zza Buga oraz z cen¬ tralnej Polski. Zostawiali swoje miejsca pamięci 1- 1 Za prekursora badań nad miejscami pamięci uznać należy Pierrea Nore. W artykule MLIK collectiv, opublikowanym na początku lat siedemdziesiątych, Nora postulował konieczność badań nad miejscami pamięci. Terminu tego nigdzie dokładnie nie zdefi­ niował, ale jak się wydaje, rozumiał go wtedy przede wszystkim ako zimtytućjonalizowane formy zbio­ rowych wspomnień prze złości Miejscem pamięci m S o być dla niego zarówno archiwum historycz­ ne L pomnik bohatera jak i mieszkanie prywatne w S r y T C t S się' S b T b S k I b c h o E uroclstośc z H t ó S dk Nory S o ^ c h 1 (19) P 0 1 9 w^go wczZnych pfc3 BARBARZYŃCA P domy, gospodarstwa, kościoły, groby bliskich, pola uprawne i znane im od wieków krajobrazy. Wyrwani z własnej przestrzeni, musieli na nowo definiować siebie i zdobywać poczucie bezpie­ czeństwa w miejscach im obcych. Takich grup na terenie Europy było po wojnie wiele. W Polsce główne nurty historii i pamięć o minionych wydarzeniach kształtowała władza ludowa. W ramach tych działań likwidowała ona ślady niemieckiej przeszłości na tzw. Zie­ miach Odzyskanych. W perspektywie bieżącej lieux de memoire należałoby raczej tłumaczyć jako „miejsca wspominania", "miejsca wspomnień', a najlepie „miejsca, w których się wspomina". Koncepc a owych mie sc wspominania, miejsc pamięci, osadzona jest mocno w dwóch tradycjach Pierwsza to tradycja badań nad społecznymi ramami pamięci zbiorowej Maurica Halbwachsa. Badania miejsc wspomnień" to analiza instytucjonalnych ram kreowania podtrzy­ mywania i transmisji pamięci przeszłości f ) L a na­ tomiast wiąże się z praktykami mnemotechnicznymi antycznych! średniowiecznych retorów przypomnia- dzksatTb S ^ « p a S d " 7 S a ^ ? w ^ e i S^23o^V ^SoZ Sn^££ D D �54 Marcelina Jakimowicz chodziło o zdobycie mieszkań i miejsc pracy dla milionów przesiedlonych Polaków. Rozwiąza­ niem problemu miało być usunięcie Niemców, połączone w propagandzie PPR z mitem Ziem Odzyskanych. Powrót tych ziem w granice Pol­ ski przedstawiano w kategorii sprawiedliwości dziejowej, a także jako ukoronowanie polskiej myśli politycznej . W polityce PPR przyłącze­ nie do Polski obszaru około 100 tys. k m , jego „odniemczenie" i oddanie polskiemu osadnic­ twu (z obietnicą przejęcia majątków niemieckich 2 3 2 1 ich podziału w ramach reformy rolnej) miało się stać, w otoczce haseł o budowie Polski jed­ nolitej narodowo, filarem pozyskania zaufania społeczeństwa. Zamykano szkoły, konfiskowano majątki należące do społeczności niemieckiej, niszczono cmentarze. Usuwanie Niemców odby­ wało się dwutorowo: poprzez zorganizowane wysiedlenia oraz tworzenie warunków skłania­ jących Niemców do wyjazdu . nazywany „perłą w koronie miasta" lub „perłą światowego dziedzictwa" . Świetnością cieszy się od roku 2001, kiedy to został wyremontowany i wpisany na listę UNESCO . Wcześniej pozo­ stawał w stanie ruiny i był widomym śladem niemieckiej przeszłości miasta. Obecnie zabytek powinien stanowić pamiątkę skomplikowanej historii Jawora. Do 1972 roku świątynię okalał cmentarz ewangelicki. Zlikwidowany przez wła­ dze Jawora pod pretekstem braku w centrum mia­ sta terenów zielonych, stanowi przykład niszczy­ cielskich działań władzy ludowej w stosunku do poewaneelickieeo mienia Na miejscu cmentarza powstał Park Pokoju - rozległe założenie oeroclowe otoczone przez dawne budynki parafialne. 6 7 8 Artykuł jest pokłosiem badań terenowych prowadzonych w kwietniu i maju 2011 roku na 4 6 http://www.jawor.pl/pl/tresci-435.html, 26.11.2012. W latach 2000-2003 Kościół w Jaworze przeszedł pierwszy od 1906 r. generalny remont. Prace polegały na usunięciu uszkodzonych części konstrukcji kościo­ ła i zastąpieniu ich nowymi Wymieniono pokrycie dachowe nad nawą główną kościoła i nad nawami bocznymi. Wszystkie drewniane elementy poddano impregnacji. Służby konserwatorskie rekonstruowały też zabytkowe malowidła. Renowację zabytku sfinan sowała Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Polska Partia Robotnicza Dotacie na ten cel przekazał również Urząd Mar­ W. Borodziej, Wstęp, [w:] W. Borodziej, C. Kraft szałkowski Województwa Dolnośląskiego i Urząd (red.), Niemcy w Polsce 1945-1950, t. 1, Władze i in­ Generalnego Konserwatora zabytków oraz prywatS stytucje centralne. Województwo olsztyńsk e, Wydawnic­ ZorS/^S^zSe pLW two Neriton, Warszawa 2000, s. 56 Jawor, przed wojną Jauer - miasto powiatowe położone na Dolnym Śląsku, na terenie tzw. Ziem Odzyskanych. Głównym zabytkiem miasta, a zarazem jego największą atrakcją turystyczną, jest pochodzący z XVII wieku Kościół Pokoju , 7 5 2 3 ofiWawT t 4 pC3=m 1.02:2013 P. Kasprzak, Polityka władz polskich wobec ludności nieecktj okres efunkcjonowamaM n sterstM Świątynia została wpisana na Listę Światowego Dzie­ mt W t t t zyskanych, „Czasopismo Prawno-Historyczne" 2 2010, s. 217. 5 Kościół Pokoju został zbudowany w latach 1654¬ 1655. Jego powstanie wiąże się postanowieniami pokoju westfalskiego, kończącego wojnę trzydziesto­ letnią (1618-1648) Na jego mocy ce arz musiał wy­ razić zgodę na wzniesienie kościołów ewangelickich w trzech śląskich miastach: Głogowie, JaworŁ i Świd­ nicy. Miały one być zlokalizowane na przedmieściach, zbudowane z materiałów „niegodnych'' Domu Boże^ go- drewna gliny i słomy a także nie posiadać wieży (obecna pochodzi z I ćw. XVIII w ) . 8 dzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO 13 grudnia 2001 r. w Finlandii z racji dużego znaczenia dla kultury i ludzkości. Spełnia kryterium III - przed­ stawia unikatowe albo przynajmniej wyjątkowe świa­ dectwo tradycji kulturowej lub istniejącej albo minio­ nej cywilizacji I V - przedstawia szczególny przykład typuTudowl zespołu architektonicznego lub techno­ ilustrującego ważny etap oraz V I - poJstajf w bezpLre<£ krajobrazu ludzkości logicznego albo w historii żywa ZdyZ^So^da lub^S^rTdbo BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �55 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... terenie Parku Pokoju w Jaworze . W badaniach starałam dowiedzieć się, jaki był i jest stosunek do mienia poewangelickiego na terenie mia­ sta . Moich rozmówców pytałam o powojenną historię Kościoła Pokoju i Parku. Starsze osoby - również o wspomnienia związane z cmenta­ rzem i jego likwidacją. Starałam się także dowie­ dzieć, jakie znaczenie mają dziś kościół i Park Pokoju dla młodych mieszkańców Jawora. Istotną rolę w prowadzeniu badań miał fakt, iż Jawor jest moją rodzinną miejscowością. Mieszkając w pobliżu Parku Pokoju dostęp do obser­ 9 10 wacji teeo terenu badania prowadziłam wiec w środowisku mi znanym. Omówienie materiału badawczego dzielę na dwie części. Jedna odnosi się do historii powojennej lawora w niej zamiesz czam wspomnienia i stosunek ludności napływo­ wej do mienia poewaneelickieeo a także pokrótce orzedsrawiam svruacie ewangelików w oierw szvch larach n o w o i e n r l h Naromiasr w druHei części nrzedsrawić dzisiejsze wvobraże ę sraram sieę p j y nia na temat tego terenu wśród mieszkańców mia­ sta Następnie rekonstruuje proces kształtowania sta. n a s t ę p n i e r e K o n s t r u u j ę proces K s z t a ł t o w a n i a n m* * i r7 n n t m t P rlr P Lr i się pamięci jaworzan na temat i arku i OKO u i Dadam jej wpływ na znaczenie tego terenu ma młodszego pokolenia, ^zy rzeczywiście jest to miejsce pamięci, czy może raczej niepamięci. INa to pytanie postaram się odpowiedzieć w artykule. 9 Badania prowadziłam za pomocą obserwacji uczest­ niczącej jawnej, a także swobodnego i pogłębionego wywiadu Wiele informacji było zdobywanych podczas codziennych rozmów, a akże z wywiadu eksperckie­ go w przypadku rozmów z duchownymi. W artykule korzystam także z wiadomości o parafii ewangehcko-aulburskiej w jaworze zdobytych podczas zbierania materiału do pracy konkursowej pf Życie religijne wczasachPRL u Ł s n a p r ó b a r o z L z e m a p r z e s z ł o ci która została napisana pod kierunkiem Dariusza Drżała Zawierzyć słowu mówionemu, pochylić się nad świadectwem, pogłoską, plotką... Ludzka pamięć jest wybiórcza i często zwodni­ cza, a relacja konkretnego człowieka jest zanurzona we współczesnym mu kontekście. Z biegiem lat doświadczenia mogą zmienić swoje znaczenie. To - jak wspominamy - uzależnione jest od wielu czynników, pamięć nie jest stała, lecz elastyczna, zmienna w czasie, zależna od pamięci zbiorowej grupy, z jaką się identyfikujemy, i z dyskursem na temat historii prezentowanym w mediach, z któ­ rymi się stykamy. Jednak pamięć daje nam moż­ liwość dotarcia do informacji niedostrzeżonych przez historię bądź będących opozycją do dyskursu historycznego. Mikrohistorie dają nam możliwość uzyska­ nia wyobrażeń na temat przeszłości i pozwalają dotrzeć do informacji zazwyczaj nie zawartych w dokumentach - do ludzkich historii, do wyobra­ żeń na temat miejsca. Z ich pomocą starałam się udzielić odpowiedzi na pytanie, jak funkcjonują tereny poewangelickie w świadomości jaworzan. Idąc za słowami Tokarskiej-Bakir, w swoich roz­ mowach chciałam zawierzyć słowu mówionemu, pochylić się nad każdym świadectwem, pogłoską, plotką, tym, co do niedawna było przez histo­ rię lekceważone . W moich badaniach stało się to kluczem nie tylko do zrozumienia przeszło­ ści, ale przede wszystkim teraźniejszości. Pamięć stała się pomostem między tym, co było, 3. tym 11 12 11 d s z X r S p o t o c k ą w r o l u 2 0 0 6 wr^chkonkJJn 10 Do mienia poewangelickiego zaliczam świątynię, te­ ren parku - niegdyś cmentarza ewangelickiego, znaj­ dującą się na jego terenie kaplicę oraz byłe ewangelic­ kie budynki parafialne, które okalają p i . 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA Mikrohistorie definiuję za Ewą Domańską jako od­ dające wielkie przemiany historii, opisujące drobne wydarzenia powszechnych dni historii, małe światy innych ludzi przybliżanych przez badaczy po to, by wskazać na ich odmienność. Zob. E. Domańska, W- krohistorie. Spotkania w miedzyświatach, two PoznańsL, Poznań 1999,1 22. 12 A. Wydawnic­ Guriewicz, Historia i antropologia historyczna, tłum. B. Żyłko, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1-2 1997, s. 17. �co jest obecnie. W osobistych wspomnieniach tkwi jednak pułapka subiektywności, gdyż każda z opowieści jest opisana przez konkretną osobę, która na swoje życie patrzy z perspektywy prze­ żytych dotychczas lat, zwraca uwagę na niektóre elementy historii, a o innych zapomina. Jednak każda, nawet najmniej prawdopodobna opowieść, mówi o czymś badaczowi. Już na poziomie doboru historii, które ktoś zechce nam przekazać, można dowiedzieć się, co dla opowiadającego jest ważne, jakimi wartościami kieruje się w życiu, a także jak chce ukształtować swój wizerunek w oczach słuchającego. Jak wspomina Traba, pamięć jest fenomenem działającym historycznie, lecz nigdzie nie jest utożsamiana z historią jako czymś, co rze­ czywiście się wydarzyło. Może pomagać historii, wypełniać luki w materiale badawczym, jednak należy odnosić się do pamięci bez potrzeby wery­ fikacji historycznej, przyjmować przedstawianą nam prawdę jako obowiązującą w danej grupie . Badania pamięci rozpatruje się nie jako „zapis 13 13 R.Traba, Wprowadzenie, [w:] R.Traba, Hans Hennig Hahn (red.) Polsko-memteckte mtejsca pamtect, t. 3 Paralele, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012, s. 11. FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ BARBARZYŃCA �57 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... interpretacyjnie skończony", ale raczej umieszcza się je w kontekście możliwych znaczeń . wymazywania pewnych fragmentów historii jest pamięć o ewangelikach, którzy według władzy ludowej mieli być świadectwem przeczącym pol­ skości Ziem Odzyskanych. 14 Kirsten Hastrup przyrównuje historię do mitu. Uważa, iż historia jest tworem europocentrycznym, który stawia dokumenty pisane ponad mity, opowieści „zwykłego człowieka" . Nato­ miast, gdy zmienia się punkt widzenia i pojawiają się nowe fakty, przyjęta dotychczas za pewnik historia zostaje odrzucona jako mit, zaś mit w nowym świetle może stać się historią . Decy­ dującym czynnikiem jest tu fenomen pamięci ludzkiej, która jest dla naszego poczucia Jonie nasze było..." Stosunek jaworzan do ewangelików i ich mienia w czasach powojennych 15 Rok 1945, koniec wojny. Napływowi miesz­ kańcy Jawora wciąż żyją w strachu, że Niemcy wrócą na swoje dawne ziemie. W pierwszych latach po wojnie „osadnicy" nie remontują domów, bo jak mówi pewien mężczyzna: 16 tożsamości. W artykule korzystam także z pojęcia historyczności Nietzschego, który określa ją jako formę świadomości continuum wiedzy. Historyczność według Nietzschego jest zatem sp oso ** bem iaki człowiek wykorzystuje dla budowania zachowywania bądź niszczenia świata kultury' który narodził sie wraz z żvwvmi lecz którego elementem iest wiedza o umarłych Naturalnym procesem jest społeczne zapominanie niektórych faktów, doświadczeń, natomiast sku skupianie siej 17 r ^ e k a ź w a n i n ^ w h ' " ^ l e k ™ o Ł zhiorowei L m i e r i w i . ż e sie często z z . r h w L e m t o ż s . m o i Procesem zmorowej amnezji, i^ia „wygoay wykluczamy z wrasnej przeszyci pewne takty, świadomie Dądz nie, inne natomiast urastają do rangi mitu narodowego, lakim przykładem 14 K. Polasik-Wrzosek, Czy oralność może „odbijać" men­ talność?, [w:] K. Polasik-Wrzosek, W. Wrzosek, L. Zaszkilniak (red.), Historia - mentalność — tożsamość. Studia z historii, historii historiografii i metodolońi Instytut Historii Uniwersytetu im. Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu, Poznań 2010, s. 354. storii, 15 Oni [Niemcy]przecież wszystko tu zostawili, to czemu nie mieliby po to wrócić? Pozostała w Jaworze ludność niemiecko-ewangelicka po wojnie z większości staje się mniejszo­ ścią. Jak wspomina ksiądz ewangelicki: „Dodat­ kowo władza stale wpaja napływowym wizerunek Niemca-wroga, mordercy, nazisty" . Napływowa ludność widzi także, jak władza ludowa traktuje Niemców, którzy zostali w Jaworze. Traktowani, jak ludzie drugiej kategorii, często nie posiadają dokumentów, żyją z myślą o wyjeździe. Ci, którzy zostali, nawet dziś nie chcą rozmawiać. Jeden z roz­ mówców opowiada mi o swojej sąsiadce - Niemce. Została Oflcl fis. tych terenach z powodu który w pierwszych latach po wojnie ożenił się z Polką. On się zasymilował, natomiast jego matka, mimo hi­ że rozumiała język polski, do końca swoich dni K. Hastrup, Przedstawienie przeszłości. Uwagi na te­ mat mitu i historii, tłum. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1-2 1997, s. 24. 16 17 Ibid., s. 23. W. Werner, Świadomość historyczna miedzy wiedzą jednostki a historycznośaa kultury. W poszukiwaniu defimcp, [w:] K. Polasik-Wrzosek, W. wfzosek, L. Za­ szkilniak (red.), op. cit., s. 338. 18 19 K. Hastrup nazywa to roztopieniem tożsamości. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 19 Rozmowa z ks. Tomaszem Stawiakiem: „Byli oni trak­ towani jak obywatele drugiej kategorii, nie posiadali paszportów, dowodów osobistych (...) Często pada­ ły przykre zdania w stronę wyznawców luteranizmu, wypowiadane przez katolicka ludność cywilna. Nato^ Z s t władze państwowe PRL-u w żaden sposób nie represjonowały ewangelików znajdujących się na tym terenie ale również nie czyniły nic by ich sytuacje zmienić". �58 Marcelina Jakimowicz mówiła tylko po niemiecku. Miała za złe synowi, że nie wyjechali. Wiatach pięćdziesiątych i sześćdzie­ siątych zdecydowana większość Niemców opuściła omawiany teren. Zostało zaledwie kilkadziesiąt osób, które stopniowo się zasymilowały. W trakcie badań okazało się, że moja wieloletnia sąsiadka jest „autochtonką", ale o tym nie mówi. Okazało się, że jest to tajemnica poliszynela - większość znajo­ mych wie o jej pochodzeniu, lecz nikt o tym nie mówi, ponieważ: „Ona nie chce o tym rozmawiać. Określa siebie nie jako Niemkę, ale jako będącą stąd" . Ksiądz ewangelicki opowiedział o pewnej kobiecie, która przez lata przyjmowała księdza katolickiego kolędzie. Dopiero kilka lat wyznała mu że nie należy do kościoła katolickiego Kapłan katolicki powiadomił ówczesneeo księdza ewangelickiego. Tłumacząc sie kobieta powie¬ działa mi Tak sie bałam po wojnie że wolałam udawać [katolika]" Wpierwszych latachpowojennvch nie chciała rzucać sie w oczy swoi a. i nnościa Nanc^ła sie nolskie^ wtoniła w PRT owska rzeczywistość, wychodząc za mąz za „przyjezdnego 20 - W pierwszych latach po wojnie oprócz aktów przemocy ze strony przyjezdnych, ludność nie­ miecką spotkały także represje ze strony państwa . Mimo zapewnień władzy , że dopóki ludność ewangelicka będzie przebywała na terenach Ziem Odzyskanych, kościoły i domy parafialne będą nale­ żały do jej własności, budynki parafialne zostały jej bardzo szybko odebrane. We wrześniu 1945 roku 21 22 2 0 21 Ani razu nie użyła w rozmowie słowa Niemiec, mówi­ ła o Niemcach w 3 osobie: oni. praktycznie z dnia na dzień jaworskim ewangelikom został zabrany budynek przedszkola. Nie potrafiąc mówić po polsku, starali się prosić o interwencję nowe władze pisząc podania. W jednym z nich czytamy: „Podczas biadowa godzinę przybyli dwa mężczyźni i powiedzieli, ze ewangeli schronisko dla dzieci natychmiast ma być zamknięte.. . ". Wysyłali pisma, dokumenty własności, nic jednak nie wskó­ rali. Jeden z rozmówców, pochodzący z byłych Kre­ sów Wschodnich, zaznacza: „Tak naprawdę to mógł każdy wejść do nich tam i coś zabrać, bo człowiek wiedział, że nic oni mu nie zrobią". 23 Następnie przytaczana jest przez jednego z roz­ mówców historia dotycząca konfiskaty przez mili­ cję mebli z biura parafialnego. Polski urzędnik wszedł do biura w czasie nieobecności księdza i zabrał stół i biurko. Od starszych mieszkań­ ców Jawora dowiedziałam się, że meble z parafii zostały przeniesione na komisariat policji. Mimo interwencji u władz, budynki i meble nie zostały zwrócone prawowitym właścicielom. W latach 50. XX wieku zabrano wszystkie budynki nale­ żące do parafii ewangelickiej. Skutkiem tego było między innymi zmniejszenie się liczby wiernych z ok. 3200 (rok 1947) do ok. 1500 (rok 1955) . Trudności, które państwo sprawiało ewangelikom, przyczyniły się do wyjazdu z Jawora w 1947 roku proboszcza. Można więc powiedzieć, że władze 24 23 24 Źródło: Zbiór dokumentów parafii ewangelicko-au¬ gsburskiej w Jaworze, dokument z dnia 15 września 1945 roku (list napisany do starosty powiatu jawor­ skiego przez Ewangelików w języku polskim) Zacho­ wano oryginalną pisownię. Były to zazwyczaj osoby z pobliskich wiosek, w któ­ B. Nitschke, Sytuacja niemieckiej ludności cywilnej na rych wolniej dokonywały się przesiedlenia. Z relacji świadków - Polaków, wiemy ze jeszcze w latach 50. XX wieku w Kościele Pokoju odbywały się msze przyjeżdżali na rowerach, które ustawiali pod ścianam świątyni. Co ciekawe, w pierwszych latach po­ wojennych Kościół Pokoju' był także udostępnimy katolikom np. na śluby. em achpolskich, [w:] W. Borodziej, A. Hajnicz (red.), Zt t Kompleks wypędzema, Znak, Kraków 1998, s. 58. 22 25 W dziennikach urzędowych wiadomości prezydium Ewangelickiego Kościoła na Dolnym Śląska możemy przeczytać, iż na spotkaniu 2 września 1945 roku w Le­ gnicy wojewoda zapewniał, iż majątek gminy ewange­ lickiej jes jej własnością i taką pozostank; B. Skoczylas- -Stadnk,i«V.,s.l7. 25 Dane z ksiąg parafialnych kościoła ewangelicko-augs¬ burskiego w Jaworze. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �„Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie..." powoli osiągały swój cel oparty na polityce polonizacyjnej. Z powodu wyjazdu księdza, a później także innych ewangelików , kościół oraz cmentarz zaczęły powoli niszczeć. 26 Ewangelicyzm dla napływowej ludności stał się tożsamy z narodem niemieckim - agresorem w czasie I I Wojny Światowej. Po wojnie ewan­ gelicy z większości stali się mniejszością, często „wyzywano" ich od hitlerowców. Stali się obcy w swojej małej ojczyźnie. Jak mówi jeden z księży katolickich: 59 który był bardzo zniszczony. Biegała miedzy gro­ bami i chowała się w pobliskiej zniszczonej krypcie, która ukazywała pod podłogą resztki trumien: Tam wchodziliśmy do tej krypty i tam trochę strach było, ale dla dzieciaków to ciekawe takie, to kolega znalazł tam w tej krypcie taki pierścio­ nek z oczkiem mały chyba złoty i miałam go do czasów studiów a potem go zgubiłam nad rzeką, szkoda mi było. Kościół był prowizorycznie zabezpieczony przed włamaniami, jednak chłopcy często niszczyli kamie­ niami kłódkę i wchodzili do świątyni. Ludzie, My mieliśmy problemy przez naszą wiarę w PRL-u, ale ci ewangelicy co tu [ich] została garstka, to którzy jako dzieci bawili się na terenie budowli, nie mieli życia. Potem wyjechali za rodzinami, bo nie traktowali jej jak świątyni, mimo iż widzieli, że nie dość, że nazywano ich Niemcami, hitlerowca­ w pierwszych latach po wojnie odbywały się tam uroczystości kościelne. Traktowali ją, jakby była mi, kazano wracać do swoich, to jeszcze władza należącym do nich - najmłodszych - miejscem nie reagowała na ich prośby o pomoc . zabaw. Mężczyzna, który w dzieciństwie mieszkał Wraz z biegiem lat liczebność ewangelików nie­ w pobliżu kościoła, opowiada o swoich zabawach: ustannie się zmniejszała. Rozmówcy wspominają, że budynku świątyni i terenu cmentarza pilnował po Biegaliśmy tam po tym budynku, tam takie wiel­ wojnie pewien starszy mężczyzna, któremu pozwo­ kie kryształowe lampy były, to nawet do nich sie lono mieszkać w dawnej plebani, jednak i on wyje­ z procy strzelało, kto więcej kryształków zbije. chał w latach 60-tych. Cmentarz zarastał, a kościół niszczał. Dziś Park Pokoju jest terenem znajdującym W roku 1972 władza ludowa rozpoczęła proces się blisko centrum i oddziela starszą cześć miasta „odniemczania" cmentarza w Jaworze. Z całej akcji od nowych osiedli. Jednak w czasach powojennych nie zachowały się żadne dokumenty, nie wiadomo obszar ten mieścił się na krańcu Jawora. Zarówno także, co stało się z nagrobkami. Wydarzeniem, cmentarz, jak i kościół stały się miejscami zapo­ które najczęściej wspominane jest w opowieściach mnianymi, w których jak wspominają rozmówcy: dotyczących cmentarza, jest jego likwidacja. Z rela­ „bawiły się dzieci i wylęgały ptaki". Stanowiły miej­ cji osób, które bawiły się na terenie nekropolii, sca niczyje i raj dla najmłodszych, dzisiejszego dru- a także tych, które mieszkają w obrębie parku, eieeo pokolenia jaworzan dzięki'temu że mieściły możemy dowiedzieć się jak wyglądała likwidacja: w sobie pełno zakamarków i nie pilnował ich nikt dorosły Tedna z kobiet opowiada jak bedac Przyjechał jakiś buldożer czy koparka i w ciągu 11 małą dziewczynką bawiła sie na terenie cmentarza ; 1 W latach 60. XX wieku większość pozostałych po wojnie ewangelików wyjechała do NRE> na mocy po­ stanowienia o łączeniu rodzin. Wypowiedź ks. Walentego Szałęgi. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA dnia zrównała to z ziemią wszystko. Nie wiem, dlaczego tak zrobili. Podobno parku w mieście brakowało. �60 Marcelina Jakimowicz FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ Pewna grupa osób, wiedząc o nadchodzącej likwidacji cmentarza, jeszcze przed wjechaniem buldożerów kradła nagrobki i plądrowała kryptę. Relacja mężczyzny mieszkającego obok parku, który oglądał likwidacje ze swoim sąsiadem, Niemcem: Mimo iż większość mieszkańców wiedziała, że na terenie cmentarza znajduje się krypta, nikt oprócz dzieci, dla których cmentarz był terenem zabaw, nie ośmielił się wchodzić do niej przed podjęciem decyzji o likwidacji cmen­ tarza. Wiadomość o rychłej likwidacji „ośmie­ liła" niektórych mieszkańców Jawora, zniknęły pojedyncze nagrobki. Profanacja zwłok z krypy On mi mówił, tu byli pochowane bogate ludzie, stała się lokalną sensacją, bardzo wielu starszych bo tu kaplica, kto móglse pozwolić, to oni tam zeby mieli złote mówi, ałe tam było bogactwo w tej mieszkańców opowiadało mi o tym incydencie. piwnicy hoho, oni pierścienie chowali, naszyjniki mieli. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �61 „Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie..." Jedna z kobiet mieszkających w obrębie parku wspomina: To nawet takie zdarzenie było, że chłopaki wzięli, pobahamowane to wszystko było, wzięli dwóch tych nieboszczyków wyciągnęli, założyli sznurek [im] na szyje, powiązali. Tak z tej piwnicy [wy­ ciągnęli], tu komitet- UB szukało kto to zrobił a tam chłopaki nie przyznali się. Dla żartu sobie zrobili, bo to Niemcy, to tak powiesili. Wielu Jaworzan pamięta ten precedens, jed­ nak ciekawym wydaje się fakt, iż zazwyczaj w nar­ racjach moich rozmówców powieszenie zwłok jest określane jako żart, wygłup młodych, podobnie jak niszczenie wnętrza Kościoła Pokoju i dzie­ cinne zabawy na cmentarzu. Z jednej strony w opowieściach zaznacza się, iż było to miejsce niczyje, zaniedbane, stanowiące zagrożenie dla dzieci, z drugiej - pozwalano dzieciom bawić się na cmentarzu, tłumacząc: „Nie było placu zabaw, to gdzie miały się bawić". Jednocześnie w roz­ mowach często podkreślano dużą wartość histo­ ryczną cmentarza, a także jego bogactwo. Jeden z mężczyzn wymieniał „marmury białe zielone jakie chciałeś, nawet jakieś carskie rodziny tu leżały". Nie wiadomo jakie dokładnie nagrobki zostały zlikwidowane Po likwidacji w miejscu krypty postawiono pergolę, której resztki stoją w parku do dziś nych, rekreacyjnych w Jaworze , inni natomiast zwracali uwagę na zły stan cmentarza, który miał stanowić niebezpieczeństwo dla lokalnej ludno­ ści, a przede wszystkim bawiących się na nim dzieci. Likwidację argumentowano także mała liczbą ewangelików w Jaworze, którzy nie byli w stanie opiekować się nagrobkami. Na terenie cmentarza ewangelickiego było ok. 1500 gro­ bów , epitafia byłyby teraz zabytkami barokowej sztuki sepulkralnej. Co stało się z tak wielką ilo­ ścią kamienia z płyt grobowych? Jedni opowia­ dają o kamieniu wywiezionym „do centrali, żeby naprawiać stolicę" Inni wspominają o kamieniu rozkradzionym przez Jaworzan mieszkających wokół parku i wykorzystanym jako materiał na schody i parapety. Jeszcze inni opowiadają o roli C O M - D w dysponowaniu kamieniem z płyt nagrobnych Jedna z kobiet wspomina 29 30 31 - Mój sąsiad tam z ul. Legnickiej, bo to tez ten UB-owiec taki, (...) On już nie żyje, niech mu zie­ mia lekką będzie, to przywoził z tych pomników te płyty, na podwórko do nas i robił nowe nagrobki, to widziałam. - W grudniu 1972 roku, w przeciągu kilku dni, teren cmentarza został „oczyszczony": nagrobki zostały zrzucone w jedno miejsce, a szczątki przeniesione do zbiorowej mogiły na cmentarzu komunalnym . Na pytanie o powody likwidacji i przeniesienia cmentarza, otrzymywałam różne odpowiedzi. Jedni mówili o braku terenów zielo- Fragmenty pokawałkowanych płyt nagrob­ nych z niemieckimi napisami można znaleźć na miejscu ośrodka rekreacyjnego Jawornik. Poka­ wałkowane płyty zalane betonem tworzą posadzkę pod stolik do gry w warcaby. Jedna z relacji mówi: Kamień wtedy był bardzo drogi, więc ludzie pobrali, a przede wszystkim to COM-D pozabie2 9 28 3 0 31 28 Informacje uzyskane od plebanii kościoła ewangelic­ kiego w Jaworze. Miały być to groby przodków tych którzy zostali na terenie Jawora. ewangelików, 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA Takie argumenty wysuwają także członkowie komisji ds. likwidacji cmentarza. Dane szacowane na podstawie archiwum parafii ewangelickiej w Jaworze. Przedsiębiorstwo Produkcyjne i handlowe - skrót COM-D pochodzi od łacińskiej nazwy communalis dispmsatL, spółka zajmuje się prowadzeniem gospodafki wodno ściekowej, zarządzaniem komunalnymi zasobami lokalnymi, świadczeniem usług komunal­ nych. �62 Marcelina Jakimowicz rato na posadzki w mieście i na nowe nagrobki. Odwracali taką płytę i już można było nowe litery wyrżnąć. remont świątyni sfinansowała Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Część dotacji na ten cel prze­ kazał również Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego i Urząd Generalnego Konserwatora Na stronach internetowych miasta i Kościoła Zabytków oraz prywatni ofiarodawcy. Mając na celu ochronę zabytku, władze miasta wraz z parafią Pokoju można znaleźć wzmiankę na temat likwidacji cmentarza ewangelickiego. Nie ma ewangelicko-augsburską ogrodziły cały teren parku. jednak żadnych informacji o tym, w jaki sposób Zamontowano także ogrodzenie wokół kościoła, mające chronić budynek przed dewastacją. Jednak została przeprowadzona ekshumacja szczątków. 0 tym, jak wyglądało przeniesienie szczątków do „niedostępność" i brak oświetlenia tego terenu spo­ grobu zbiorowego, opowiada ksiądz parafii ewan­ wodowały, że - jak mówią mieszkający w pobliżu gelickiej w Jaworze. W gazecie wydawanej w jed­ jaworzanie - jest to „idealne miejsce dla pijącej, bawiącej się młodzieży" Ściany kościoła często są nej z niemieckich miejscowości zamieszczono ogłoszenie o likwidacji cmentarza. Zgłosiło się pokrywane napisami ksiądz ewangelicki skarży się kilka rodzin, które zaoferowały chęć przeniesienia na częste próby włamania lub podpalenia. W cza¬ grobów swoich bliskich. Reszta kości została pod sie prowadzania badań na jednym z ocalonych ziemią, co mieszkańcy Jawora mogli zauważyć epitafiów ktoś domalował wasy postaci kobiecej Park Pokoju miał być zamykany aby ochron ć w trakcie kopania rowów pod kable sieci telefonii kościół przed wandalizmem. Jednak furtki są przez stacjonarnej. Jedna z mieszkanek opowiada: 32 cała noc otwarte ponieważ wedłu? relacji jednej Jak tu sieć kopali, to tak na metr-półtora i tu zinformatorek: normalnie czaszki leżały, nieraz to w piaskownicy słyszałam, że dzieci piszczele znajdują. Jak zamykali je, to te furtki chyba z trzy razy je wyważali i na złom kradli, wiec nie zamy­ Po likwidacji ziemia została wyrównana, posiano kają teraz. trawę, postawiono ławki, pergolę w miejscu dawnej krypty, zbudowano plac zabaw. Jedynymi śladami Według kobiety furtki kradziono „na złość", po całym cmentarzu są obecnie epitafia umieszczone aby dać wyraz niezadowoleniu wynikającemu na ścianach świątyni i pozostałości po ramach epi­ z zamykania terenu parku. Przez park przebiega tafiów na murach otaczających park. najkrótsza trasa łącząca część starego Jawora z nowo wybudowanymi osiedlami, tak więc jego zamknięcie dla przechodniów w nocy powodo­ Kościół i Park Pokoju dzisiaj. Duma wało zamknięcie najkrótszej drogi łączącej te dwie 1 chluba miasta czy może „zemsta części miasta. zmarłych Szwabów"? W grudniu 2001 r. Kościół Pokoju w Jaworze został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO. Generalny 3 2 http://www.jawor.pypl/tresci-435.html, 20.11.2012; httJ://dolnyslask.org/miejscowosci/obiekty/jawor/; 20.11.2012: Analizując używane przez jaworzan nazwy parku można zauważyć, że istnienie byłego cmen­ tarza nie jest fragmentem historii przekazywanej młodym pokoleniom. Drugie pokolenie prze­ siedlonych widziało jeszcze nagrobki, natomiast trzecie pokolenie w ogóle nie zna historii tego miejsca. W 2005 roku na terenie parku stanęła BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... 63 FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ tablica pamiątkowa informująca, że na tym obsza­ rze istniał dawniej cmentarz. Został na niej umiesz­ czony m. in. cytat z Biblii: „Człowieku zdejm z nóg sandały swoje, bo miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą". Tablica została ufundowana przez burmistrza miasta Jawor, w czasie obchodów 350-lecia Kościoła Pokoju. Mimo tego spośród ok. trzydziestu młodych osób z którymi rozmawiałam, tylko dwie wiedziały, iż dawniej był to teren cmen­ tarza. Zauważyć to można w nazewnictwie parku. Pierwsza i druga generacja jaworzan „parkiem sztywnych", „parkiem trupków". Nato­ miast wśród młodszego pokolenia funkcjonują już „neutralne historycznie" nazwy: Park Pokoju1 Także administracyjna nazwa parku. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA mały park. Drugie pokolenie dodatkowo pamięta cmentarz jako teren dziecięcych zabaw. Kościół Pokoju jest punktem centralnym oma­ wianego terenu. Dla większości moich rozmów­ ców funkcjonuje jako zabytek, punkt turystyczny, duma Jawora i „maszynka do zarabiania pieniędzy od niemieckich turystów", a nie jako świątynia. Jedna z kobiet podkreśla: Kościół Pokoju to taki magnes na turystów z Nie­ miec. Oni przyjeżdżają, jakieś pieniądze zostawia­ ją, dobrze, że coś takiego mamy w tym Jaworze, sami sobie odremontowali Niemcy (...JA tak �64 Marcelina Jakimowicz w ogóle to ja nawet tam nigdy nie byłam, to nie wiem, jak to wygląda w środku. Kościół funkcjonuje więc w świadomości Jawo­ rzan przede wszystkim jako zabytek, do którego przyjeżdżają zagraniczni turyści. Z jednej strony istnieje teren kościoła, naznaczony sacrum dla turystów i grupy ewangelików, a z drugiej park: strefa rozrywki i odpoczynku stanowi dla miesz­ kańców miejsce profanum. Na terenie parku, jak wspominają mieszkańcy okolicznych budynków: „Na ławkach przy kościele pije się piwo, upra­ wia seks..., w niedzielne popołudnia obsikuje budynek...". psy. Jedna z napotkanych starszych kobiet, która przyszła do parku ze swoim wnukiem, mówi, że zawsze gdy wchodzi do parku, odmawia modli­ twę. W rozmowie owa kobieta opowiada, iż: sie, bo pamięta łzy swojej sąsiadki z rodzi­ ny niemieckiej, która widziała teren kilka dni po likwidacji cmentarza (...) Niegodne, żeby tak po szczątkach chodzić. Myślę o tym, że tam szczątki są, Ojcze Nasz odmawiam, bo Zdrowaś Marią oni nie odmawiają. Modli Na terenie Jawora znajduje się także drugi park, zwany Dużym Parkiem, Parkiem Miej­ skim . Spotkani ludzie określają Park Pokoju jako bardziej niebezpieczny od „dużego parku", mimo iż w tamtym istnieje więcej terenów nie­ dostępnych, zaciemnionych, jest on także bar­ dziej zalesiony. Gdy rozmówcy zostali poproszeni o argumentację tego, że teren wokół Kościoła Pokoju jest niebezpieczny, podawali przykłady miejskich legend związanych z patologiami spo­ łecznymi. O tym, że ów teren stanowi zagrożenie, miał świadczyć także fakt, iż kilka lat temu została 34 Teren parku wielu młodych i starszych jawo­ rzan określa jako miejsce niebezpieczne, związane „z elementem Jawora", „spędami libackimi", „jaworską patologią". Analiza wypowiedzi roz­ mówców wskazuje, że w ich świadomości teren okalający kościół należy do sfery rozrywki, nato­ miast parafia ewangelicka jest odbierana czę­ sto jako „dodatek" do kościoła jako zabytku. W opinii niektórych moich rozmówców ksiądz jest raczej „przewodnikiem po kościele", „kusto­ szem", niż proboszczem działającej parafii. Wypo­ wiedź jednego z napotkanych w parku mężczyzn: „Ksiądz ewangelicki ma oprowadzać Niemców i od CZ3.S U. do czasu koncert jakiś zrobi". Niektó¬ rzy Jaworzanie w ogóle nie wiedzą, że w mieście istnieje mniejszość ewangelicka Jedna z kobiet opowiadała: Kiedyś do mnie kuzynka przyjechała, wstaje w niedziele spóźniona, słyszy dzwony i biegnie, i wie Pani co? Pobiegła szybko do Kościoła Poko­ ju, gdzie ona tam dzwony słyszała? Nie wiem, ale chyba o klamkę sie obiła. Śmialiśmy sie, bo tam przecież mszy nie robią. 34 Park Miejski jest największym parkiem Jawora. Wcze­ śniej w miejscu Parku znajdował się tzw Park na kę­ pie Strzeleckiej. Jednak na początku XX wieku pal był już zbyt mail, jak na potrzeby rozwijającego się miasta. Ówczesny burmistrz Jawora Emil Groneberg zdecydował się rozbudować park, zagospodarowując przylegający do niego teren na połuSioWm brzegu Niespodziewanie znalazł sTprywatny sponsor 1911 roku drezdeński kupiec ż y d o S i e i pochodzenia Bruno Fuchs (urodzony w jaworze) wyło­ żył na ten projekt niebagatelną na owe czasy sumJ 0 doS^rek Pok™ac Z Z K NISŁ W 5 H e n i a no^Z^kTlS n o w Z k n Z o Parkiem u S e r T Z S ^SSTob^ Dzwony na wieży Kościoła Pokoju istnieją i co niedzielę dzwonią na poranną mszę. Na terenie parku bawią się dzieci, spaceruje się, wyprowadza BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �65 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... wysłana przez policję specjalna grupa, która miała pilnować bezpieczeństwa w parku. Jedna z młodych dziewczyn, gdy dowiedziała się że obszar parku jest dawnym cmentarzem, powiązała ten fakt z dużą przestępczością na jego terenie, żartobliwie określając „dramaty" jakie się tam wydarzyły „zemstą zmarłych, podobną do tych w amerykańskich horrorach". Zmarli mie­ liby być niezadowoleni z braku szacunku wobec ich szczątków i mścić się na żyjących, doprowa­ dzając do tego, iż teren parku stał się miejscem morderstw i gwałtów. Szczególnie często wśród młodych osób opowiada się legendy, które zabar­ wione są elementami tragicznymi i przypominają historie z thrillerów czy horrorów. Spośród usłyszanych historii szczególnie czę­ sto powtarzały się dwie. Jedna z nich mówiła 0 dwóch morderstwach popełnionych na tere­ nie parku, które miały być efektem działalności nożownika. Wedle słów moich rozmówców był to chłopak, który został porzucony przez swoja dziewczynę i mścił się, zabijając nożem mężczyzn, którzy odprowadzali swoje narzeczone. Tę historię udało mi się „zweryfikować" u znajomego poli­ cjanta. Rzeczywiście dwa lata temu znaleziono martwego człowieka przy murze parku, który został zamordowany nożem, a zwłoki zostały nakryte suchymi liśćmi. Policja ustaliła, iż mężbył bezdomny. wie są niedorozwinięci umysłowo. To oni mieli zwabić dziewczynę do domu, lecz według moich rozmówców nie grozi im więzienie z racji niepeł­ nosprawności umysłowej. Historia przypomina jedną z wielu historii miejskich i jest podawana jako argument świadczący „o złej sławie" tej przestrzeni. Podsumowanie Przestrzeń Parku, mimo swojej burzliwej histo­ rii, dla współczesnych Jaworzan stanowi miejsce rekreacji. Niewielu spośród młodych mieszkań­ ców wie, iż na tym terenie istniał kiedyś cmentarz. Pamięć o cmentarzu przetrwała tylko we wspo­ mnieniach osób, które go widziały, ale nie jest prze­ kazywana następnym pokoleniom. Starsi ludzie, mimo że zaznaczają dawne bogactwo i ogrom cmentarza, zazwyczaj starają się usprawiedliwić jego likwidację, podając jako powód takiego cedensu przeważnie brak terenów zielonych, rekre­ acyjnych w Jaworze. Park Pokoju w świadomości mieszkańców funkcjonuje jako miejsce niebez­ pieczne związane z patologiami społecznymi" Mimo iż znajduje się w centrum miasta, jest określane jako jedna z najniebezpieczniejszych części Jawora. Ciekawym wydaje sie także fakt iż również budynek Kościoła Pokoju nie stanowi dla moich rozmówców sacrum. Jest on określany jako zabytek instytucja kultury związana z odby waiarvmi sie w nim Koncertami, koncertami W w a j ą c y m i się w iduaaćc to na n r 7 v t ł a d 7 i e braku ś w i a d o m o ś c i rn do istnienia przyKiaazie DraKU swiaaomosci Następna opowieść także wiąże się z morder­ stwem. W miejscowym klubie „Ex" została upita, a następnie uprowadzona do domu graniczącego z parkiem pewna dziewczyna. Była przetrzymy­ wana w tragicznych warunkach, codziennie bita 1 gwałcona przez kilku mężczyzn. Po dwóch tygo­ dniach zmarła. Historię tę usłyszałam kilka razy, wszystkie opowiadające ją osoby jako miejsce tragedii wskazywały żółty dom na końcu parku. Podobno mieszka tam rodzina, której członko­ 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA fn nkrionn iarei narafii ewancrelirko ancrshnrskiei T rr M Z 7 * ' i k b rH, W n-ł w jaworze. iviozna zauważyć, jak Darozo zmienna się przestrzeń i jej znaczenie w przeciągu lat. amięc o historii ego terenu nie jest przekazywana następnym pokoleniom. Usobom starszym pyta­ nia dotyczące arku i Kościoła okoju nasuwały od razu narracje na temat pierwszych lat powojennych i sytuacji osób wyznania protestanckiego. Druga generacja— ci, którzy znają omawiane tereny z cza- �66 sów swojego dzieciństwa, wspominali cmentarz jako miejsce zabaw Postać ewangelika pojawia się w narracjach o pierwszych latach powojennych na tych terenach; ewangelik w narracji jest utożsamiany z Niemcem wrogiem, nazistą. Powojenna polityka „odniemczania" ziem zachodnich, które po 1945 roku zostały wcielone do Polski powodowała, że także znaki „niemieckości" tych terenów miały być zlikwidowane. Podstawą akcji polonizacji było - oprócz wysie­ dleń ludności niemieckiej - tępienie wszystkiego, co niemieckie, tak więc po wysiedleniu ludności niemieckiej przyszła kolej na likwidację napisów niemieckich, w tym usuwania ich np. z obrazów, restauracji kawiarni nagrobków krzyży przydroż­ nych, kapliczek, kościołów*. Starano się usunąć 35 Marcelina Jakimowicz ślady niemieckości tych ziem. Długoletnie prze­ milczanie historii dało o sobie znać w mentalności młodych Jaworzan. Historia utajana, przemykająca na marginesach rodzinnych opowieści traktujących o pierwszych latach powojennych w Jaworze spowo­ dowała, że młodsze generacje nie traktują budynku Parku i Kościoła Pokoju jako historii, która ma con­ tinuum w dzisiejszym Jaworze poprzez na przykład funkcjonowanie parafii ewangelicko-augsburskiej. Kościół, owszem, jest miejscem sacrum, lecz zwiąświadomości rozmówców z czasami przed­ wojennymi, dziś stanowi dla młodszego pokolenia „tylko" zabytek z listy UNESCO. Jednak przeszłość może zapomniana, może nieprzekazywana, niekiedy realizuje się nadal. Jej ślady odnajdywane są w znaczeniach nadawanych miejscom przez młodych ludzi, wyłaniają się, są B. Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski na nowo interpretowane, niekiedy nawet z perlatach 1945-1949, Wydawnictwo Wyższej Szkoły spektywy kultury popularnej: Pedagogicznej im. Tadeusza Kotarbińskiego, Zielona Góra 1999, s. 120. Czyli to był kiedyś cmentarz?! (...)To nawet wszystko pasuje co mówią o tym parku, że tu gwał­ cą jacyś psychopaci, matka to mi nawet zabrania tutaj wieczorem chodzić, bo tu mordują i gwałcą. A niby Jawor taki spokojny'. A jak teraz mówisz, że to cmentarz [tu był]! To wszystko sie układa, że wieszjak w horrorach amerykańskich, dom budują na starym indiańskim cmentarzu i oni się mszczą. Tylko u nas to Szwaby by się mściły. "Noones place, German/... " Church and Park of Peace in Jawor as an example of a site of commemoration (or oblMon) The article deals with issues of cultural memory, memoriał sites and grassroots initiatiyes to commemorate the historical events. The article focuses on the traces of eyangelical communities which, due to ethnical and political reasons, were forced to leave town Jawor (situated in contemporary Lower Silesian Voivodeship) after the World War I I . The author reconstructs the history and compares it to the recollections of present citizens and their attitudes towards the remainders. Basing on the attitudes towards the objects, buildings and spaces left by eyangelical communities the author presents the grassroots initiatiyes aiming at the destruction of German traces and asks about the social forms of remembrance and obliyion. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a11aa14c5225a9f0773e594dc7ac97.pdf 2ddf27ba310ce332003fa77dbe48eccd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5641 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5244 Title A name given to the resource O przestrzeni i porządku pisma/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.91-101 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakubowska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka lakubowska I F Absolwentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej przy Uniwersytecie Wrocławskim. Poza szeroko rozumianą antropologią słowa, w którą wpisuje się niniejszy tekst, interesują ją tubylcze kultury Stanów Zjednoczonych, a w Polsce kultury górali Beskidów i Podhala oraz zjawisko postfolkloryzmu w muzyce. ormalną konsekwencją wynalazku pisma było związanie słowa z przestrzenią , czego z biegiem czasu definitywnie dokonała technika druku. Dalekowschodnie ideogramy, podobnie jak litery alfa­ betu fonetycznego, „poważnie przekształciły umysłowość i organizację społeczną" , wytwarzając swoisty typ kultury, a nie tylko system praktyk komunikacyjnych. Propagatorami tego poglądu byli autorzy Wielkiej Teorii Piśmienności (ang. Great Literacy Theory), znajdującej się niejednokrotnie pod obstrzałem antro­ pologicznych kontrargumentów. Jej pomysłodawcy - Harold Innis, Eric Havelock, Marshall McLuhan , Walter Ong oraz Jack Goody - tworzyli niejedno­ rodne środowisko naukowe (Goody był jedynym antropologicznym duchem tego interdyscyplinarnego grona), tzw. szkołę komunikacji z Toronto . Brała ona za swój cel „kulturową perspektywę refleksji nad systemami komunikacji" . Gwoli wyjaśnienia należy podkreślić, że uznanie ogromnych możliwości nie zachodnich (nie fonetycznych) modeli pisma było rewizją poglądu, że idealną formę i pełnię swych możli­ wości osiągnęło ono w Grecji klasycznej, jako linearny Kordian Bakuła wskazuje na konieczność rozróżnienia „przestrzeni" i „powierzchni". Mimo, że sytuuje pismo na płaskiej, pozbawionej wymiaru głębi „powierzchni", pojęciem „przestrzeni" posługuję się w odniesieniu do niego w dalszym ciągu, uznając materiał piśmienniczy za pewien o b s z a r , Kanadyjski teoretyk komunikacji, autor głośnej Galaktyki Gutenberga (1962) oraz metafory „globalnej wioski"; żył wiatach 1911-1980. 1 2 3 4 5 6 1 w którym słowo zyskuje zupełnie nowy (płaski?) w y m i a r . K. Bakuła, Mówione ~ pisane: komunikacja, jeżyk, tekst, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2008, s. 42. 2 G . Godlewski, Słowo -pismo - sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, s. 195. 1 (18) PD1P BARuARZtWCA 3 4 Amerykański jezuita, profesor literatury angielskiej, filozof, autor Oralności i piśmienności (1982); żył w latach 1912-2003. 5 Określenia tego użył po raz pierwszy Jack Goody w odniesieniu do Innisa, Havelocka i McLuhana, związanych z życiem naukowym Uniwersytetu w Toronto. 6 G . Godlewski, Słowo..., op. cit, s. 155. �Agnieszka Jakubowska 92 ciąg znaków i odpowiadających im dźwięków Uznano sąd, iż rozwój piśmienności zachodniej wcale nie musi stanowić wzorca wobec innych jej form. Jednakże nie wnikając w szczegóły debat i polemik toczących się wokół jądra „wielkich teorii" oraz nie rozstrzygając 0 zasadności podziałów na Zachód i W s c h ó d tkwią­ cych w tle - założeniem tego tekstu jest refleksja nad językowością człowieka, człowieka piszącego {homo scriptor). Spojrzę na linearny sposób graficznego orga­ nizowania przestrzeni słów, który stał się jednym z wielu czynników determinujących, w założeniach McLuhana i Onga, charakter kultury Zachodu. S 1 o w e m... definiujący jej „zachodniość". w czasie, narażona jest na ciągłą niepewność ujarz­ mienia czegoś, co jest żywe, spontaniczne i pełne energii. Rodzaje wypowiedzi pozostają d o m e n ą naturalnej mowy, wystawionej na p u ł a p k i czy­ hającej nieświadomości, drwiącej - w skojarze­ niach i błędach językowych - z reguł i konwencji. Zagadnienie różnicy, oddzielającej m ó w i o n e od pisanego, wspierającej się na opozycji świadome nieświadome, rozwija Ong: Mówienie uzupełnia świadome życie i nadaje mu moc, ale dociera z głębin nieświadomości, choć, rzecz jasna, dzięki świadomej i nieświadomej współpracy społe­ czeństwa. Reguły gramatyczne żyją w nieświadomości w tym sensie, że wiem, jak ich używać (...). Pismo czy zapis różnią się tym od mowy, że nie wynikają bezpo­ średnio z nieświadomości. Procesem przekładu języka mówionego na pismo rządzą reguły świadomie wytwo¬ rzone i możliwe do wyartykułowania . ** * Dążność do usytuowania żywej mowy w materii pisarskiej, j u ż w świetle myśli sokratejskiej (zgodnie z przekazem Platona) było redukcjonistycznym pojmowaniem jej właściwości, niemożliwych do ogarnięcia żadną ramą. Pismo - pisze Walter Ong - „sprowadza dynamiczny dźwięk do bezgłośnej przestrzeni, oddziela słowo od żywej teraźniejszości mowy" , czyniąc je podporządkowanym regułom pisania . 7 8 M o w ę , m i m o wszelkiej frazeologii, s t y l ó w 1 gatunków wypowiedzi, cechuje wyzwolenie z rygo­ rystycznego przestrzegania formy, w której grzęźnie „myśl uwięziona przez farbę drukarską" . W ł a d z a środków retorycznych, w tym formuł kostniejących 9 W J . Ong, Pismo a struktura świadomości, tłum. M . Pęczak, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R Sulima (red.), Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 370. 7 Walter Ong podkreśla jednocześnie nobilitujący fakt ogromnej rewolucji umysłowej, której dokonała technologia pisma, uznając ją za „nieocenioną i w istocie kluczową dla pełniejszego urzeczywistnienia ludzkich możliwości. Transformacja tego rodzaju była swoistą dźwignią podnoszącą świadomość na wyższy poziom". Nb. „determinizm technologiczny" (przekonanie, że panująca technologia przekazywania informacji wpływa na kształt i charakter kultury) wyraźnie dostrzegalny w słowach Onga, niejednokrotnie poddawany był krytyce. Ibid. 8 •> M . McLuhan, Stówo pisane, czyli oko zamiast ucha, tłum. K.Jakubowicz, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 381. 10 Kordian Bakuła (filolog, językoznawca) pod­ kreśla, że dychotomiczny podział na m o w ę oraz p i ś m i e n n o ś ć jest „ n i e p o t r z e b n y m konstruktem" i uznaje go za rezultat strukturalistycznego myślenia opozycjami binarnymi . Dekonstrukcji tego prze­ ciwstawienia dokonuje Jacques Derrida, m.in. wska­ zując na tożsamość wielu cech mowy oraz pisma (zdolność do funkcjonowania pod nieobecność autora i adresata, możliwość zmiany kontekstów 11 WJ. Ong, Pismo..., op. cit., s. 370. Przywołaną myśl Onga skonfrontować można z dużo wcześniejszym poglądem Marshalla McLuhana przesuwającym „świadomość" ku „językowości, nieświadomość zaś - technice druku, uznając ją za rosnącą hałdę odpadów świadomości". Autor pisze, że „koncepcja posuwania się w równym tempie wyłącznie na poziomie narracji jest zupełnie obca naturze języka i świadomości, ale 1 0 jest całkowicie zgodna z istotą słowa drukowanego. Tego typu układ linearny obnaża i ogałaca język, czemu towarzyszy efekt mechanicznego powtarzania i jednostajności, który wywierał coraz silniejszy wpływ na umysły ludzi epoki Odrodzenia (...). Nawet ograniczona świadomość jest znacznie ciekawsza niż głębie nieświadomości (...)". M . McLuhan, Galaktyka Gutenberga, tłum. K. Jakubowicz, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit., s. 517. 1 1 K. Bakuła, op. cit., s. 41. B A RB A R ZV H G A 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma 93 oraz wytwarzania w nieskończoność nowych czy powtarzalność i zmienność znaków - uznaje je za ogólne cechy języka). Skupiając się wokół „krytyki Saussureowskiej zasady uprzywilejowania mowy względem pisma" , wypracowuje nowy aparat ter­ minologiczny (wprowadza pojęcia „śladu", „różni" oraz „iterowalności"), z pomocą którego konstruuje tezę o n i e d o m k n i ę t y m systemie językowym, pełnym nieustabilizowanych znaczeń . 12 13 Wytworzenie zasad gramatyki tekstu i odpo­ wiedniej kompozycji pisma, możliwe dzięki wysoko rozwiniętemu umysłowi piśmiennemu, jest tym, co zdaniem Waltera J. Onga umożliwia konstruowanie „tekstu, który naprawdę staje się tekstem: słowami ułożonymi w jedną, spójną całość na papierze" . Jedność i spójność wywołują w tej sytuacji arbitralne skojarzenie linearności, która stała się zasadą struk­ turalną urzeczywistnionego ideału pisma. Wtrącenie słów w pułapkę przestrzeni pisma, możliwe dzięki uporządkowaniu zbioru znaków w ABeCaDło, stało się tym, czego z uporem chciał uniknąć Sokrates, 14 zredukowaniem nieprzestrzennei ze swej istoty mowy do kategorii przestrzennych" ' nastaniem zgubnych czasów dla ludzkiego umysłu i pamięci wskutek niewolniczego uwielbienia milczących liter bogaTeuta Sprowadzenie słów na ziemie" lub iak Dowiedziałby One uorzedmiotowienie - ooorzez wizualizacie-matenałuwerbalnePO o d k s z t a ł c e n i e efemerycznego świata dźwięku w milczący niby 1 16 wiecznv świat nrzesrrzeni" ńowvm nrakrvkom 17 17 nwarnnko D . Howarth, Dyskurs, tłum. A. Gąsior-Niemiec, Oficyna Naukowa, Warszawa 2008, s. 66. 13 Ibid., s. 68-72. 1 4 W J . Ong, Pismo..., op. cit., s. 374. 1 5 M . McLuhan, Galaktyka...., op. cit., s. 515. 1 6 Platon, Pajdros, [w:] idem, Dialogi, tłum. W. Witwicki, Tower Press, Gdańsk 2000, s. 34. 1 7 W J . Ong, Pismo..., op. cit., s. 372. 1 (18) PD1P 18 To przyoblekanie można by rozważyć w kon­ tekście Barthesowskiej metafory „tkaniny tekstu" , uznając za j e d n ą z m o ż l i w y c h jej interpretacji. Składanie „pustych semantycznie liter" w nowe formacje, ewokujące odpowiednie sensy, stwarza fizyczną możliwość obcowania z tekstem i tkania kolejnych poziomów jego rozumienia. Staje się to literalnym w y o b r a ż e n i e m konstrukcji pajęczyny, jeszcze wcześniejszym niż to, które stworzył Roland Barthes. Tak pojęta metafora, w odróżnieniu od bar­ dziej abstrakcyjnych interpretacji, oferuje bliższe, techniczne skojarzenie. Tekst tka się w procesie pisania w trakcie rozciągania od lewej k u prawej rzędów znaków, „widzialnie utrwalających zanurzonc w dźwięku, powikłane, subtelne struktury i odniesienia" . Tekst tka się w chwilach namysłów i aktach w y b o r ó w Barthesowska n i ć pa ęcza" wiie sie wokół ooiecia tekstu" tożsamego ze sola t a n i e r r k ł o s ó w w oółuczestnictwem interoretacia rozumieniem 'a wskutek rozumienia z wvrwarza niem nrzez czvrelnika wvnosażonepo w komne rencie Anrora-Tkacza-Paiaka nowvch wvohrażeń na temat dzieła.Tutaj właśnie r o z p Z y n a s i ę utkana 19 20 21 22 dało noczarek z n n e ł n i e wvmalaiacvm - 7 h ™ k Ir 1 i w A, kr er s i "e posiugin ł •" wanycn r or w o reguiacjr w a m a s r ę p zestrzemątworzeniateKstow w nowym świecie autonomicznego dyskursu (Walter Ong) 1 2 ukonstytuowanym jako swoisty „mikrokosmos zna­ czenia" (Grzegorz Godlewski), linearne i rozciągłe w czasie signifiant rządzi się „właściwą sobie eko­ nomiką, własnymi prawami ruchu i struktury" , przyoblekającymi myśl w zupełnie nowy kształt, jakość i sens. BARBARZYIICA 18 Ibid, s. 376. 1 9 R. Barthes, Przyjemność tekstu, tłum. A. Lewańska, Wyd. K R , Warszawa 1997, s. 92. 2 0 M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 382. 2 1 W J . O n g Oralnośćipiśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J . Japola, Redakcja Wydawnictw K U L , Lublin 1992, s. 121. Robert Bringhurst w Elementarzu stylu w typografii wskazał na funkcjonalne podobieństwo warsztatu tkackiego i przyrządu do składania tekstu, z pomocą którego typograf przędzie go, niczym poeta myśli (nici) - w opowieść (tkaninę). Autor pisze, że „dobrze dobrane formy liternicze tworzą żywą, jednolitą fakturę; beztrosko wstawiane odstępy między literami, wierszami i wyrazami potrafią sprawić, że tkanina się rozejdzie". R. Bringhurst, Elementarz stylu w typografii, tłum. D . Dziewońska, Design Plus, Kraków 2007, s. 27. 2 2 �Agnieszka Jakubowska 94 w Przyjemności tekstu metafora. Tutaj także dociera kosmogoniczna opowieść afrykańskiego szamana 0 „tkaninie, która była słowem" . W Zrozumieć media Marshall McLuhan, ubole­ wając z powodu zaniedbań, jakich dopuścił się świat Zachodu w „badaniu lub zrozumieniu wpływu alfa­ betu fonetycznego na ukształtowanie podstawowych wzorów swej kultury" , dokonuje analizy kulturo­ wych konsekwencji wynalazku pisma fonetycznego. Podobne wyzwania podejmowali także inni twórcy szkoły z T o r o n t o (Walter O n g w s k a z y w a ł na konieczność przeprowadzenia studiów nad zna.czeniem wertykalności i horyzontalności tekstów). Nie wypuszczając się jednak dalej pozs. M c L u h a n o w s k ą myśl, warto wskazać na kilka kolejnych, konsty­ tuujących ją założeń, poświęconych alfabetyzacji 23 24 25 1 racjonalności. Kluczowe dla interpretacji McLuhana stają się założenia o dominacji wzroku w życiu zmysłowym kultur wyrosłych w tradycji pisma alfabetycznego (analizuje to również Ong przy okazji opisywania zmian spowodowanych wynalazkiem d r u k u ) . Miało ono, zdaniem McLuhana, powodować „ana­ lityczne rozszczepienie zmysłów i funkcji", działając, przede wszystkim, na niekorzyść słuchu: 26 alfabet, będący formą intensyfikacji i przedłużenia zmysłu wzroku, ogranicza znaczenie pozostałych zmy­ słów: słuchu, dotyku i smaku . 27 Starożytne hieroglify czy dalekowschodnie ideogramy m i a ł y b y służyć zachowaniu „bogactwa 2 3 M . Griaule, Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim, tłum. E . Klekot, A. Lebeuf, Kęty 2006, s. 67. 2 4 Z a : M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 381. Błędem byłoby nie wspomnieć o osiągnięciach Jacka Goody'ego, który w The Logic ofWriting and the Organization oraz w The Domestication ofthe Savage Mind, dokonał szerokiej analizy następstw piśmienności, zarówno w kwestii instytucjonalnej organizacji społeczeństwa (1), jak i struktur myślowych i poznawczych jednostki (2). 2 5 2 6 W.J. Ong, Orałnoić..., 2 7 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, op. cit, s. 160-167. s. 383. FOT. P. S Z U B A BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �1 (18) PDIP BARBARZYŃCA �Agnieszka Jakubowska 96 znaczeń i postrzegania" oraz u m o ż l i w i a ć „pełną zmysłowo, głęboką percepcję doświadczenia" , nie­ dostępną kulturom posługującym się zapisem fone­ tycznym. R ó w n i e ż McLuhanowska konfrontacja Zachodu i kultur plemiennych uwypukla różnice między nimi, wspierające się na fundamencie prze­ życia zmysłowego. Podstawą rozróżnienia staje się „zimne, neutralne oko oraz nadczuły, delikatny, sprzężony z innymi zmysłami słuch" i powiązane z nimi pary słów, stanowiące jednocześnie element kulturowego opisu: rozczłonkowanie - jedność, indywidualność - wspólnota swoboda osobista podporządkowanie. Słowo pisane czyli oko zamiast ucha- pod takim tytułem Tacek Fuksiewicz opisuje rozprawę McLuhana w dokonanym przez siebie Wyborze pism jego autorstwa . 28 29 30 Tezę o „rozszczepieniu wrażliwości wewnętrznej człowieka Zachodu" wskutek używania alfabetu fonetycznego, można by uzupełnić jeszcze o póź­ niejszy pogląd Waltera J. Onga nt. ogromnej roli, jaką odegrał druk w pogoni człowieka do indywi­ dualizmu (dzięki ustanowieniu praw autorskich „druk stworzył nowy sens prywatnego posiadania słów") czy utowarowienia słowa przez wprzęgnięcie go w proces technologii („typografia u c z y n i ł a słowo towarem") . Alfabetyzacja, dokonująca się w łonie struktur plemiennych, spowodowała roz­ kład ustroju rozpad więzi rodzinnych oraz izolacje Wiele p r o d u k t ó w naszej racjonalności, traktowa¬ nych przez na.s jak forma udogodnienia (np system 31 kanalizacyjny), w kulturach słuchowo-dotykowych uchodzi za barierę uniemożliwiającą zachowanie ciągłości życia wspólnotowego (np. chodzenie po w o d ę sprzyja rozwijaniu z n a j o m o ś c i ) . Ponieważ upowszechnienie pisma nie dokonało się z dnia na dzień, pierwotnie umiejętność ta miała cha­ rakter elitarny. Piśmienni pięli się po szczeblach kariery ku władzy, stając się coraz bardziej ambitni i samodzielni. Wrażenia zamknięcia, samowystar­ czalności czy kompletności dzieła, wzma.ga.ne zda­ niem Onga przez druk, można by z powodzeniem odnieść do charakteryzowanych przez McLuhana zachodnichspołeczeństwposłueuiacychsiezapisem fonetycznym Uzależnienie od pisma alfabetycznego spowodo­ wało, że zdołaliśmy podporządkować rządzącej n i m zasadzie linearności również naszą racjonalność, co zdaniem McLuhana „uwikłało nas w wewnętrznie spójny system". Autor pisze: Świadomość nie jest procesem werbalnym, a jednak, przez całą wielowiekową historię pisma fonetyczne­ go, najwyżej stawialiśmy łańcuch wnioskowania jako oznakę logiki i rozumu. (...) W społeczeństwie za­ chodnim, w kulturze opartej na przekazie pisemnym, można jeszcze powiedzieć, że coś z czegoś „wynika", jak gdyby następstwem tym rządziła jakaś przyczyna sprawcza. (...) [A]ni Hume, ani Kant nie dostrzegli, że ukrytą p rzyczyn 3^ zachodniej tendencji do utożsa­ miania następstwa z „logiką" jest technika alfabetu przenikająca absolutnie wszystkie dziedziny życia . 32 33 34 28 Ibid. McLuhan wyraża tu jedną ze swych słynnych tez o „przedłużeniu zmysłów człowieka przez środki przekazu" (więcej na ten temat: M . McLuhan, Zrozumieć media. Przedłużenie człowieka, tłum. N . Szczucka, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 2004). 29 Idem, Słowo..., op. cit., s. 384. 3 0 M . McLuhan, Wybór pum, tłum. K.Jakubowicz, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1975. 31 Ibid, s. 385. 3 2 Zresztą już McLuhan posłużył się określeniem druku jako To podporządkowanie najlepiej chyba w i d a ć w przypadku zachodniej koncepcji czasu, rachowa­ nego w abstrakcyjny sposób. Głęboka internalizacja pisma spowodowała, że u l e g l i ś m y władzy klep­ sydr, zegarów i kalendarzy, umieszczających każdy moment ludzkiego życia na o s i czasu . 35 „techniki indywidualizmu". 3 3 W J . Ong, Druk, przestrzeń i zamkniecie, dum. J . Japola, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 506. 3 4 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 383. 3 5 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 136-137. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma Jednolitość, uniformizacja, ciągłość - podsta­ wowe właściwości alfabetu - odpowiadają cechom zachodniej umysłowości, stały się punktem wyjścia organizacji życia społeczno-psychicznego oraz m.in. źródłem władzy Zachodu nad człowiekiem i przy­ rodą (podobnie pisał Walter Ong, powołując się na Erica Havelocka ). Dążność do ujednolicania sytuacji oraz nadawania i m cech ciągłości - charak­ terystyczne dla kultur pisma fonetycznego - wynika więc z całkowitego podporządkowania logice alfa­ betu . Jego dalekosiężną konsekwencją jest 97 stronie druku, skłaniających ludzi do przenoszenia tego podejścia na problemy wszelkiego typu . 36 37 38 poddawanie kultury procesowi przetworzenia i ujed­ nolicenia (...) [poprzez - A.J.] zdolność narzucania wzorów jednolitości i ciągłości wizualnej (...) oddziela­ nia treści semantycznej i werbalnej od dźwięku i strony graficznej . 39 Zasady te (zwłaszcza jednolitość i powtarzal­ ność, typowe dla techniki druku), stały się cha­ rakterystycznymi wyznacznikami kultury czasów Gutenberga (nowej nauki i sztuki odrodzenia). P r z y c z y n i ł y się do „ w y k s z t a ł c e n i a w i ę k s z o ś c i zachodnich form produkcji i organizacji społecz­ nych zapewniających dobrobyt" . To, co McLuhan wyraża skrótowo, ale dosadnie, w sposób nieco enigmatyczny nt. „rur i kranów, ulic i taśm monta­ żowych" jako wyobrażeniowych p r o d u k t ó w naszej racjonalności, rozwija i tłumaczy w innych miej­ scach. W Galaktyce Gutenberga m ó w i o 40 przyzwyczajeniu [zachodniej umysłowości - A.J.] do jednostajnych, linearnych układów wzorowanych na Cechy te McLuhan uznał za kluczowe dla mentalności kulturowej Greków i Rzymian; kluczowe w pozyskaniu władzy nad niepiśmiennymi barbarzyńcami, osłabionymi m.in. przez pluralizm kulturowy; autor przypisał je również „wiekowi Gutenberga" jako cechy dlań charakterystyczne. M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 385. 3 6 41 Oskarżenie „ludzi Orientu" o „braki w zakresie logiki", wysuwane przez Europejczyków, które przy­ tacza Edward Said w Orientalizmie, brało się z faktu ignorowania przez społeczeństwa Wschodu zachod­ niego sposobu architektonicznego wykorzystywania przestrzeni. W niepodporządkowywaniu się euro­ pejskim regułom doszukiwano się braku świado­ mości funkcjonalnego przeznaczenia c h o d n i k ó w i dróg (na sytuację oporu wobec podziałów ziemi „od linijki" i „w kratkę" niejednokrotnie natykali się kolonizatorzy A b o r y g e n ó w Indian). „Drogi i chodniki, po to właśnie zbudowane, by chodzić po nich co Europejczycy pojmują od razu" staja się w i ę c ' p o m n i k a m i władzy zachodniej racjonalności nad irracionalnościa" Wschodu trwałymi zna¬ kami jej niepodważalnej wszechobecności. Aspekt zachodniej dominacji łączy poelady Saida (przeko nanie Zachodu o własne, wyższości i racjonalności) z myślą McLuhana (ekspansywny pochód" unifor mizującej alfabetyczności). 42 Poza przewodami linii telegraficznych czy wodo­ ciągami, przykłady i kolejne argumenty wskazujące na słuszność tez McLuhana m o ż n a by mnożyć. O n sam przywołuje system jednolitych cen, nasze wyobrażenia o związkach przyczynowo-skutkowych czy historycznych okolicznościach i motywach znie­ sienia różnic stanowych . 43 Jeżeli uznać za różnicę między m o w ą a pismem - pozostając w zgodzie z przekonaniem Waltera O n g a - fakt, że źródła tej pierwszej drzemią głęboko w ludzkiej nieświadomości, to czy można utrzymać pogląd o zapomnieniu reguł pisma? Przeszło 2500 lat mija, odkąd kultura starożytnej Grecji przyjęła pismo fenickie, przekształcając je na swój własny u ż y t e k (Grecy rozwinęli pełną wersję alfabetu, 3 7 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 127. 41 Ibid, s. 512. 3 8 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 384. 4 2 E . Said, Orientalizm, tłum. W. Kalinowski, PIW, Warszawa 39 Ibid., s. 383-384. 40 Idem, Galaktyka..., op. cit, s. 510. 1 (18) PD1P 1991, s. 76. BARBARZYŃCA 4 3 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 384. �Agnieszka Jakubowska 98 uzupełniając go o samogłoski). Ruszyliśmy wówczas w drogę ku istnemu kosmosowi Teuta, w k t ó r y m - współcześnie całkowicie zanurzeni - dumnie wznosimy imponujące Pałace Kultury. Trwamy we wszechogarniającej kulturze słowa pisanego, mimo ekspansywności świata elektronicznych obrazów, ikon, fotografii, emotikonów, gifów (warto jednak przypomnieć, że idea pisma początkami sięga obra­ zowej p r z e d s t a w i e n i o w o ś c i ) . Maryla Hopfinger podkreśla, że we współczesnej kulturze audiowizu­ alnej zmianom uległy kontekst i charakter słowa. Dzięki elektronice przeżyło ono swój renescins, umożliwiając „pośrednią k o m u n i k a c j ę interperso­ nalną" . Z upływem czasu słowo stało się multime­ dialne i zyskało nową (cyber)przestrzeń, przestrzeń wielogłosowych hipertekstów i dynamicznych typografii, sytuujących je w nowych, nieliniowych ukła­ dach przestrzennych. 44 Właściwości pisma fonetycznego - jak zakłada McLuhan - stają się źródłem kulturowej normatywności. Qak stwierdza Grzegorz Godlewski, słowo jest „sednem kultury" ). Przyjmujemy je bezrefleksyjnie jako normę kulturową, codziennie piszemy w okre­ ślony sposób i w określonym kierunku. Tak, jak regułę 45 �O przestrzeni i porządku pisma linearnego pisania od lewej do prawej akceptujemy bez zastanowienia i sprzeciwów, tak odpowiednie litery z alfabetycznego paradygmatu komponujemy w słowa i w przyjęty sposób, bezrefleksyjnie organizujemy je w przestrzeni tekstu. Porządkujemy je pomiędzy nagłówkiem a stopką, stanowiącymi tekstualny wyraz naszej cielesności („tekst upodabnia wypowiedź do ciała ludzkiego" ), między początkiem i końcem; po dwukropku, przecinku i myślniku, sygnalizujących ton wypowiedzi. Większość z nas nie ulega pokusie refleksji nad mechanizmem wytwarzania tekstu . Można uznać, £g pewne reguły posługiwania się jego przestrzenią, 46 47 99 reguły pisania, zakodowaliśmy w sobie, traktując je, przy wszelkiej sposobności, w sposób zupełnie natu­ ralny, bez potrzeby uświadomienia sobie ich konwencjonalności i arbitralności . Wieki życia w konstelacji Teuta spowodowały pewną naturalność w posługi­ waniu się technologią pisma, a naszemu doświadczeniu przestrzeni - poczuciu tekstowości - nadało określony charakter. Faktem pozostaje to, że „przeniesienie słowa ze świata dźwięku do świata przestrzeni widzialnej" , stwarza możliwość analizy reguł ortografii czy składni, co w rezultacie daje przefiltrowany obraz pozbawiony marginesu błędu i przypadkowości. Z wynalezieniem pisma wiązało się również wynalezienie gramatyki, umożliwiającej refleksję nad regułami językowymi oraz ich racjonalizację. Wskutek wyostrzenia analizy możliwej dzięki graficznemu zapisowi słowa nastąpiło zdaniem^Waltera Onga, „sprzężLe zwrotne z mową"' ! 48 49 0 Kierunek lewa - prawa, wyznaczający porządek piśmienny przyjmowany przez nas dzisiaj w sposób bezrefleksyjny, był efektem długotrwałych, ludzkich wysiłków: Derrick de Kerckhove sugeruje, że wzrost dominacji lewej półkuli mózgu [linearnej, co w kategoriach neu­ rofizjologicznych sprzyja myśleniu abstrakcyjnemu, analitycznemu - A.J.] powodował (we wczesnogreckim piśmie) przejście od porządku »od prawej 51 M . Hopfinger, Kultura audiowizualna u progu XXI wieku, Wyd. Instytutu Badań Literackich, Warszawa 1997, s. 84. 4 4 G . Godlewski, Wstęp, [w:] G . Godlewski, A . Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 10. 4 5 4 6 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 140. W J . Ong zwraca uwagę na to, jak mało czytelników zdaje sobie sprawę ze skomplikowanej „lokomocji wytwarzania tekstu drukowanego [dającego - AJ.] zupełnie inny obraz słowa w przestrzeni, aniżeli daje pismo". Idem, Druk..., op. cit, s. 499. 4 7 Pomijam kwestię prac habilitacyjnych, bibliografii, podań, formularzy etc, szczególnie mocno wpisanych w obowiązujący bezwzględnie kanon reguł kompozycji tekstu. 4 8 4 9 Ibid. 50 Idem, Oralność..., 5 1 Ibid, s. 128. op. cit, s. 144-145. �Agnieszka Jakubowska 100 do lewej« do porządku »orzącego wolu« (jedna linijka idzie w prawo, następnie skręca w dół do drugiej l i ­ nijki zmierzającej w lewo, przy czym litery zachowują kolejność według kierunku linii pisma), dalej do stylu wertykalnego i wreszcie do ostatecznego porządku »od lewej do prawej« w linii horyzontalnej . 52 Ustalanie przestrzennych pozycji słów (niezwykle istotnych zwłaszcza w przypadku techniki druku, gdzie „kontrola pozycji jest sprawą nadrzędną" ), układanie ich wedle określonej kolejności i wyzna­ czonego kierunku sprawia, że myśl zyskuje kontur zupełnie inny od tego, który kształtuje oralność . 53 54 Na całym świecie alfabet, bezlitośnie skuteczny w re­ dukowaniu dźwięku do przestrzeni, ustala nowe, okre­ ślone przestrzennie porządki i sekwencje . 55 Inaczej niż mowa, która wymyka się wszelkim próbom dokładnego określenia kierunkowości, nie dąży od lewej do prawej, nie przebiega od góry w dół, co dzieje się w przypadku pisma. Zdaje się jednak, że mimo wszystko nasze wyobrażenie mowy - jeśli można ją uchwycić w jakimkolwiek wyobrażeniu - uprzestrzennia ją, bezpowrotnie gna d o p r z o d u , w p ę d z a w czas (czytanie od końca e n r a e n i l o m s i p - n i e cofa i nie wstrzymuje przecież ruchu wskazówki zegara). Zgodnie z myślą Marshalla McLuhana potwierdza to tylko pod­ porządkowanie logice pisma naszej racjonalności skłonnej rozczłonkowywać rzeczywistość i składać ja na nowo w ciągi linearne. Nie wykluczając powyż¬ szego m o ż n a by wskazać także, za Kordianem 52 Idem, Pismo..., op. cit., s. 376. Ciekawie pisze o tym również McLuhan, chociażby w Prawie mediów. Zob. M . Bakułą, na fizyczny fakt wielokierunkowego roz­ chodzenia się dźwięków, przypominającego koliste rozchodzenie się fal . 56 „Określone przestrzennie porządki i sekwencje", 0 których pisał Walter Ong, nierzadko prowoko­ wały sprzeciw wobec ich „określoności". Rozbijanie struktury zdania, zmiana porządku piśmiennego 1 tradycyjnego u k ł a d u liter, hipersemantyzacja tekstu czy posługiwanie się elementami grafiki , słowem redefiniowanie (lub obalanie, jak woleliby twórcy) odwiecznych reguł wersyfikacji, to tylko niektóre z wielu rewolucyjnych wręcz założeń futu­ rystycznej grafo-manii . Literackie eksperymenty formalne, których podejmowali się awangardyści w latach 20. X X wieku, zarówno w kwestii grama­ tyki językowej, jak i przestrzennego uporządko­ wania tekstu, mogą być wymownym argumentem, potwierdzającym tezę Onga, że „druk prowadzi do daleko bardziej pomysłowego wykorzystania prze­ strzeni jako struktury wizualnej" oraz że poezja konkretna jest wytworem właśnie typografii 57 58 59 Jednolity układ przestrzenny strony homogénéité de la page, jak pisał McLuhan, był tym, do czego z uporem dążyli pierwsi drukarze . Próby wyzwalania słów z okowów reguł gramatycznych, wysiłki wiązania elementów graficznych ze słowami w niemalże orga­ niczne całości, miałyjednak podstawy. Podejmowano je w celu osiągnięcia większej swobody ekspresji języ­ kowej, ale także i dla zamanifestowania awangardo­ wego zwrotu anty-tradycjonalistycznego. Poruszenie fundamentu zasad pisania było jak poruszenie funda­ mentu zasad myślowego postrzegania rzeczywistości. Dezintegracja układów słów (co posiadało mimo wszystko, swą własna logikę, nawet gdyby miała być 60 5 6 K. Bakuła, op. cit., s. 51. 5 7 T . Skubalanka, Polska poezja futurystyczna w oczach McLuhan, Prawo mediów, [w:] E . McLuhan, F. Zingrone językoznawcy. (red.), McLuhan. „Przegląd Humanistyczny" 5 (164) 1979, s. 2. Wybór tekstów, tłum. E . Różalska, J . M . Stokłosa, Zysk i S-ka, Warszawa 1997, s. 527-539. Przyczynek do przemian poezji współczesnej, Ukształtowanej w Polsce pod wpływem przede wszystkim myśli rosyjskiej. 5 8 5 3 W J . Ong, Druk..., op. cit., s. 499. 54 Ldem, Pismo..., op. cit., s. 374. 5 9 W J . Ong, Druk..., op. cit., s. 501. 55 Ibid., s. 376. 6 0 M . McLuhan, Galaktyka..., op. cit., s. 510. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma nią zupełna przypadkowość), dowodziła futurystycz­ nego wypaczenia estetyki i wykluczenia racjonalności. Futuryzm uchodził za kpinę i absurd; budził niechęć społeczeństwa i środowisk literackich tak wielką, że Stanisław Ignacy Witkiewicz określił go „destrukcyjną robotą szakali dadaizmu" . W atmosferze buntu, prze­ ciwko krępującej semantyczną i przestrzenną wolność słowa konwencjonalności układów graficznych, two­ rzyli również amerykańscy poeci nurtu poezji kon­ kretnej z lat 50. X X wieku, inspirowani osiągnięciami wcześniejszego ruchu futurystycznego. Współcześnie w u ciszym kraju fascynacjom hipnotyzującej, pełnej irracionalności i tajemnicy awangardy ulegają zwolen­ nicy literatury totalnej tzw liberatury skupieni wokół Zenona Fajfera i Katarzyny Bazarnik 61 ** * Wkroczenie w epokę odległych, globalnych, elektronicznych podróży przez kontynent Google'a, „sekwencyjne i przestrzenne przetwarzanie słowa (...) uczyniło bardziej intensywnym" . Maksymalizacji 62 101 uległy związki (hiper)słowa i (cyber)przestrzeni. Pisane stało się klikane, w y p o s a ż o n e nie tylko w znaczenia i sensy, ale również w bagaż odwołań i skojarzeń (czyniących przestrzeń hipertekstualną), które „dla czytelnika tradycyjnego, »płaskiego« tekstu umieszczonego na papierze (...) mają cha­ rakter czysto ideacyjny, m y ś l o w y " . Możliwość nie­ liniowego zapisu elektronicznych (e)kartek stwarza rozległą przestrzeń dla typograficznych wariacji i technik animacyjnych, n a s u w a j ą c y c h na myśl awangardowy bunt przeciw k o n w e n c j o n a l n o ś c i . Znaki w wirtualnej przestrzeni, niczym a.wa.ri g a.rdowe „kreski-futureski", łączą się w wielowymia­ rowe u k ł a d y . Rzeczywistość audiowizualna oraz media postawiły jednakże, nie tylko wobec nowej formuły tekstu, tekstu pozbawio nego tradycy nych wyznaczników delimitacii" ale również wobec „nowej formy uczestnictwa komunikacyinego" (Walter Ong pisał szeroko o Doieciu oralności wrórnei") wvkszrałcaiac nowv model percepcyjny oraz odmienny tryb myślenia 63 64 65 The Order and Space of Writing The main focus o f the article lies on factors determining the so-called Western rationality. These reflections come from the ideas o f Marshall McLuhan and Walter Ong. The author demonstrates that the order of words in writing space is not entirely accidental. The way in which we write clearly defines the culture o f the West, subordinated to the logic o f alphabet. We think exactly in the same way as we write, i.e. we divide reality in order to compose it in linear cause-and-effect chains. Similarly, we construct lines of wires and pipes or street lanes. By contrast, Far Eastern ideograms, which also created a specific type o f culture, are a completely different phenomenon. It appears that writing serves not only as a communication tool. For an anthropologist it might contain an unfathomable definition o f culture. K. Jaworski, Katalog wystawy Mieczysława Szczuki zapomniany manifest futurystyczny z 1920 roku, „Przegląd Humanistyczny" 4 (409) 2008, s. 126. 6 1 6 2 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 640. 1 (18) PD1P BARBARZ?flCA P. Leyinson, Od tekstu do hipertekstu, tłum. H . Jankowska, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel i R. Sulima (red.), op. cit, s. 654. 6 3 6 4 G . Godlewski, Wstęp, op. cit., s. 15. 65 Ibid. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2cae365c9720476067c6769d98ee353.pdf 4c9c5ade95afcf4637360c876c878277 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5561 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5171 Title A name given to the resource O losie, z którym nie można się pogodzić/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.48-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jupowiecka, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Jupowieck, O L O S I E , Z K T Ó R Y M N I E M O Ż N A SIĘ POGODZIĆ [...] kopię wiecznym piórem swój grób, pracowicie, jak przymusowy robotnik, na którego wrzeszczą co dzień, żeby głębiej rył łopatą i mocniejszym, słodszym głosem wyśpiewywał nuty swojej śmierci. Imre Kertesz 1 W 2002 roku węgierski pisarz, były więzień o b o z ó w w Oświęcimiu i Buchenwaldzie, Imre Kertesz, otrzymał lite­ racką Nagrodę Nobla za pisarstwo, które przeciwstawia do­ świadczenie jednostki barbarzyństwu historii. Co wyjątkowe­ go odnajdujemy w twórczości Kertesza? Bez wątpienia odważny bezkompromisowy język, rzeczo­ wy i zdystansowany, jak również filozoficzny bagaż jego po­ wieści zmuszający czytelnika do stawiania sobie trudnych, nie zawsze przyjemnych pytań. A także poruszaną przez Kertesza wciąż niewyczerpaną tematykę Zagłady, którą pi­ sarz łączy z uniwersalną refleksją nad człowiekiem i jego kondycją we współczesnym świecie. W kontekście zbrodni ostatniego stulecia pisze o cenie, jaką trzeba było zapłacić, aby przetrwać, oraz o sensie życia i statusie kultury po Oświę­ cimiu. PIÓRO JEST MOJĄ ŁOPATĄ Bohater Kadyszu za nienarodzone dziecko podobnie jak Kertesz jest pisarzem i tłumaczem, który był więźniem obo­ zu w Oświęcimiu. Pisanie jest dla niego nie tylko zawodem, sposobem zarabiania na życie, lecz warunkiem istnienia: „ja zawsze pracuję, a zmusza mnie do tego nie tylko koniecz­ ność zarabiania na chleb, lecz fakt, że g d y b y m nie praco­ wał, to bym istniał, a g d y b y m istniał zmusiłoby mnie to do najrozmaitszych, lepiej żebym nie wiedział jakich, rzeczy" (IKK, s. 9). Pisanie jest dla niego formą radzenia sobie z ży­ ciem lub raczej ucieczką przed nim. Narrator Kadyszu zma­ ga się z wewnętrzną pustką, strachem, wspomnieniami, tłu­ mi uczucia, świadomie odsuwa od siebie bliskich I wybiera samotność. Nie tylko dobrowolnie skazuje się na wygnanie, lecz niemal rozkoszuje się własnym bólem: „nie piszę po to, by odnaleźć w tym radość, wręcz przeciwnie, pisząc szu­ kam bólu, tak zapewne dlatego, że ból jest prawdą, a na to, co jest prawdą, istnieje bardzo prosta odpowiedź: prawda nas zjada" (IKK, s. 109-110). pobytu w obozie zagłady, uzmysławia, że można zabić czło­ wieka, nie uśmiercając go. Bezpowrotnie zabić w nim część człowieczeństwa, czyniąc niezdolnym do miłości, do zwy­ czajnego życia, skazując na wieczny strach, na trwanie ku śmierci. I podobnie jak bohater mówi o matce swojej żony, że jej chorobą było Auschwitz, a z tego nie można się wyle­ czyć, tak on sam cierpi na nieuleczalną traumę mającą źró­ dła w jego tragicznej przeszłości. Jest ona jednym z powo­ dów, dla których kategorycznie sprzeciwia się posiadaniu dziecka. Swą decyzję uzasadnia, powtarzając, że świadoma rezygnacja z dziecka jest koniecznym i ostatecznym znisz­ czeniem jego własnego istnienia. Inny objaw tej traumy to życie „jak gdyby w każdej chwili mogli wrócić Niemcy [...}! właściwie nie było to życie, ale wegetacja, tak, mówiąc ści­ śle, wegetacja, żeby przeżyć" (IKK, s. 77). Postawa bohatera wpisuje się w model kultury posttraumatycznej skupiającej się „wokół centralnego urazu, zadaw­ nionego i wypartego, który niespodziewanie powraca i pod­ daje rewizji całą bieżącą rzeczywistość. Kultura owa nie chce wyleczenia - raczej spełnia się w obsesyjnym wpatrywaniu w niegojącą się ranę". W prowadzonym przez całą powieść monologu główne­ go bohatera towarzyszy mu utwór Paula Celana Fuga śmier­ ci. To chyba najbardziej znany wiersz poety, którego twór­ czość zakorzeniona jest w tematyce Holocaustu; poety, któ­ rego życie napiętnowane zostało przez Zagładę i któremu z piętna tego nigdy nie udało się uwolnić. Wybór właśnie tego utworu, którego kolejne wersy przeplatają Gak w mu­ zycznej fudze) strukturę Kadyszu nie jest z pewnością przy­ padkowy. Warunkiem pracy jest dla niego bycie nieszczęśliwym. Wybiera emocjonalne i fizyczne odosobnienie w imię roz­ paczliwie bronionej wolności, która jednak, jak sam przyznaje, jest zamykaniem się wwiezieniu. Jest wolnością zawsze prze­ ciw czemuś lub komuś, atakiem lub ucieczką. Bohater Ker­ tesza podąża ku „emocjonalnej sklerozie" i z pewną d u m ą mówi o swoim nieprzystosowaniu do świata. Potrafi pisać jedynie z sarkazmem i drwiną, nigdy spod jego pióra nie powstają opisy szczęścia, miłości czy czułości. Sam tłuma­ czy: „może po prostu dlatego, że chyba we mnie nie ma miłości, ale - mój Boże! - kogóż ja miałbym kochać i dlacze­ g o " (IKK, s. 14). To dramatyczne wyznanie wydaje się klu­ czowe dla zrozumienia postawy bohatera. Ukazuje skutki 48 Numer 10/2005 2 �Krzyczy słodziej zagrajcie śmierć ta śmierć jest mistrzem z Niemiec Krzyczy ciemniej ciągnijcie po skrzypkach a z dymem wzlecicie w powietrze Grób wtedy macie w chmurach tam się nie leży ciasno 3 Dla narratora Kadyszu pióro jest jego łopatą. Kopie nią grób, który inni zaczęli kopać dla niego w powietrzu. To upar­ cie powracające zdanie świadczy o nieumiejętności pogo­ dzenia się i oderwania od przeszłości (bo czy z taką prze­ szłością można w ogóle się pogodzić?), a tym samym po­ wrotu do „normalnego" życia. SZCZĘŚCIE O B O Z Ó W KONCENTRACYJNYCH Los utracony to historia piętnastoletniego węgierskiego Żyda zesłanego najpierw do obozu w Oświęcimiu, następ­ nie w Buchenwaldzie i Zeitz. Rzeczowy, nie pozbawiony iro­ nii, antypatetyczny styl powieści oraz relacja chłopca, który niewolę traktuje początkowo jak przygodę, m o g ą szokować czytelnika. Bohater, choć nie rozumie narzuconego mu losu, nie sprzeciwia się mu, nikogo nie ocenia, nie oskarża; aby przetrwać, stara się jak najlepiej dostosować do sytuacji, w której się znalazł. Otaczającą go obozową rzeczywistość przyjmuje z poczuciem oczywistości, próbuje dostrzec jej sens, a nawet polubić. Niemal na wszystko znajduje wytłu­ maczenie, nie użala się nad sobą, ani pomimo wciąż pogar­ szającej się kondycji fizycznej, nie załamuje: chciałoby mi się jeszcze trochę pożyć w tym pięknym obozie koncentra­ cyjnym - mówi, będąc na skraju wyczerpania. 4 W Buchenwaldzie Gyorgy poznał, czym jest solidarność, gdyż przetrwał dzięki nieoczekiwanej p o m o c y współwięź­ niów. Doświadczył także, choć brzmi to szokująco, chwil szczęścia. Równie niezwykłe są jego wspomnienia o nudzie w obozie, o czasie, o szarych dniach powszednich niewoli. Różnica pomiędzy narratorem Kadyszu a bohaterem Losu utraconego to różnica w odbiorze świata przez dziecko i przez osobę dojrzałą. To ta sama różnica, o której mówi Kertesz, porównując biografię własną i Tadeusza Borowskiego: podmienieni, teraz nie czuliby tej „inności", a nikt nie zauwa­ żyłby różnicy. Podobne zmagania z własną tożsamością przeżywa żona narratora Kadyszu za nienarodzone dziecko. Nie jest osobą religijną, nie zna żydowskiej kultury i nie interesuje się nią, ani język, ani sposób życia nie odróżnia jej od innych. Od tego przekleństwa-jak sama mówi - nie ma ucieczki, a chcia­ łaby przynajmniej wiedzieć, co czyni ją Żydówką. Z rodzin­ nego d o m u zapamiętała uwikłany w poczucie winy nakaz, że jako Żydówka „musi mieć wyłącznie żydowskie uczucia i żydowskie myśli" (IKK, s. 104), lecz jednocześnie, patrząc na twarze na zdjęciach z obozów zagłady, zadaje drama­ tyczne pytanie: co ja mam z nimi wspólnego? Sam narrator Kadyszu o swoim byciu Żydem mówi jako o „fakcie niezbyt przyjemnym, a zwłaszcza niezupełnie zro­ zumiałym, który w dodatku czasami może się okazać nie­ bezpieczny dla życia" (IKK, s. 34). Rozpaczliwie sprzeciwia się posiadaniu dziecka między innymi dlatego, że „skazu­ jąc" je na żydostwo, nie mógłby dać mu niczego, „ani wytłu­ maczenia, ani wiary, ani broni", nie wiedziałby, co odpowie­ dzieć, gdyby usłyszał od niego/ niej: „Nie chcę być Żydem!". Własną tożsamość bohater tak opisuje: Potraktowałem swoje obozowe przeżycia jak materiał, który należy opisać. Borowski nie mógł tego zrobić, bo był starszy ode mnie, gdy trafił do Oświęcimia. Gdy jest się dzieckiem, to ma się zaufanie do świata pomimo strasz­ nych przeżyć. Człowiek dorosły po takim koszmarze jak Auschwitz załamuje się. moje żydostwo nic dla mnie nie znaczy, mówiąc ściśle, jako żydostwo nie znaczy dla mnie nic, jako doświadcze­ nie jest wszystkim, [...] moim życiem, czyli przetrwaniem, formą bytu duchowego, jakim żyję i jaki podtrzymuję ni­ czym duchową formę istnienia, poprzez którą trwam, i mnie to wystarcza (IKK, s. 115). 5 Jednym z najbardziej dotkliwych dla Gyorgya doświad­ czeń jest sam powrót do Budapesztu. Okazuje się, że nie potrafi przekazać swoich przeżyć, inni nie są w stanie go zrozumieć. Dopiero będąc w d o m u na pytanie, co czuje, odpowiada - „Nienawiść". BYĆ ŻYDEM „Jakim Żydem jest bowiem człowiek, który nie otrzymał religijnego wychowania, nie mówi po hebrajsku, dzieła źró­ dłowe kultury żydowskiej są mu w zasadzie obce i żyje nie w Izraelu, lecz w Europie?" - pyta Kertesz sam siebie i z po­ dobnym pytaniem zmagają się bohaterowie jego powieści. Dla młodych bohaterów Losu utraconego bycie Żydem wiąże się z noszeniem żółtej gwiazdy, z antyżydowskimi prze­ pisami, z pracą przymusową, a ostatecznie z zesłaniem do obozów koncentracyjnych. Nie rozumieją jednak, dlaczego to akurat ich dotykają te represje i nienawiść, jaki jest „sens" bycia Żydem i związanego z tym „poczucia inności". Gyorgy w rozmowie z koleżankami przytacza bajkę o królewiczu i żebraku, mówiąc, że gdyby to oni zostali jako niemowlęta 6 Do podobnych wniosków dochodzi Gyorgy z Losu utra­ conego, mówiąc, że nie można rozpocząć nowego życia, a jedynie kontynuować stare, że on także przeżył dany mu los („To nie był mój los, ale ja go przeżyłem") i nadal musi kroczyć wraz z nim. Dla bohaterów Kertesza ich żydowska tożsamość jest czymś, czego nie rozumieją, co zostało im odgórnie narzu­ cone, a co na dodatek stanowi zagrożenie (włącznie z za­ grożeniem życia). Szukają prawdy o sobie i swoim losie poza źródłami mogącymi tkwić w religii, języku czy kulturze. Jest to nie tylko odważne, ale przede wszystkim trudne potraktowanie tematu. Sam Kertesz nie daje też łatwych o d ­ powiedzi. O własnym stosunku do bycia Żydem pisze: „Żeby moje „bycie pisarzem" i moja żydowskość zespoliły się we mnie w jedną kategorię, musiałem zacząć postrzegać ży­ dowskość tak samo, jak postrzegałem bezbłędnie wykorzy­ stywanie możliwości tworzenia - jako zadanie". Bohaterowie Kertesza zmagają się ze swoją tożsamością, próbują ją zrozumieć, uczą akceptować. Dla nich również, tak jak dla samego autora, jest ona zadaniem. PISMO ANTROPOLOGICZNE 7 �Ewa Jupowiecka JĘZYK HOLOCAUSTU, KULTURA PO HOLOCAUŚCIE Kopali i nic już nie słyszeli; nie stali się mądrzejsi, nie wynaleźli żadnej pieśni, nie wymyślili sobie żadnego języka. Paul Celan 8 [...] Oświęcim dowiódł niezbicie klęski kultury. Fakt, że mogło się to wydarzyć pośród całej tradycji filozofii, sztu­ ki i oświecających nauk, mówi coś więcej niż tylko to, że ta tradycja, ów duch, nie potrafił owładnąć ludźmi i ich zmienić. W samych owych dziedzinach, w ich emfatycznym domaganiu się autarkii, mieszka nieprawda. Wszel­ ka kultura po Oświęcimiu, włącznie z jej najwnikliwszą krytyką, jest śmietniskiem. 9 powrocie do domu nie potrafi przekazać swoich doświadczeń, jest i już zawsze pozostanie całkowicie niezrozumiany. Kosz­ maru obozu nie można bowiem wyrazić językiem kultury sprzed Holocaustu. Jednocześnie nie istnieje wyłączny język Holocaustu, bo - zauważa Kertesz - czyż język ten nie byłby tak straszliwy i tak żałosny, że w końcu zniszczyłby tych, któ­ rzy by nim mówili? Istnieją jedynie świadkowie i dopóki żyją, dopóty w nich żyje język ich doświadczeń, którym próbują nam je przekazać. Pisarze Holocaustu, według Kertesza, za­ wsze są duchowymi wygnańcami, bez ojczyzny, języka, kul­ tury. Paul Celan pisał, że język musiał przejść przez własne niemożności odpowiedzi, milczenie, przez mroki niosące śmierć mowy, lecz nie odnalazł słów na to, co się wydarzyło. Szedł jednak przez „dzianie się", a ci, którzy się z nim zmaga­ li, wkroczyli własnym istnieniem do języka. 10 Nawiązując do słynnej tezy Adorno, że tworzenie poezji po Oświęcimiu byłoby barbarzyństwem, Kertesz twierdzi, że po Oświęcimiu można pisać tylko o Oświęcimiu, że nie ist­ nieje współczesna literatura, na którą doświadczenia Zagła­ dy nie miałyby wpływu. Bohaterom Kertesza, tak jak milionom ofiar Holocaustu trudno pogodzić się z losem, który ich spotkał. O losach tych nie wolno jednak zapomnieć, gdyż są częścią naszego wspól­ nego losu - człowieka i kultury europejskiej. Imre Kertesz dzięki swojej twórczości nie pozwala nam o tym zapomnieć. 1 I. Kertesz, Kadyszza nienarodzone dziecko, przeł. E. Sobolewska, Warszawa 2003, s. 48. Cytaty z tego wydania oznaczone są w nawiasie skrótem IKK i numerem strony. 2 J. Tokarska-Baklr, Jedwabne - historia jako fetysz, „Gazeta Wybor­ cza" z dnia 15-16.02.2003, s. 20. 3 R Celan, Fuga śmierci, przeł. S. J. Lec, [w:] Tenże, Utwory wybrane, oprać. R. Krynicki, Kraków 1998, s. 25. 4 1 . Kertesz, Los utracony, przeł. K. Pisarska, Warszawa 2002, s.192. 1 . Kertesz, cyt. za: Kertesz o Borowskim, [w:] K. Varga, Węgierski No­ bel, „Gazeta Wyborcza" z dnia 11.10.2002, s. 4. 5 Kertesz niewątpliwie zgodziłby się w tym miejscu z The­ odorem Adorno. Dla niego również w Oświęcimiu upadła europejska kultura wraz z całym swym etycznym dorobkiem; czas Oświęcimia uważa on za jej punkt zerowy. Obecnie stoi przed nami moralne zadanie ożywienia wartości i wniesienia ich do nowej kultury europejskiej. W odbudowę tę musi być jednak wpleciona pamięć Zagłady. Młodemu Gyorgyowi z Losu utraconego wszystko to, cze­ go nauczył się, dorastając, cały kulturowy bagaż, jaki ze sobą przywiózł, w obozie okazał się nieprzydatny. Aby przetrwać, musiał go odrzucić i przejąć język swoich katów. Dlatego po 50) 6 I. Kertesz, Los odzyskany, przeł. J. Goszczyńska, „Gazeta Wybor­ cza" z dnia 11.10.2002, s. 6. 7 tamże, s. 6. 8 P. Celan, A ziemia była w nich, przeł. F. Przybylak, [w:] Tenże, Utwo­ ry wybrane, s. 123. 9 T. Adorno, Dialektyka negatywna, przeł. K. Krzemieniowa, Kraków 1986, s. 514-515. 10 R Celan, Przemówienie z okazji przyjmowania Nagrody Literackiej Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Bremy, przeł. F. Przybylak, [w:] tenże, Utwory wybrane, s. 315-317. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76c51db1d7f8c07dc03007327475ea4a.pdf 1d06743dbc3b6e2fc0bebef94eb7c9f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5606 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5212 Title A name given to the resource Ludzie progowi / Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.46-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaczmarczyk, Anita Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anita Kramarczyk Ur. w I 985 r. Ukończyła studia licencjackie z socjologii w Bielsku-Białej (AT-H). Aktualnie studentka drugiego roku studiów uzupełniających magisterskich, specjalizacja - społeczno-kulturowa tożsamość płci (UJ). Interesuje się socjologią rodziny socjologią płci kulturowej, antropologią społeczno-kulturowa, studiami związanymi z seksualnością (sexuality studies). Ludzie progowi Transgenderyści, transseksualiści, t r a n s w e s t y c i Aby móc przełamać barierę między płciami, musimy ją najpierw stworzyć Alicja Strzelecka Atrybuty liminalności czy też liminalnych person („ludzi progowych") muszą być ambiwalentne, ponieważ ten stan i te osoby wymykają się, wyślizgują z siatki klasyfikacji, która zazwyczaj wyznacza stany i pozycje w przestrzeni kulturowej. Byty liminalne to ni to, ni owo; me są ani tu, ani tam, ale znajdują się między stanami definiowanymi i ustanawianymi przez prawo, obyczaj, konwencje i ceremoniały. Victor Turner N ienormatywne tożsamości seksualne podważają takie dychotomie, jak kobie­ ta - mężczyzna, męskość - kobiecość, które budują porządek społeczny. Niewątpli­ wie do takich tożsamości można zaliczyć osoby transgenderowe, transseksualne, transwestytów Nie będę zajmowała się tutaj seksualnością tych­ że osób, ich homoseksulanością, heteroseksualnością czy też biseksualnością. Celem niniej­ 1 A. van Gennep, Obrzędy przejścia. szego artykułu jest zaprezentowanie stanowisk: antropologicznego, socjologicznego i teorii qu­ eer oraz próba odpowiedzi na pytanie, czy nie­ normatywne tożsamości seksualne stanowią fazę liminalną w drodze rytuałów przejścia, które zaprezentował Arnold van Gennep . Słowa Alicji Strzeleckiej stanowią nieja­ ko istotę niniejszego artykułu. Trudno mówić o przekraczaniu pewnych barier, o łamaniu 1 Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 47 porządku społecznego bez uprzedniego ich zde­ finiowania. Należałoby w tym miejscu zazna­ czyć, że rzeczywistość społeczna jest bezustan­ nie konstruowana w oparciu o ciągłe negocjacje prowadzone między aktorami życia społeczne­ go. Niekończąca się debata dotycząca wspól­ nych definicji różnych wymiarów świata życia codziennego mieści w sobie również ścieranie się światopoglądów tych wszystkich podmiotów, które podejmują dyskurs w zakresie definiowa­ nia płci. Wypracowane i uzgodnione wspólne kategorie kobiecości i męskości oraz kobiety i m ę ż c z y z n y są utrwalane w społeczeństwie za pomocą socjalizacji i instytucjonalizacji. Tym samym stanowią o porządku społecznym, który jest uprawomocniany przez te praktyki . Kiedy pojawiają się jednostki niemieszczące się w obowiązujących kryteriach, rozpoczyna się debata. Pytanie jednak brzmi, czy dotyczy ona zmiany porządku, czy też tego, jak się w ów porządek wpisać? Niewątpliwie odpowiedzi na to pytanie będzie wiele. Również ja podej­ m ę próbę odpowiedzi na nie, powołując się na stanowiska antropologów i antropolożek, ale również osób zajmujących się socjologią i teo­ rią queer. Otóż myślę, że te rozważania warto roz­ począć od zaprezentowania krótkiej historii ewoluowania kategorii seksualności, tożsamości seksualnej w kontekście antropologii. Ma to na 2 2 P. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, tworzenie 3 4 natury i kultury, które w równym stopniu wpływają na tłum. J. Niżnik, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983. 3 celu również przybliżenie pojęć płci biologicz­ nej, płci kulturowej (będę się posługiwała na­ przemiennie pojęciami płeć kulturowa i gender), które pozwoli zrozumieć (nie)umiejscawianie jednostek posiadających tożsamości seksualne klasyfikowane poza normami obowiązującymi w danym społeczeństwie. W latach 70. pojawiło się rozróżnienie na płeć i gender w praktycznie wszystkich naukach społecznych (prócz filozofii), w którym to gen­ der stanowiło nadbudowę nad płcią biologiczną. Warto w tym miej scu - w kontekście niniej szych rozważań - odnieść się do argumentacji teo­ retyków i teoretyczek antropologii społecznej, którzy twierdzili, że płeć nie musi decydować 0 genderze, podając przykłady trzecich płci 1 innych form transgenderyzmu. Dziesięć lat później nie poprzestawano j u ż tylko na zajmo­ waniu się antropologią kobiet, a podjęto szereg studiów na temat stosunków między kobietami i mężczyznami (antropologia płci kulturowej) i badano relacje między ciałem, przedstawie­ niem tychże ciał a świadomością. To rozszerze­ nie analizy doprowadziło - paradoksalnie - do z a w ę ż e n i a kategorii w ramach antropologii płci kulturowej z powodu odrzucenia biologii. W późnych latach 80. teorie antropologiczne poszły w kierunku zaniechania używania kate­ gorii płci biologicznej, przyjmując tym samym, że ta nie istnieje . życie człowieka. Wydawałoby się, że elementem stałym będzie biologia, z kolei częścią zmienną kultura, jednakże Ann Oakley w następujący sposób definiuje płeć i gender. Według niej płeć biologiczna „określa w kontekście niniejszych rozważań okaże się, że nawet biologia może stać się kategorią płynną. biologiczny podział na mężczyznę (samca) i kobietę 4 H . L . Moore, Co stało się kobietom i mężczyznom? (samicę)", natomiast płeć kulturowa oznacza „równoległy, Pleć kulturowa i inne kryzysy w antropołogii, lecz społecznie odmienny podział na kobiecość A. Kościańska, M . Petryk, [w:] M . Kempny, E. Nowicka i męskość": G. Marshall (red.), Słowniksocjologii społecznych, i nau\ tłum. M . Tabin, PWN, Warszawa 2005, s. 234. Definicja ta zwraca uwagę na trwały związek 1 (14) P009 BARBARZYŃCA tłum. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, PWN, Warszawa 2004, s. 402-403. �Anita Kramarczyk 48 Sylvia Junko Yanagisako i Jane Fishburne Col­ lier pokazały, że ujmowanie gender jako kulturo­ wego rozwinięcia „naturalnej" dystynkcji płci jest modelem społeczeństwa zachodniego (ponieważ teoretyczne rozważania nad zagadnieniami do­ tyczących definiowania kategorii gender prowa­ dzone były przede wszystkim przez analityczki i analityków reprezentujących kulturę zachodnią i opisujących inne kultury przez jej pryzmat) - owo spojrzenie oparte jest na różnicach płcio­ wych dotyczących reprodukcji. W związku z tym proponują odrzucenie kategorii płci biologicznej z powodu nadawania jej specyficznych znaczeń kulturowych . Shelley Errington, wychodząc od teorii Yanagisako i Collier, proponuje trzy ka­ tegorie: płeć biologiczną (sex) - ciała obdarzo­ ne płcią, innymi słowy kategoryzacja ciał, np. po narodzinach człowiek jest definiowany jako mężczyzna bądź kobieta . Drugą kategorią jest Płeć biologiczna (Sex) - szczególna konstrukcja ludzkich ciał ujmowana w kontekście zachodnim, oraz gender - stanowiąca nadbudowę nad płcią biologiczną (różnie definiowaną w zależności od kontekstu kulturowego). Tym samym sex oka­ zuje się być również konstruowana, dlatego też ani gender, ani sex nie są j u ż kategoriami stałymi i stabilnymi. Henrietta Moore zadaje w związku 5 6 5 Ibid., s. 404. z tym pytanie, czy klasyfikacja do płci biologicznej wystarczy by określić gender? Otóż nie, jak twier­ dzi, o czym świadczą badania na temat trzecich płci. Dlatego też gender staje się dyskursywnym źródłem płci biologicznej, która jest produktem owego dyskursu . W związku z takim pojmowaniem seksual­ ności staje się ona rdzeniem rozważań na temat płci i jako taka pojawia się w kręgu zaintereso­ w a ń m.in. Judith Butler i jej teorii performatywności, czyli najprościej rzecz ujmując, teorii stawania się płci kulturowej (powtarzanie, cyto­ wanie normy, ale w świadomy sposób; imitacja ideału tożsamości heteroseksualnej). Według Butler dychotomiczne kategorie „kobiecości" i „męskości" stanowią fałszywą stabilizację, jednocześnie wzmacniając normę heteroseksualizmu i kontrolę seksualności w ramach repro­ dukcji. Skoro systemy gender/sex normalizują różnice płci, należy je odrzucić. Alternatywą ma być performatywność, dzięki której przekształ­ canie gender pozwala odrzucić heteronormatywność . Jako że teoretyczka nie wywodzi się z kręgu antropologicznego, należałoby się w tym miejscu odnieść do teorii queer , której Judith Butler jest - jak się powszechnie u w a ż a - jedną z matek, 7 8 9 9 „Queer" to termin „odzyskany". Wyraz pochodzenia 6 Ibid., s. 404. germańskiego, j u ż od X I V w. używany w angielszczyźnie 7 Analizy dotyczące kategorii trzeciej pici prowadzą z pejoratywnym zabarwieniem (w znaczeniu do wniosku, iż to, co do tej pory wydawało się trwałym „podejrzany" lub „dziwaczny"), przyjął się jako wulgarne podziałem na biologiczną płeć męską i żeńską, zostało i obraźliwe określenie homoseksualisty. Jednak w latach zakwestionowane i zaczyna funkcjonować jako językowe 90. X X w. nastąpiła niespodziewana nobilitacja tego konwencje służące do opisu zdekonstruowanych kategorii terminu, którym zaczęto określać teoretyczną refleksję płci. Patrz: ibid., s. 405. nad konstruowaniem nienormatywnych orientacji 8 seksualnych w kulturze. Zob. J. Kochanowski, Fantazmat Por. J. Butler, Gender Trouble. Feminism and the subversion of identity, Routledge, London 1999; zróżnicowany. J. Mizielińska, (De) Konstrukcje kobiecości. gejów, Podmiot feminizmu a problem wykluczenia, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004; J. Mizielińska, Pleć, ciało, seksualność Od feminizmu do teorii queer, Universitas, Kraków 2006. Socjologiczne studium przemian tożsamości Universitas, Kraków 2004, s. 129; J. Kochanowski, Wszyscy jesteśmy odmieńcami. Przyczynki do społecznej teorii queer, [w:] Basiuk, Ferens, Sikora (red.), Parametry pożądania. Kultura odmieńców wobechomofobii, Universitas, Kraków 2006, s. 37. Mizielińska zwraca BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 49 gdyż jej praca Gender Trouble zapoczątkowała tę teorię . Teoria ta , czerpiąc między innymi z pism Butler właśnie, wysuwa na pierwszy plan hasło, że kategoria gender jest niepotrzebna, w takim sensie, iż nie jest ona czymś, co jednost­ ka „posiada", ale czymś, co „uprawia". Skąd takie definiowanie? Otóż zdefiniowanie podmiotu prowadzi zawsze do jakichś wykluczeń, a po­ przez dekonstrukcję podmiotowości otwiera się drogę dla wykluczonych . W związku z tym „kategoria queer powinna na zawsze pozostać miejscem kolektywnej kontestacji" .1 c h o ć - j a k twierdzi Jacek Kochanowski - wszyscy jeste­ śmy odmieńcami , to zdaniem Tima Edwardsa w rzeczywistości wielu ludzi postrzega swoją seksualność jako coś stałego, gdy tymczasem teo­ ria queer mówi zupełnie coś innego . Edwards zwraca uwagę na jeszcze jedną rzecz: teoria queer jest utopijna, gdyż w rzeczywistości nie ma ona zastosowania w praktyce. I wbrew temu, co pisze Butler, twierdzi on, że w polityce queer nie ma miejsca na kolektywne działanie . Na ten sam problem zwraca uwagę Joanna Mizielińska, odnosząc się do kontekstu polskie­ go. Otóż według autorki w Polsce istnieje obok siebie wiele dyskursów (np. feminizm i queer) oraz istnieją pewne przeszkody, aby wprowadzić ową teorię w życie. Pierwszy problem stanowi uwagę na to, że słowo „queer" stało się synonimem dotychczasowego kształtu. W związku z tym, że charakter różnych mniejszości seksualnych, które były wcześniej podmiotu stanowi wstępny warunek działania -dlatego wykluczane, jednak pozostaje ono kategorią otwartą, nie powinien być jeden i niezmienny - należy przekraczać przekraczającą wszelkie granice grupowe, innymi słowy, najbardziej niesprawiedliwe normy i tym samym używać każdy może włączyć się do owej „grupy". J. Mizielińska, kategorii „kobiety" (Butler pisze o lesbijkach, dlatego Płeć, ciało, seksualność.., pojawia się kategoria kobiety) w bardziej świadomy 10 11 12 13 14 15 s. 116. 10 J. Kochanowski, Fantazmat zróżnicowany..., s. 129. 11 We wczesnych latach 80. dominowała polityka 16 17 sposób. J. Mizielińska, (De)Konstrukcje kobiecości..., s. 242-244. afirmatywnej tożsamości budowanej w oparciu o pojęcie 13 J. Mizielińska, (De) Konstrukcje kobiecości..., „prawdziwej lesbijki/kobiety" i „prawdziwego mężczyzny/ 14 Ibid., s. 223. s. 221-222. geja". Nie zwracano uwagi na różnorodność, a w centrum 15 Kochanowski zwraca uwagę na problemy zainteresowań znajdowało się gender. W związku z tym metodologiczne w socjologii, które polegają miedzy centrum zainteresowań przesunęło się z płci kulturowej innymi na tym, że socjologia tworzy uproszczenia, na seksualność. Co za tym idzie, w późnych latach 80. poszukuje „typów idealnych", przez co mocno wikła pojawia się teoria i praktyka queer, która była reakcją na się w procesy przemocy kulturowej. W związku etniczno-mniejszościowy model polityki ruchu gejów z tym proponuje nową perspektywę, która miałaby się i lesbijek Pojawiła się również ze względu na krytykę ze charakteryzować ujęciem inności jako alternatywy, strony marginalizowanych grup, między innymi takich sposobu, w jaki się różnimy od siebie, oraz jako jak kolorowi, biseksualiści, transgenderyści. W centrum procesu (de/re)konstruowania. Zmiana sposobu zainteresowań teorii queer mieszczą się społeczne uprawiania socjologii miałaby między innymi polegać czynniki kategoryzujące zachowania jednostek zgodnie na demaskowaniu wszystkich procesów normalizacji. To z ich seksualnymi preferencjami, analiza dychotomii interesująca teoria, ale niestety, nie miałaby zastosowania homo/hetero (komu służy i czy możliwa jest jej w praktyce, gdyż w odniesieniu do tego, co pisał destabilizacja), tożsamość jako podstawa opresji - dlatego Edwards, ludzie odczuwają potrzebę stabilizacji. Patrz kluczem do wyzwolenia staje się odrzucenie kategorii J. Kochanowski, Wszyscy jesteśmy tożsamości. J. Mizielińska, Płeć, ciało, 16 seksualność..., s. 111-121. 12 „Sexualities", 1, s. 472. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Butler nie postuluje odrzucenia kategorii podmiotu, ale proponuje zmianę jego 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 17 odmieńcami..., T. Edwards, Queer fears. Against the cułturał Ibid., s. 478. s. 37-50. turn. �Anita Kramarczyk 50 brak polskiego odpowiednika na słowo queer, które przeszłoby odpowiednią drogę (od pogardy po afirmację). Drugi polega na słabości polskie­ go ruchu LGBT, co między innymi związane jest - ponownie - z brakiem przełożenia teorii na praktykę, która w dalszym ciągu odwołuje się wyłącznie do studiów gejowsko-lesbijskich. Z kolei trzecią przeszkodą jest brak zaplecza instytucjonalnego . Te przeszkody stanowią istotny problem w przełożeniu owej teorii na praktykę, a sama Mizielińska zwraca uwagę na jeszcze jedną ważną rzecz. Mianowicie teoria queer nie definiuje, uka­ zuje jedynie płynność i wieloznaczność takich pojęć, jak seksualność i tożsamość. Henrietta Moore twierdzi, że jeśli kategorie te stają się nieokreślone i niejednoznaczne, wtedy miejsce uprzywilejowane zajmuje ciało . Czy w związ­ ku z tym można pokusić się o stwierdzenie, że osoby transseksualne - twierdząc, że urodziły się w niewłaściwym ciele - chcą tak naprawdę wyjść poza to ciało, zapanować nad nim, nadając mu formę, którą same zdefiniują, wybiorą? Czy pragną zawieszenia pomiędzy płciami? A może chcą być ponad nimi, albo wręcz odwrotnie wpasować się w „męskość"/„kobiecość" bezre­ fleksyjnie? Jeśli tak, to czy można je włączyć w teorię queer, skoro powracają do esencji? Czy też paradoksalnie stają się queerowe z samej racji tego, iż narodziły się w „niewłaściwym" ciele? 18 19 (Nie)świadomość ucieleśnienia Bryan S. Turner wskazuje, że ciało może być rozpatrywane z dwóch perspektyw. Z jednej stro­ 18 J. Mizielińska, Płeć, ciało, seksualność..., 19 20 21 s. 126-132. ny kulturowe analizy nad ciałem stanowią sys­ tem znaczeń definiowanych jako pewna struk­ tura odseparowana od świadomości. Z drugiej strony celem fenomenologicznych studiów nad ucieleśnieniem jest zrozumienie ludzkich prak­ tyk i przedstawień ciała. Jednakże nie oznacza to, że obie kategorie są rozłączne i niekompaty­ bilne . Z kolei dwa stanowiska stojące w opozy­ cji do siebie przedstawia Debra Gimlin. W pew­ nym sensie łączą się one z teorią Turnera. Otóż po pierwsze, można mówić o „ciele jako projek­ cie", czyli o zarządzaniu ciałem, zmienianiem, kontrolowaniem go - można odnieść to stano­ wisko do drugiej perspektywy przyjętej przez Turnera. Tym samym staje się ono - według Giddensa - głównym przedmiotem tożsamości, a według Shillinga centralną częścią samoświa­ domości . Jednak w kontekście moich rozważań bardziej istotne będzie drugie podejście, stojące w opozycji do wymienionego powyżej. Leder formułuje kategorię „nieobecności ciała". Ciało jest nieobecne w świadomości, istnieje jedynie w cielesności. Natomiast pojawia się ono w świa­ domości w momencie, w którym fizjologiczne lub społeczne doświadczenie czyni je proble­ matycznym . Na pewno problematyczne staje się dla osób transseksualnych, które potrzebują zmiany płci, gdyż obecne ciało stanowi dla nich „więzienie". Adam Buczkowski podkreśla, że „ciało jest podstawą odgrywania/przedstawia­ nia płci społeczno-kulturowej, jest warunkiem koniecznym funkcjonowania modelu męskości/ kobiecości" . Dlatego wydaje się być słusznym twierdzenie, mówiące o ciele jako „więzieniu". Osoby transseksualne pragną wpisać się w po20 21 22 23 22 Ibid, s. 701-702. H . Moore, op. cit., s. 411. 23 A. Buczkowski, Społeczne B.S. Turner, Body, „Theory, Culture, Society", 23, s. 223. kulturowa i płeć biologiczna, Universitas, Kraków 2005, D . Gimlin, The Absent Body Project. Cosmetic Surgery s. 236. tworzenie ciała. Płeć as a Response to Bodily Dys-appearance, „Sociology", 2006, 40, s. 700. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 51 rządek społeczny, a mogą tego dokonać tylko poprzez zmianę płci biologicznej. Odczuwają tę potrzebę bardzo silnie, gdyż dzięki temu ich ciała staną się na powrót „niewidzialne", bo będą postrzegane jako „normalne". Pomimo tego, że w kontekście ponowoczesnym „granice ciał" kobiet i mężczyzn są ciągle przekraczane - nie tak jak w społeczeństwie no­ woczesnym, gdzie ciała te stanowiły dwa binarne porządki - to są osoby, które nie chcą przekra­ czać tych porządków . Ich pragnieniem jest po­ nowne włączenie do społeczeństwa. Należałoby nadmienić również, że istnieją jednostki, które - wręcz przeciwnie - „bawi" owa sytuacja. Są to kategorie osób, które przekraczają granice, mają świadomość swojego ciała i „grają" nim. 24 Stan psychiczny a i d e n t y f i k a c j a tożsamości seksualnej 25 D . Dzido, Kulturowe kody pici, [w:] J.M. Kurczewski (red.), Praktyki cielesne, Trio, Warszawa 2005, s. 220. 25 A. Kusiak, Pamiętniki 26 27 ń r 7 V Alicja Kusiak zwraca uwagę na to, że począt­ kowo psychologia i seksuologia umieszczały transwestytyzm w ramach homoseksualizmu, a pro­ blemy z uchwyceniem genezy oraz przyczyn tego zjawiska spowodowały, że zdefiniowano je jako „perwersję homoseksualną" . Dopiero począt­ kiem ubiegłego wieku transwestytyzm, transsek24 sualizm i transgenderyzm zaczęły być ujmowane niezależnie od kategorii homoseksualizmu, a to za sprawą Magnusa Hirschfelda oraz Havelocka Ellisa . Kategorie te są tak różne, choć w pew­ nym sensie się przenikają. Jeśli analizowane są z punktu widzenia teorii queer, to można pokusić się o stwierdzenie, że nie do końca ma znaczenie to, jakiego typu jest się „trans". Jednak wydaje mi się, że nie jest ono całkowicie słuszne. Otóż skoro transgenderyzm jest zakwestionowaniem podziału na dychotomie, wychodzeniem poza dystynkcje granice atransseksualizm wręcz odwrotnie iest próba ponownego weiścia" w binarność umiejscowienia siebie w" granicach to czy można mówić o braku różnicy? Nie próbuje tworzyć w tym mieiscu koleinvch nodziałów a e ukazać ze wnolskim kontekście adzie obok ńro hlemów łączenia teorii nneer z nraktvka istnieia nrnblemv InH.i W L i ś ć . limen , p r o D i e m y mazi, K t ó r z y pragną wyjsc z nmenu. U l a t e g o tez skoncentruje swoje rozważania na pojęciu transseksualizmu. Jak zdążyłam j u ż zaznaczyć, popularna defi­ n i c j a transseksualizmu o d n o s i się do pragnienia b y c i a osobą płci przeciwnej, posiadaniem ciała owej płci. Myra J. Hird wskazuje na dwa s t a n o ­ w i s k a ujmowania tej kategorii. Z jednej strony przywołuje psychiatryczne argumenty, k t ó r e Pani de Sancy przebranej za A. Strzelecka, Trudne słowa, n r a m a czyli kilka definicji, http:// transfuzja.org/pl/artykuly/trudne_slowa_czyli_kilka_ definicji.htm, 30.05.2008. Natomiast transseksualizm opata. Transgenderyzm na dworze Ludwika XIV, [w:] oznacza sprzeczność między płcią biologiczną a stanem T. Basiuk, D . Ferens, T. Sikora (red.), Odmiany psychicznym jednostki, która identyfikuje się z płcią Mniejszościowe odmieńca. orientacje seksualne w perspektywie gender, Śląsk, Katowice 2002, s. 25. 2 6 Najszerszym pojęciem jest transgenderyzm - termin, który „zosta! rozciągnięty na wszystkie osoby, które przeciwną. Dopełnieniem ma być operacyjna zmiana płci biologicznej, czyli „uzyskanie" ciała płci przeciwnej. Najwęższą kategorię stanowią transwestyci, którzy tylko czasowo identyfikują się z płcią przeciwną, „przebierając przekraczają granice pici, w jakiej się urodziły, dlatego się" i zachowując się w określony sposób. A. Strzelecka, też w szerszym ujęciu transgenderyzm można rozumieć ibid., A. Weseli, Wszyscy wokół chcą się po prostu jako praktykę przekraczania norm związanych z płcią. O transseksuałistach i toałetach pubłicznych W takim ujęciu transgenderysta to osoba, której A. Zakrzewska (red.), Queerowanie feminizmu. prezentacja płciowości przynajmniej czasami jest polityka czy cos więcej?, odmienna od oczekiwań kultury, w jakiej ta osoba żyje". I (14) P009 BARBARZYŃCA 27 wysikać. w Polsce, [w:] Estetyka, Konsola, Poznań 2006, s. 79. A. Kusiak, op. cit., s. 25-26. �Anita Kramarczyk 52 sięgają X I X wieku i odnoszą się między innymi do tego, że transseksualizm w sytuacji „zmiany" mężczyzny w kobietę miałby wynikać z upadku mężczyzny, a „przeobrażenie" kobiety w m ę ż ­ czyznę byłoby efektem inteligencji i niezależ­ ności kobiet. Kilkadziesiąt lat później zaczę­ to szukać przyczyn transseksualizmu w dysfunkcjonalnej rodzinie, rozwodzie rodziców, zbyt póź­ nym rodzicielstwie, a w latach 80. uzna­ no go za psycholo­ giczne zaburzenie i chorobę, wpisując do American nią, a nie nią/nim czy też nim/nią. Otóż przed operacją zmiany płci osoby transseksualne po­ stępują według wzorów przypisanych do płci, którą odrzucają, ale również do płci, z którą się identyfikują. W związku z tym - jak pisze Mał­ gorzata Bieńkowska-Ptasznik: „dokonują więc na własny użytek pewne­ go połączenia tego, co w kulturze jest na ogół sobie przeciwstawia­ ne. To połączenie cech męskich i żeńskich po­ zwala im funkcjono­ wać w społeczeństwie do momentu podjęcia decyzji o operacyjnej zmianie płci, tak by cia­ ło odpowiadało tożsa­ mości danej osoby" . Psy­ chiatric Association's Diagnostic and Stati­ stical Manual. Z dru­ 29 giej strony wskazuje się na somatyczne argumenty, które miałyby sprowadzić się do twierdzenia, że transseksualizm nie jest chorobą psychiczną, a wy­ nika raczej z bólu, gniewu i depresji, jaką odczuwają oso­ FOT. KRZYSZTOF PĘKOWSKI by transseksualne w związku ze społeczną dyskryminacją . Dla­ tego moje pytanie w tym miejscu brzmi nastę­ pująco: Czy samo społeczeństwo nie umieszcza osób transseksualnych pomiędzy kategoriami? Wykraczają oni/one poza normy, przez co od­ czuwają dyskomfort i pragną stać się nim albo 28 28 M.J. Hird, For a Sociology of Transsexualism, „Sociology", 36, s. 579-581. To zdanie niech posłuży za argument za tym, i ż osoby transseksualne znaj­ dują się w fazie liminalnej, w procesie ry­ tuałów przejścia, tak jak są one rozumiane na gruncie antropo­ logii kulturowej. Między opozycją w o b e c dominującego porządku a podporządkowaniem się n o r m o m Teorią, która ma konstruować ramy dla n i ­ niejszego artykułu, jest trójfazowa koncepcja 2 9 M . Bieńkowska-Ptasznik, Transseksualizm - wyjście poza normę, http://www.unigender. org/?page = biezacy&issue = 02&article = 03, 30.05.2008. BARBARZVNCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 53 rym osoba znajduje się w kolejnym stanie, oczekuje się od niej, że będzie się teraz zacho­ wywała zgodnie z obowiązującymi normami i standardami etycznymi" . rytuałów przejścia wypracowana przez Arnolda van Gennepa. Według niego obrzędy przejścia dotyczą wszelkich sfer życia, w których wystę­ puje zmiana, 32 „poczynając od różnych faz biograficznych (narodziny, dojrzewanie, małżeństwo, macie­ rzyństwo i ojcostwo, śmierć) i zmieniającego się w związku z nimi statusu społecznego, przez awansowanie w hierarchii grupowej, przystę­ powanie do właściwych grup wieku, płciowych czy zawodowych, aż po zmiany w otaczającej przestrzeni wiążące się z przekraczaniem gra­ nic terytorialnych i wszelkich innych [...]. Zda­ niem van Gennepa cykl ten składa się z trzech następujących po sobie sekwencji, rozpoczyna¬ jąc się od rytuałów wyłączenia jednostki z jej dotychczasowego stanu, jej separacji (rites de separation), okresu przejściowego, marginal- Według Turnera w społeczeństwie istnieją jakby dwa modele związków międzyludzkich, które występuj ą obok siebie. Pierwszy j est strukturalizowany - można powiedzieć, że repre­ zentuje hierarchię i strukturę władzy, z kolei drugiemu brak formalizacji, a charakteryzuje się on bliskością współtowarzyszy. Ten drugi model pojawia się w obrębie fazy liminalnej, podczas której jednostki marginalizowane od­ czuwają podobnie i „jednoczą się w bólu". Faza liminalna (w opozycji do stanu statusowego) charakteryzuje się między innymi takimi cecha­ mi jak: przemiana (stan stały), homogeniczność (heterogeniczność), communitas - wspólność (struktura), równość (nierówność), minimali­ (rites de marge), gdy jednostka zacja różnic płciowych (maksymalizacja róż­ jest pozbawiona statusu kończy zaś rytuałami włączenia inteeracii (rites aJegation) p ole- nic płciowych), milczenie (mowa), akceptacja raiacvmi na Drzvsoosobiemu sobie nowego bólu i cierpienia (unikanie bólu i cierpienia) . Powyższe dystynkcje zwracają uwagę na jedną statusu "30 zasadniczą kwestię: te z nich, które związane i nowej tożsamości. By jeszcze bardziej przy­ Si| z limenem, jednocześnie stoją w opozycji do bliżyć ów proces, odwołam się do tego, co w tej porządku społecznego - określonego choćby kwestii pisał Victor Turner. Zaznacza on, że przez jakieś osobę znajdującą się w fazie liminalnej norniy którym muszą podporząd­ „charakteryzuje dwuznaczność: przemierza kowywać się wszyscy. Tym samym można za­ kulturową rzeczywistość, mającą jedynie nie­ ryzykować stwierdzenie, że w fazie liminalnej liczne, albo i żadne, atrybuty przeszłego lub nadchodzącego stanu . W momencie, w któ- jednostki stoją poza. prawem poza władzą po za kryteriami prostych i tradycyjnych klasyfikacji Mary Douglas dowodzi, ze „wszystko, co nie 33 34 31 3 0 J. Tokarska-Bakir, wstęp do: A. van Gennep, przejścia. Obrzędy Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, s. 7-8. 31 Victor Turner używa pojęcia „stan", aby zwiększyć 33 Warto zaznaczyć w tym miejscu, że w fazie liminalnej jednostki zostają w communitas „wyzwoleni od struktury tylko po to, by potem do niej wrócić, odnowieni dzięki doświadczeniu communitas. Pewne jest, że bez tej dystans między kategoriami zarówno owego „stanu", jak dialektyki żadne społeczeństwo nie może funkcjonować i „przejścia". „Stan" w tym ujęciu będzie szerszą kategorią we właściwy sposób". V Turner, Proces rytuałny, niż „pozycja" czy „status". V Turner, Od I . Kurz, [w:] L . Kolankiewicz (red.), Antropologia rytuału tłum. do teatru, tłum. M . Dziekan, J. Dziekan, Volumen, widowisk Zagadnienia i wybór Warszawa 2005, s. 121. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 131. 32 V Turner, Odrytuału 1 ( 1 4 ) nn do teatru..., s. 121-122. BARBARZYŃCA 34 V Turner, Odrytuału tekstów, Wydawnictwo do teatru..., s. 122-125. �Anita Kramarczyk 54 może zostać wyraźnie zdefiniowane w katego­ riach tradycyjnych kryteriów klasyfikacji albo co mieści się pomiędzy granicami klasyfikacji, jest niemal wszędzie uznawane za «nieczyste» i «niebezpieczne»" . Marginalizowane grupy domagają się swoich praw, chcą osiągnąć wyższą pozycję, akceptację, co w istocie przeczy ich walce o własne prawa. Pragnienie zaistnienia w społe­ czeństwie jest jed­ noznaczne z pod­ porządkowaniem się m u (nie m o ż ­ na f u n k c j o n o w a ć w świecie bez w a ż ­ nego dokumentu tożsamości). Hen¬ ri Bergson zwraca przy tym uwagę, że grupa marginali­ zowana „zachowu­ je swoją tożsamość w opozycji do człon­ ków innych grup, chroni się przed za­ grożeniami swojego sposobu życia i bez­ ustannie odnawia wolę utrzymywania FOT. KRZYSZTOF PĘKOWSKI norm, na których opiera się rutynowe zachowanie niezbędne w jej życiu społecznym" . Z jednej zatem strony oso­ by transseksualne stoją w opozycji do dominują­ cej części społeczeństwa. S t a n o w i ą - j a k k o l w i e k by było - grupę marginalizowaną. Jednakże z drugiej strony, pragną zostać w nią włączeni i dlatego poddają się zabiegom zmiany płci. 35 36 Niepewność bodźcem do dopasowania W niniejszej części artykułu opiszę badania, które prowadziła Alicja Strzelecka, Małgorzata B i e ń k o w s k a - P t a s z n i k oraz Agnieszka Wese­ li. Trudno orzec, czy badania były repre­ zentatywne, ale za­ k ł a d a m , ż e nie. W z w i ą z k u z tym nie jest moim zamiarem tworzenie jakichkol­ wiek nieuprawnio­ nych generalizacji, lecz ukazanie kilku głównych wątków jednych i drugich ba­ dań, których wyniki identyfikują istotne kwestie, jakie towa­ rzyszą osobom trans^59b*ti seksualnym, w tym ^fc przede wszystkim • problemy z w i ą z a n e z niepewnością i chę­ cią dopasowania. Jak pisałam wcze­ ś n i e j , transseksualizm jest przekra­ czaniem płci, ale nie wiąże się to z ocze­ kiwanym stanem. Alicja Strzelecka pisze, że „w wewnętrznym doświadczeniu osób transseksualnych nieokreśloność, bycie poza tą dy­ chotomią nie jest czymś pożądanym czy i n ­ tencjonalnym, ale chorobą, cierpieniem, «złym losem»" . Dlatego też nie dziwi w tym kon­ tekście podkreślanie swojej „nowej" płciowości Ł 37 35 Ibid., s. 127. 3 7 36 Ibid., s. 127. w procesie przekraczania barier pici, http://transfuzja. A. Strzelecka, Rola zjawiska transseksualizmu BARBARZVNCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 55 kontrastowaniem i uwydatnianiem atrybutów przypisanych danej płci. Oznacza to również odrzucenie wzorów uniseksualnych, jako że j u ż w swej definicji nie mają one zaostrzonych granic płciowych, a właściwe „postulują" coś, co wykracza poza granice . Osoby transseksualne potrzebują pewności określenia siebie w jakichś kategoriach, dlatego nie dziwi fakt, że „dopiero operacja zmiany płci, odpowiadający identyfika­ cji płciowej wygląd czy dokumenty nadają pew­ ność i spokój w codziennym obcowaniu z ludź­ m i " . Jednak nim dokonana zostanie operacja zmiany płci, owa niepewność staje się bardzo bolesna. Wydawałoby się, że jedynym sposobem, w jaki można od niej uciec, jest ciągłe manifesto­ wanie swojego poczucia płci kulturowej, a tym samym uleganie stereotypom dotyczącym płci . Otóż jak pisze Strzelecka, 38 39 40 „z jednej strony można więc mówić o transseksualizmie jako o kulturowym zjawisku burzenia czy zamazywania stereotypów, z drugiej - w pe­ wien sposób je umacniającym. Transseksualizm pojawia się jako możliwość przekroczenia ba­ rier płci, jako podważenie oczywistości dychotomicznego podziału męskość - kobiecość, ale jednocześnie stwarza tę opozycję" . 41 Wbrew pozorom ta opozycja pozwala się „odnaleźć". Przed operacją osoby odczuwają niepewność tego, k i m są, inni ludzie wokół nich również odczuwają lęk przed niemożliwo­ ścią zaklasyfikowania osób transseksualnych. W związku z tym dychotomiczne, normatywne kategorie niejako wymuszą na osobach trans­ seksualnych podporządkowanie się im. Wynika to między innymi z odczuć, jakie towarzyszą osobom transseksualnym w publicznym, intym­ nym miejscu, jakim jest toaleta, o czym pisała Agnieszka Weseli . Aby uniknąć problemów, osoby te często dopasowują się i korzystają z to­ alet, do których „prowadzą" je/ich inni . Osoby uczestniczące w badaniach negatywne reakcje współużytkowników na osoby nieodpowiadające stereotypowym wyobrażeniom kobiety bądź m ę ż c z y z n y argumentują tym, że Polacy po­ sługują się stereotypami - charakteryzuje ich brak zrozumienia, wścibstwo, ignorancja i lęk przed odmiennością, a w związku z tym żyją we względnie heteronomicznej polskiej kultu­ rze, większej otwartości doświadczają w innych krajach. Uprzedzenia wiążą się również z niską świadomością zjawiska transseksualizmu oraz są wynikiem istniejącego tabu wokół seksu. Weseli jedyne rozwiązanie tej sytuacji widzi w rzetelnej edukacji, poszerzaniu świadomości i zapozna­ waniu społeczeństwa z problemami osób trans­ seksualnych . 42 43 44 Wbrew ponowoczesnym teoriom mieszania się kodów ptci Osoby transgenderowe (w tym transwestyci) pragną zacierać granice, wychodzić poza nie, wychodzić ponad kulturowe kody płci i cia­ ła. Dlatego nie dziwi teza postawiona przez Moore, że osoby mieszczące się w tej kategorii chcą zawładnąć ciałem, przekształcać je. „Gra­ nie" ciałem pozwala im być poza kategoriami, poza granicami. Tym samym oznacza to, że nie pragną oni/one „włączenia". Są zawieszo- org/pl/artykuly/artykuly_i_opracowania/rola_zjawiska_ 41 transseksualizmu_w_procesie_przekraczania_barier_plci. 42 Ibid. htm, 30.05.2008. s. 90. A. Weseli, Wszyscy wokół chcą się po prostu 3 8 M . Bieńkowska-Ptasznik, op. cit. 43 Ibid., s. 90. 3 9 A. Strzelecka, op. cit. 44 Ibid., s. 90-95. 40 Ibid. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA wysikać..., �Anita Kramarczyk 56 ne w stanie „wyłączenia", g d y ż wychodzą poza schematy. Dlatego też śmiem postawić tezę, iż osoby transseksualne znajdują się w fazie liminalnej, w której oczekują na przyjęcie do społe­ czeństwa, do którego chcą należeć, a z którego są w ich uciążliwej „antystrukturalnej" sytuacji wykluczone . Osoby transseksualne chcą przy­ jąć ciało drugiej płci, dlatego są „ludźmi pro­ gowymi". Pragną „włączenia", akceptacji, chcą, by ich ciało stało się niewidzialne. Bo gdyby 45 nie dystynkcje „rządzące" naszym porządkiem społecznym, czy potrzebowaliby zmiany płci biologicznej ? Czy nie pozostaliby właśnie tacy niedookreśleni, płynni? Dlatego też debata dotycząca konstruowania porządku społecz­ nego nie dotyczy jego zmiany, ale możliwości wpisania się w niego. Ten brak struktury może oznaczać cierpienie, które znieść można jedy­ nie dzięki wpisaniu się w strukturę, od której nie ma ucieczki. Social reality sets up norms and rules while at the same time forms barriers and borders. Members of the society continually negotiate norms, especially ones concerning sexuality, identity and gender. To show the process of transformation of the above mentioned concepts the article begins with a short history of their evolution, mainly in the anthropological context. It shows the attitude of cultural relativism, psychological essentialism, gender anthropology and queer theory towards the problem. The queer theory is essential here, as it shows fluctuation, ambiguity, or even indefiniteness of the sexual identities. It seems that body, being visible, became a "prison". The only way to escape it, and at the same time to incorporate transsexual people to the society, is to change sex. That is why transsexuals can be compared to the people being at the liminal phase. They live on the margin, longing for sex change in order to be incorporated into the society, because being between or outside categories is difficult in everyday life. As it is not clear to which category transsexuals belong, an impulse arises to "adjust", or incorporate them to the society, so they could leave the liminal phase. Postmodern theories of gender codes interference cannot be used to explain the phenomenon of transsexuals, as they want to adopt other sex. That is why they can be called threshold people. 45 V Turner, Proces rytualny. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2e1406008428c262eb9f82bf8a72a7c.pdf bfac7fbdd93a26e7a53a77ae47f5ef28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5579 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5188 Title A name given to the resource Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.86-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamiński, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Kamiński Ur. w I 978 r. we W r o c ł a w i u . Jest absolwentem Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , k i e r u n k ó w filologia angielska oraz filozofia - komunikacja społeczna, jak r ó w n i e ż podyplomowych s t u d i ó w psychologii w biznesie przy W y ż s z e j Szkole Bankowej we W r o c ł a w i u . Obecnie jest studentem s t u d i ó w doktoranckich na Wydziale Nauk Społecznych UWr. Jego zainteresowania skupiają się w o k ó ł filozofii nauki (szczególnie filozoficznych konsekwencji współczesnych nieklasycznych teorii naukowych), filozofii umysłu (relacja umysł - materia to planowany temat doktoratu) oraz szeroko rozumianego języka, w k t ó r y m zanurzone jest nasze spekulatywne myślenie. język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego T ematem artykułu będą pewne wątki filo­ zofii Alfreda Korzybskiego - polskiego fi­ lozofa i naukowca społecznego, który jest mało popularny w literaturze polskiej. Znany był, i wciąż jest, jako twórca semantyki ogólnej (SO), będącej wówczas pierwszą syntezą poja­ wiających się j u ż nieco wcześniej głosów wska­ zujących na niekompatybilność paradygmatu arystotelesowo-euklidesowo-newtonowskiego w stosunku do opisywanej przezeń rzeczywi­ stości (włączając w to człowieka i miejsce, które w niej zajmuje). Dzięki sformułowaniu systemu BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego niearystotelesowskiego Korzybski był jednym z pierwszych, którzy w sposób spójny metodolo­ gicznie dokonali krytyki zastanej wizji świata. W sytuacji zmiany paradygmatu daleko idą­ cemu przeformułowaniu ulega werbalna tkanka teorii zorganizowanych wokół podstawowych pojęć dotychczas panujących struktur myśle­ nia. Na gruncie fizyki pojawiła się perspektywa kwantowa, która w sposób gruntowny przepoj celowała mechanicystyczną fizykę Newtona. Najbardziej zauważalnej reorganizacji uległy takie pojęcia, jak czas i przestrzeń, które zaczę­ to postrzegać j u ż nie tak absolutystycznie, jak to było u Newtona, lecz relatywnie - zamieniono je w czasoprzestrzeń u Einsteina, dzięki czemu ujawniły się związki do tej pory niezauważane. W tym duchu, w swojej pierwszej książce Manhood of Humamty (1921), Korzybski po­ dejmuje próbę sformułowania nowej holistycz­ nej definicji człowieka (organizm-jako-całość-w-środowisku), według której człowiek przy­ należy do wiążącej-w-czasie klasy życia wy­ r ó ż n i o n e j przez Korzybskiego na drodze matematycznych rozważań spośród świata m i ­ nerałów (procesy nieorganiczne), roślin (wiązanie-związków-chemicznych) i zwierząt (wiązanie-w-przestrzeni). Człowiecza umiejętność wiązania-w-czasie polega na posługiwaniu się symbolami i językiem - to one właśnie służą do międzypokoleniowej transmisji wiedzy, która sprawia, że każde pokolenie może korzystać z osiągnięć poprzedniego bez potrzeby powta­ rzania tych samych błędów. Podobnie jak Tomasello Korzybski uważał, że umiejętność ta ma podłoże biologiczne. Zależy bowiem od budowy i pracy układu nerwowego, a przede wszystkim jego filogenetycznie najmłodszej części - kory mózgowej, odpowiedzialnej za myślenie abs­ trakcyjne czy język. 1 Z dziedzictwa pozytywizmu logicznego Ko­ rzybski przyjął, że wiedza dociera do nas po­ przez zmysły z zewnątrz. Na podstawie badań neurologicznych doszedł do wniosku, że abstra­ howana jest przez nasz układ nerwowy z docie­ rającego do zmysłów chaosu informacyjnego. Układ nerwowy j u ż wówczas był domeną neu­ rologii, ale dopiero teraz aspekt jego funkcjono­ wania w kontekście zdobywania przez człowieka wiedzy stał się domeną nowej epistemologii na­ ukowej - to, co wiemy i jak wiemy, jest zdetermi­ nowane funkcjonowaniem układu nerwowego w organizmie-jako-całości-w-środowisku. Dzię­ ki temu Korzybski przekwalifikował epistemolo­ gię z działu filozofii na dział nauki posługującej się ścisłym językiem i metodami naukowymi. Polski naukowiec uważał, że działanie nasze­ go układu nerwowego ma charakter elektro-koloidalny , z czego wynika, że każda część mózgu połączona jest z inną, jak i z resztą układu ner­ wowego jako całością. Docierające do naszych zmysłów bodźce poddawane są procesom ewaluacji dokonywanym przez nasz układ nerwo­ wy. Naturalny przepływ informacji ze zmysłów poprzez układ nerwowy podlega zmianom re­ prezentacji z poziomu na poziom. W którymś momencie wiedza (reprezentacja środowiska zewnętrznego) jest przekodowana na język z re­ prezentacji neuronalnej. Na tym etapie procesu kończy się epistemologia naukowa, a zaczyna językoznawstwo naukowe. Aby dokładniej zro­ zumieć owo zjawisko, należy zwrócić uwagę na to, co się dzieje w układzie nerwowym, gdy po­ strzegamy daną sytuację czy zdarzenie. Gdy upuszczamy pudełko zapałek, mamy do czynienia ze zdarzeniem pierwszego rzędu, które występuje na niewerbalnych lub tak zwa­ nych milczących poziomach. Wówczas odbite od przedmiotu światło dociera do oka, wywo1 Por. A. Korzybski, The Role of Language in Perceptual Processes, New York 1951. W) PD08 BARBARZYŃCA 87 �Paweł Kamiński 88 Tabela: Proces abstrahowania z ele\tro-\oloidalnego, mearystotelesowsĘego II WYDARZENIA zewnętrzne lub wewnętrzne MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy III pun\tu widzenia 3 IV Natychmiastowe fizyczno-chemiczne, elektto-koloidalne pobudzenie nerwowe I . Elektto-koloidalne reakcje organizmu na II. Uczucia, myślenie itd. Reakcje językowe na III, najbardziej złożone procesy elektto-koloidalne. Prymi­ tywny, arystotelesowski itd. system językowy angażuje i skłania do utożsamiania wartości I , I I , I I I i IV. MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy WERBALNE poziomy łując tym samym w mózgu pewnego rodzaju elektro-koloidalne konfiguracje. Tomasz Maruszewski w Psychologii poznania o procesie tym pisze następująco: „Światło wpadające do oka wywołuje w siatkówce zmiany fotochemiczne w fotoreceptorach, czyli w czopkach i w pręci­ kach. Następuje tam rozpad substancji światło­ czułych i barwoczułych (...). Rozpad substancji światłoczułych powoduje powstanie impulsu nerwowego, który przekazywany jest kolejno przez komórki dwubiegunowe i zwojowe siat­ kówki, a dalej przez ciała kolankowate boczne i wzgórki czworacze w strukturach podkorowych do płatów potylicznych, gdzie znajdują się pola wzrokowe (...). W y r a ź n i e widać, że proces kodowania fizjologicznego (...) jest pro­ cesem wieloetapowym, złożonym i musi trwać pewien czas" . Z kolei na owe konfiguracje możemy - wciąż na milczącym poziomie - re­ agować różnymi uczuciami, ewaluacjami itd. O tych reakcjach naszego organizmu możemy mówić dopiero na końcu, na poziomie werbal­ nym. Wszelkie nasze uczucia, myśli, miłości, nienawiści itd. zdarzają się na poziomach m i l 2 2 T. Maruszewski, Psychologia poznania, Gdańsk2001, s. 37. Personality red. R. Blake, G. Ramsey, New York 1951 3 Tabela za: A. Korzybski. The Role of Language in (przeklad wlasny). Perceptual Processes, [w:] Perception: An Approach to BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego czących, nie-wypowiadalnych. Mogą one jed­ nak podlegać wpływowi poziomów werbalnych dzięki istnieniu między nimi stałej współzależ­ ności. Owa stała współzależność możliwa jest dzięki strukturze przenikającej rzeczywistość i język. Eksperymenty wykazały, że w naturalnym porządku poznawczym pobudzenie zmysłowe jest pierwsze i jest ono j u ż pewnego rodzaju abstrakcją, natomiast idea, abstrakcja abstrakcji [OK???], którą możemy formułować dzięki ist­ nieniu kory mózgowej, jest następna. Nie należy zapominać, że abstrahowanie to wiąże się z re­ dukcją czy selekcją już na najniższych, nieuświa­ domionych poziomach odbioru rzeczywistości. Tak tłumaczy ów proces psychologia kognitywna: „Poznawanie zawsze obejmuje proces schematyzacji i upraszczania. Wynika to z ograniczo­ nych możliwości przetwarzania informacji przez umysł człowieka" . Spowodowane jest to faktem, że przetwarzanie informacji percepcyjnych przez nasz układ nerwowy wiąże się z kodowaniem. To właśnie dzięki kodowaniu informacje uzyskują taką postać, że nadają się do obróbki na wyż­ szych piętrach układu nerwowego. Naturalny przepływ informacji z zewnętrznych bodźców podlegać miał zmianie reprezentacji (kodu) z po­ ziomu na poziom. Dla Korzybskiego zachowania na poziomie językowym były formą wyrazu za­ kodowanej reakcji na rzeczywistość. Zgodziłby się on zapewne z Gregorym Batesonem, który w Steps to an Ecology ofMind napisał o języku jako cyfrowym zakodowaniu informacji, które ze swej natury są analogowe. O różnicy między kodem cyfrowym (werbalnym) a analogowym (niewerbalnym) pisze on tak: „(...) w komuni­ kacji cyfrowej grupa konwencjonalnych zna­ 4 4 Ibid., s. 30. 5 G. Bateson, Steps to an Ecology ofMind, Chicago 1972, W) PD08 ków (...) uporządkowana jest względem reguł zwanych algorytmami. Znaki same w sobie nie mają prostego powiązania (na przykład zgod­ ności siły) z tym, co oznaczają. Liczba «5» nie jest większa od liczby «3» (...). Słowo «duży» nie jest większe od słowa «mały» i ogólnie nie ma niczego we wzorze (tj. w systemie powiązanych z sobą wielkości), w słowie «stół», co korespon­ dowałoby z systemem powiązanych z sobą wiel­ kości w obiekcie oznaczanym. Z drugiej strony, (...) w komunikacji paralingwistycznej wielkość gestu, natężenie głosu, długość pauzy, napięcie mięśni itd. - te wielkości korespondują (bezpo­ średnio lub w sposób odwrotnie proporcjonalny) z wielkościami w związku z przedmiotem dys­ kursu" . Poziomy werbalne stanowią o ludzkiej wyjątkowości, ponieważ umożliwiają człowie­ kowi abstrahowanie na coraz to wyższych pozio­ mach. Poziom ostatni stanowi w życiu człowieka zasób środków koniecznych do międzyjednostkowej i międzypokoleniowej komunikacji oraz transmisji skumulowanych doświadczeń rasy ludzkiej. Właśnie ten etap umożliwia człowie­ kowi to, co Tomasello nazywa „kumulatywną ewolucją kulturową" . Skoro nie możemy i nie postrzegamy elek­ tronu, zjawisk w skali mikro, ale obserwuje­ my rezultaty ostatecznych procesów elektrono­ wych, wniosek jest taki, że cała nasza wiedza submikroskopowa jest z natury hipotetyczna. To, co widzimy, słyszymy, czujemy, mówimy lub o czym wnioskujemy, nigdy nie jest „tym", a jedynie abstrakcją „tego". Ważne zatem jest, w j akiego rodzaju formy językowe wrzucona jest nasza wiedza inferencyjna. Świat jawi nam się, jak gdyby kierowały nim mechanizmy, w jakie każą nam wierzyć nasze abstrakcje najwyższego 5 6 6 s. 373 (przekład własny). BARBARZYŃCA 89 Por. M . Tomasello, Kulturowe źródła poznawania, Warszawa 2002. ludzkiego �Paweł Kamiński 90 rzędu. Wciąż tworzymy nowe teorie opatrzone odpowiednią terminologią, by móc wyjaśnić wewnętrzne mechanizmy świata, w którym ży­ jemy, nas samych w to włączając. Nasze wnio­ skowania, jako abstrakcje z innych poziomów niż same dane zmysłowe, mogą także brać udział w niższych lub wyższych porządkach abstrakcji. Struktura naszej obecnej wiedzy jest taka, że projektujemy na procesy poziomów ci­ chych, submikroskopowych wyższe abstrakcje, nasze hipotezy, wnioski itd., zamykając w ten sposób inherentną cyrkularność ludzkiej wie­ dzy, bez której nasze rozumienie natury jest niemożliwe. Rezultatem poszukiwań teorii najbardziej zgodnej z rzeczywistością było powstanie teo­ rii kwantowej, która, jak pisał sam Einstein w Moim obrazie świata, była reakcją na niekompatybilność dających się zaobserwować zjawisk z pojęciowością perspektywy zarysowanej przez mechanikę Newtona: „(...) Newton zdawał so­ bie sprawę z tego, że pojęcie bezwzględnego spoczynku zdaje się nie mieć swego odpowied­ nika w zakresie doświadczenia. (...) Dokładne zrozumienie błędności tego poglądu przyniosła dopiero ogólna teoria względności; wykazała ona bowiem, że opierając się na fundamencie, znacznie odbiegającym od newtonowego, moż­ na objaśnić odpowiedni zakres faktów doświad­ czalnych w sposób bardziej nawet zadowalający i doskonały, niż było to możliwe na fundamencie newtonowym" . Problemy, jakie napotykamy przy próbie sformułowania teorii kwantowej, dręczyły fizyków j u ż od około 70 lat. Dostrzeżo­ no potrzebę nowego języka, który byłby bardziej zgodny z faktami współczesnej nauki. Źródło tej lingwistycznej konsternacji dostrzega Korzybski w założeniach zakodowanych w gramatyce typo­ wej dla języków indoeuropejskich. 7 7 A. Einstein, Mój obraz świata, Winowajcą miał tu być niewłaściwie stoso­ wany czasownik „być". Zdaniem Korzybskiego największą nieadekwatnością była poarystotelesowska wiara w unikatowość podmiotowo-predykatywnych form reprezentacji, która zakładała, że każdy rodzaj relacji w świecie może być wyrażony za ich pomocą. Dla polskiego myśliciela stało to w sprzeczności z faktem, że o wiele ściślej od­ zwierciedlające rzeczywistość metody opisu owych relacji w świecie wypracowywane były przez ma­ tematykę, która korzystała z innego języka zapisu niż naturalny. Powołując się na prace Bertranda Russella i Alfreda Whiteheada, doszedł on do wniosku, że struktury podmiotowo-predykatywne wynikają z przypisywania naturze cech i jakości, które nie istnieją w niej samej, tylko generowane są przez nasz układ nerwowy. Za Russellem Korzybski wskazuje na cztery różne użycia czasownika „być": 1. Jako czasownik posiłkowy: „Pada deszcz". (Itisraining). 2. Jako jest istnienia: „Ja jestem". 3. Jako jest predykacji: „Róża jest czerwona". 4. Jako jest tożsamości: „Róża jest kwiatem". Z użyciem czasownika „być" w dwóch pierw­ szych przypadkach nie ma żadnych problemów. Jednak dwa ostatnie użycia mogą być źródłem wielu nieporozumień, mówiąc bowiem: „Róża jest czerwona", zaprzeczamy wszystkiemu, co wiadome było (w okolicach roku 1950) o układzie nerwowym i strukturze świata empirycznego. W naturze nie ma czerwieni. Są tylko różnej dłu­ gości fale promieniowania, a nasza reakcja na owe fale jest reakcją indywidualną. Daltonista dostrzec może zamiast czerwieni zieleń, a ślepy na kolo­ ry - odcienie szarości. Dlatego właściwiej byłoby powiedzieć „Widzę różę jako czerwoną". Z drugiej strony: „jest tożsamości" zepchnie nas na prymitywny poziom ewaluacji, jeśli nie Wydawnictwo M . Fruchtmana, Warszawa 1935, s. 195. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego uświadomimy sobie identyfikacji, jakich doko­ nujemy, używając tego czasownika. Struktural­ nie poprawniej należałoby powiedzieć: „Kla­ syfikuję różę jako kwiat". Zgodne byłoby to z faktem, że klasyfikacja dokonana została wła­ śnie przez nasz układ nerwowy. Korzybski był przekonany, że „jest tożsamości" w znacznym stopniu wpływa na nasze reakcje neuro-ewaluacyjne i prowadzić może do tragicznych w skut­ kach rozpoznań czy identyfikacji. Z omawianych wcześniej procesów abstrak­ cji wiemy, że to, co stwierdzamy o procesach z poziomów milczących, nie-wypowiadalnych, w rzeczywistości „tym" nie jest. Możemy usiąść na obiekcie zwanym krzesło, ale nie możemy spocząć na dźwiękach, które wydajemy z siebie, ów przedmiot nazywając. Jednym z ważniej­ szych celów systemu niearystotelesowskiego jest rozróżnienie owych poziomów, które w systemie arystotelesowskim zostały utożsamione między innymi poprzez użycie „jest tożsamości" . Jeżeli zgodzimy się, że słowa nie są rzeczami, które opisują, to ich stosunek do rzeczywistości wyrazić można za pomocą metafory mapy od­ wzorowującej terytorium (mapa nie jest nigdy terytorium, które stara się odwzorować). Z tego wynika „(...) że jedynym ogniwem pomiędzy obiektywnym i werbalnym światem jest struktu­ ra, co prowadzi do wniosku, że jedyny składnik wszelkiej «wiedzy» jest strukturalny" (Mapa jest użyteczna tylko wtedy, gdy między nią a teryto­ rium występuje podobieństwo struktury). Gdy istnieje podobieństwo między strukturą rzeczy­ wistości a jej opisem, wówczas dla potencjalnie racjonalnej jednostki świat empiryczny staje się racjonalny, co oznacza, że projektowana przez 8 9 8 Zainteresowanych dokładnym omówieniem strukturę mapy charakterystyka da się zastoso­ wać do świata empirycznego. Skoro więc język nie odzwierciedla dokładnie rzeczywistości, traci swoją ważność opozycja prawda - fałsz jako opi­ sująca relację, która zachodzi między realnością a językiem. Jednak między mapą a terytorium musi istnieć jakiś związek. Korzybski przyjął, że jedynym stałym elementem w rozważanych kwestiach może być struktura łącząca mapę i terytorium. Właśnie ta strukturalna zgodność języka i świata pozajęzykowego stanowi jedyną zawartość ludzkiej wiedzy. O adekwatności mapy do terytorium mówimy wtedy, gdy potwierdzona jest ona poprzez działanie, eksperyment. Tak o empirycznej weryfikowalności systemu newtonowskiego pisał Albert Einstein: „Podsta­ wowe zasady Newtona były tak zadowalające z punktu widzenia logiki, że impuls do ich zmia­ ny musiał powstać dopiero pod presją faktów uzyskanych w drodze doświadczenia" . I dalej: „(...) chciałbym zaznaczyć, że teoria ta [teoria względności] nie powstała w drodze spekula­ cji, lecz że odkrycie swe zawdzięcza całkowicie dążeniu do możliwie najlepszego dostosowania teorji fizycznej do zaobserwowanych faktów. (...) Jednym z najistotniejszych w ogóle rysów teorji względności jest jej dążenie do ostrzejszego uwy­ datniania stosunków zachodzących pomiędzy pojęciami ogólnemi a faktami, których możemy doznawać" . Wydaje się, że to właśnie o ten mo­ ment chodziło Francisowi Baconowi, gdy zarzu­ cał Arystotelesowi zbyt szybkie przechodzenie od twierdzeń postrzeżeniowych do ogólnych. Sam Bacon postulował tworzenie twierdzeń o średnim stopniu ogólności, umieszczając się niejako w orientacji ekstensjonalnej i występując 10 11 9 A. Korzybski, Science and Sanity, New Jersey 1933, s. 20 konsekwencji związanych z użyciem form podmiotowo- (przekład własny). -orzecznikowych odsyłam do Science and Sanity, 1933. 10 A. Einstein, op. cit., s. 215. 11 Ibid., s. 230. W) PD08 BARBARZYŃCA 91 �92 Paweł Kamiński przeciwko intensjonalności Arystotelesa. Wła­ śnie Baconowskie idolafon miały być rezultatem oddalenia się w myśleniu od faktów, od świata empirycznego. Dokładny opis tego mechanizmu znajdujemy u Korzybskiego w teorii procesów abstrakcji. Podsumowując jednym zdaniem, dla Korzybskiego wiedza ma charakter formalny, nie treściowy, i zawarta jest w relacji pomiędzy językiem a rzeczywistością. Formułując swoje prawa, które później stały się podstawami teoretycznymi semantyki ogól­ nej, Korzybski zorientował się, że przypominają one w formie arystotelesowskie prawa gramatyki myśli i są jednoczesnym ich wchłonięciem oraz rozbudowaniem. Owe założenia niearystotelesowskiego systemu mogą być przytoczone za pomocą analogii relacji między mapą a teryto­ rium: 1. Mapa nie jest terytorium. 2. Mapa nie reprezentuje całego terytorium. 3. Mapa jest samozwrotna. Mapa jest tworem symbolicznym, zakodowa­ ną reprezentacją terytorium, które jest faktycz­ ne, dlatego statusy ontyczne mapy i terytorium są różne, nieprzystające do siebie w sposób tak oczywisty, jak przewidywał to system arystotelesowski. Mapa jest przybliżeniem, z konieczności pomijającym wiele szczegółów terytorium, za­ wiera symboliczne skróty wyrażające uogólnie­ nie wiedzy. Nie ma w niej nic z kompletności, a można mówić o niej jedynie w kategoriach operacyjności, sprawdzalności. Między mapą a te­ rytorium nie istnieje żaden konieczny, fizyczny związek. Oznacza to, że można tworzyć różne mapy tego samego terytorium, korzystając z róż­ nych zestawów symboli, uwzględniając często odmienne szczegóły . Założenia te zastosowane do języka brzmią następująco: 12 12 1. Słowo nie jest tym, co reprezentuje. 2. Słowo nie reprezentuje wszystkich faktów. 3. Język jest samozwrotny w takim sensie, że w języku możemy mówić o języku. Pozostanie przy terminologii klasycznej w ję­ zyku oznacza dla Korzybskiego zachowanie jej również konceptualnie. Uniknięcie tego za­ pewnić miały między innymi narzędzia ekstensjonalne, a wśród nich szczególnie ważną rolę odgrywać miał łącznik, który spajał językowoempiryczną wielorelacyjność obecną w naszej rzeczywistości. W tamtych czasach wyrażał on wiele ważnych strukturalnych implikacji repre­ zentowanych przez ostatnie odkrycia w nauce i innych gałęziach wiedzy. Na przykład einsteinowski łącznik tworzący czaso-przestrzeń zre­ wolucjonizował współczesną fizykę, powodując, że przyjęła ona wizje rzeczywistości, w których czas i przestrzeń są z sobą ściśle splecione w nie­ ustannie realizującym się kosmicznym kontinu­ um. Zmieniło to całe nasze spojrzenie na świat i stało się fundamentem dla nienewtonowskiego systemu, który współtworzy, wraz z semantyką ogólną i geometrią nieeuklidesową, paradygmat krytyki klasycznego paradygmatu arystotelesowskiego. Łącznik w terminie „psycho-somatyczny" oznacza przełamanie klasycznego, kartezjańskiego dualizmu ciało - umysł. Między innymi dzięki niemu medycyna patrzy na człowieka jak na zintegrowaną całość, w której manifestuje się zależność pomiędzy procesami mentalnymi a fizycznymi. Łącznik w sformułowaniu organizm-jako-całość-w-środowisku wskazuje, że nie tylko organizm-jako-całość nie może istnieć bez środowiska, ale i jest on fikcją, gdy rozważa się go w absolutnej izolacji. Dzięki tej scalającej, holi­ stycznej perspektywie Alfred Korzybski de facto Por. A. Skibiński, Symboliczne ramy poznania - rzecz o semantyce ogólnej Alfreda Korzybskjego, Wydawnictwo Sorus, Poznań 1999. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego rozszerzył granice semantyki poza jej dotych­ czasowe zainteresowania skupiające się jedynie na znaczeniu słów, wprowadzając ją na obszar nowego rozumienia ludzkiego zachowania. Jak twierdził sam Korzybski, semantyka ogólna zaj­ muje się życiem, myśleniem, mówieniem i ca­ łym królestwem ludzkiego doświadczenia. Dzięki SO Korzybskiego wiemy, że w gra­ matyce języków indoeuropejskich nie ma ni­ czego, co wymagałoby od użytkowników roz­ różnienia pomiędzy słowami a ich desygnatami. Wyrażając to w kategoriach analogii do mapy i terytorium, m o ż n a powiedzieć, że nie ma w gramatyce języków indoeuropejskich niczego, co wymagałoby od użytkowników rozróżnienia pomiędzy mapą a terytorium. Są one utożsa­ miane, a owo ciche założenie przylegalności mapy do terytorium stanowi podstawę przeko­ nania, że nasze neuro-lingwistyczne mapy są obiektywną, doskonałą wiedzą o terytorium. Jednak - przynajmniej na poziomach, których jesteśmy świadomi - zdajemy sobie sprawę, że żaden człowiek nie ma dostępu do absolutnie pewnej czy doskonałej wiedzy. Innymi słowy, założenia charakterystyczne dla mówionego czy pisanego języka eliminują ze swych roz­ w a ż a ń obserwatora nieświadomego swojej roli w procesie kształtowania się wiedzy obiektyw­ nej. Gdy jednak zdecydujemy się odrzucić owo utożsamienie, wraz z gramatyką języków indo­ europejskich upadają również obecne formy na­ szej indoeuropejskiej logiki, matematyki, nauki, fdozofii oraz religii. Recepcja SO Korzybskiego Semantyka ogólna (SO) była ruchem na¬ ukowo-społecznym zainicjowanym i skupio­ nym wokół jednej postaci, a oddziałującym 13 Por. Ch. Schuchardt, Alfred Habdan\ S\arbe\ Korzybski-A nu BARBARZYŃCA 93 szczególnie silnie w latach 40. i 50. na różne sfery amerykańskiego życia intelektualnego. W Polsce o Korzybskim niestety słyszy się dość rzadko. Tym, którym jego nazwisko nie jest do końca obce, kojarzy się ono najczęściej (mgliście) ze słynnym powiedzeniem: „Mapa to nie terytorium". Skądinąd wiadomo, że nie Korzybski był autorem tego zdania, a znany matematyk Erie Bell (1883-1960), natomiast Korzybski przyczynił się jedynie do rozprze­ strzenienia i utrwalenia w stworzonym przez siebie systemie idei kryjących się za tym właśnie twierdzeniem. W 1921 roku w druku pojawia się pierwsza książka czterdziestodwuletniego wówczas Ko­ rzybskiego Manhood ofHumamty: The Science and Art of Humań Engineering. Cały nakład sprzedano w ciągu pierwszych sześciu tygodni. Książkę szybko okrzyknięto najlepszą książką stulecia, a głosy entuzjastów (być może nieco nad wyraz) przyrównywały jej przełomowość do teorii Einsteina . Trzy lata później pojawił się artykuł Korzybskiego Time-Binding: The Gene­ ral Theory, w którym nadaje on wyraźny kształt teoretyczny swojej teorii wiązania-w-czasie. Ko­ lejne uzupełnione wydanie tego artykułu trafia do druku w 1926 roku. Jednak pierwsza książka nie wywołała takiej re­ akcji, jaką w 1933 roku spowoduje wydanie w No­ wym Jorku głównej pracy Korzybskiego Science and Samty. An Introductwn to Non-Anstotelian Systems and General Semantics (S&S). Projekto­ wi temu, ze względu na jego interdyscyplinarny charakter, autor poświęcił ponad dziesięć lat pracy, o czym sam pisze: „Przyznaję, że rozpoczyna­ jąc swoje dociekania, nie uświadamiałem sobie w pełni tkwiących w nich trudności, jak i tych, do których owe rozważania miały mnie doprowa­ dzić. I m dalej brnąłem do przodu, tym bardziej 13 Biographical S\etch, www.time-binding.org. �Paweł Kamiński 94 specjalistycznej wiedzy to ode mnie wymagało. Musiałem więc sięgać do źródeł i w pewien sposób specjalizować się w wielu gałęziach nauki, które nigdy wcześniej nie były z sobą łączone. Postęp był wyjątkowo powolny; w rzeczywistości napisanie tej książki zajęło mi dziesięć lat" . Na poparcie tego niech świadczy fakt, że pierwszą wersję S&S Korzybski miał już napisaną w 1927 roku. Wstrzy­ mywał się jednak z oddaniem materiału do druku do czasu, kiedy nie upewnił się, że synteza nauk, której dokonał, i terminologia, którą się w tym celu posłużył, były zgodne z obserwacjami naj­ nowszej nauki. Świat intelektualny Ameryki tamtego czasu zareagował na S&S sporym zainteresowaniem. W latach 1933-1938 sprzedano tysiąc dwieście egzemplarzy książki, a do 1950 roku liczba ta wzrosła do siedemnastu tysięcy . Pierwszą po­ zycją, która zwróciła uwagę większej publiczno­ ści na prace polskiego naukowca, była wydana w 1937 roku The Tyranny ofWords Stuarta Chase'a. Na początku lat 40. pojawiły się inne prace dotyczące SO, w 1941 roku książka S.I. Hayakawy, jednego z największych kontynuatorów rozważań nad SO, Language in Thought and Action . W tym samym roku pojawiła się po­ zycja Irwinga Lee Language Habits in Humań Affairs, a zaraz po niej światło dzienne ujrzało dzieło People in Ouandnes Wendella Johnsona, które do dzisiaj jest jedną z najbardziej poszu­ kiwanych książek na temat SO. W tamtym czasie na Uniwersytecie w Chi­ cago wykładali Lee Hayakawa, Anatol Rapoport, Douglas Campbell (studenci i późniejsi kontynuatorzy prac Korzybskiego). Korzybski 14 15 16 kierował utworzonym przez siebie w 1938 roku Instytutem Semantyki Ogólnej, gdzie organizo­ wał i sam prowadził seminaria z SO. W druku pojawiło się drugie wydanie S&S. W magazynie „Time" czytano artykuły na temat polskiego naukowca, a lista sprzedawanych książek i pu­ blikowanych artykułów dotyczących SO rosła. Prowadzone przez niego wykłady odbywały się w największej sali budynku instytutu, a studen­ ci na czas trwania seminariów zatrzymywali się w pobliskich hotelach. Sprzedaż S&S rosła i szczyt swój osiągnęła w latach 1949-1950. Trze­ cie wydanie pojawiło się w 1948 roku. W tym też czasie Korzybski rozpoczął pracę nad drugim wydaniem Manhood of Humamty, które dru­ kiem ukazało się j u ż po śmierci autora, w lipcu 1950 roku. Reakcje na jego myśli były przeróżne. Niektó­ rzy nie dostrzegli w nich nic nowego, inni z kolei uznali je za zbyt radykalne. Dla jednych był za­ nadto naukowy - ci chcieli, aby spopularyzował S&S dla człowieka z ulicy - dla innych zbyt dy­ letancki i prostolinijny w swoich prezentacjach - ci chcieli, aby zmodyfikował swoją teoretyczną postawę i poszedł na kompromis z ówczesnymi akademickimi i naukowymi ortodoksjami, by ubiegał się o akceptację uniwersytetów i pomoc fundacji. Dla Korzybskiego cena kompromisu byłaby zbyt wysoka. Oznaczałaby bowiem nara­ żenie integralności jego nauki, eliminację możli­ wości jasnej, klarownej wyrażalności naukowych wartości metodologii SO, która kontrastowała z zastanymi podejściami klasycznymi. Jak sam mawiał: „Gdy zabieramy się do rozwiązania problemu geometrią nieeuklidesową, nie się- 14 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 43n. 27 czerwca 1988 roku na konferencji poświęconej 15 Por. M . Kending,^! memoir. Alfred Korzybski & His semantyce ogólnej na Uniwersytecie w Yale w 50. rocznicę Work, Lakeville 1950, www.time-binding.org. 16 Por. referat Ch. Schuchardt, The Institute of General założenia Instytutu Semantyki Ogólnej, dostępne na www.time-binding.org. Semantics; A brief historical survey, zaprezentowany BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego gamy po postulaty euklidesowe. Narobilibyśmy wówczas bałaganu" . O Korzybskim rzadko kiedy mówiono neu­ tralnie. Uznawano go za świetnego i wpływo­ wego oratora-nauczyciela albo nawiedzonego przywódcę pseudonaukowej sekty. On sam za­ biegał o to, aby jego nauki były dostępne dla wszystkich - na seminaria bowiem zapisać się mógł każdy. Ogólna metoda ewaluacji powinna się sprawdzać i działać u każdego niezależnie od wykształcenia czy zainteresowań, inaczej nie jest wystarczająco dobra. Profesorowie, doktorzy, psychiatrzy, artyści, badacze, młodzi studenci, biznesmeni, pracownicy społeczni itd. uczęsz­ czali na jego wykłady. Niektórzy uczyli się SO intelektualnie, znali reguły, terminologię i tech­ niki, ale nie potrafdi wdrożyć ich w praktykę życia, natomiast wielu poznanie przychodziło powoli, z czasem. Za Kendigiem pozwolę sobie zacytować list od pewnego psychiatry wysłany do Korzybskiego w kwietniu 1950 roku, j u ż po jego śmierci: prawie trzyletniego dziecka, które zapytane, dlaczego zrobiło to czy tamto, odpowiada: «Po prostu to zrobiłem» (...). Piszę, by powiedzieć, że czasami niektórym rzeczom zajmuje trochę czasu, nim zaskoczą" . 17 „Drogi Hrabio Alfredzie: Wydaje mi się, że winny jestem przeprosiny, głos wdzięczności i wyjaśnienie. Jak może so­ bie przypominasz, w lecie 1939 roku po raz pierwszy usłyszałem o Semantyce Ogólnej. (...) Załapałem kwestię «korowego» aspektu [werbalnego] teorii, ale z jakiegoś powodu ta «wzgórzowa» część [zmiana w życiu, czuciu] całkowicie mi umknęła. Jednak w ostatnich miesiącach coś się stało. Dopiero teraz Zciczy«odczuwać», że SO nici \y sobie coś, potrzebuję i co może pomóc. Jakie jest tego tłumaczenie, nie wiem - wszystko, co mo^c powiedzieć, to przytoczyć odpowiedź mojego 17 M . Kending,^! memoir: Alfred Korzybski & His Work, 18 Oprócz słów uznania i pochwał zdarzały się i opinie krytyczne. Kwestionowały one stworzo­ ny przez Korzybskiego system z różnych stron. Jedne rozbijały się o złe zrozumienie jego postu­ latów i nieodpowiednią interpretację twierdzeń, inne natomiast celowały trafnie i stawiały inte­ resujące pytania. Do ciekawych głosów należy opinia R.E. Kenyona , który zauważył pewne skrzywienie systemu. Zwrócił on uwagę na fakt, że jednym z głównych celów Instytutu Semanty­ ki Ogólnej jest prowadzenie kursów metodologii SO, aby uczyć ludzi myślenia zgodnego z teorią. Nie wprost zawiera się tu założenie, że SO dys­ ponuje lepszą metodą ewaluacji niż inne zastane systemy. Skrzywienie teorii polega na tym, że promując współpracę, dzielenie się wiedzą (co usprawnić ma wiązanie-w-czasie), dyscyplina formułuje pozytywne postulaty, mówiąc, jak być powinno. Dalej, kładąc nacisk na współpracę i interakcję międzyludzką, wkracza w obszar rozważań etycznych i skaża ją preskryptywnością swoich postulatów. Co w sytuacji, gdy ktoś nie zechce współpracować lub dzielić się wiedzą i zaneguje tym samym wiązanie-w-czasie? We­ dług SO takie osoby „kopiują zwierzęta", po­ wstrzymują postęp wiązania-w-czasie, działają „niezgodnie ze zdrowym rozsądkiem" (unsane) . Niebezpieczna jest nauka, która swoim językiem odbiera status człowieczeństwa tym, którzy nie chcą myśleć podług jej reguł. I po­ mimo to, że nie można zarzucić Korzybskiemu 19 20 19 Por. R.E. Kenyon, Some „biases" Lakeville 1950, www.time-binding.org (przekład własny), 1973, www.xenodochy.org. 12.02.2008. 20 18 Ibid. W) BARBARZYŃCA of General Semantics, Por. A. Korzybski, Manhood of Humanity, New Jersey 1924. PD08 95 �Pawet Kamiński 96 jakiejś merytorycznej ekstremalności, to jednak gdzieś między wierszami daje się wyczuć meto­ dologiczną nachalność SO. Krytykowano go również za nieuprawomocnione rozszerzenie znaczenia słowa „natural­ ny", gdy pisał o naturalnym porządku ewaluacji. Kenyon uważał, że tylko o „połowie" teorii Korzybskiego można powiedzieć, że była natu­ ralna - chodziło o aspekt abstrahowania, jednak zboczył z drogi nauki, gdy zaczął uczyć swojej teorii w kontekście usiłowania poprawy naszego „naturalnego" porządku abstrahowania poprzez rozwinięcie orientacji ekstensjonalnej kosztem orientacji intensjonalnej. Przyjął on tym samym pewną teorię „prawdy", a następnie uczył, jak „usprawnić" nasze funkcjonowanie. Dzisiaj wie¬ my j u ż i postęp w badaniach nad sztuczną inteligencjątez to potwierdza że ludzkie poznanie wymaga skoordynowanego balansu procesów zachodzących na linii góra — dół (intensja) i dół - róra (ekstensia) Wiadomo tez ze zmienny charakter wiedzy wymaca nawet l e k k i e g o prze wazania nrocedur myślenia intensionalne.ro 7wiazane to ,est z sytuacami nrzvimowania nowvch informacii które zmieniaia nosiadana dotvchczas wiedze 'nrzekonanie Natomiast adv K o L b . k i a r a ł , L v ć nrientarii rk.trJJ rvorzyosKi zaczai uczyć ^orientacji ekstensjonaine jako „naturalnego porządku ewaluacji, przestał Dyc obiektywny, opisowy, a tym samym i naukowy, omyst ze orientacja ekstensjonalna jest lepsza od intensjonalnej, to z pewnością dziedzictwo pozytywizmu logicznego, zakła­ dającego ze jedyną dobrą wiedzą jest ta, która przyszła do nas przez zmysły. Najbardziej znaną krytyką SO jest praca filo­ zofa Maksa Blacka z 1949 roku Korzybski's Gene­ ral Semantics, wydrukowana w jego książce Lan¬ guage and Philosophy: studies in method (1949). 21 7 7 Wielu krytyków Korzybskiego czerpie z niej inspiracje nawet dzisiaj, dając tym samym wyraz i dowód wpływu, jaki SO wywarła na życie inte­ lektualne Ameryki. Martin Gardner w 1993 roku w liście do wydawcy magazynu „ Skeptical Inqu­ irer" tak pisze o skutkach, jakie przyniosła kryty­ ka zawarta w książce Blacka na rozumienie SO: „Niewiele pozostaje z teorii Korzybskiego poza hipotetyczną neurologią podpartą dogmatyczną metafizyką" . Korzybskiemu zarzucano sekciar­ stwo i pseudonaukowość. Słuchaczy omamiał z pozoru naukowo brzmiącymi terminami, dając nadzieję i obiecując receptę na zdrowe myślenie. Prawdą jest, że oparł on większość twierdzeń swoiei teorii na zagadnieniach psychiatrycznych i psychologicznych Miał tez okazję w latach dwudziestych X X wieku pracować z chorymi psychicznie w Szpitalu św Elżbiety w Waszvnotonie pod nadzorem psychiatry Williama Alan sonaWhitea. Wtedv to zaproponował SO iako 22 orólna teorie zdrowia psychiczne™ co miało ia czynić teoria nsychoteraneutyczna R v l i e d n a k n a tvleostroznv hvnodkreslic iz SO nieiest nodei ś L m medvr J L a iedvnie . a n n h i L J ™ sciem medycznym a jedynie zapobiegawczym edukacyjnym . jednak po śmierci korzybskie­ go w i y u roku i n e American journal ot i sycniatry opublikował jego nekrolog, w którym nazwano go „wielkim nauczycielem , w pełni uznając jego status jako naukowca. Inny głos zarzucający Korzybskiemu scjentyzm i dyletanctwo pochodził spod pióra Anatola Rapporta . Wskazywał on jako problem sformu­ łowania dotyczące neurologii, gdzie źle używane terminy miały jedynie stwarzać wrażenie nauko­ wości. Poglądy Korzybskiego dotyczące koloidów (a o to właśnie chodziło w powyższej krytyce) zbadał jednak naukowiec Jeffrey A. Mordkowitz i doszedł do wniosku, że mimo iż w dzisiej 5 24 25 21 Por. ibid. 23 Por. A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit. 22 B.I. Kodish, Contra Max Black: An Examination of „The 24 Patrz: A. Rapport, Semantics, Nowy Jork 1975. Definitive Critique" of General-Semantics, [w:] ..General 25 Semantics Bulletin", 1997, nr 64. logy, [w:] ..General Semantics Bulletin", 1990 (55), s. 86-89. Patrz: J. Mordkowitz, Korzybski, Colloids and Molecular Bio­ BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego szej biologii nie używa się j u ż pojęcia koloidów, to twierdzenia Korzybskiego na ich temat wydają się zgodne ze stanem wiedzy w tamtym czasie (1933). W ocenie Mordkowitza strukturalny punkt widzenia Korzybskiego, pomimo zmian w terminologii i postępu nauki, nie wymaga re­ wizji. Jak zauważa on dalej: „ ( . . . ) nowe dyscy­ pliny biologii molekularnej (...) są rozwinięciem i rozbudowaniem chemii koloidalnej lat 20. i 30., a nie zaprzeczeniem danych, na których Korzybski oparł swoje sformułowania" . 26 Korzybski popełnił błąd, nazywając stworzo­ ną przez siebie teorię semantyką ogólną. Krytyka wielu osób związana jest ze złym zrozumieniem terminu „semantyka". Na przykład niewłaściwie interpretuje się SO jako formę semantyki skupia­ jącej się na znaczeniu językowym. Korzybskiemu chodziło o coś innego. Chciał on stworzyć fundament „nauki o człowieku". Sformułował SO jako ogólną teorię ewaluacji, a użycie ter­ minu „semantyczny" na przykład w „reakcjach semantycznych" wydaje się synonimiczne ze słowem „ewaluacyjny". Ewaluacyjne czy semantyczne reakcje (wiązane przez Korzybskie­ go z neurologicznymi odpowiedziami organizmu-jako-całości-w-środowisku) me dotyczyły jedynie słów CZ V innych symboli. Reakcje se mantyczne iako reakcie znaczące wiaza sie z wv darzeniami psychologicznymi Zaangażowane sa w to aspekty intelektualne emocionalne f, ztlomczne i fizvko chemiczne k t ó r e sa n i e r o z dzielne D l a t e g o SO m a do c z y n i e n i a z czvmś w i e c e , n i z tvlko ,ezvkowvm niedostosowaniem c z v i e z v k o w v m „ s n r a w n i a n i e m Z a i m n i e sie ona r a ł v m L . a r e m Ind.kieao . a r h o w a n i a łaLie caiym ooszarem ludzkiego zacnowama łącznie z nauką matematyką, jako studium reakcji ewa­ luacyjnych natomiast usprawnianie nawyków językowycn wydaje się dobrym, ale mejedynym, sposoPem umożliwiającym zmiany reakcji seman tycznych. 26 Ibid., s. 88. W) PD08 Następna, często spotykana, linia zarzutów związana jest z przekwalifikowywaniem niearystotelizmu S O na antyarystotelizm. Przytacza się tu krytykę teorii sylogizmu Korzybskiego. Jednak zapomina się, że wcale nie postuluje on odrzucenia logiki sylogizmu. Odrzuca tylko „po­ stulat unikatowości reprezentacji podmiotowopredykatywnej" , na której oparta jest logika sy­ logizmu. Uważał on, że pewne decyzje niższego rzędu wymagają dwuwartościowej orientacji. 27 Korzybski zwrócił uwagę, że prawo tożsamości, A jest A, może być interpretowane, jak następuje: wszystko jest identyczne lub takie samo pod każ­ dym względem z samym sobą. Arystoteles i jego uczniowie twierdzili, że gdy coś podlega zmia­ nie, jakaś podstawowa „substancja" tego czegoś musi pozostać bez zmian . Z arystotelesowskiego punktu widzenia proces gromadzenia wiedzy to odnajdywanie „esencji" natury tej podstawo­ wej substancji, którą m o ż n a wyrazić definicją. Korzybski zaprzeczył sprawdzalnemu istnieniu takiej niezmiennej substancji. Interpretował on odkrycia nauk przyrodniczych jego czasów jako sugeruiace procesualny charakter wszechświata w którym zviemv. Tak wiec mc me iest z momen ' tu na moment identyczne pod każdym względem nawet z samym soba. W tvm herakliteiskim orzepływie wiecznych zmian poiawiaia sie jedynie obserwowane regularności Istnieie podobieństwo struktur nie iednakowość. Wiedza z kolei iestem 28 nirvcznvm odna,dvwaniem teao nodohieństwa Zanrzeczenie idei tożsamości nrzez Korzvhskieao zwiazaneiestwiec z rozhieznościami z teoria Arv _ . t o t l . a w noH,tawowvrh .a W n i a r h K o r i h l i stoteiesawpodstawowycnzaiozeniacmrvorzyDSK. uznał, ze tożsamość jaKo aosoiutna jednaKowosc pod Każdym względem me istnieje, w tym sensie, mimo ze m o ż e m y traktować je jako równowarto­ ściowe, A me jest A. INapisane na kartce papieru drugie A rozm się od pierwszego koordynatami czasoprzestrzennymi i rizycznym make-upem. 27 BARBARZYŃCA 97 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 92. �Paweł Kamiński 98 To nie oznacza, że Korzybski odrzuca A = A lub 1 = 1, traktując je jako jakieś iluzje. Postrzegając logikę i matematykę jako formy ludzkiego zacho­ wania angażującego reakcje semantyczne, inter­ pretuje on „ = " jako wskaźnik równowartości, który jest wyrazem umowy ludzkiej - zgody na ignorowanie różnic. Tak więc prawo tożsamości zastąpione jest w systemie niearystotelesowskim prawem równowartości. Korzybski odrzucił nie logikę dwuwartościową, a jedynie dogmatyczną, nieelastyczną dwuwartościową orientację, do któ­ rej ona prowadziła. Natomiast przyszłość widział w logice wielowartościowej Łukaszewicza wyrażo­ nej w kategoriach kontinuum i stopniowalności, w których i logika dwuwartościową miała swoje miejsce, stanowiąc pewien moment systemu. M . Kending w A memoir: Alfred Korzysta & His Work uwaia, że najciekawsze sformułowa­ nia Korzybskiego dotyczą neuro-lingwistycznych i neuro-semantycznych środowisk (oraz zaanga­ żowanych w nie mechanizmów neurologicznych) wyprowadzonych z teorii wiązania-w-czasie, co wprowadza podejście psycho-kulturowe na inny poziom rozważań, ukazując wyraźnie mechani­ zmy warunkowania kulturowego. Miało to dopro­ wadzić do uproszczenia i ujednolicenia założeń antropologii kulturowej, psychiatrii, empirycz­ nych nauk społecznych itd. Niezależnie od tego, j ak potoczą się dalej spo­ ry wokół SO, wiele z tego, o czym pisał Korzyb­ ski, przeniknęło do naszej kultury myślenia. W pewnym sensie zaczynamy rozumieć twierdze­ nia z 1933 roku. Niech świadczy o tym chociaż­ by wzmagające się zainteresowanie problemem relacji ciało - umysł (ogólniej funkcjonowaniem mózgu) czy rosnąca świadomość tego, że wszyst­ kie aspekty naszego życia są o wiele głębiej z sobą powiązane, niż nam się z początku wydawało. Charakter kontaktu ze środowiskiem, atmosferą, powietrzem i wodą, innymi formami życia, na­ szym środowiskiem chemicznym i jeszcze wie­ loma innymi zjawiskami, które ujawnienia ocze­ kują, stał się obiektem skupienia naszej uwagi. W swojej książce The Moral Collapse of the University: Professionalism, Purity and Aliena­ tion Bruce Wilshire opisuje szkolnictwo wyższe w Ameryce X X wieku. Jego analiza wskazuje na możliwe powody akademickiego ostracyzmu, na który skazany został Alfred Korzybski. Po pierwsze, teorię swoją rozwinął on jako „wolno­ myśliciel", nie wyłaniając się z żadnego ośrodka naukowego, który mógłby mu udzielić instytu­ cjonalnego wsparcia. Po drugie, nadając swojej pracy charakter interdyscyplinarny, skazał się na wizerunek intruza-dyletanta czerpiącego bezczel­ nie z zainteresowań i specjalizacji naukowców akademickich, stojących na stanowisku tradycyj­ nych podziałów dyscyplin. Wyłaniające się z tego wnioski dotyczące struktury, ewaluacji, abstra­ howania itd. były w pewnym sensie wezwaniem do autorewizji, które rzucone zostało zastanym tradycyjnym podziałom. Negatywny odbiór no­ watorskich teorii w historii nauki nie jest rzadki, szczególnie jeśli ma się do czynienia z myślą nową, weryfikującą tło, na którym przyszło jej zaistnieć. Dla stojących na barykadach myślenia klasycznego, krytykujących a priori semantykę ogólną, Korzybski miał ulubioną radę: „Nie mów, a zrób" . Jest to jasne ukazanie niewerbalnego charakteru pracujących mechanizmów dyscypliny Korzybskiego - zarówno jej siłę, jak i trudności, z którymi się borykać musiała. 19 30 28 Por. B.I. Kodish, op.cit. 3 0 29 B. Wilshire, The Moral Collapse of the University: Lakeville 1950, www.time-binding.org. M . Kending, A memoir: Alfred Korzybski & His Work, Professionalism, Purity and Alienation, Albany 1990. BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ad73694f5548dc93bc68a963ae8670.pdf 86f2916cef052a210c0f50024b15be7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5185 Title A name given to the resource Fitzcarraldo/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne s.48-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Karwat, Artur Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Borys Malkin jest etnografem i entomologiem, podróżnikiem i fotografem, naukowcem i kolekcjonerem. Przez ponad czterdzieści lat (1953-1 994) intensywnie podróżował, gromadząc na zlecenie muzeów i uniwersytetów kolekcje etnograficzne i entomologiczne. Stworzył zbiory obiektów etnograficznych liczące około 15 000 egzemplarzy. Badał kultury 42 różnych społeczności Ameryki Południowej. Na 40 000 klisz fotograficznych utrwalił sceny z życia tubylców obu Ameryk oraz nakręcił kilkanaście filmów dokumentalnych. Jest jednym z ostatnich dwudziestowiecznych kolekcjonerów działających w Ameryce Południowej. Jego badania mają szczególną wartość, ponieważ pracował w trakcie wielkich przemian kulturowych, które nieodwracalnie zmieniły charakter tubylczych społeczności. W Polsce jego zbiory etnograficzne można oglądać w muzeach w Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, Warszawie i Szczecinie. �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Panie Borysie, kiedy czytałem Pana biografię, przypomniała mi się historia o pewnym szama­ nie Nawaho. Był on skarbnicę wiedzy swojego płemiema, znał mnóstwo rozbudowanych, wie­ lowątkowych mitów, rytuały i pieśni. Pytany o wybór swego następcy, stwierdził, że nie sposób już znaleźć odpowiedniego ucznia zdolnego to wszystko zapamiętać. Pamięć i pewna wrażliwość zabijane sę przez inny rodzaj wiedzy - szkolny. Pan często zmieniał gimnazja i nie był Pan pry­ musem. Ale sędzęcpo Pana osięgnięciach, szkoła nie zdołała zatrzeć w Panu prawdziwej pasji. Nigdy nie zależało mi na zbieraniu stopni. Je­ żeli jednak mnie coś zainteresowało, to dostawa­ łem dobre oceny. Na ogół było jednak inaczej. A co Pana interesowało najbardziej? Podróże. Namiętnie oglądałem i przeryso­ wywałem mapy, na których Polska była zawsze większa n i ż w rzeczywistości. Dyrektor mojego gimnazjum dostrzegł także moje wyjątkowe za­ interesowanie przyrodą i podsuwał mi do czyta­ nia odpowiednią literaturę. Wtedy też zacząłem zbierać i kolekcjonować owady. Skupił się Pan bezkompromisowo na kilku rze­ czach, które interesowały Pana najbardziej, i po­ płynął Pan przez życie wiedziony pasję. Skęd ona się wzięła? Czy to zasługa wychowania, rodzi­ ny? Robię to, co lubię. W mojej rodzinie nikt nie miał tak egzotycznych zainteresowań. Mój oj­ ciec swego czasu dużo fotografował, ale można powiedzieć, że pierwszym mistrzem był mój nauczyciel Tennenbaum - to on zaraził mnie miłością do owadów. Dużo później znalazłem poparcie dla swoich zainteresowań etnozoologicznych na uczelni w USA. Wydawałem się W) PD08 BARBARZYŃCA 49 do nich szczególnie predestynowany z powodu znajomości przyrody i etnografii, choć nikt po­ czątkowo nie chciał prowadzić takich badań. Przeniosłem się do Minneapolis. Tam zaczęła się moja czterdziestoletnia podróż. Nim jednakzaczęłPan pracować jako wykładow­ ca w Minneapolis, spędził Pan rok zachodniej Afryce. w Do Afryki wybrałem się z moim przyjacielem z Nigerii, którego poznałem w Londynie. Zbie­ rałem owady i robiłem zdjęcia. Potem podróżował Pan po zachodnich Stanach. Pracowałem wtedy na uniwersytecie w sta­ nie Waszyngton. Miałem być inkubatorem dla świeżo wyklutych magistrów i zostać na uczelni. Wolałem jednak podróżować. Mojej pani pro­ fesor powiedziałem, że nie znoszę zimna, więc muszę podróżować. Przemierzaliśmy Góry Ska­ liste. Przede wszystkim skupiliśmy się na wulka­ nicznych Górach Kaskadowych zamieszkałych przez białych osadników i tubylców. Raczej nie odwiedzaliśmy indiańskich rezerwatów. To była wyprawa przyrodnicza - zbieraliśmy owady. Jeździliśmy ambulansem z demobilu. Mieli­ śmy duże zniżki na benzynę jako pracownicy uniwersytetu. Potem dostałem grant z mojego zakładu na pierwsze poważne badania etnogra­ ficzne. Udałem się do Indian Seri mieszkających na Półwyspie Kalifornijskim w Meksyku. Był Pan wtedy niedoświadczonym Jak Pan sobie radził? naukowcem. Było to prostsze, bo nie spodziewałem się, że ci Indianie będą mnie kochać. Zdarzało się, że ktoś był niezadowolony, nie chciał rozma­ wiać. Wtedy ja odpowiadałem tym samym - nie �Wywiad 50 chcesz, nie musisz. Mieliśmy takich kolegów, którzy prowadzili fatalne badania w terenie. Gdy któryś z Indian, w ich mniemaniu, źle się zachował, od razu tracili ducha. Mnie to nie ruszało. Miałem j u ż w końcu za sobą jakiś etap w wojsku. w skrzyniach i podzielone, aby można było je racjonować. Często wracałem też do tych sa­ mych plemion, ponieważ zaprzyjaźniałem się z Indianami. Wtedy oni prosili mnie, żebym przywiózł jakieś konkretne rzeczy, najczęściej broń i haczyki na ryby. Oni, w zamian, dostar­ czali m i eksponaty. Prowadziłem po części han­ del wymienny. Tutaj Borys Malkin zamilkł na chwilę, przy­ mknął oczy i powiedział: Listen you guys! Re¬ member, you are in the army now. We will make Pana mieszkanie nie przypomina muzeum, choć you a grown up man. You play bali with us, we można by się tego spodziewać. play bali with you. Nie zbierałem eksponatów dla siebie, robiłem prezenty innym. We wszystkich armiach świata mówię to samo. Tak. Poza tym pracowałem wcześniej w naj­ większej stoczni w Stanach. Po tej pracy i po służbie w wojsku nie miałem problemów z ba­ daniami w terenie. Byłem też starszy i bardziej doświadczony od moich kolegów. W jaki sposób organizował Pan swoje podróże? Nawiązywałem kontakt i współpracowałem z rozmaitymi instytucjami. Szczególnie czę­ sto wyjeżdżałem na zlecenie Muzeum Historii Naturalnej w Chicago, bo przyjaźniłem się tam z kustoszem. Wybierałem teren i plemię, któ­ re mnie interesowało. Sugerowałem miejsce, w które chcę pojechać. Dostawałem fundusze i udawałem się w teren. To zawsze odbywało się w ten sposób. Bardzo rzadko narzucano mi - za moją zgodą oczywiście - inne plemię niż to, któ­ re ja miałem w głowie. Podróżował Pan zawsze z ogromnym wracał Pan ze zbiorami. Jak to wyglądało ny technicznej? bagażem, od stro­ Dlaczego dziś niewielu ludzi poświęca się tak drobiazgowemu i pracochłonnemu kolekcjoner­ stwu? Istnieją nadmierne ułatwienia. Można dalej jeździć, ale wszystkie potrzebne elementy zała­ twia się na odległość, bez wysiłku. Zmienia się charakter takiej pracy. Czy może Pan powiedzieć kiem pracowitym? o sobie, że jest człowie­ Nie. Jak to możliwe, skoro z taty sumiennością rannością przez tyle lat jeździł Pan po i kolekcjonował? Jak to inaczej nazwać? i sta­ świecie Jestem leniwy. Przez czterdzieści owadowi lat zebrał Pan milion sztuk Owady są małe i bardzo liczne. Wynajmowałem ludzi i płaciłem za transport. Wszystkie zbiory przywoziłem do laboratorium w zakładzie. Sprzęt, żywność były zapakowane Do tego ogromne zbiory etnograficzne wśród lu­ dów, których część zdążyła już do tejpory zniknąć. BARBARZYŃCA nn �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Tak, to prawda, zniknęły one albo zamieniły się w lumpenproletariat dżungli. O Indianach mówi się, że są cywilizowani, kiedy noszą na sobie cuchnący i postrzępiony podkoszulek. Oni w większości pragną czerpać z osiągnięć naszej cywilizacji, nie chcą być izolowani. Czy kiedykolwiek był Pan turystę? 51 odpowiada angielski charakter. Drugie to Sao Paulo, Rzeczywiście, to dwa zupełnie nieprzystające siebie miejsca. Wiem również, że jest Pan snikiem opery. Kolejne przeciwieństwo? do miło- Opera i podróże, wbrew pozorom, nie są od siebie tak odlegle. Muzyka to też podróż. W najprostszym rozumieniu tego słowa - nie. Czy jest Pan niespełnionym Dziś coraz łatwiej jest podróżować, ale mam wra­ żenie, że coraz mniej rozumiemy miejsca i ludzi, do których się udajemy. Czy zgodzi się Pan, ze jest to jakiś paradoks? Tak. Pomiędzy turystą a tubylcem wytwarza się przepaść wynikająca z samej sytuacji. W zor­ ganizowanej grupie zaczynamy bardziej inte­ resować się sobą n i ż otoczeniem. Z tym wiąże się moja krytyczna ocena Margaret Mead, która uważała, że trzeba badać, podróżując grupami, żeby obserwacjami wzajemnie zapładniać swoje umysły. Ja wolę podróżować sam, bo wtedy za­ mieniam się w słuch i wzrok. Widział Pan wiele ciekawych miejsc. Jeśli mógłby Pan wybrać, to gdzie chciałby Pan mieszkać? Mam dwa ulubione miejsca, kompletnie przeciwstawne. Jedno to Anglia, pomimo mo­ jej niechęci do wilgotnego zimna. Bardzo mi {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA śpiewakiem? Kiedy mieszkałem przed wojną w Polsce, dochodziły nas słuchy, że mamy krewną, która zrobiła fenomenalną karierę w Ameryce. Trak­ towałem to jako plotkę, ale kiedy się tam zjawi­ łem, niebawem poznałem tę niezwykłą osobę. Była śpiewaczką operową. Kocham m u z y k ę , więc bardzo często spotykaliśmy się na przed­ stawieniach, na które mnie zapraszała. Mówiła, że mam dobry głos, zaproponowała mi grant i studia muzyczne. Miałem zostać tenorem li¬ rycznym. Kto wie, kim byłbym dzisiaj ? Ale od­ mówiłem, jakoś mi to nie odpowiadało, wolałem podróżować... Przypomina mi to historię Herzoga i jego film Fitzcarraldo. Może występowałby Pan w operze w Manaus, w środku dżungli? Odwiedziłem kiedyś to miejsce, ale wątpię, że mógłbym tam śpiewać. �52 Wywiad 19 1 7 - r o d z i się w Witebsku, na terenie dzisiejszej Biatorusi 19 I 8 - jego rodzina przenosi się do Warszawy 1938 - w y j e ż d ż a do Nowego Jorku 1941 - uczęszcza do szkoty zawodowej w Oregonie 1941 - University of Oregon 1942 - otrzymuje obywatelstwo a m e r y k a ń s k i e 1942 - rozpoczyna czteroletnią stuzbę w o j s k o w ą na terenie Australii i Oceanii 1946-University of Oregon 1947 - Londyn, University College 1948 - w y j e ż d ż a na rok do Afryki 1949 - University of Washington 1952 - p o d r ó ż u j e po zachodnich stanach USA 1953 - rozpoczyna badania w ś r ó d Indian Sen i 40-letnią p o d r ó ż 1957 - otrzymuje stanowisko w y k ł a d o w c y w University of Minnesota 1994 - prowadzi badania w Paragwaju W 2007 roku ukazała się książka Odchodzący świat, d o k u m e n t u j ą c a p o d r ó ż e Borysa Malkina. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ce44bae9aed331230f81a205da242dc.pdf 8983abaabd3ac9924bd2ba5ede6771d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5700 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5299 Title A name given to the resource "Deszczyk pada, rosa sieda po drobnej leszczynie..." / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.123-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kielak, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Absolwentka filologii polskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W ramach programu MNiSW „Diamentowy Grant" realizuje projekt Językowo-kulturowy obraz zwierząt domowych w języku potocznym i polskiej kulturze ludowej, rekonstruując ludowe wyobrażenia zwierząt domowych. Kielak „(Deszczyk stada pada, rosa po drobnej leszczynie... 11 Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu w ludowych pieśniach miłosnych Leszczynę nazywano dawniej zielem miłości i u ż y w a n o jej w „ m i ł o s n y c h stosunkach" - m i a ł a przyśpieszać „zamęście", z b l i ż e n i e , stałe pozy­ skanie kochanka/kochanki, a także rozerwanie s t o s u n k ó w . Wedle rosyjskich w i e r z e ń , chłopiec k ą p a n y w leszczynowym wywarze łatwo pozy­ skiwał w z a j e m n ą miłość dziewczyny . N a obsza­ rze p o ł u d n i o w e j Słowiańszczyzny panna, k t ó r a chciała z a t r z y m a ć przy sobie chłopca, m u s i a ł a u r w a ć latorośl leszczyny i trzykrotnie u d e r z y ć n i ą kawalera po plecach; po wykonaniu tej czynności mogła być pewna, że upatrzony przez nią chłopiec nie spojrzy na i n n ą d z i e w c z y n ę . 1 2 Leszczyna, krzew w y d a j ą c y owoce (orzechy laskowe), jest w polskiej kulturze ludowej sym­ bolem płodności i obfitości, wykorzystywanym w magii p ł o d n o ś c i o w e j oraz przy w r ó ż b a c h doty­ czących urodzaju. Za jej p o m o c ą wzniecano nie­ gdyś „nowy/żywy ogień", rozpalany tradycyjnymi sposobami przez tarcie , podczas „żywego roz­ palania", i m i t u j ą c e g o akt m i ł o s n y ; leszczynowe gałęzie p o j a w i a ł y się n i e g d y ś w wielu praktykach m a j ą c y c h z a p e w n i ć urodzaj . Z a k w i t a j ą c a bardzo w c z e ś n i e leszczyna jest w i ą z a n a z p o c z ą t k i e m nowego cyklu wegetacyjnego . 4 5 6 3 4 1 5 Zob. B. Gustawicz, Podania, przesądy, gadki i nazuy ludowe w dziedzinie przyrody. Cześć-drugi, .Zbiór W k domości do Antropologii Krajowej" 5 1881, s. 206. Zob. ibid., s. 246. Echem tych wierzeń ma być śpiewana na Rusi piosenka: „Czy w lubystku ty kupawsia, szczo ty meni spodobawlia?" Na co chłopiec miał odpowiadać: „Nie w lubystku, ni w liszczyni, spodobawsia ja dziwczyni". Zob. T. A. Agapkina, Leszczina, [w:] N . I . Tołstoj (red.), Slavjansktdrevnost . ttnoUnguistileskij slovar\ t. 3, MieżduLrodnyje otnoszemja, Moskwa 2004, s. 112. t 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA M . Kozioł, J. Szadura, Ogień sobótkowy, [w:] J. Bartmiński, S. Niebrzegowskf (red.), SłJnik stereotypów i symboli ludowych t. 1 Kosmos, cz. 1 Niebo, światła niebieskie, ogteń, kamienie, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1996 s. 289. Leszczynowe gałęzie, zatykane w pole, nie tylko zabezpieczały plony przed zniszczeniem, ale również zapewniały gospodarzowi obfitość tego plonu, Zob. B. Gustawicz eit., s. 245. 6 l i u pierwszego grzmotu symbolicznie otwierającego ziemię i umożliwiającego jej ujawnienie pełni mocy życiowej, grzmotu/który zapoczątkowywał cykl wegetacyjny, gospodarz lesz- 5 W i o s n ą ; t u ż p o u s y s z e n �Olga Kielak 124 W polskim folklorze leszczyna symbolizuje d z i e w c z y n ę , na żeńskość krzewu wskazuje nie tylko skorelowany z nazwą rodzaj gramatyczny, ale r ó w n i e ż rola, j a k ą leszczynowy krzew odgrywa w p i e ś n i a c h ludowych. Leszczyna, kojarzona jednocześnie z p ł o d n o ­ ścią, obfitością i dziewczyną, posiada także sym­ bolikę erotyczną, której nie sposób p o m i n ą ć przy c a ł o ś c i o w y m opisie krzewu . W artykule przyjrzę się bliżej roli, j a k ą krzew odgrywa w polskich ludowych p i e ś n i a c h o miłości. Erotyczną sym­ b o l i k ę leszczyny, o b e c n ą w polskim folklorze, s k o n f r o n t u j ę z w y b r a n y m i m a t e r i a ł a m i etno­ graficznymi p o c h o d z ą c y m i z innych obszarów Słowiańszczyzny. 7 coś uchwytnego, choć nie do k o ń c a określonego. Przy t y m - uniwersalnego" . 9 D o b r o s ł a w a W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k a w swojej książce o ludowej m i ł o ś c i d o k o n a ł a p o d z i a ł u obecnych w p i e ś n i a c h symboli płci, w y o d r ę b n i a ­ jąc dwa szeregi - symboli m ę ż c z y z n y i m ę s k i c h g e n i t a l i ó w oraz symboli kobiety i ż e ń s k i c h genitaliów. D o żeńskich symboli badaczka zali­ czyła m . i n . : rolę, pole, b r u z d ę , z i e m i ę , łąkę, żłób, p o i d ł o , krosno, dzieżę, k o w a d ł o , piec, far­ tuch, koszyk, zapaskę, garnek, kozę, gniazdko, k o k o s z k ę , zamek, las, do m ę s k i c h zaś - pług, radio, ziarno, siewcę, kosę, grabie, kosiarz<łj cepy, konika, wrzeciono, kowala i młot, kota, kozła, wilka, jastrzębia, kogucika, klucz oraz l e ś n i c z e g o . 10 W polskiej kulturze ludowej erotyczne sensy z w i ą z a n e z l e s z c z y n ą zakodowane są przede wszystkim w p i e ś n i a c h . Ludowe erotyki, zdefi­ niowane przez Jerzego B a r t m i ń s k i e g o jako „śpiew k o c h a n k ó w nie z w i ą z a n y c h jeszcze w ę z ł e m m a ł ­ ż e ń s k i m " , są s z c z e g ó l n y m typem ludowej l i r y k i u m o ż l i w i a j ą c y m dawnemu m i e s z k a ń c o w i wsi m ó w i e n i e o miłości. Prosty człowiek, jak pisze Jerzy B a r t m i ń s k i , „o miłości m ó w i wyzbytym pychy j ę z y k i e m starej konwencji, zapomnianym j ę z y k i e m obrazów, paralel, symboli, w k t ó r y m zielona łąka i szumiący gaj oznaczają rzeczy naj­ zwyklejsze w świecie, a równocześnie coś w i ę c e j , 8 W a ż n e miejsce w owym symbolicznym, peł­ nym paralel j ę z y k u ludowej l i r y k i zajmuje lesz­ czynowy krzew, zaś pieśni z „leszczynowej doku­ mentacji" składają się na specyficzny, ludowy obraz miłości. 11 „Postawię leszczynie" W ludowych p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h leszczyna jest ś w i a d k i e m miłości dziewczyny i chłopca, obserwuje ich zaloty. Pod leszczynowym krze9 czynowym kijem czynił znak krzyża nad każdą kupą zboża - wówczas można było mieć pewność, że zboże wymłócone w spichlerzu nie zepsuje się. Zob. M . Toeppen, Wierzenia mazurskie, „Wisła" 4, 1892, s. 777. 7 8 Pełny opis leszczyny znajduje się w mojej pracy ma­ gisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. S. NiebrzegowsL-Bartmińskiej, Zob. O. Kielak, Jezykowo-kulturowy obraz krzewów w polszczycie potocz­ nej i ludowej, Zakład Tekstołogii i Gramatyki Współ­ czesnego J ę t k a Polskiego IFP UMCS, Lublin 2013, praca niepublikowana. J. Bartmiński, „Jaś koniki poił". Uwagi o stylu erotyku ludowego, „Teksty" 2 1974, s. 16. ja konie w zielonej 10 Ibid., s. 12. Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII-XX w eku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1991, s. 161. t 11 Wykorzystywane w artykule pieśni stanowią część do­ kumentacji opracowanego przeze mnie hasła leszczy­ na, które w przyszłości ukaże się w lubelskim Słowniku stereotypów i symboli ludowych (red. J. Bartmiński i S. Niebrzegowska-Bartmińska), z któ ego metodologii k o r z y s t l . Hasła opracowane zostały za pomocą defi­ nicji kognitywnej, mają dwudzielną budowę: składają się z e k s p l i S i (uporządkowanej w bloki tzw fasety) oraz dokumentacji (uporządkowanej gatunkowo) BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu wem kochankowie z pieśni szukali i n t y m n o ś c i , w gęstej leszczynie bowiem m o ż n a się było u k r y ć , np. przed wzrokiem i n n y c h . K s i ą d z Bernard Sychta w Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej z a n o t o w a ł nawet czasownik n a z y w a j ą c y czynność „krycia się, zwłaszcza w leszczynie" lescec są . 12 125 W t e k ś c i e p i e ś n i z ł a m a n i e leszczynowego krzewu przez piorun w y r a ż a p o ś r e d n i o akt m i ł o ­ s n y - z ł a m a n i e s y m b o l i z u j ą c e j żeńskość leszczyny jest obrazowym przedstawieniem z ł a m a n i a dziew­ częcej cnoty. W e d ł u g polskich w i e r z e ń pioruny nie uderzały w leszczynę, p o n i e w a ż krzew ten udzielił schronienia Najświętszej Matce ucieka­ jącej przed k r ó l e m Herodem do E g i p t u . 15 W p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h pod leszczyną siadają J a s i e ń k o z Zosią: Hej w lesie, w lesie pod sosną, siedział Jasieńko ze Zosią. Hej, dobrze im tam siedzieć było, dopóki słońce świeciło. A jak słoneczko zagasło pójdziem, Zosieńko, za miasto. Iposzli sobie drożyną, i usiedli pod leszczyną . 15 Tutaj też Janek z L u c y n ą spędzali miłe wie­ czory do czasu, aż zza lasu wyszła chmura i piorun strzelił w leszczynę: Oj, leszczyno, leszczyno, pod leszczyną jawory, Janek ze swą Lucyną spędzał słodkie wieczory. (...) Wtem się burza zerwała piorun strzelił w leszczynę, za rączkę go schwyciła: Ratuj, Janku, bo zginę . 14 12 13 14 B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury lu­ dowej, t. 2, Ossolineum, Wrocław 1968, s. 360. Jerzy B a r t m i ń s k i u w a ż a , że aby z r o z u m i e ć symboliczny j ę z y k pieśni, należy znać poetycki kod za p o m o c ą którego została zaszyfrowana bez jego z n a j o m o ś c i n a k r e ś l o n e przy pomocy kodu obrazy pozostaną jedynie prostymi rekwi­ zytami, nie reprezentując niczego innego poza s o b ą . Ludowa p i e ś ń często p o m a g a ł a sobie rekwizytem, k t ó r y - w e d ł u g lubelskiego badacza - zastępuje części ciała k o c h a n k ó w i jest w y k ł a d ­ nikiem o k r e ś l o n y c h treści lirycznych . 16 17 M ę s k i e i żeńskie rekwizyty-symbole, zesta­ wione przez Dobrosławę W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k ą , są wzajemnie komplementarne p o d w z g l ę d e m cech i funkcji - narzędzia i przedmioty ostre, w y d ł u ż o n e , zdatne do uderzenia, z a g ł ę b i a n i a i przesuwania p o j a w i a j ą się w opozycji do przed­ m i o t ó w z a o k r ą g l o n y c h i płaskich, p o s i a d a j ą c y c h w g ł ę b i e n i a i otwory; zwierzęta d r a p i e ż n e prze¬ ciwstawiane są swoim ofiarom; wykonawcy czyn¬ ności zaś - obiektom swoich d z i a ł a ń . Dopiero rozpoznanie z n a k ó w składających się na poetycki kod pieśni pozwala odczytać obecne w n i m zacho­ wania seksualne. „ R o z p o z n a n i e źródeł pochodze18 15 E Kotula, Hej, leluja, czyli o wygasających starodaw­ nych pieśniach kolędniczych w Rzeszowska, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1970, s. 351. Wszystkie cytowane w niniejszym artykule fragmenty pieśni podaję z zachowaniem oryginalnej pisowni. J. Bartmiński (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4 Lubelskie, cz. LV Pieśni po­ wszechne, Wydawnictwo Muzyczne „Polihymnia", Lublin 2011, s. 278. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA O ludowych legendach, tłumaczących apotropeiczne właściwości leszczyny pisałam w artykule: O. Kielak, Dlaczego w leszczynę pioruny me bJPolskie wierzenia o leszczynie na tle wierzeń słowiańskich, [w:] M . Gaze, K. Kubacka (red.), Bogactwo językowe i kulturowe Europy w oczach Polaków i cudzoziemców, t. 2, Łódź (w druku). 16 J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 22. 1 7 Zob. ibid.,%. 17. 18 Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, op. cit, s. 162. �Olga Kielak 126 nia tych z n a k ó w i zasad ich organizacji pozwala natomiast dotrzeć do ich prawzoru, do stojącego za t y m i zachowaniami i m o d e l u j ą c e g o je systemu idei" . W tekstach pieśni przy leszczynie Jaś w y g r y w a ł Marynie na fujarce: Zasnęła dziewczyna w lesie pod leszczyną, jechali ulani, brzękali szablami i obudzili ją. Ulani, ulani, dokąd tak jedziecie, zgubiłam wianeczek, może go wieziecie? Wieziemy, wieziemy, ale już niecały, cztery jijołeczki, dwie białe różyczki z niego obleciały ^. Tam pod borem, pod jaworem, tam przy leszczynie Jaś wygrywał na fujarce swojej Marynie, tra-la-la . W p i e ś n i zalotnej dziewczynie z b i e r a j ą c e j w leszczynie orzechy w i l k zabiera wianeczek: 19 20 1 J a s i e ń k o zostawia w zielonej leszczynie konie i „niesie dobranoc" dziewczynie: Ji tak niechcący krzaczkiem ruszyła, śpiącego wilka ze snu zbudziła. Wilk sie obudził, patrzy, że dama, Ańdzia ze strachu zemdlała sama. Ji przyszedł do ni, ściska, całuje ach, ja cieAńdziu, Ańdziu miłuje. Przyszła do domu taka zdyszana, cóż ci, Ańdziu, Ańdziu kochana. Nie życzyłabym żadnej dziewczynie, zbierać orzechy w gęstej leszczynie. Bo w tej leszczynie wilki siadają, grzecznym dziewczynkum wianki zdradzają . Postawię ja konie w zielonej leszczynie, a sam ja zaniosę dobranoc dziewczynie. Dobra nocka, dobra, dziewczyno nadobna. I tobie dzień biały, Jasieńku kochany . 11 W p i e ś n i a c h p r z y w o ł y w a n y c h p o w y ż e j do typowo m ę s k i c h r e k w i z y t ó w należą: fujarka, mało wyszukany rekwizyt, k t ó r y n a l e ż a ł o b y zaliczyć do niskiego stylu ludowego erotyku oraz k o ń , s y m b o l i z u j ą c y m ę s k ą p o t e n c j ę nieopuszczającą p i e ś n i o w e g o kochanka . 22 24 W leszczynie dziewczyna traci n i e w i n n o ś ć wbrew sobie - kochanek wymusza na niej miłość: Typowo d z i e w c z ę c y m p i e ś n i o w y m rekwizy­ tem jest wianeczek, symbol p a n i e ń s k i e j cnoty, dziewictwa (zwłaszcza wianeczek ruciany, folk­ lorystyczny symbol dziewictwa i g ł ó w n y atrybut panny m ł o d e j ) . W pieśni pod leszczyną dziew­ czyna gubi wianeczek, zgubienie wianeczka jest metaforą cielesnej miłości k o c h a n k ó w . W jed¬ nym z tekstów p i e ś n i o w y c h śpiąca pod leszczyną dziewczyna gubi ruciany wianeczek: 19 Ibid., s. 162. 2 0 F. Kotula, op. cit, s. 349. 21 2 2 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 28 Mazowsze, cz. 5, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1964, s. 228. Zob. J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 22. A w lesie, w leszczynie przy drobnej krzewinie stojipastoreczka, malaprzepióreczka. Pastoreczek do nij, ona mu się chroni, za rączkę ją chwyta: cóż tu robisz:- pyta. Daj mi pokój, jak cię proszę, a widzisz, że trzodę pasę. Poczekaj, dziewczyno, zawrócę ci trzody, ale mi musisz dać gębuleńki wprzódf. 23 J. Bartmiński (red.), op. cit, s. 354. 24 J. Bartmiński (red.), „Jaś... ", op. cit, s. 147. 25 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 40 Mazury Pruskie, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1966, s. 323-324. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu Obecny w p i e ś n i p o c a ł u n e k ma p r z y n i e ś ć spełnienie miłości, zwrot „dać g ę b u l e ń k i " m o ż n a t r a k t o w a ć jako eufemistyczne o k r e ś l e n i e aktu płciowego . 26 W i n n e j , mniej wyrafinowanej p i e ś n i , za wyprowadzenie z leszczynowego lasu dziewczyna płaci c h ł o p a k o w i całusami, k t ó r y c h konsekwen­ cją jest pojawienie się na świecie syna: Szedłem sobie raz leszczyno i spotkałem sie z dziewczyno. Ona mówi: Bądź pan łaskaw, wyprowadź mnie z tego łaska. Wyprowadzić to ja mogę, cóż ja za to dostać mogę. Mam ja w domu parę groszy, to ja panu je przy­ niosę. Parę groszy ja nie żądam, za całusem się oglądam. Ja całusa dać nie mogę, bo straciłabym urodę. Gdy ten pierwszy całus dała, to aż w boczku od­ czuwała. Gdy ten drugi całus dała, do szpitala Gdy ten trzeci całus dała, to się syna pojechała. doczekała . 27 127 sem . D o b r o s ł a w a W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k a pisze, że zwykle większa a k t y w n o ś ć w ludowym ero­ tyku przypisywana jest mężczyźnie - pojawia się on pod postacią narzędzia lub sprawcy, cechuje go r u c h l i w o ś ć i d y n a m i c z n o ś ć ; k o b i e t ę zwykle kojarzy się z p a s y w n o ś c i ą - jest obiektem, ofiarą, postacią s t a t y c z n ą . 29 30 W zamieszczonych p o w y ż e j tekstach p i e ś n i o ­ wych kochankowie działają - chłopak „ w y g r y w a na fujarce" dziewczynie, „ p o z o s t a w i a konie" w leszczynie i „niesie dobranoc" kochance, zmu­ sza ją do p o c a ł u n k ó w , ułani o d d a j ą kobiecie zna­ leziony wianeczek, w i l k go zabiera - a wszystko to dzieje się w miłosnej przestrzeni, której wyznacz­ nikiem jest gęsta leszczyna. M o t y w u m i ł o s n y c h uciech w leszczyno­ w y m krzewie m o ż n a szukać r ó w n i e ż w folklo­ rze Słowian wschodnich . W u k r a i ń s k i c h pie­ ś n i a c h pojawia się motyw „orzechowej karczmy" („opexoBafl K o p ™ a " ) , w której u r z ę d u j e p i ę k n a gospodyni. Karczma ta ma b y ć miejscem weso­ ł y m , p e ł n y m hulanek i pozamałżeńskiej m i ł o ś c i . 31 32 W pieśni zalotnej i balladzie pod leszczyną dziewczynę spotyka „przygoda", „nieszczęście", dochodzi do niechcianego przez n i ą zbliżenia: Wlescynie w gęstej krzewinie, stała się przygoda, przygoda jednej dziewcynie. A co ci dziewcyno, co ci łezki płyną, a cy ja to winien, winien, niescęściu twemu?™. W e d ł u g Jerzego B a r t m i ń s k i e g o miłość opie­ wana w ludowych erotykach nie jest stanem, bezruchem - przeciwnie, m i ł o ś ć z ludowych pieśni jest dzianiem się, dynamicznym proce- Erotyczną s y m b o l i k ę leszczyny niesie ze sobą znana we w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i m folklorze, lubiana przez dzieci i młodzież gra, nazywana ilmep. Polega ona na t y m , że w ś r o d k u o k r ę g u tworzonego przez dziewczynki/panny siedział chłopiec/kawaler - t z w i l n r a y p , Kanep lub i l i n a , u o s a b i a j ą c y w ę ż a lub i n n ą istotę chtoniczną. Dziewczynki/panny chodziły dookoła chłopca/ 33 2 9 Zob. J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 13. 3 0 Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, op. cit, s. 161. 31 26 J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 15. 2 7 J. Bartmiński (red.), op. cit, s. 358. 28 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, Insty­ tut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław 1964, s. 119. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 3 2 3 3 Zob. P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, prze­ sąd, znaczenie, PWN, Warszawa-Wrocław 1998, s. 275. T A . Agapkina, Leszczina, op. cit., s. 111. Nie bez powodu Jaszczur uosabiać miał węża, który w kulturze uważany jest za symbol Mierny, zaś „falliczny kształt węża przyczynił się do zestawiania go �Olga Kielak 128 kawalera i śpiewały pieśń o Jaszczurze s i e d z ą c y m w leszczynowym krzewie , g r y z ą c y m orzechy i s z u k a j ą c y m sobie żony: W zielonym gaiku kamyk na kamyku, orzech na leszczynie, wianek na dziewczynie. 34 Podążając tropem tej metafory m o ż n a się prze­ k o n a ć , że prośba pana, skierowana w pieśni do dziewczyny, nabiera innego sensu: Cnbau, cnbsu. Riąep, B opexoeoM Kycbąe, OpetueHKU Bnpu c a ó e x o n e m b . ó e n y t o pynKy, 3a p y c y t o KOCKy. 3cl MUTiyK) 3a Hej! Wedle młyna rośnie leszczyna, tam orzechy, dla pociechy, zbiera dziewczyna. Zbiera dokoła, bardzo wesoła, zbiera wszędzie, wten pan jedzie i na nią wola. Hej! hej! dziewczyno, piękna malino, niech z fartuszka do klobuszka orzeszki płynąc. nauny. Komopyw 3a n y i ą a , HOOKKy nepcbąem . 3onoma 35 G d y u c i c h ł y j u ż głosy ś p i e w a j ą c y c h p i e ś ń dziewcząt, Jaszczur w s t a w a ł ze swojego miejsca, łapał j e d n ą z nich, o k r y w a ł c h u s t k ą i tańczył z p a r t n e r k ą dopóty, d o p ó k i dziewczyna wraz z p o c a ł u n k i e m nie oddała mu „wianeczka" lub „chusteczki" . W pieśni zalotnej J a s i e ń k o „scypie orzechy" z leszczyny i sypie je dziewczynie w kieszonkę: Jasienekpuka-Marysi suka po tej drobnej lescynie, orzeski scypie, w kiesonke sypie swej nadobnej c 36 Związek leszczyny z t e m a t y k ą miłosną leży prawdopodobnie u podłoża rosyjskiego zakazu r ą b a n i a leszczynowego krzewu - w przeciwnym razie dziewczyny nie p o k o c h a ł y b y młodzieńców, a baby - c h ł o p ó w („napHeM fleBKM He 6 y f l y T nioÓMTb, a 6a6bi M ) O K J I K O B " ) . 3 7 „Orzech na leszczynie, Jednym z r y s ó w ludowego erotyku, zgodnie z założeniami Jerzego B a r t m i ń s k i e g o , jest swo­ isty demokratyzm ludowej pieśni, w której rola kobiety jest tak samo znacząca, jak rola mężczy­ zny . P i e ś n i o w a kochanka nie zawsze jest bierna, czasami przejmuje i n i c j a t y w ę . W pieśni niewie­ ściej dziewczyna prosi Jasia, aby ten przyniósł jej „orzecha", k t ó r e g o nazywa swoją pociechą: 41 wianek na Jasiu mój jedyny, przynieś mi leszczyny, przynieś mi orzecha, to moja pociecha . dziewczynie" 41 W p i e ś n i a c h owoce leszczyny, rosnące na niej orzechy, w p i s u j ą się w k o n s t r u k c j ę paralelną: z męskim organem płciowym"; zob. P. Kowalski, op. at.,s. 581. W wielu kulturach zajmuje także ważne miejsce w kultach płodności; zob. ibid. 3 4 Choć istnieje wiele wariantów tej gry, miejscem Jasz­ czura zawsze jest leszczynowy krzak, zob. T.A. Agap^,Leszczina,op.cit,s.\\2. 38 39 4 0 S. Dąbrowska, Wieś Żabno i jej miejszkańcy czenie), „Wisła" 5 1904, s. 332. (Dokoń­ J. Ligęza, S. M . Stoiński (red.), Pieśni ludowe z polskie­ go Śląska, t. 2, Polska Akademia Umiejętności, Kra­ ków 1938, s. 68. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 27 Mazowsze, cz. 4, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1964, s. 171-172. 35 P P * T A . Agapkina, Leszczina, op. cit., s. 112. 'Ibid.,s. 112. 4 2 S. Udziela, Lud polski w powiecie Ropczyckim w Gali¬ ^ _ „zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" 15 1891, s. 89. a 2 > BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu 129 W innych tekstach dziewczyna, k t ó r a zagnie­ ko; Stoi drzewo włochate, w a ł a ukochanego, zastanawia się, z k i m będzie „zbierała orzeszki": a we włochatym w gładkim - słodko, znajduje się w nas (THM gładko, słodycz 41 Metra, T I O M M Metra, no;ie3aii Ha M C H H : Ha MHe ecTb MOXHaTKa, B MOXHaTKe raa^Ka, B Szeroka leszczyna nisko się kłaniała, raa^KOH oia^Ko; z kimże te orzeszki ja będę MOXHaTOM-TO ITiaflKO, a B maflKOM-TO OiaflKO, zbierała. flepeBO MOXHaTO, B npo 3Ty oiacTb H y Hac ecTb CHacTb) . Od serduszka swojego zagniwałam lubego, od serduszka swojego zagniwałam CTOHT 48 lubego . 45 M o t y w dawania o r z e c h ó w popularny jest zwłaszcza w folklorze rosyjskim - zwykle stoją „Deszczyk pada, rosa siada po drobnej leszczynie" za n i m seksualne lub ś l u b n e zamiary d a j ą c e g o . 44 W W s ł o w i a ń s k i m folklorze laskowe orzechy związane są z płodnością. N a dawnym weselu p i e ś n i a c h na leszczynę „pada", „kropi", „roni", „idzie", „ p o k a p u j e " , „szumi" deszcz: u k r a i ń s k i m pieczono o b r z ę d o w e ciasto, tzw. zopiuiKi ( u k r a i ń s k i zopix to „orzech"), które cza­ sami przynoszono m ł o d y m t u ż po nocy p o ś l u b ­ n e j . N a B a ł k a n a c h i s t n i a ł zaś zwyczaj obsy­ pywania n o w o ż e ń c ó w orzechami - ten sam Descek pada, rosa siada po drobnej lescynie kochaj ze mnie mój Jasieńku scerze nie zdradliwie. Nie zdredliwie, nie skodliwie, widzi Bóg na niebie; nie zdredzilem jesce żadnej, nie zdradzę i ciebie®; 45 46 zwyczaj w y s t ę p o w a ł u S ł o w i a n wschodnich, ale zamiast orzechami, m ł o d y c h obsypywano ziar­ nem. Z a r ó w n o ziarno, jak i orzechy p e ł n i ł y j e d n a k o w ą funkcję - m i a ł y z a p e w n i ć m ł o d y m ż y w o t n o ś ć i o b d a r z y ć licznym potomstwem. Szumi deszczyk, szumi deszczyk po drobnej leszczynie. Powiedzże mi ty dziewczyno czy mnie kochasz czy nie? . 0 Na leszczynę „ p a d a rosa", „siada słońce": Deszczyk pada, pada rosa po leśnej leszczynie, powiedz szczerze, kawalerze, czy mnie kochasz, czynie? ; W rosyjskich zagadkach o leszczynowym krze­ 1 wie m ó w i się za p o m o c ą terminologii związanej z kobiecym c i a ł e m , przy opisywaniu czynno­ Słońce siada, rosa pada po drobnej lescynie, ści zbierania orzechów wykorzystywana jest zaś kochaj-ze mnie a nie zdradzaj, kochaj dworzaninie. metaforyka seksualna: 4 1 Gnij mnie, lam mnie, sięgnij po mnie: na mnie jest kosmatka, w kosmatce gładko, w gładkim - slod- 48 4 9 4 3 J. Bartmiński (red.), op. cit., s. 551. 4 4 Popularna rosyjska pieśń brzmi: Hmo M!HUX, cynun opemKoe M opetuKU-mo ueudy; 45 46 deeyiuKe Lut, xo«emcx, npuuy, opexoe s a n e z o npuuy, 3a 50 npuceamancn... nemeepuK. u d m u u e z o sauyotc Mne Jxo«emcx. 51 ueudy, zob.T.A Agapkina, Leszczma, op. cit, s. 112 Ibid. 52 Ibid. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Słodycz rozumiana nie tylko dosłownie, ale i przeno­ śnie, jako przyjemność, rozkosz, upojenie. Ibid. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 27Mazowsze, op. cit, s. 283. P. Płatek (red.), Albośmy to jacy tacy. Zbiór pieśni Kra­ kowiaków wschodnich i zachodnich, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1976, s. 401-402: W. Gaj-Piotrowski, Kultura społeczna łudu z oko­ lic Rozwadowa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1967, s. 87. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, op. cit, s. 105. �Olga Kielak 130 W pieśniach miłosnych opartych na tym moty­ wie całe zdarzenie jest metaforą aktu m i ł o s n e g o . Padanie, kropienie czy c h o ć b y sam szum deszczu, będącego w kulturze ludowej siłą zapładniającą, ma sprzyjać zbliżeniu m ł o d y c h , sam deszcz zaś symbolizuje męskie nasienie . M ę s k i e nasienie symbolizuje także rosa p a d a j ą c a na leszczynę, krzew o żeńskiej charakterystyce oraz „siadające" na niej s ł o ń c e . Zmoczenie dziewczyny, której symbolem jest leszczyna, przez deszcz „zapowiada symbolicznie jej przyszłe m a c i e r z y ń s t w o " . 53 54 „Oj i polewała się prędko ozwifa" Kasia nic nie robiła, po sadecku chodziła. Oj i polewała suchą lescyneckę, by sięprędko ozwiła. Ozwijaj się lescyna, cóz ja pocnę dziewcynai Oj utraciłam ruciany wianecek - cóżem za to nabyłaś; 56 Spojrzyj ty Kasiu, spojrzyj po ty suchyj łescynie. A jak się ta list suchy ozwinie, to ja się z tobą ożenię. Kasia po sadku chodziła i ciężko sobie westchnęła. A spojrzy, spojrzy po suchyj łescynie, rychłoćji sie ozwiniei Ciężko tobie Kasieńku po sadeńku chodzęcy, a jesce mnie cięży, suchyj łescynie zielony listpuscęcy. Oj i ty sucha lescyna! oj i ja bidna dziewcyna! Straciła ja se ruciany wionek, cóz ja będę znacyla?\ 57 58 by W p i e ś n i a c h zalotnych i m i ł o s n y c h czy w bal­ ladach sucha leszczyna symbolizuje p a n n ę , k t ó r a straciła dziewictwo: 55 Urszula Majer-Baranowska u w a ż a , że zesta­ wienie w p i e ś n i a c h o b r a z ó w deszczu p a d a j ą ­ cego na leszczynę ( s y m b o l i z u j ą c ą d z i e w c z y n ę ) oraz dziewczyny tracącej wianek ( s y m b o l i z u j ą c y dziewictwo) jest n a w i ą z a n i e m do jednego z naj­ bardziej rozpowszechnionych m i t ó w kosmogonicznych o p o w i a d a j ą c y c h o z a ś l u b i n a c h nieba i z i e m i . Wedle tego m i t u dzieło stworzenia z a p o c z ą t k o w a ł kosmiczny akt p ł c i o w y : niebo-ojciec m i a ł objąć z i e m i ę - m a t k ę i o b d a r z y ć j ą z a p ł a d n i a j ą c y m deszczem . suchą leszczyneczkę, W pieśniach uwiedziona dziewczyna „polewa", „szuka", „opatruje", „spogląda", „wygląda" suchej leszczyny - kiedy ta się „rozwinie", „wypuści zie­ lony listek", „ z a k w i t n i e " - w p i e ś n i o w y c h for­ m u ł a c h n i e m o ż l i w o ś c i dopiero wtedy ma w r ó c i ć do niej ukochany. C h o ć dziewczyna „wychodziła nowe trzewiczki", sucha leszczyna jeszcze się nie rozwinęła. Tak jak suchy leszczynowy krzew nie w y p u ś c i zielonego listka, tak i dziewczynie nie wróci panieństwo: 61 53 54 Zob. U . Majer-Baranowska, Deszcz i jego cą funkcja, „Akcent" 4 1986, s. 31. Zob. J. Bartmiński, J. Szadura, Deszcz, [w:] J. Bart­ miński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Słownik stereotypów i symbol ludowych, t. 1 Kosmos, cz. 3 Meteorologia, Wydawnictwo UMCS,Lublin Lublin2012, 2012,s.s. 130. Wydawnictwo UMCS, 55 Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit, s. 36. 56 J. Bartmiński, J. Szadura, op. cit, s. 130. 5 7 Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit, s. 31. 58 zapładniają­ Zob. M . Eliade, Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, tłum. A. Tatarkiewicz, PIW, Warszawa 1970, s. 148. O zaślubinach nieba i ziemi zob. S. Niebrzegowska, Poetycki obraz nieba w „Panu Tadeuszu", [w:] Język polski w szkole dla klas IV-VIII, Kielce 1998, s. 27-31 59 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 2 Sandomierskie, In^ - ° ° g > ° Towarzystwo Ludoznawcze,Wrocław Wrocław 1962, 1962,s.s.144. 144. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, op. cit, s. 125-126. i m 60 s k a r a K l b e r a P l s k i e Zob. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 2 Sandomierskie, op. cit., s. 144; O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łę­ czyco, op. at., s. 125-126; O. Kolberg, Dzieła wszyst­ kie, t. 40 Mazury Pruskie, op. cit., s 521, 340-341; S. Niebrzegowska, Przest ach od przestrachu, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000, s. 55; K. Matyas, Nasze sioło. Studjum etnograficzne, „Wisła" 1 1893, s. 147. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu Ona sie go pytała, skąd go czekać miała. Oj spoglądajże po suchej lescynie, cyli ci sie nie rozwinie! Oj ty sucha lescynal A ja biedna dziewcyna, oj, wychodziła ja nowe trzewicki, a tyś sie nie rozwilł . 1 Zakończenie 131 cie m a ł ż e ń s t w a . Ż y c i e m seksualnym góralskiej młodzieży rządziły r ó w n i e ż niepisane reguły, do k t ó r y c h zaliczano: nieposiadanie dziecka (stano­ w i ą c e g o oczywisty d o w ó d nieprzestrzegania obo­ w i ą z u j ą c e j normy), zachowanie w tajemnicy życia seksualnego oraz zachowanie p o z o r ó w wobec rodziców i s ą s i a d ó w . 66 67 W polskiej kulturze ludowej - podobnie jak i w innych kulturach ś w i a t a - stosunek m i ł o s n y był tematem tabu. O t y m , że kwestia seksual­ ności stanowiła dla ludu temat tabu, świadczą c h o c i a ż b y srogie kary, jakie wymierzano cudzo­ ł o ż n i k o m i m a t k o m n i e ś l u b n y c h dzieci, opi­ sywane przez Henryka Biegeleisena na kartach Wesela *. Przez długi czas za ś w i a d e c t w o respek¬ towania i istnienia normy czystości, zakazują­ cej s t o s u n k ó w p r z e d m a ł ż e ń s k i c h , u w a ż a n y był obrzęd p o k ł a d z i n . 6 64 Z drugiej strony, obowiązująca norma moralna nie zawsze była respektowana, a w o k r e ś l o n y c h sytuacjach istniało społeczne dopuszczenie jej ł a m a n i a , na co w s k a z y w a ł Ryszard T o m i c k i b a d a j ą c y wzory i normy życia seksualnego w tra­ dycyjnych wiejskich s p o ł e c z n o ś c i a c h polskich górali. W e d ł u g Tomickiego n o r m ę z a k a z u j ą c ą w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed ś l u b e m przekra­ czać m o g ł a m ł o d z i e ż , zwłaszcza płci m ę s k i e j , zaś kres swobodzie seksualnej przynosiło zawar- W y m ó g p o m i n i ę c i a milczeniem życia seksu­ alnego oraz zachowania p o z o r ó w wobec społecz­ ności wiejskiej p r z y c z y n i ł się prawdopodobnie do tego, że o stosunku m i ł o s n y m nie wypa­ dało m ó w i ć wprost, lepszym r o z w i ą z a n i e m była ucieczka w rzeczywistość aluzji, p o r ó w n a ń i sym­ boli. W rezultacie, folklor w y t w o r z y ł ogromny repertuar symboli d o t y c z ą c y c h erotyki i seksu , leszczynowy krzew z a j m o w a ł zaś w owym sym¬ bolicznym j ę z y k u miejsce szczególne. N a gruncie polskim erotyczne sensy symboliczne n a j p e ł n i e j w y b r z m i e w a i ą w ludowej pieśni o d w z o r o w u j ą c e j głęboko ukryty sposób widzenia ś w i a t a prostego człowieka. 68 65 Leszczynowy krzew nie jest jedynie przyrodni­ czym elementem tła ludowego erotyku. W ludo­ wych p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h leszczyna stanowi intymne miejsce miłości p i e ś n i o w y c h kochan­ ków, jest niemym ś w i a d k i e m miłości wzajemnej i wymuszonej; pod leszczyną panna traci wia­ nek (dziewictwo). W ludowej wizji ś w i a t a cały Kosmos żyje i jest człowiekowi ż y c z l i w y - ten 69 6 6 K. Matyas.op. cit.,s. 147. H . Biegeleisen, Wesele, Nakładem Instytutu Stauropigjjańskiego, Lwów, 1928, s. 13-16. 64 Zob. R. Tomicki, Norma, wzór i wartość w życiu seksu­ alnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce, „Et­ nografia Polski' ! 1977, s. 49. Interpretację pokładzin jako sprawdzianu czystości panny młodej podważył L. Stomma (Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza struktu­ ralna, Etnografia Polski" 1 1975, s. 51-64), podważa ją także w swoim artykule R. Tomicki. 7 65 Zob. ibid., s. 55. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 67 6 8 6 9 Zob. ibid., s. 56-57. Jednostka stawała się wówczas „pełnoprawnym członkiem grupy, uzyskując szereg nie posiadany^ poprzednio praw, ale równocześnie tracąc przywilej ł a j a n i a normy", zob. ibid., s. 56-57. Zob. ibid., s. 62-63. Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit., s. 36 J. Bartmiński, „Niebo sie wstydzi". Wokół ludowego pojmowania ładu świata, [w:] M . Graszewicz, J. Kolbuszewski (red.), Kultura, literatura, folklor. Prace ofiarowane Profesorowi Czesławowi Hernasowi w sześćdziesięciołecie urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988, s. 99. �Olga Kielak 132 szczególny sposób konceptualizowania leszczyny przez m i e s z k a ń c ó w wsi sprawia, że krzew potrafi w s p ó ł o d c z u w a ć z p o z b a w i o n ą cnoty dziewczyną. Posługiwanie się „leszczynowymi metaforami" pozwala w piękny, pozbawiony w u l g a r n o ś c i spo­ sób m ó w i ć o akcie m i ł o s n y m , k t ó r y w ludowych w y o b r a ż e n i a c h przybiera postać ł a m a n i a leszczy­ nowego krzewu przez piorun, zrywania leszczyno­ wych orzechów, padania deszczu, osiadania rosy bądź słońca na drobnej leszczynie. P r z y w o ł y w a n e przeze mnie m a t e r i a ł y etno­ graficzne, pochodzące z t e r e n ó w polskich oraz z innych obszarów Słowiańszczyzny, u p r a w n i a j ą do stwierdzenia, że symboliczny kod u ż y t y do budowy pieśni nie jest przypadkowy. J ę z y k ludo­ wej pieśni m i ł o s n e j respektuje kulturowe charak­ terystyki leszczyny obecne w polskim, czy szerzej, s ł o w i a ń s k i m folklorze. „Rain is falling, dew is settling on the smali hazel leaves..." The erotic symbolism of hazel bush in folk love songs In Polish folklore hazel bush symbolises fertility. It is also associated with abundance and the figurę of the girl. Hazel bush is also a part of erotic symbolism that finds its fullest expression in folk songs. The author of this article ponders the role of hazel bush in Polish folk love songs. Its erotic symbolism, noticeable in Polish folklore, was juxtaposed to selected ethnographic materiał from other Slavic regions. BARBARZYŃCA l (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c6f22ad2b039b5263494a430ff9ab55.pdf 0af851b0f10d62f9f0b0fabeb985856e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5691 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5291 Title A name given to the resource Dotrzeć na koniec świata/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19, s.35-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kilian, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bożena Kilian Filolog angielski, doktorantka afiliowana przy Instytcie Kultur i Literatur Anglojęzycznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Zainteresowana studiami postkolonialnymi, literaturą podróżniczą, wielokulturowościąoraz podróżopisarstwem kobiet. Dotrzeć na koniec świata. O wyborach celów podróży W edług Krzysztofa Przecławskiego podróż jest metaforążycia i choć sam jej przebieg nie jest pozbawiony znaczenia, dla tury­ sty najważniejszy jest ostateczny cel . Zagadnienie celu podróży jest niezwykle złożone. Z powodu zmieniającej się sytuacji geopolitycznej oraz trendów i przekonań ludzi o roli podróży w życiu człowieka na przestrzeni wieków cele podróży i motywacje ich wyborów się zmieniały. Co może stać się celem podróży? Czy może nim być wszystko? Co wpływa na jego wybór? Powyższe pytania stanowiły przedmiot rozważań filozofów, teoretyków i prak­ tyków. Dla Leszka Kołakowskiego „podróż w sobie jest celem" . Według niego nie można więc podróżą nazwać przemieszczania sie w przestrzeni prowadzącego do załatwienia jakiejś sprawy Tvm samym ludzie interesu, którzy udają się do innego 1 2 miejsca w sprawach biznesowych, nie są podróżni­ kami. Kołakowski waha się, czy za podróż uznać turystykę uprawianą przez mieszkańców krajów zim­ nych, wyjeżdżających do krajów ciepłych w celach rekreacyjnych. Jego zdaniem prawdziwa podróż nigdy nie jest ucieczką od zmartwień, bo one towa­ rzyszą człowiekowi bez względu na miejsce, w któ­ rym się znajduje. Co więcej, podróż nie prowadzi do zdobycia wiedzy, tylko do zaspokajania ludzkiej ciekawości. Celem podróży od zawsze było to, co nowe, obce, bądź niezwykłe i choć ludzie często z sentymentu wracają do miejsc które dobrze znają główną motywacją podjęcia podróży pozostaje wła­ śnie praenienie odkrycia czegoś" n o W Dążenie do zaspokojenia tei ciekawości zaprowadziło ludzi w najdalsze zakątki Ziemi krańce świata Wielkie odkrycia „eoeraficzne 1 2 XV i XVI wieku były K. Przeclawski, Życie - to podróż. Wprowadzenie do kulminacia europejskich podróży i zaowocowały filozofii turystyki, Wydawnictwo Akademickie „Żak", stworzeniem niemalże kompletnej mapy świata Warszawa 2005, s. 123. a liczne wyprawy i ekspedycje podejmowane PÓź' L. Kołakowski, Mini-Wykłady Moxi-Sprawach, niej dostarczyły wystarczająco dużo informacji by Znak, Kraków 2004, s. 44. Ibid, s. 44-45. 3 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �36 B o ż e n a Kilian wszystkie ewentualne braki uzupełnić. W niniej­ szym artykule została podjęta próba przedstawienia czynników motywujących do wyboru konkretnych celów podróży gdy nie ma już miejsc nieznanych końców świata, które można by odkryć. Pomimo że w powszechnym mniemaniu uznaje się, że wszystko zostało już odkryte, ludzie ciągle podróżują. Dzieje się tak dlatego, że - jak pisze Kołakowski - nawet jeśli dane miejsce jest ogól­ nie znane, staje się przedmiotem wyboru turysty, który chce odkryć je dla siebie . Zgodnie z tą teorią celem podróży może stać się wszystko, co nie zostało poznane osobiście, a to daje nieograni¬ czone możliwości. Okazuje się jednak, że są miasta i zabytki, które wśród turystów cieszą się większym uznaniem niż inne, z czego można wywniosko­ wać, że nie tylko osobista chęć zobaczenia tego lub innego miejsca decyduje o wyborze danego celu podróży. Dean MacCannell stwierdza że turyście nie sprawia kłopotu zidentyfikowanie 'widoków, które powinien zobaczyć", a wartość prawdziwych atrakcji turystycznych" jest określona w świadomo¬ ści zbiorowej*. Z tego wynika że im więcej osób odwiedza dane miejsce tvm bardziej staie s e ono popularne wśród turystów. Analiza rozwoju Grand Tour w Furonie trafnie ilustruie to ziawisko Tuż 4 od X V I I wieku liczb, n o d r ó ż n i l w h zaczvnała ie S W S rem rvrznie zwiekJ.Ć a 1 \e i ż do n o ł o w v X I X a k podroż n H r mia W ł charakter h / k r r elitarny Ir ^Tk wieku iP oczątkowo na podrożę pozwolić sobie mogli jedynie ci, Którzy posiadali czas i pieniądze, lodrozowala więc głow­ nie europejska arystokracja zaciekawiona przyrodą, historią, kulturą i obyczajowością innych krajów oraz narodowości, lerwsi turyści byli rowniez zainteresowani osiągnięciami naukowyrm i tech­ nicznymi innych narodów, a w szczególności rozwo¬ jem myśli filozoficznej. Celem podroży stawały się więc miasta uniwersyteckie: Bolonia, Ferrara, Paryż z Sorboną, Orlean czy Wittenberga . Zintensyfi­ kowanie zjawiska i spopularyzowanie Grand Tour wśród zamożnej młodzieży europejskiej doprowa­ dziło do ustalenia pewnych zasad dotyczących jej przebiegu i trasy. W Peregrynacjach. Wojażach. Tury­ styce Antoni Mączak opisuje Grand Tour w nastę­ pujący sposób: „Jest ona »wielka« z racji długości trasy i czasu trwania, a ma być także pamiętnym, szczególnym wydarzeniem, podróżą życia" . Do tradycyjnie odwiedzanych krajów należały Włochy, Rzesza Niemiecka, Holandia, Flandria, Szwajcaria, Hiszpania Szwecja i Rosja W wieku XVIII rosnąca liczbaAnglików, którzy już w XVII wieku stanowili większość 'uczestników' Grand Tour, pokonywała kanał La Manche i udawała się do Paryża, Orleanu lub kilku innych miast francuskich by ostatecznie - p o przekroczeniu^Up przez jedna ze szwajcarskich przełęczy - dotrzeć do Włoch' Ten krai pomimo zmieniaiace™ sie charakteru Wielkie'Podróżv nozostawał l ł ó w n v m celem t„rv tów 7vwione nrzez w s z J L h klawcv tvcznvch nodróżników L e n i e n i e bv zwiedzi W W l w w L ż , Ch.rle. Th mn n ' k r r n i ' W i l UA 7A lhompson, który opisuje siebie jako „będącego żąd­ nym zobaczenia znanego ze swej historii kraju, który kiedyś dal światu prawo, a obecnie jest najwspanial­ szą szkolą muzyki i malarstwa, posiada imponujące dzieła rzeźby i architektury obfituje w gabinety osobliwosci oraz zbiory wszelkiego rodzaju antyków . 6 7 8 S S 6 Warszawa 1984, s. 123. 7 8 5 Ibid., s. 44. D . MacCannell, Turysta. Nowa teoria klasy podróżni­ czej, tłum. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Wydawnic­ two Literackie MUZA, Warszawa 2002, s. 65-66. Ibid, s. 126. M.E. Kowalczyk, Podróże po Europie w XVIII wieku, [w:] J. Szymański (red.), Trzy relacje z podróży po Ślą­ sku w XVIII i XIX wieku, Dom Współpracy Polsko¬ -Niemieckiej, Fundacja „Zamek Chudów", Gliwice 2006, s. 191. 9 10 4 A. Mączak, Peregrynacje. Wojaże. Turystyka, Czytelnik, A. Mączak, op.cit, s. 159. Being impatiently desirous of viewing a country so famous inhistory, which once gave laws to the world; which is at present the greatest school of musie and paintine, contains the noblest productions of statuary and architecture, and abounds in cabinets of rarities, and collections of all kinds of antiąuities". The Grand BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �37 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Barbara Ann Naddeo przedstawia krótką historię włoskiej trasy: pową wycieczką z Leicester do Loughborough zor­ ganizowaną przez Thomasa Cooka w 1841 roku rozpoczęła się era turystyki masowej. Powolna, ale Wieczne Miasto Rzym zawsze pozostawało niepod­ konsekwentna transformacja polityki pracy w dzie­ ważalnym punktem kulminacyjnym Wielkiej Podróży więtnastowiecznej Wielkiej Brytanii, która była przykładem godnym naśladowania dla innych krajów i prawdopodobnie gościło największą liczbę turystów. europejskich, oraz szybki rozwój kolei przyczyniły Z kolei Wenecja i Neapol rywalizowały o drugie miejsce na liście najpopularniejszych włoskich celów. Wene­ się do popularyzacji turystyki. Przełom wieku XIX i XX jest uważany za złoty wiek turystyki między­ cja była na drugim miejscu, (...) dopóki nie została narodowej, głównie dzięki rozwojowi infrastruktury zdeklasowana przez Neapol, gdy odkrycia Herkulanum turystycznej, dalszemu rozwojowi kolei oraz powsta­ i Pompei przyciągnęły uwagę społeczności międzynaro­ niu takich organizacji jak Youth Hostel Association dowej i skierowały zainteresowania północnoeuropejskich podróżników z cudów współczesnych Włoch na ich (założonej w Anglii w 1929), które doprowadziły do obniżenia kosztów podróży i tym samym umożliwiły starożytną przeszłość . podróżowanie mniej zamożnym oraz młodzieży W oświeceniu cele podróży były jasno okre­ Co wiecei wprowadzenie w XX wieku międzynaro ślone. W sytuacji politycznej ówczesnej Europy dowch regulacji paszportowych i celnych przyspie oraz ogółu trendów i przekonań wykształciła szyło rozwoi turvstvki która wkrótce stała sienaioreż się powszechna opinia dotycząca tego, co sta­ nieisza częścią J L d a r k i światowej Przecławski nowi wartościowy kształt i cel podróży, czyniąca analizując nrzyczyny szybkiego rozwoju turysryki' Włochy - gdzie można było uczyć się poprzez nawiązuje do L c e s ó w urbanizacyjnych i towarzy' 11 12 obcowanie z kulturą i dziełami sztuki, zarówno antycznej, jak i współczesnej - obowiązkowym punktem w itinerarium oświeceniowego turysty. Pierwsza połowa wieku XIX to czas wielkiego przełomu w historii turystyki. Wraz z pierwszą gruTour, www.metmuseum.org/toah/hd/grtr/hd html19.08.2009. Wszystkie tłumaczenia z języka angiel­ skiego na język polski zamieszczone w artykule zostały wykonane przez autora. 11„The eternal city of Rome remained the unequivocal climax of the Grand Tour and at any given time probably hosted the largest number of tourists. In turn, Venice and Naples vied for second place of importance in the hierarchy of destinations, a ranking which Venice long held until it was unseated by Napks mid-century, when the excavations at Herculaneum and Pompei! caught the attention of the international community and shifted the focus of northern European travellers from the wonders of contemDorarv Italv to those of C o Z Z l ! n s i „ toZJaZZŁk^ 1 (19) PD13 m E t ^ BARBARZYŃCA szace.o m znaczne™ zanieczyszczenia środowiska n l r a l n e . o Zwrara również L na nolenszenie 'In h 'r n k ' * • n f bn n" A k ogoinycn warunKow życia, upowszecnneme eauKacji, wyaiuzenie czasu wolnego i spopularyzowanie fenomenu spędzania wakacji poza domem". Pytaniem, które zadają sobie obecnie ludzie, nie jest „czy jechać?", tylko „dokąd jechać?". W dzisiejszych czasach wybór celu podróży nie jest praktycznie niczym ograniczony, rzadko jednak wynika jedynie z indywidualnej decyzji. Przede wszystkim to „dyskurs zawsze determinuje podróż" . W obrębie danego dyskursu kształtują 14 12 13 14 K. Przecławski, Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Albis, Kraków 1996, s. 11. Ibid, s. 20. „Travel is always mediated through discourse". S. Arshi, C. Kirstein, R. Naqvi, E Panków, Why Travel? Tropics, En-tropicsandApo-tropaics, [w:] G. Robertson, M. Mash, L. Tickner, J Bird B. Curtis, T Putnam (red.), Traveller's Tales. Narratives of Home and Dtspkcement, Routlege, London and New York 1994, s. 225. �38 B o ż e n a Kilian się przekonania na temat innych ludzi, kultur i miejsc. Obecnie takie opinie rzadko formuło­ wane są na podstawie osobistych doświadczeń. Są to kulturowe schematy zaprogramowane w jed­ nostce przez historyczne zaszłości, relacje oraz komentarze proponowane przez mass media, tour operatorów i innych turystów, bądź budowane w oparciu o stereotypy, które są głęboko zako­ rzenione w każdym społeczeństwie. Jak zauważa J. Igor Prieto Arranz, dzieląc i kategoryzując rze­ czywistość, stereotypy ułatwiają radzenie sobie z nią. Wpływają one zn3-CZ^co również ns. wybór celów turystycznych. Arranz stwierdza, że „nie wszystkie miejsca S cL W równym stopniu interesuiace i atrakcyjne dla potencjalnego turysty i ( ) to zainteresowanie i atrakcyjność różnią śie nie tylko w czasie ale są również uwarunkowane kul turowo. Historyczny (i zwykle również narodowo uwarunkowany) dyskurs niezmiennie dostarcza (mocno zniekształcony) obraz Innego w formie obecnie rozpowszechnionych stereotypów"^. są towarem, który podlega prawom rynku i który musi przyciągnąć potencjalnych klientów - tury­ stów i by spełnić ich oczekiwania, niejednokrot­ nie przetwarza się lub wręcz całkowicie tworzy krajobraz. „W turystyce wcześniejszy krajobraz jest albo mocno zmieniony (...), albo całkowicie unicestwiony'" . Rozbudowuje się infrastrukturę turystyczną, a miejsca, które zostały uznane za atrakcje, dostosowuje się do potrzeb turystów. Przez Barryego Curtisa i Claire Pajaczkowską miejsca te opisywane są w następujący sposób: „W idealnej turystycznej przestrzeni istnieje sur­ realistyczna możliwość która jest prawie jak sen - plaża, centrum historyczne czy dzielnica wonych świateł jest osiągalna w przeciągu kilku minut". Optymalna zatem byłaby sytuacja w której turysta ma łatwy dostęp do wszystkiego' co go interesuje niemniej Jednak stworzenie takiej przestrzennie może odbvć sie bez trans formacii i zakłócenia równowagi nierwotneeo krajobrazu Tnnvm nrocesem onisanvm nrzez T h e a n o S TerkenlieJo iest tworzenie kraiohrazn Co więcej, promowanie określonych opinii może mieć na celu manipulowanie rzeczywisto­ ścią, prowadzące do osiągnięcia korzyści finan­ sowych. Jak zauważa Anne-Marie d'Hauteserre, „miejsca docelowe turystyki, jako że wykorzystują lokalne dobra, mogą być konstruowane (jako końcowy produkt/doświadczenie), by zachęcić do konkretnych praktyk i reakcji" . Cele podróży arrakcvine.o dla tnrvst'ów od nodstaw Takie kra 17 18 i br „Not all destinations are eąually interesting and attractive to the potential tourist and, (...), such interest and attractiveness not only vary with time but are also culturally-determined. Historical (and normally nation-based) discourse invariably provides (largely distorted) images of the Other in the form of currently-held stereotypes". T.I. Prieto-Arranz, Does Travel h r kr r / i i k fik in \ mr i _ pprazy cnaraKteryzuje jaKo „nKcyjne, sKomercja- nzowane, etemeryczne, jednorazowe, zainscenizowane, » eautentyczne« lowstająone bowiem w rezultacie postępującej komercjalizacji i banalini d'Hauteserre, A Response to 'Tratin? the Commodity Chatn of Global Tounsm by Dennis Judd „Tourism 16 15 J Geographies"4 2006,s.340. 17 „With tourism, »the pre-existing landscape is either greatly modified (...) or totally obliterated«". T.S. Terkenli, Landscapes of Tourism: Towards a Global Cultural Economy ofSpace?, „Tourism Geographies" 3 2002, s. 229. 18 „In the ideał tourist space there is a surreal contin- Really Broadenthe Mind> Tounsm Stereotypes and thegency which is almost dreamlike - the beach, or the DisLive Construcńon of National Identtyfor Bntatn historie centrę, or the red-light district are always andSpatn re- vented) [w] K Knauer T Rachwał »minutes away«". B. Curtis, C. Pajaczkowską, 'Gettim (rcA) OntheMove MoLliy and Idenńty Wydawnic­ There: Travel,Tme, and NarraJe, [w:] G. Robertson twem B I M 19 M . Mash, L Tickner, J. Bird, B Curtis, T. Putnam (red.), Taveller's TalsNarratives of Home and Dts„Tourism destinations, as they exploit local assets, can ln Y D 16 be constructed (as a finished cornmodity/experience) to encourage particular practices and responses". A. placement Routlege London and New York 1994 s BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �39 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a zacji kultury , stricte dla zaspokojenia oczekiwań turystów. W rezultacie w różnych miejscach na świecie znajdują się takie same hotele, restauracje czy ośrodki rozrywki. 19 Niewątpliwie o popularności poszczególnych turystycznych celów decydują zabytki, które się w danym miejscu znajdują. W pierwszej kolej­ ności należy poszukać odpowiedzi na pytanie, co może być uznane za zabytek? W artykule zatytułowanym Commentary: Gazing, Performing and Reading: A Landscape Approach to Understanding Meaning in Tourism Theory przytoczona została definicja zabytków opra.cowa.na. przez Johna Urryego, który twierdzi, że są to „lokaliza­ cje przestrzenne wyróżnione z życia codziennego dzięki ich przyrodniczej, historycznej czy kul­ turowej niezwykłości" MacCannell natomiast definiuje atrakcję turystyczna, jale o empiryczny związek między turystą, widokiem\oznacznikiem który jest informacją o widoku. (...) Oznaczniki mogą mieć bardzo zróżnicowane formy prze wodniki tabliczki informacyjne pokazy slajdów odczvtv pamiątkowe pudełka z zapałkami i t p " ' Tvm sanwm arrakcia rurvsrvczna powsraie kiedv 20 2 1 noiawia Je iakiś marker czvli kiedv o rvm miei sc, sie mówi lub nisze W n r z e c i w L m razie nie f i r n i e ono w ś w i a d o m o ś c i tnrvstów i nozo r i poza n • • b , zainteresowania, "nr r n" Crczęsto / staje zasięgiem icn podobne miejsca są postrzegane w rożny sposób, choć obiektywnie patrząc, są one porównywalne, jedno z nich jest uznawane za atrakcyjne, inne natomiast zostaje przeoczone, jest to spowo¬ dowane obecnością markera tego pierwszego 7 19 2 0 7 m „Fictitious, commercialized, ephemeral, disposable, staged, »inauthentic«". T.S. Terkenli, op.cit, s. 234. „spatial locations distinguished from everyday life by their natural, historical or cultural eKtraordinariness'' D.C. Knudsen, A. K. Soper, M . Metro-Roland, Com­ miejsca i jego braku w przypadku drugiego. Szczególną rolę w tym procesie odgrywają prze­ wodniki. Informacje w nich zawarte znacząco wpływają na wybory turystycznych destynacji. Jak zauważa Piotr Kowalski, dobór oraz sposób opisu prezentowanych w przewodnikach miejsc zawsze jest uzależniony od pewnej konwencji oraz systemu wartości ich autorów lub wydawców, czyniąc poszczególne miejsca bardziej godnymi uwagi od innych. 22 Innym, niezwykle wpływowym źródłem infor­ macji na temat potencjalnych celów podróży są media. Zarówno telewizja, prasa, jak i Internet nieustannie prezentują w formie filmów, repor­ taży, artykułów, bądź reklam materiały związane z podróżami, dostarczając nie tylko wiadomości o naturze geograficznej, krajoznawczej i kulturo­ wej, ale również kształtując w turystach określone pragnienia i postawy. Ciągły napływ informacji dotyczących najpopularniejszych celów dopro­ wadził do pojawienia się w świadomości podró­ żujących pojęcia must-be-seen, czyli miejsc, które koniecznie musza^ znaleźć się w planie podróży. Jak zauważa MacCannell „jeżeli jedzie się do Europy, »koniecznie trzeba zobaczyć« Paryż jeśli jedzie się do Paryża »koniecznie trzeba zobaćzyć« Notre Dame wieżę Eiffla Luwr- jeżeli sie idzie do Luwru koniecznie trzeba zobaczyć« Wenus z Milo i rzecz jasna Mone Lize" MacCannell określił to zjawisko jako współczesny rytuał zwie dzania 1crórv n o l e l na zobaczeniu A n i e l s k i e s ł o w o oznaczające zwiedzanie to <iaht<eeŁ V<rht - 23 to zabvrek r nn ' J,L W - narrzenie Sama nazwa rei H n ' h i i'r IV i " W nr czynności impiiKuje sposób jej realizacji w pro­ cesie zwiedzania dominującym zmysłem jest wzrok, amrysci niezmiennie utrzymują dystans, obserwując wszystko z pewnej oddali. Curtis mentary: Gazmg, Performing and Reading: A Land­P. Kowalski, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń scape Approach to UnderstandingMeaningin Tounsm podróżowanie w kulturze współczesnej, Ada 2, Wro­ 22 t TheoryfTouńsm 21 Geographies" 3 2007, s. 228. D. MacCannell, op. cit.,s. 64. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA cław 2001, s. 65. 23 Ibid, s. 42. �40 B o ż e n a Kilian i Pajaczkowską przeprowadzają dogłębną analizę tego zjawiska: Wszak, jak zauważa Anna Wieczorkiewicz, tury­ sta musi być jednocześnie przyjazny i czujny - otwarty na kontakty, ale ciągle finansowo i emocjonalnie niezależny od spotykanych osób. Zastąpienie „zasadniczego udziału" w rzeczywi­ stości uprzywilejowanym dystansem obserwatora „Podróżnik-obserwator jest uczestnikiem-pozolub widza jest dla turysty kluczowe. Utrzymanie rantem", który poprzez okazjonalne „bratanie się przede wszystkim wzrokowego kontaktu z rzeczy­ z tubylcami", wzbogaca swoją biografię o barwną wistością gwarantuje konieczny dystans. Widzenie anegdotę, godną opowiedzenia w towarzystwie. wymaga odległości (...) i zapewnia wygodny kom­ Taka „oddalona przyjaźń" nie zobowiązuje jednak promis dla przeciwstawnych potrzeb zachowania do podjęcia żadnego moralnego zobowiązania . intymności fizycznego porozumienia i narcystycz­ nego bezpieczeństwa samotności. Jak zauważyli­ Postawa obserwatora, jaką przyjmują podró­ śmy wcześniej, jako turyści jesteśmy pozbawieni żujący, jest niewątpliwie konsekwencją braku wydajnego dialogu ze środowiskiem ludzkim, czasu, charakterystycznego dla współczesnego kulturowym czy naturalnym. (...) Zwiedzanie jest turysty, który zazwyczaj nie spędza w podróży głównym zajęciem turystyki patrzenie pozostawia miesięcy, czy lat jak na przykład uczestnicy Wiel­ rzeczywistość na zewnątrz i na swoim miejscu kiej Podróży, ale zaledwie kilka dni. Pragnąc uwalniając widza od zmiany która jest konse zobaczyć jak najwięcej w jak najkrótszym cza­ kwencją spotkania^. sie, turysta „zalicza" poszczególne atrakcje. Co więcej, jak zauważa Edgar Morin, nierzadko od Turyści nie wkraczają w rzeczywistość odwie­ rzeczywistości oddziela go szyba autokaru, gdy dzanych miejsc. Nie znając języka, nie nawiązują z perspektywy wygodnego fotela ogląda świat relacji z miejscowymi, nie poznają też ich kultury. niczym film w telewizji . Porównanie to zdaje Wśród turystów bezpośrednie spotkanie nie jest sie nieprzypadkowe gdyż jak twierdzi Kowalski powszechne, a niewymagające stanowisko obser­ telewizja nie tylko ugruntowuje wiedzę dotyczaca miejsc które turysta powinien zobaczyć watora jest wygodne, bo pozwala uniknąć wysiłku (i sfotografować), ale również kształtuje bardzo koniecznego do zmiany podejścia i zachowania. specyficzne postawy wobec świata Reklamy bazuiac na dość powszechnym wyobrażeniu że „Tne substitution of the »moral stakes« of reality for podróż do społeczeństw pierwotnych prowadzi the prMleged distance of the onlooker or spectator is do swoistego odrodzenia i prezentując rajskie 25 26 27 2 4 crucial for the tourist. The necessary distance is guaranteed by maintainine a primarily visual relationship to reality. Vision reauires distance (...) and provides a comfortable compromise for the conflicting needs of the intimacy of physical rapport and the narcissistic safety of solitude. As we have noted before, as tourists we are deprived of effective dialogue with the human cultural or natural environment remainine kraiobrazv w z m a c n i a ł a w odbiorcv nrzekon nie że nawet w czasie krótkich wczasów ma on szansę na całkowitą rewitalizację i odnowę nie tylko 28 25 A. Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków 2008, s. 207. 26 dominan sensory^ f W w M c h ^ ^ i t Ib^tu es 21 P. Kowalski, op. cit, s. 65. Ibid, s. 62. Ibid, s. 58. Por. D . Czaja, Reklamowy smak raju. Mię­ dzy archetypem a historią, [w:] D . Czaja (red.), Mito­ log popularne. Szkice z antropologii współczesności, m tToalce WinTthe soectatoi e7^v from utiversitas, Kraków 1994. fSowZ ^ cl s 207 ' 28 BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a ciała, ale także i duszy. Odwołanie do turystycz­ nego wyobrażenia dzikości jako nie tylko nieopa­ nowania i agresywności, ale przede wszystkim wolności, braku zobowiązań i rutyny wzbudza w turyście pragnienie obcowania z naturą nieska­ żoną cywilizacją i jej chorobami, a tym samym wyzwolenia się od przytłaczających obowiązków codzienności . Rajskie krajobrazy prezentowane w reklamach zdają się obiecywać inne lepsze 29 41 wakacyjne życie, kusząc turystów perspektywą ucieczki od codziennych zmartwień . 30 Inną formą wizualnego przekazu, wpływającą na ugruntowanie w turyście postawy obserwatora, są filmy ukazujące piękno natury. Często buduje się je z obrazów będących wynikiem manipulacji „zwolnieniami i przyspieszeniami, zbliżeniami zakłócającymi proporcje między »naturalnymi« 1 1 A. Wieczorkiewicz, op. cit„ s. 217. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Konkretne przykłady reklam opierających się na tej konwencji prezentuje A. Wieczorkiewicz, op at, s. 227. �42 B o ż e n a Kilian wymiarami fotografowanych obiektów (zbliżenia monstrualnie powiększające owady, robaki, części ich ciała itd., jak w niezwykłym, uhonorowanym wieloma nagrodami filmie Macrocosmos)" . Muzyka w takich filmach „wprowadza do obrazu rytm i sugeruje jego obecność w fotografowa­ nym świecie" . Wszystkie te zabiegi prowadzą do zwiększenia nieprzystawalności obrazowa­ nego świata do rzeczywistości, która okazuje się być względem swojego przedstawienia uboższa . W konsekwencji turysta jest narażony na rozcza­ rowanie, ponieważ odtworzenie takiej filmowej konwencji postrzegania świata jest niemożliwe w momencie bezpośredniego doświadczenia rze¬ czywistości. Lepiej wiec zachować do niej odpo¬ wiedni dystans 31 32 33 Niektórzy „turyści uważają zwiedzanie za odpo­ czynek i rozrywkę, (...) nawet jeśli wycieczka wymaga od nich większego wysiłku i lepszej orga­ nizacji niż wiele czynności wykonywanych zawo­ dowo" . Zwiedzanie może mieć jednak zupełnie inne znaczenie - czasem jest to sposób na stawienie czoła horrorom przeszłości. Niejednokrotnie turyści odwiedzają miejsca dawnych działań wojennych, katastrof, zamachów czy ataków terrorystycznych, czego przykładem jest obszar pozostałości pO ZćłWcllonych wieżach World Trade Center, będący jed­ nym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Nowym lorku . Na ogół turyści podejmują takie wyprawy na własną rękę, choć obecnie możliwe jest również skorzystanie zakresie z usług instytucji, które 34 żywiołowymi. Przykładem takiej organizacji jest Disaster Tourism - firma oferująca swoim klientom podróż do miejsc, gdzie mogą stać się wolonta­ riuszami niosącymi pomoc na przykład ofiarom tsunami. Inną propozycją wyjazdu, reklamowaną przez tę organizację, to między innymi noc w hotelu w Czarnobylu połączona ze zwiedzaniem terenu dawnej elektrowni. Disaster Tourism podejmuje się również organizacji wyjazdów indywidualnie zaplanowanych przez klienta do niemalże każdego zakątka ziemi . Co motywuje ludzi, by znaleźć się w miejscach, które z pewnością nie należą do głów­ nych atrakcji turystycznych Być może jest to rodzaj hołdu złożony ofiarom tragicznych wydarzeń lub pragnienie przeżycia ekscytującej i niebezpiecznej przygody. Zgodnie z inna hipoteza jest to próba uproszczenia rzeczywistości poprzez ulokowanie zdarzeńwprzestrzeni bv móc sobie z nimi poradzić i w przypadku faktów tragicznych pozbawienie ich niszczącej mocv W ren sposób' turysta może 36 5 powiązania wydarzeń histo ppróbować zrozumieć p ą yu rvcznvch z miejscem 3 Potrzebę bycia ponowoczesnym można wiec utożsamić z pragnieniem bycia turystą: w obu przypadkach chodzi o to, by umocnić kulturę nowoczesną i jej świadomość, unieszkodliwiając wszystko, co mogbby ją zniszczyć od środka. Post­ modernizm i turystyka to jedyne pozytywne ele­ menty naszych zbiorowych przemilczeń w obliczu okropieństw nowoczesności', gćizu musztardowego i karabinów maszynowych, Hiroszimy i Nagasaki, Dachau, Buchenwaldu, Drezna. Turystyka jest al­ ternatywną strategią, która ma na celu przedłużyć trwanie nowoczesności, chroniąc ją przed skłonno­ ścią do samozniszczenia^. funkcjonują jak zwykłe biura podróży, jednak nie oferują swoim klientom wczasów w słonecznych kurortach tylko wyprawy w rejony dotknięte dzia¬ łaniami wojennymL zamieszkami, bądź klęskami 32 33 34 35 P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. D. MacCannell, op. at., s. 85. O specyfice tego miejsca w przestrzeni turystycznej pisze szczegółowo A Wieczorkiewicz, op. at., s.241-244 oraz propagandy w stylu fantasy" ?. 35 31 odzie do nich doszło Indzkim żvciem - beź ndziałn skomercjalizowane," 36 37 38 Disaster Tourism, www.disastertourism.co.uk, 16.07.2013. D. MacCannell, op. at., s. 295. Ibid, s. XIX. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �43 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Choć miejsca historycznych, często tragicz­ nych wydarzeń nie mogą być uznane za atrakcję turystyczną, pozostają niezmiennie popularnym celem podróży. mieniu Jeana Paula Sartre'a nicość nie jest niczym, ponieważ gdyby tak było, nie można by o takiej nicości nawet pomyśleć. Paradoksalnie ta nicość pustka, jest czymś wypełniona , tak więc i miej­ sca, które mogłyby się wydawać puste, stają się konkretnymi celami. Dla niektórych są one nawet dużo bardziej interesujące, niż atrakcje tury­ styczne opisywane w przewodnikach, co może być wynikiem przesycenia nadmiarem wszystkiego, obfitością rzeczy, czy wszechobecnością postawy konsumpcyjnej i hedonizmu. Tendencje, które można określić mianem antyturystycznych , pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem turystki skalę. Wielu pragnęło odróżnić się od tłumów oblegających światowej sławy zabytki jednak całkowicie niemożliwym jest zanalizowa¬ nie poglądów wszystkich Z konieczności ogra niczam sie wiec do przedstawienia jedynie kilku światopoglądów które w znaczący posób wpłv nełv na dobór celów nodróżv różniąc sie iedno cześnie od nosraw renrezenrowanvch nrzez orół podróżujących 42 To, wydawałoby się, niekonwencjonalne podejście do wyboru celu podróży, charakte­ ryzujące znaczną część turystów, dowodzi, że pewien brak, pustka czy nicość też mogą przycią­ gać uwagę podróżujących. E. M . Forster pokazał na konkretnym przykładzie, jak z owego braku można wydobyć znaczący cel, gdy w książce zatytułowanej „odarł przewodnik z jego usta­ lonego użycia, dostarczając antybaedekerowski przewodnik, który przewodnikiem nie jest, przy¬ najmniej w konwencjonalnym rozumieniu" . Zazwyczaj przewodniki opisują miejsca ze unikalności piękna lub specyfiki. Forster nie opisał popularnego miejsca pełnego atrakcji ale skupił sie na mało obiecującym ( ) nie całkiem turystycznym centrum" Aleksandrii, która nie stanowiła' bynajmniej obowiązkowego punktu na planie podróży przeciętnego turysty Test to bowiem mieisce chwały minionej J ż i e żadJednym z pierwszych, który zaproponował nvch zabytków nie ma. Ze wszystkich głównych zmienioną formę doświadczania podróży, był atrakcii nie nozosrał nawet ślad latarnia nałace Lord George Byron. Kiedy przybył do Europy nrolemekkie biblioreka świarvnie - Forster nie kontynentalnej w 1816 roku, na każdym kroku nstenliwe nódkreśla całlowira nnsrke obecnej napotykał obywateli Wielkiej Brytanii, którzy m- 7 A n i h ł »4l w J masowo ruszyli na kontynent zaraz po zakoń­ miejsca dawnej cnwaiy . w swoim antyprze- czeniu wojen napoleońskich. James Buzard wodniku Forster opisuje budowle ktorycn juz nie ma urysta może podziwiać jedynie obecną N. Wulfing, Anxiety in Existential Philosophy and the ąuestion oftheParadox, „Existential Analysis" 1 2008, nicosc. Jak nicosc może byc atrakcyjna? W rozus. 76. „wrestfs] the guidebook genre away from its establiChociaż samo pojęcie antyturystyki pojawiło się rela­ shed use by providing a sort of anti-Baedeker — a gu­ tywnie niedawno zyskało już pewną popularność na ide that is not a guide, at least as conventionally understood". J.M. Buzard, Forsters Trespasses: Tourism rynku turystycznym oraz wśród teoretyków (można między innymi skorzystać z usług firmy oferującej and Cultural Politics „Twentieth Century Literaturę" antyturystyczne wycieczki po Londynie - wszelkie in­ 2 1988, s. 176. formacje dostepnena stronie internetowej www.anti,An unpromising (...) not quite a tourist center." Ibid, s. tourismtourscom) Krytyczną analizę antyturystycz­ 176. nych zachowań p zedsTawia międzylrnymi Graham Huggan w rozdziale zatytułowanym Transformańon „Of nearly all its chief attractions not even tracę remaofŁnsńc Gaze zamieszczonym The PoLcolomal ins: Lighthouse, Ptolemaic Palaces, Library, Temples - Forster relentlessly emphasizes the utter emptiness totiTMarSnT^elS^ Roudedge London Sd NewYoSoi ° ^ g e , London of the present site of past glories". Ibid., s. 176 43 39 40 m n r n 4 2 39 43 40 l 41 K 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA u �44 B o ż e n a Kilian przytacza fragment artykułu opublikowanego w „Westminster Review" w 1862, który trafnie obrazuje nastroje panujące wśród wyspiarzy w tym okresie: Gdy nadszedł pokój po tylu latach wojny kiedy nasze wyspowe wiezienie się otworzyło, i droga morska stanęła otworem, w każdym angielskim sercu narodziło się pragnienie (...), by pośpie­ szyć na kontynent, by zbliżyć się do naszych przodków w ich prawie zapomnianym zwyczaju spędzania znaczącej części życia w powozach i wydawania większości pieniędzy na szlakach pocztowych kontynentu. (...) Kontynent był dla nas zamknięty przez ponad dwadzieścia jeden łat; wyrosło nowe pokolenie i całe wpłynęło jedszerokimi strumieniem przez Pas de Calais do Francji . 44 Gdy tylko Europa kontynentalna ponownie stała się dostępna dla brytyjskich turystów, przy­ bywali tam oni w wielkich ilościach. Ilustracją natężenia tego zjawiska jest statystyka przyta­ czana przez Arranza. W 1785 liczba Brytyjczy­ ków na kontynencie została oszacowana na 40 tysięcy, podczas gdy w 1830 wynosiła już około 150 tysięcy . W tym czasie Brytyjczycy w kra­ jach kontynentalnej Europy byli wszechobecni można ich było spotkać w każdym miejscu, które 45 44 „When peace came, after many long years of war, when our island prison opened to us, and our watery exit from it was declared practicable, it was the paramount wish of every Englishheart (...) to hasten to the continent, and to intimate our forefathers in their almost forgotten custom, of spending the greater part of their lives and fortun* in their carria|es on the post-roads of the continent. (...) [T]he continent had not been open for the space of more than one-and-twentv years- a new generation had sprung u d andthewholLfthis( ) Lured in on UL sŁm ^ros7thrPasde Calais t t o S S " T W d ^ S uchodziło za atrakcję turystyczną. Buzard tak charakteryzuje angielski kontyngent w Rzymie: Wszystkie klasy płci, i stany (...) zgromadzone razem; najpierwsi z naszej arystokracji razem z ostatnimi z naszych obywateli (...), spotykający się i przepychający w każdym zakątku: rozma­ wiając, pisząc, wędrując, pokazując i ekscytując się: polując na lwy polując na mężów, zabijając czas, wydając pieniądze, wydając sądy produkując książki (...). Anglicy pokrótce, każdego rodzaju i typu - wysocy i niscy - mądrzy i głupi - bogaci i biedni - czarni, brązowi i biali . 46 Lord Byron, który - jak określa to Buzard - „nie był w nastroju na spotykanie hord Brytyjczyków", którzy odbierali mu radość ze zwiedzania , wątpił w autentyzm doświadczenia przeciętnego turysty i pragnął odciąć się od tłumów. Naddeo, porównu­ jąc reportaże z podróży tego okresu, zwraca uwagę na ich intertekstualność. Autorzy często korzystali z materiałów zgromadzonych przez innych, CO w jeszcze większym stopniu przyczyniało się do zaistnienia „wspólności doświadczenia" . Podróż­ nicy wybierali te same trasy, zatrzymywali się w tych samych miejscach, mijali te sa.me krajobrazy i zwra** cali u.wa.2e na. te same atrakcje W XVIII wieku nieodłącznym atrybutem turysty stał się przewódnik który wyznaczał trasę podróży określał co należy zobaczyć a nawet podawał ile czasu należy spędzić w danym miejscu Nie było przestrzeni dla 47 48 46 t 47 48 45 J.I. Prieto-Arranz, op. cip s. 19. „Ali classes, ages, sexes, and conditions (...) assembled together; the first of our nobility with the last of our citizens (...) crossing and jostling each other in every corner; talking, writing, wondering, displaying, and rhapsodizing: - lion-hunting, husband-nunting time-killing, money-spending, view-taking, book' -making ( ) English, in short of every kind and description - high a1rd W - wise and foohsh - rich and Door - black brown and fair" I Buzard The Uses op.c t.,s.3l. ' J. Buzard, The Uses..., op. cit, s. 32. „Certain commonality of experience". B.A. Naddeo, op. cit, s. 184. BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �45 D o t r z e ć na koniec świata pomysłowości. Buzard cytuje Leslie Stephena, który w 1869 napisał: „przeciętny turysta nie ma wła­ snego zdania, podziwia to, co nieomylny Murray kazał podziwiać, nigdy nie zbacza nawet o grubość włosa z utartych szlaków swych poprzedników" . Turyści w doborze celów swych podróży nie wyka­ zywali się kreatywnością, polegając całkowicie na wskazówkach zawartych w przewodnikach i rela­ cjach z podróży. Lord Byron był świadom tego, że osiągnięcie celu podróży, jakim jest intelektualne i duchowe doskonalenie oraz głębia indywidualnego doświadczenia, nie jest możliwe, jeśli wokół każdego zabytku tłoczą się turyści z przewodnikami w ręku. Byron chcąc odciąć się od tłumu swych rodaków zdawał sobie jednocześnie SpfcłWC z niemożności fizycznego zdystansowania. Zaproponował więc odróżnienie sie od mas za pomocą wykształcenia wyrafinowanej świadomości wartości' zwiedzania oraz głębokiego przeżycia osobistego Byron wpro wadził nowe rozumienie turystyki, w myśl którego przemierzając zna.ne trasy pokonywane już przez 49 50 49 oświeceniowych podróżników, można zdystansować się od tłumów turystów, co prowadziło do bardziej wartościowego doświadczenia. Nie mogąc osiągnąć fizycznego dystansu, Byron zapoczątkował sposób odcięcia się od mas turystów poprzez uświadomie­ nie sobie wartości celów, tras oraz samej podróży. Jego propozycja była antyturystyką w sferze myśli. W artykule zatytułowanym Forsters Trespasses: Tourism and Cultural Politics Buzard przedstawia antyturystyczne poglądy przywołanego już wcze­ śniej E. M . Forstera, który promował staranne i przemyślane dobieranie celów podróży. Nie umniejszał znaczenia sławnych zabytków, ale dostrzegał wartość miejsc mało znanych i zapo­ mnianych. „Podróżny może udać się do Floren­ cji, Rzymu i Aten, ale prawdziwie godne uwagi miejsca to te, które są nieskażone popularnością, jak na przykład Cnidus, który leży na końcu pół­ wyspu w południowej Azji ( ) bez miast bez dróg i najwyraźniej zapomniany przez historie" Co wiecei Forster przestrzegał przed stereotypo­ wym widzeniem poszczególnych miejsc Dora Struktura przewodników w XIX wieku była ukształ­ towana przez dwa główne wydawnictwa prowadzone dzał bardziej wnikliwa eksploracje zakładająca przez Johna Murraya i Karla Baedekera. „Handbook zeiście z głównych traktów W Where Angels for Travellers on the Continent napisany przez Mur- Fear to Tread napisał: Pamiętaj ( ) jedynie L a w 1863 roku był rezultatem jego niezadowolenia z przewodników, z którymi miał do czynienia podczas schodząc z rfównvchdró poznasz kra Zobacz własnych podróży. UwaŻał że są niesystematyczne i za małe miasteczka ( ) I nrosze nie dawai wiarv mało LzegółowJ' W swo ch przewodnikach Murray temn naskndnemn rnrv'srvcznemn nrzekonanin regularnie poprawiał i n f o r m a l co czyniło je bardzo wŁtościowmi dla podróżujących Ten silny zwią- że W ł o c h v ro rvlko muzeum a n r v k ó w i szrnki' z^rSz7wdawcą a T r S Ł e ^ S pT2- P k h i rr Jrr, W ł h ' n n" , 1 d / . , , wtocnow ponieważ mazie są wspanialsi od ziemi . Forster doceniał takt, 51 P J 51 ^ ^ t ^ ^ ^ ^ ^ ^ e ^ ^ Ż . innS R o d n i k ó w takich ia^lZiread Michel n To London a ^ N e w Y S ^ O O O , 50 f268 2 © . ° R U t l e d g e ' „The ordinary tourist has no judgment, admires what the infallible Murray orders him to admire ... never diverges ones hair breadth from the beaten track of his predecessors." J.M. Buzard, Forsters Trespasses..., op. cit, s. 156. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 52 „The traveller may go through the motions in Florence, Rome, and Athens, but truły noteworthy places are those that are »safe from popularity«, such as Cni­ dus, which lies at the end of a »peninsula in Southern Asia minor, townless, roadless« and evidently forgottenbyhistory"./tó.,s.l68. „Remember (...) that it is only by going off the beaten track that you get to know the country. See the litde towns (...). And dont, let me beg you, go with that awful tourist idea that Italys only a museum of antiauities and art. Love and understand Italians, for the people are more marvellous than the land". Ibid., s. 172. �46 B o ż e n a Kilian że aby napotkać coś naprawdę interesującego, trzeba uwolnić się od stereotypowego patrzenia na inne kraje i narodowości. Otwarcie umysłu i dążenie do bezpośredniego spotkania z ludźmi może prowadzić do niezwykłych doświadczeń. Forster miał jeszcze jedną radę dla turystów: „Najlepszym sposobem na zwiedzanie (...) jest bezcelowe wędrowanie" . 53 Edith Wharton to pisarka, którą również wyróżniało niestandardowe rozumienie podróży. Wharton przeprowadziła się ze Stanów Zjed­ noczonych do Europy w 1910 roku. Jej liczne podróże na początku XX wieku zaowocowały tekstami, w których traktuje temat podróży w niespotykany sposób. Wharton była świa­ doma faktu, że popularność turystyki rośnie i że wiele atrakcyjnych miejsc traci swój urok, w momencie, gdy stają się „gwiazdą w Beadekerze." Za swoje cele wybierała zatem miejsca mało popularne i skupiała się na szczegółach. Mary Suzanne Schreiber opisuje przedsięwzięcia Wharton w następujący sposób: próbując uniknąć banalności, koncentrowała się na miejscach raczej mab znanych: małym kościele w Chauvigny na przykład, jak również romań­ skiej mekce w Poitiers. Bądź interesuje się zna­ czącym szczegółem albo tłem, które inni pisarze pomijają: płaskorzeźbą wAmiens,psem biskupa raczej niż biskupem, ławką w prezbiterium w Po­ itiers, ujmującym pyszczkiem nietoperza, a nie przewidywalnymi twarzami mnichów*. 53 W czasie przeprowadzki Wharton do Paryża w Londynie Douglas Goldring wydawał cza­ sopismo zatytułowane „The Tramp: An Open Air Magazine". Jak dowiadujemy się z artykułu Helen Southworth, dwanaście numerów maga­ zynu ukazało się między marcem 1910 a marcem 1911 roku. Czasopismo odzwierciedlało trendy przełomu epok, łącząc wiktoriańską fascyna­ cję antyturystyką z nowinkami współczesności. W magazynie tym ukazał się między innymi „antybaedekerowski, ale praktyczny" przewod­ nik. Jeden z autorów publikujących w „The Tramp" wprowadził podział pomiędzy turystą który »pragnie zobaczyć miejsca i obiekty zain­ teresowań* i włóczęgą lub podróżnikiem, który »pragnie poczuć ie doświadczyć ich«. Włóczęga ( ..) >chcebyć blisko faktów zasadniczych rze czy naprawdę ważnvch«" Doświadczenie jest tu przeciwstawione patrzeniu. The Tramp" pełny bvł kłosów przeciwnvch zaliczaniu" zabvrków Holbrook lackson w kwietniowym wvdaniu czasonisma onnblikował arrvknł zarvrnłowanv O nodróżv donikąd N a d a i l artvknłowi taki 55 L r r 1 autor / r nme - zacnęcai r h ł ddo powstrzymania n n" s"ę tytui, od podroży, lecz pokazał, ze „ n i c , paradoksal­ nie, może stac się: „czymś miejscem znaczą­ cym, ^zieje się tak, jeśli podróżny ma odwagę podejść do danego miejsca i zabytku w szczegolny sposób. Jackson nie zachęca do leniwej kontemplacji bądź bezcelowego włóczenia się; udanie się do­ nikąd paradoksalnie nie jest nieudaniem się doof monks". M.S. Schreiber, Edith Wharton and TravelWritingas Self-Discovery, „American Literaturę" 2 „The best way of seeing (...) is to wander aimlessly about". Ibid., s. 176. 54 „She attempts to avoid banality by concentrating on relatively obscure places: a little church in Chauvigny, for example, as well as the romanesaue mecca of Poitiers. Or she fastens on the significWt detail or the background that other travel writers ignore: in a relief at Amiens, the bishops dog rather than the bishop; in a bank of choirstalls at Poitiers the winsome faceof lonely bat rather than the predictable faces m 1987, s. 261. 55 „Between the tourist who »desires to see places and objects of interest« and the tramp or traveller who »desires to feel them, to experience them«. The tramp (...) »wishes to lie close to the essential facts, to the really significant things«". H . Southworth, Douglas Goldrings The Tramp An Open Air Magazine (1910¬ 1911) and Modernist Geographies Literaturę and History" 1 2009, s. 39-40. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �47 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a kądś. Wpodróży Donikąd mówi [Jackson], »Coś, podróży - „antyturysta unika miejsc uważanych za atrakcyjne" . Zgodnie z tym założeniem Kal­ powtarzam, właściwie Wszystko, przychodzi do der na cele swych podróży wybiera miejsca, które ciebie«. Według Jacksona prawdziwy wędrowiec/ przez przeciętnego turystę nigdy nie zostałyby podróżnik ma wyobraźnię, ma »odwagę«, jest uznane za interesujące. W drodze do Kazania »żywy« i »gotowy do wykorzystania szansy«. Kalder i jego towarzysze byli witani ze zdziwie­ Uprzywilejowując kultywowanie innego sposo­ niem, ponieważ nikt wcześniej nie przyjechał bu patrzenia, wywyższanie teraźniejszości nad przeszłość, Jackson zapewnia, że >przynudzanie tam w celach turystycznych. Kobieta w średnim wieku, którą spotkali w przedziale pociągu, nie o uznanych celach przytępia zmysł widzenia«, mogła uwierzyć w to, co usłyszała. „Gulnarze kiedy opisuje tłumy turystów na niewłaściwym tropie nie doświadczających >prawdziwego życia« nie mieściło się w głowie, że ktoś mógłby wybrać się do Kazania, stolicy Tatarstanu, po prostu na miejsc, z powodu powabu tego, co popularnie wakacie Nikt nie wybierał sie tam z własnej uznawane jest za »zabytki« . nieprzymuszonej woli Dla konduktorki było to Wędrowiec nie realizuje planu podróży zawie­ równie oczywiste. Nigdy wcześniej nie widziała rającego listę zabytków światowej sławy, ustaloną zagranicznych paszportów, a kiedy zadeklarowa przez obecnie panujące trendy, ale świadomie liśmy że jesteśmy turystami wybuchneła śmie wybiera swoje cele. Podsumowaniem filozofii chem. Nikt nie jeździł do Kazania na wycieczkę. podróży zawartej w czasopiśmie są słowa South­ Tam nie ma nic do zwiedzania" Podobnie Kałworth: „»The Tramp« kładzie nacisk prawie jedno­ mucia to mieisce o którvm rac7ei n\c nr7ec7vta głośnie na to, co antyturystyczne, rzadko odwie­ sie w przewodnikach a Kalder był nia zafascyno wany właśnie dlare.o że nie isrnieie w wyobraźni dzane, to, czego nie ma w przewodnikach" . I n d z i Z a r h o d n Test'to m ieisre n ie m ieisre " 58 56 59 57 Podobnymi przesłankami w swych podróżach kieruje się Daniel Kalder, szkocki dziennikarz, który w książce Zagubiony Kosmonauta opisuje swoje podróże po republikach Rosji: Tatarstanie, Kałmucji, Marii Eł, i Udmurcji. Tekst Kaldera rozpoczyna się od manifestu antyturysty, który zawiera m.in. postulat dotyczący wyborów celu 56 „Jackson does not advocate idle contemplation or purposeless wandering: to go to nowhere is not paradoL a l l y to not go anywhere. »In going to Nowhere«, he [Jackson] sals »Somewhere, let me repeat, indeed Everywhere comes to you«. Jackson'* ideał tramp/ trayeUer has imagination! he has »courage«, is »aliye <, and »ready to tale [his] chance« Priyileging the cul' tiyation of different ways of seeing emphasizing the present oyer the past Jackson asserts thaLharping on approyed destinations blunts the faculty of y i L n « as kr' ij eda na' K k z\y jią 1 1- «o „Kaimucja \ i bpyia ł w Którym mazie podszyta niepokojem. iNiKt o tym Kraju nie wie­ dział. Można by go_wymazać z mapy i mało Kto by zauważył. Właściwie Kalmucja raz juz została wymazana i nie zauważył tego nikt . Krajobraz tego miejsca, wyrażony na mapie białą plamą, jest pusty Uzasadniając swoj wybór, Kalder mówi: „Chciałem zobaczyć, jak wygląda »nigdzie« . r 57 Ibid., s. 37-38. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA K m Jeden z kolejnych postulatów manifestu antyturystycznego mówi, że „antyturystę interesują tylko ukryte historie, pyszne, choć zapomniane 58 D . Kalder, Zagubiony kosmonauta. Zapiski antytury­ sty, tłum. M . Iinaczak, P. Siemion, Czarne, Wołowiec 2008, s. 13. Ibid., s. Ibid., s. Ibid, s. 62Ibid., s. 59 60 whatare popuTarlyknown Zi »sights«" Ibid, m 61 22. 73. 119. 73. �48 B o ż e n a Kilian rzeczy, artystyczne ohydztwa" . Kalder nie dał się odwieść od podróży do Tatarstanu. Argumentami mającymi przekonać go do rezygnacji z planów było stwierdzenie, że nie ma tam nic godnego zobaczenia i że miejsce to jest niebezpieczne. Dla Kaldera te teorie okazały się zachęcające. Nie bez powodu podtytuł jego książki brzmi Podróże do republik zapomnianych przez turystykę. Kalder przyznaje: 63 Europa: szklane wieżowce, IKEA, NeiłKinnock, Belgia. Porywające?Niekoniecznie... Może stąd moja fascynacja niewidocznymi narodami i plemionami Europy: Mongołami, Tatarami, Ady gejczykami, Udmurtami, Maryj­ czykami, Kipczakami, Inguszami i Baszkirami, których istnienie jako bytu kulturowego jest przez „Europę" całkowicie ignorowane. A dla mnie stanowią właśnie antidotum na kulturę cappuccino, która pokryła pianką zachodnią część naszego kontynentu . 64 Fakt, że tak wiele krajów pozostaje poza obsza­ rem zainteresowania turystki masowej, czyni je szczególnie atrakcyjnymi dla antyturystów. Obietnica odnalezienia „niczego", które przecież zawsze okazuje się „czymś", przyciąga uwagę Kaldera. Miejsca, które na pierwszy rzut oka są całkowicie nieinteresujące, zaskakują prawdzi­ wymi osobliwościami, a Kaldera interesuje to, co najdziwniejsze, przykładem czego jest kolek­ cja zakonserwowanych dzieci mutantów Piotra Wielkiego. Tę wystawę, na którą Kalder trafił przypadkiem, jednym z największych cudów Rosji . 65 W Polsce książkę Daniela Kaldera wydało wydawnictwo Czarne, prowadzone przez pol­ skiego prozaika i publicystę Andrzeja Stasiuka. Jedna z książek jego autorstwa - Jadąc do Babadag nawiązuje do postulatów dotyczących antyturystki zawartych w Zagubionym Kosmonaucie. Stasiuk, podobnie jak Kalder, nie wybiera za cel swoich podróży znanych miejsc, szeroko opisy­ wanych w przewodnikach i pięknie ilustrowa­ nych albumach. Podróżuje po takich krajach Europy jak Rumunia, Mołdawia, Węgry, Słowe­ nia i Albania, których postrzeganie zmieniło się co prawda na przestrzeni ostatnich lat. Są one jednak w porównaniu z bogatymi państwami Zachodu nadal powszechnie iizri3.w3.rie zs. mało zn3.ne kraje drugiej kategorii. Gdy Stasiuk na cel swojej podróży wybrał Mołdawię na temat tego kraju wiedział bardzo niewiele. Informa­ cje które posiadał dotyczące iei głównej dzie dżiny gospodarki jaka miał być handel ludzkimi organami opierały sie na niezbyt' wiarygodnych pogłoskach Stasiuk dopiero P O powrocie czvta na temat odwiedzanvch wcześnie) mieisc nróbuiac dowiedzieć sie czym właśc wie były ale iak sam nrzvznaie ńrakrvcznie zawsze nonosi kieskę 64 65 Ibid., s. 14. Ibid., s. 158. Ibid., s. 48. r k"n- jaKies Książki, wypytuję ludzi, zgarniam na Kupkę okruchy informacji i sprawdzam gdzie naprawdę byłem. Cuzik z tego wychodzi, bo wszystko staje się jeszcze bardziej obce i przypomina sen śniony wewnątrz snu . Opowiadając o swej podróży do Mołdawii, w innym miejscu Stasiuk twierdzi, że nikt nie jeź­ dzi tam dla przyjemności . Siedząc w autobusie do Cahul, miasta na południu kraju, rozmawia z miejscowymi, ale żaden z nich nie potrafi zro­ zumieć powodów, dla których się tam wybiera. Mówią: „przecież u nas nic nie ma" . Podob­ nie Misza, kierowca, który zgodził się zawieźć 67 68 66 63 i I nbfe iezdzić do k r a i ó w o k r ó r w h wie • 1 P t m r m • \A i się ta* niewiele, lotem wracam i wynajduję • A. Stasiuk, Jadąc do Babadag, Czarne, Wołowiec 2008, s. 214. 67 68 Ibid, s. 138. Ibid, s. 140. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �49 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Stasiuka na wieś, nie rozumie motywacji osoby pragnącej oglądać biedne wioski, Albotę de Sus i Sofievcę, i nawet nie wysiada z samochodu . Tymczasem Stasiuk jest najbardziej zadowolony, kiedy dociera do miejsc zupełnie zwyczajnych. Co więcej, jest przekonany, że to nie światowej sławy atrakcje powinny przyciągać uwagę podróż­ nych, a wręcz przeciwnie, rzeczy zwykle uważane za całkowicie przyziemne, a przez to pomijane. Stasiuk nie zwraca. uwa.gi na. miejsca., które sa^ popularne wśród turystów. W czasie swoich podróży wielokrotnie mijał Baranów uzna.wa.ny" za perłę renesansu" nigdy jednak nie pomyślał o zwiedzeniu go Zapisu ac określenie perła renesansu w cudzysłowie podkreśla że nie jest to opinia obiektywna ale przekonanie zakorze nione w powszechnej'turystycznej' świadomości przez treści przewodników i można sie z nim nie L d z i ć Kowalski zauważa że stosowanie takich peryfraz jak kraj kwitnącej wiśni" kraina 69 70 - rysiaca Jezior" " wieczne miasto" Weńecia pół n o / " erc czyniących srvl n r z e w o d n i k ó w silnie e k s n r e s y w ń y m to iedna Jcech zwiększa i a rvrb irb : JTn "71 n perswa.zyjnosc . Stasiuk, podobnie jak Kalder, jest zafascy­ nowany zjawiskiem rozpadu. Zawsze zabiera ze sobą starą mapę Słowacji, która nosi ślady wie­ lokrotnego użycia. Choć jest ona prawie całko­ wicie zniszczona, dla Stasiuka pozostaje prawie relikwią. Ta mapa jest rozdarta w kilku miejscach, a nazwy miejscowości są ledwo widoczne, powoli przestają istnieć . Miejsca odwiedzane przez Sta­ siuka podlegają rozkładowi i przywodzą na myśl ich dawno miniony splendor. W takich miej­ scach poczucie braku przyszłości jest dojmujące. Stasiuk mówi: „Jak wrócę tam, gdzie już kiedyś 72 69 70 71 72 Ibid., s. 146. Ibid, s. 11. P. Kowalski, op. cit., s. 68. Ibid, s. 14. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA byłem, mogę niczego nie zastać" . Choć Stasiuk widział już wiele miejsc, które są tak „niewyraźne i mętne", że trudno je zapamiętać, nie rezy­ gnuje z kolejnych podróży - chce widzieć pustkę i nicość. Często znajduje się w miejscach, w któ­ rych przeciętny turysta zadałby sobie pytanie: „Co ja tu właściwie robię?". Obiektywnie taka podróż nie przynosi nic nowego. Może jednak stać się niezwykłym doświadczeniem „własnego, pozornie banalnego bytu" . 73 74 Gdy nie ma już na mapie świata białych plam, może się wydawać, że nie pozostało już nic do odkrycia. A jednak ludzie nadal wybierają się w bliskie i dalekie podróże. Wiedzeni ciekawością pragną odkryć to, co jest obce i nieznane, choćby to odkrycie miało wymiar jedynie osobisty. Na przestrzeni wieków inne cele zyskiwały na popu­ larności i inne motywy prowadziły podróżników do konkretnych wyborów. Były to wybory uzależ­ nione od sytuacji politycznej poszczególnych kra­ jów, uwarunkowane tradycją czy obecnie panującą modą, a także ukształtowane przez stereotypy lub działania marketingowe. Każdy okres w dziejach ludzkości wyznaczał p ewne trendy nie tylko w for¬ mie podróży ale przede wszystkim w doborze jej celu: średniowiecze oglądało wędrujących rycerzy, kupców trubadurów lecz nade wszystko piel' grzvmów zmierzających do lerozolimy Rzymu Loreto czy Santiago de Comoostella Renesans to czas wielkich odkryć Peopraficznych ale również początki podróży do uzdrowisk Oświecenie to począiKi pourozy uo uzurowisK. o ś w i e c e n i e okres nonnlarvzacii C r a n d T o u r — n o d r ó ż y edn karyinei R o m a n t y z m n r z y n i ó s ł fasrynarie dzika nr/ d i" Dezposrednim b n ' J „ I z\ nią W kontaktem, L nr kr rn tym r m przyrodą 7 samym pierwsze wycieczki za miasto i w góry, jak również zainteresowanie historią, szczegól­ nie tajemniczymi ruinami, odwiedzanymi najle­ piej pod osłoną nocy. Wiek A l A byt świadkiem europejskiej ekspansji kolonialnej oraz przyniósł 73 74 Ibid., s. 226. Ibid., s. 75. �50 B o ż e n a Kilian początki turystyki masowej, będące rezultatem między innymi rozwoju kolei, organizacji Świato­ wych Wystaw oraz w drugiej jego połowie ugrun­ towania się kapitalizmu, popularyzacji podróży do uzdrowisk i letnich kurortów nadmorskich i zimo­ wych górskich . 75 Powszechne przekonanie dotyczące tego, co warto, można, a nawet trzeba zobaczyć, nieobce jest również turystom współczesnym. W wieku XXI, gdy turystyka stanowi jedną z najbardziej znaczących i dochodowych gałęzi gospodarki światowej, wybór celów podróży jest nieograni­ czony - możliwa jest nawet turystyka kosmiczna. Analiza motywów skłaniających turystów do podejmowania takich, a nie innych wyborów prowadzi do stwierdzenia, że każdy wybór uwa­ runkowany jest wieloma czynnikami. Zależy nie tylko od osobowości i preferencji poszczególnego turysty oraz jego sytuacji finansowej ale także wielu elementów zewnętrznych, takich jak pro¬ cesy konstruowania atrakcji turystycznych, powszechnej świadomości co do ich wartości, a także szerzenia sie wśród turystów określonych trendów Niejednokrotnie wybór celu podróży zależv od podatności turvstv na w p ł v w dzia łań marketingowych o r o r n u i L c h poszczególne miejsca iako atrakcyjne turystyczne cele Cheć nochwalenia sie kolebom i nracv wakaciami i i a k i m ś konkretnym mieiscn wvdaie sie hvć dość p 75 z hn S r n ż t kt'r h b r nie zawsze są aż tak oczywiste. W momencie rozpowszechnienia turystyki na masową skalę podróżujący zapragnęli zdystansować się od tłu­ mów oblegających najbardziej znane zabytki. Tendencje antyturystyczne, które się pojawiały, przybierały różne formy - wykształcenia bardziej wyrafinowanej świadomości, dotyczącej wartości poszczególnych atrakcji, starannego wybierania celów czy wreszcie zejścia z głównych turystycz­ nych szlaków, mające na celu zobaczenie tego, co niepopularne, niedoceniane, zwyczajne czy wręcz brzydkie. Dotarcie na końce świata, gdzie, według turystów i miejscowych, nie ma abso­ lutnie nic ciekawego, stało się celem niejednego podróżującego. Antyturystów przyciąga pustka szara rzeczywistość zwykłe blokowiska czy ulice -raczej ludzie niż miejsca. Takie podejście może oznaczać że podróż wcale nie musi odbywać sie do miejsc bardzo odległych i warto docenić to co znaiduie sie na nrzvkład w sąsiednich mieisco' wościach lub nawet w innej niż zamieszkiwana nrzez tnrvste części miasta 7 newnościa otwiera nowe możliwości noszerza i rak inż bardzo sze r , , f | ' P r n • J , n r n i ln _ roki Katalog miejsc stanowiących potencjalne cele podroży ^hoc w powszechnym mniemaniu wszystko zostało jakiegoś juz zbadane i opisane, ciągłe można dokonać wielkiego osobistego odkrycia. Każda podroż staje się do tego dosko­ nałą okazją dlatego ludzie naturą których - jak pisał 1 rzecławski - jest pielgrzymowanie, zawsze będą podróżować. Szczegółową historię podróży przedstawia W. Lóschburg w swojej książce: A History ofTravel, Die Edition Leipzig,Leipzigl979. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a The 51 Ends of the World: On Destination Choices In the article the author attempts to analyze the factors influencing choices of travel destinations. At the time of the Great Discoveries of 15* and 16* centuries people reached the farthest edges of the world. Although there are no longer white spots on the map of the world, people have never stopped travelling. Motivated by curiosity, tradition or fashion they went to other countries to complete their education, as during 18 century Great Travel, to escape the restrictions of the morał code of conduct, as the British of the Victorian era, or to relax, as the contemporary tourists mainly do. The change of motivations of the undertaken travels has influenced the choices of destinations, and so, for the Enlightenment traveller the major destination was Italy, seen as a handbook of history, art and culture; Romantic travellers visited mainly Switzerland, where dangerous and mysterious mountainscape could be encountered, whereas contemporary tourists head for acclaimed attractions. Those who wish to differentiate themselves from the mainstream of travellers choose destinations seemingly unattractive. Anti-tourists, as they can be called, wish to reach places from where - as it seems - there is "no way back". These are forgotten ends of the world where in common understanding there is nothing to see. But very often it turns out that even that nothing' is filled with something meaningful and, eventually, it becomes a destination bearing a real significance. th 1 (19) P019 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/accc0389fd76e9e53ee15ce9f818385c.pdf 149a30e24698dfadbaa66d9148c1986f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5543 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5154 Title A name given to the resource Polscy muzycy w Finlandii / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11)/3 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasoń, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Rafat Krasoń 4 G: dyby któryś z czytelników wyjechał do Finlandii i spędził tam dłuższy czas, ob­ cując z członkami mniejszości polskiej, pewnie zaskoczyłyby go proporcje w strukturze zawodowej Polonii fińskiej. We współczesnej Po­ lonii rzuca się w oczy obecność znacznej liczby muzyków i chociaż brak jakichkolwiek danych ujmujących owe proporcje, to jednak sami mu­ zycy szacują swą liczbę na około 150-200 osób. Według oficjalnych statystyk w całej Finlandii mieszka obecnie ponad 1200 polskich imigran­ tów, co znaczy, że muzycy stanowią tu 12-17% wszystkich Polaków. Aby uświadomić sobie te dysproporcje, nie potrzeba wcale sokolego oka i ucha antropologa, zobaczy je każdy, kto nawiąże jakikolwiek kontakt z Polakami tam mieszkającymi. Muzycy polscy są widoczni w szkołach i instytucjach muzycz­ nych, w lokalach rozrywkowych, na promach pasażerskich. Wykonują oprawę muzyczną mszy w kościołach katolickich, najczęściej kierowanych przez polskich misjonarzy, aktywnie uczestniczą w propagowaniu kultury polskiej, świadcząc swe usługi na organizowanych corocznie koncertach, zlotach Polonii i innych imprezach okolicznoś­ ciowych. Dzisiaj muzycy są nieodłącznym skład­ nikiem owej mniejszości, w środowisku polskim muzyka odgrywa ważną rolę, a jej wykonawcy spełniają istotną funkcję towarzyską. W tym miejscu należałoby zadać pytania o to, jak doszło do ukształtowania się takiej sytuacji, czy jest to tylko zwykły zbieg okoliczności, czy też musiały zaistnieć dogodne ku temu warunki. W niniejszym artykule postaram się wyjaśnić ge­ nezę tego fenomenu, jego rozwój i przebieg oraz określić warunki, jakie doprowadziły do upadku tej formy współpracy. Początków zjawiska można się doszukiwać w sytuacji społecznej, gospodarczej oraz poli­ tycznej zaistniałej w obu państwach j u ż pod ko­ niec lat 40. Pierwsze lata powojenne wyznaczyły bowiem ścieżki, po których oba państwa podąża­ ły przez następne półwiecze. Ścieżki te prowa­ dziły w przeciwnych kierunkach, a widocznym tego efektem był wzrost dysproporcji między poziomem życia w Polsce i w Finlandii. Finlandia w pierwszych latach po zakończe­ niu wojny borykała się z ogromnymi problema­ mi natury ekonomicznej i społecznej. Uznana oficjalnie za państwo wspierające faszyzm, zmu­ szona została do spłacenia reparacji wojennych Związkowi Radzieckiemu. Kolejnym istotnym problemem była zmiana granic: Finlandia utra­ ciła dostęp do Morza Białego oraz znaczną część Karelii, z drugim co do wielkości ówczesnym miastem - Wyborgiem. To z kolei wywołało duże fale migracji ludności karelskiej z zaanektowa­ nych obszarów, Finlandia przyjęła ponad 400 ty­ sięcy Karelów. Te problemy wymusiły przemiany gospodarcze, których efektem były szybko po­ stępująca urbanizacja kraju oraz zmiany w pro­ porcjach między sektorami: rolniczym, prze­ mysłowym i usług. Szczególny rozwój przeżyła ta trzecia sfera - usług, co w praktyce znaczyło powstanie w całej Finlandii szeregu klubów, ho­ teli i lokali gastronomicznych. Muzyka w lokalach, według ówcześnie obo­ wiązujących standardów i przy braku możliwo­ ści technicznych, była wykonywana na żywo. Właściciele restauracji współpracowali z agen­ cjami muzycznymi pośredniczącymi między grupami muzycznymi a lokalami. W latach 80. na rynku fińskim działało ponad sto agencji. Zdecydowana większość z nich funkcjonowała tylko na rynku fińskim i kooperowała z fińskimi muzykami. Było jednak kilka wyjątków. Nie­ które agencje sprowadzały artystów z zagranicy. Działały tutaj prawa wolego rynku: zagranicz­ ni muzycy byli z reguły dużo tańsi, a przy tym mniej wymagający. Początkowo pochodzili oni z Europy Południowej, zwłaszcza z Włoch, wkrótce jednak zostali oni wyparci przez jeszcze tańszych przybyszów z Europy komunistycznej. Wśród muzyków z Europy Środkowej i Wschod- BJULBAHZMCIL 1(111 ? 0 D 6 �Polscy muzycy w Finlandii niej dominowali Polacy, choć obecni byli także artyści z Węgier, Czechosłowacji, Bułgarii, Ru­ munii i innych krajów zza „żelaznej kurtyny". Podczas gdy w Finlandii przemysł rozryw­ kowy rozwijał się w sposób nieskrępowany, nie­ zależnie od kierunku politycznego przyjętego przez rząd, w Polsce ta dziedzina została objęta kontrolą państwa. Polska, funkcjonując w sy­ stemie komunistycznym, odcięta od świata za­ chodniego, przeszła na tory gospodarki central­ nie sterowanej o dominującej formie własności państwowej. W praktyce centralnie sterowana gospodarka okazała się nieefektywna, a bezpo­ średnim tego skutkiem było spowolnienie tempa rozwoju gospodarczego kraju. Zestawienie sytuacji po obu stronach Bałtyku wyraźnie wyznaczało tendencje migracyjne, do jakich mogło dochodzić w drugiej połowie X X wieku. Dla wielu Polaków wyjazd za granicę, nie tylko zresztą do państw skandynawskich, był jedną z niewielu dróg szybkiego ekonomicznego awansu. Polacy wyjeżdżali do bogatych, roz­ winiętych bądź dynamicznie się rozwijających państw, oferując swe usługi w gałęziach gospo­ darki, które nie były atrakcyjne dla miejscowych pracowników, bądź tam, gdzie pracowników zwyczajnie brakowało. Często były to prace naj­ prostsze i niskopłatne, na przykład w rolnictwie na farmach, na budowach oraz w restauracjach. Nierzadko też Polacy w y j e ż d ż a l i za granicę z myślą o handlu ulicznym. W większości wy­ padków praca Polaków była nielegalna, nieob­ jęta kontrolą (i ubezpieczeniem) państw przyj­ mujących, dzisiaj więc trudno szukać danych na temat tego zjawiska w oficjalnych statystykach. Z kolei wyjazd do krajów kapitalistycznych połączony z legalną pracą był dostępny tylko dla nielicznych. Jeśli robotnik decydował się na legalną pracę, musiał przejść przez wiele proce­ dur j eszcze w Polsce. Podobny tok postępowania 1 www.pagart.com.pl (17.09.2003) ljll) ?DDu BARBARZYŃCA 5 przechodził pracodawca, który musiał wystę­ pować do organów administracji państwowej z prośbą o zatrudnienie polskiego robotnika. Taka właśnie sytuacja miała miejsce między in­ nymi w przypadku muzyków. Instytucją powołaną do kooperacji z kontra­ hentami zagranicznymi na polu artystycznym była Polska Agencja Artystyczna „Pagart", która powstała 1 stycznia 1957 roku na fali popaździernikowej odwilży. Wydarzenia w Zakładach Hipolita Cegielskiego w Poznaniu (w latach 1949-1956 były to Zakłady im. Józefa Stalina) doprowadziły do upadku rządu Józefa Cyran­ kiewicza i powołania w to miejsce gabinetu Władysława Gomułki. Nowy rząd przyznał się do wielu „błędów i wypaczeń" i zobowiązał się do przeprowadzenia szeregu reform. Rozpoczęty został proces liberalizacji w dziedzinie polityki międzynarodowej (szczególnie relacji między Polską z Związkiem Radzieckim), a także polity­ ki wewnętrznej - religii, wojskowości, rolnictwa itp. Oprócz tych najważniejszych dla funkcjono­ wania państwa reform zmiany nastąpiły również w sferze kultury. Wyrazem owych przeobrażeń było powołanie Polskiej Agencji Artystycznej „Pagart", która miała aktywnie uczestniczyć w promocji polskiej kultury za granicą, a także ułatwiać kontakty z zagranicznymi artystami planującymi występy w Polsce. Na zaproszenie Pagartu przyjeżdżało do Polski wielu światowej klasy wykonawców, na przykład Leonard Bern­ stein, Artur Rubinstein, Jessie Norman, Joan Sutherland, New York Philharmonic Orchestra, The Royal Shakespeare Company, Martha Gra­ ham Dance Theatre, Teatr Bolshoi. Ponadto Pagart współorganizował prestiżowe festiwale: Warszawska Jesień, Wratislavia Cantans, Jazz Jamboree, Tatrzańska Jesień i inne . Obokswej głównej działalności, czyli promowa­ nia najbardziej znanych polskich artystów, Pagart 1 �Rafał Krasoń 6 rozwijał także działalność komercyjną nastawioną na współpracę z kontrahentami potrzebującymi muzyków restauracyjnych. W praktyce Pagart ograniczał się w tym wypadku do pośredniczenia między agentami chcącymi zatrudniać polskich artystów a muzykami, nie oferując jednak żad­ nych świadczeń tym ostatnim. Dzisiaj wśród samych muzyków opinie o Pol­ skiej Agencji Artystycznej są zdecydowanie ne­ gatywne. Muzycy kładą nacisk na nadużycia, do jakich dochodziło przy zawieraniu kontraktów, nieprofesjonalność muzycznych przesłuchań, problemy z otrzymaniem paszportu. Ponieważ oficjalnie instytucją wysyłającą zespoły za gra­ nicę była Polska Agencja Artystyczna, pobierała ona prowizję od kontraktów w wysokości 10% ich wartości. Tej niewygodnej opłaty nie można było uniknąć. Nawet muzycy, którzy wyjeżdżali z myślą, aby j u ż nigdy nie wrócić do Polski, byli zmuszani do płacenia prowizji, ponieważ pod­ stawowym warunkiem uzyskania prawa stałego pobytu w Finlandii było otrzymanie paszportu konsularnego, a artysta mógł go dostać tylko wte­ dy, gdy miał potwierdzenie zapłacenia wszelkich należności w Pagarcie. Ubiegając się o kontrakt, muzyk profesjo­ nalista musiał przedstawić dyplom ukończenia szkoły muzycznej, natomiast artysta amator okazywał tzw. weryfikacje, czyli uprawnienia państwowe do wykonywania zawodu muzyka. Artyści mający wymagane dokumenty mogli uczestniczyć w przesłuchaniach, które miały wy­ typować najlepszych artystów do „reprezentacji Polski na deskach scen zagranicznych". W prze- B m M Z M C A 1(111 ? 0 D B �Polscy muzycy w Finlandii słuchaniach zawsze brali udział przedstawiciele Pagartu, członkowie Z w i ą z k u Zawodowego Muzyków oraz agenci zagraniczni. Muzycy, którzy pozytywnie przeszli przesłu­ chania, kontaktowali się z agencjami. W Finlan­ dii polskich muzyków zatrudniały takie agencje jak: Ohjelma Apu, Tom Hertell Booking Office, Scan Show, Inter Show, Mensky Show, Pori Production (Pori Ravintolaohjelmat), Leo Bass (Blue Bass). Niewątpliwie najbardziej znacząca była Ohjelma Apu, która do końca lat 70. mia­ ła niemal monopolistyczną pozycję na rynku. Prowadzona była przez legendarnego j u ż Janne Hakulinena, który był biznesmenem i polity­ kiem aktywnie działającym w Fińskiej Partii Socjaldemokratycznej (Suomen Sosialidemokraattisen Puolueen), a także autorem ponad dwudziestu publikacji z dziedziny polityki. Jego dodatkowym atutem była znajomość języka ro­ syjskiego umożliwiająca bezpośrednie kontakty z przedstawicielami odpowiedzialnymi za wysy­ łanie muzyków za granicę. Postać Hakulinena obrosła wieloma anegdotami uwypuklającymi jego nieprzeciętną osobowość. Oprócz Ohjelma A p u działały na rynku mniejsze agencje, które zresztą rozwinęły się dopiero po śmierci Hakulinena w 1979 roku. Sami muzycy różnie je oceniali. W zależności od czynników takich jak liczba i jakość miejsc, zarobki, opłacanie świadczeń socjalnych, ustalił się pewien ranking pracodawców. Niewątpliwie za najlepsze agencje były uznane Tom Hertell Booking Office, popularny skądinąd w Finlandii organizator wielkich koncertów z udziałem naj­ bardziej znanych gwiazd muzyki rockowej, oraz Scan Show, będąca częścią holdingu znanej fiń­ skiej firmy Sokos. Na końcu rankingu znalazły się Inter Show i Mensky Show. Dzisiaj muzycy oskarżają właścicieli tych ostatnich agencji o za­ niżanie zarobków, zmuszanie do pracy ponad przewidziany prawem wymiar godzin, niedo­ pełnianie formalności związanych z płaceniem 1111) ? D 0 a BARBARZYŃCA 7 składek ubezpieczeniowych (w tym emerytal­ nych), szantaż czy grożenie deportacją. Muzycy, którzy pomyślnie przeszli procedury w Pagarcie, uzyskiwali pozwolenie na opusz­ czenie Polski i wyjeżdżali na upragniony kon­ trakt. W pierwszych latach wyjazdów do Fin­ landii artyści mieli nakaz podróżowania koleją przez Moskwę, Leningrad, Vainikkalę do Hel­ sinek. Trasa była długa i uciążliwa, ale sytuacja zmieniła się dopiero po wprowadzeniu regular­ nych połączeń promowych między Gdańskiem a Helsinkami. Najpierw pływał maleńki „Gryf", następnie, wskutek wzrostu zapotrzebowania, większy prom „Pomerania". Muzycy z reguły jeszcze przed wyjazdem znali przebieg trasy koncertowej. Kontrakty były ustalane z agentem lub właścicielem danej re­ stauracji. Kontrakt w jednym lokalu trwał z re­ guły dwa tygodnie lub miesiąc. Opinie na temat grania w różnych częściach Finlandii są podzie­ lone. Generalnie muzycy wyróżniali jako miejsca najbardziej specyficzne Laponię, Helsinki oraz statki pasażerskie. Najbardziej pożądane były oczywiście miejsca najlepiej płatne, a do takich należały tereny położone na południu Finlandii oraz promy. O celu wyjazdu tylko w pewnym stopniu decydował sam muzyk, decyzje były bowiem podejmowane w rozmowach między agentem a właścicielem restauracji. Najmniejsze agencje zawierały mniej niż dziesięć kontraktów i w tych przypadkach muzycy z góry wiedzieli, że prawdopodobnie będą grać we wszystkich zakontraktowanych miejscach. Największe, te giganty, do których należała Ohjelma Apu, miały podpisane kontrakty z około dwustu lokalami i w tych wypadkach konkurencja przenosiła się między muzyków. Starsi mieli możliwość pew­ nego wpływu na grafik, wybierania miejsc najle­ piej płatnych, położonych z reguły na południu Finlandii, dodatkowo niesprawiających trudno­ ści komunikacyjnych (chodziło o obszar położo­ ny w trójkącie Helsinki - Tampere - Turku). �Rafał Krasoń 8 Kategoria miejsca, jego wielkość i lokalizacja wpływała bezpośrednio na wielkość zespołu. Cena usługi zależała od liczby jego członków. Zespoły większe z konieczności grały w du­ żych hotelach czy uzdrowiskach, ale liczba tego typu lokali była ograniczona. W praktyce więc najczęściej były zatrudniane grupy małe lub średnie - duety, tria lub kwartety. Wielokrotnie duże zespoły ze względu na niski popyt musiały ograniczać liczbę członków. Zwolnieni muzycy musieli, niestety, pożegnać się z pracą i wracać do Polski lub szukać możliwości dołączenia do innych grup. Bezrobotni muzycy spotykali się w kawiarni Kolme Kruunua (Trzy Korony), położonej w centrum Helsinek. To miejsce było różnie nazywane przez Polaków: „restauracja polska", „giełda", „śmietniczka". Nazwy te wiele mówią: Polacy spotykali się tutaj, by porozma­ wiać z innymi muzykami, często były to osoby kończące kontrakt i szukające nowej pracy. Zakontraktowani muzycy pracowali w re­ stauracjach w zwyczajowo ustalonym systemie 45 minut gry i 15 minut przerwy. Dziś artyści zwracają uwagę na pewien konserwatyzm Fi­ nów - najlepiej przyjmowana tam była muzyka tradycyjna, a nawet typowo ludowa. Muzycy musieli się więc dopasować do wymogów, uczy­ li się grać fińskie tańce ludowe, a więc jenkkę i humppę. Na dansingach szczególnie popular­ ne było tango. Taka sytuacja miała miejsce nie tylko w małych miejscowościach, ale też i w naj­ większych ośrodkach miejskich, nie wyłączając Helsinek. Kooperacja na tym polu ciągle się rozwijała, w szczytowym okresie, w latach 80., jednora­ zowo mogło przebywać na terenie Finlandii do 1500 muzyków. Warunki pracy, doskonałe dla Polaków zarobki, przekraczające nawet dwu­ dziestokrotnie zarobki robotnika pracującego w Polsce, wywołały dalekosiężne skutki. Muzycy po zrealizowaniu kontraktu wracali do Polski i od razu starali się o ponowny wyjazd. Stworzył FOT. DARIUSZ ŻUKOWSKI B A AB A R Ż Y K O 1(111 P O D B �Polscy muzycy w Finlandii się pewien styl życia: z reguły ponadpółroczny pobyt za granicą, krótki okres dostatniego życia w Polsce i ponowny kontrakt. Rekordziści prze­ bywali na kontraktach w sumie do 20 lat. Sytuacja koegzystencji muzyków fińskich i za­ granicznych była spokojna aż do pojawienia się pierwszych symptomów bezrobocia wśród arty­ stów. Masowy napływ muzyków obcokrajowców spowodował spadek cen usług muzycznych, co wywołało ostry sprzeciw fińskich związków za­ wodowych muzyków, to jest Związku Muzyków Fińskich (Suomen Muusikkojen Liitto), Związku Właścicieli Hoteli i Restauracji, Oddział Muzy­ ków (Hotelli- ja Ravintolahenkil6kunnan Liitto H R H L r.y. Ravintolamuusikko) oraz Związku Marynarzy Fińskich Oddział Muzyków (Suo men Merimies-Umońi r.y. Laiyamuusikko) - ten ostatni bvł istotny tylko dla muzyków zatrudnio­ nych na promach wycieczkowych. Związki zawodowe odpowiedzialne były za ustalanie cen minimalnych za usługi, ponadto ukróciły wolne zatrudnianie muzyków z zagra­ nicy poprzez stworzenie procedury, według któ­ rej każda decyzja o zatrudnieniu obcokrajowca musiała być akceptowana przez przedstawicieli związków zawodowych. Jeśli wśród Finów istnia­ ło bezrobocie, takie decyzje były wstrzymywane. Działania związków (jakkolwiek omijane przez agencje poprzez organizowanie tak zwa­ nych dni polskich czy zawyżanie wymogów, które nie mogły być spełnione przez żaden ro­ dzimy zespół), doprowadziły do spadku liczby obcokrajowców na rynku. W Finlandii zostali głównie ci, którzy wcześniej otrzymali j u ż stałego pobytu lub fiński paszport. O tak kur¬ czowym trzymaniu się agencji zatrudniających obcokrajowców decydowały oczywiście względy ekonomiczne. O skali różnic w zarobkach świadczyć relacje muzyków. Obecnie zwracają oni uwagę, ze wraz ze zmianą obywatelstwa lub dołączeniem do fińskich grup ich zarobki wzra stały n ciwet dwu— czv trzykrotnie. Okres swoistei 1111) ? D 0 a BARBARZYŃCA 9 walki między muzykami fińskimi a niefińskimi trwał właściwie aż do końca opisywanego zjawi­ ska, czyli do lat 90. Dzisiaj okres ten należy j u ż do przeszłości. Sami muzycy za główną przyczynę upadku tej branży uważają zmiany polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej, rozwój przemysłu fo­ nograficznego, upowszechnienie się dyskotek, w końcu też modę na karaoke. Symptomami zmian były: skrócenie czasu trwania koncertów do mniej niż dwóch tygodni w jednym lokalu, długie, niepłatne przestoje czy wręcz upadek agencji artystycznych. Muzycy, postawieni przed szybko postępują­ cymi zmianami, musieli podjąć ostateczną de­ cyzję - powrócić do Polski lub wyemigrować do Finlandii. Większość powróciła ostatecznie do kraju. Wskutek drastycznego spadku cen walut zachodnich muzycy zostali zmuszeni do zaku­ pienia nieruchomości lub założenia własnego interesu. Dzisiaj zajmują się oni rozmaitą dzia­ łalnością, tylko nieliczni traktują muzykę jako zawód, natomiast większość z nich wykorzystuje praktykę zdobytą w Finlandii do rozwoju włas­ nego biznesu. Dla wielu kooperacja z fińskimi przedsiębiorstwami do dziś pozostała głównym źródłem utrzymania. I chociaż muzykowanie pozostało j u ż jedynie w ich pamięci, to jednak fińskie doświadczenia stanowią kapitał, do któ­ rego chętnie się odwołują. Inaczej toczą się losy muzyków, którzy zde­ cydowali się na emigrację. Pomimo znacznego spadku popytu na granie muzyki na żywo, lokale, w których muzyka taka jest wykonywana, nadal istnieją. Do takich miejsc należą ekskluzywne re­ stauracje, hotele oraz promy kursujące po Morzu Bałtyckim, zwłaszcza między Finlandią a Szwe­ cją oraz między Finlandią a Estonią. Właśnie pasażerowie tych statków do dziś mogą spotkać polskiego muzyka, ponieważ ci artyści, którzy zo­ stali, najczęściej wciąż pracują w swoim zawodzie albo w zawodach pokrewnych. �Rafat Krasoń 10 Pozostałością tego okresu jest więc wciąż ogromna liczba polskich muzyków rozsianych po całej Finlandii, często przybyłych z całymi ro­ dzinami. Wspominają oni o trudnościach zwią­ zanych z pozostaniem w tym kraju, który - w po­ równaniu z innymi państwami skandynawskimi - miał najostrzejsze procedury związane z przyj­ mowaniem obcokrajowców. W praktyce możli­ wość zostania w Finlandii zarezerwowana była dla osób pozostających w związku małżeńskim lub mających stałe zatrudnienie. Obok Polaków w Finlandii można spotkać muzyków różnych narodowości: Węgrów, Bułgarów, Czechów, Słowaków, Rumunów. Geneza ich obecności i struktura zawodowa też są bardzo podobne, jednak spośród nich wszystkich Polacy stanowią zdecydowanie najliczniejszą grupę. Dzisiaj przeważającą ich część stanowią l u ­ dzie w wieku przedemerytalnym lub emeryci. Większość z nich - niezależnie od tego, czy mieszkają na stałe w Polsce, czy w Finlandii - otrzymuje fińskie emerytury, ale nie wszyscy. Uzależnione jest to od tego, czy pracodawca odprowadzał składki emerytalne za swoich pracowników. Jeżeli muzyk, jeszcze jako mło­ dy człowiek, decydował się na emigrację, te niedopatrzenia czy celowe działania agencji siłą rzeczy szybko wychodziły na jaw. W tym czasie odbywały się sprawy sądowe o zapłacenie zaległych należności, zawsze wygrywane przez muzyków. Inaczej jest w przypadku artystów powracających do kraju. Z punktu widzenia polskiego prawa czas ich pobytu za granicą l i ­ czony jest jako nieskładkowy (Pagart nie gwa­ rantował żadnych ubezpieczeń), ewentualnych roszczeń mogą więc oni dochodzić przed sądem fińskim. Ranga miejsc i lokali, w jakich występowali polscy muzycy, często była zdecydowanie niż­ sza n i ż poziom, jaki reprezentowali artyści. W Skandynawii grała niemal cała śmietanka polskiego jazzu, grali czołowi muzycy bigbitowi, dixielandowi, ci najbardziej popularni w latach 70., 80. i 90. Większość z nich wyjeżdżała z myślą o zarobieniu pieniędzy niemożliwych do zaro­ bienia w ówczesnej Polsce, a także zakupieniu instrumentów. Warto na koniec nadmienić, że Finlandia nie jest bynajmniej wyjątkiem. Podobna sytua­ cja była w innych krajach wysoko rozwiniętych. Polacy wyjeżdżali do wielu miejsc, takich jak wszystkie państwa skandynawskie, Niemcy, Bel­ gia, Holandia, Hiszpania, a także poza Europę - do Stanów Zjednoczonych, państw arabskich czy na Karaiby. Właśnie ta grupa zawodowa w okresie komunizmu miała stosunkowo naj­ lepsze możliwości podjęcia legalnej pracy zarob­ kowej poza ojczyzną. Wpłynęło to na dzisiejszy kształt Polonii na świecie. Każdy, kto chciałby się profesjonalnie zająć studiami polonijnymi, powinien pamiętać o tych kilku kartach z naj­ nowszej historii Polski. BARBARZYŃCA l(III ? 0 D e � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41b3716f62e044d8ed778dd0ff5f1956.pdf 378ac1eb7bfde5d4ec37db1b77fbbd24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5608 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia refleksyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5214 Title A name given to the resource Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.64-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kruszelnicki, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Ur. w I 979 r. Ukończy) anglistykę ( 2 0 0 3 ) i kulturoznawstwo ( 2 0 0 6 ) na Uniwersytecie Wrocławskim. Zajmuje się filozofią współczesną i najnowszymi KrilSZelnicki dyskursami w antropologii kultury. Nauczyciel języka angielskiego, autor artykułów z zakresu współczesnej filozofii francuskiej, pedagogiki i kulturoznawstwa. Redaktor (wraz z Michałem Kruszelnickim) n u m e r u specjalnego „Forum Oświatowego" pt. Studia z posthumanistycznej filozofii podmiotu (Warszawa-Wrocław 2008). Członek redakcji kwartalnika „Kultura - Historia - Globalizacja" przy Instytucie Kulturoznawstwa U W r . Przygotowuje pracę doktorską poświęconą idei refleksyjności w e współczesnej teorii antropologicznej. Pracuje w Dolnośląskiej Szkole Wyższej w e Wrocławiu. Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej W coraz obszerniejszej literaturze, która dotyczy zagadnienia refleksyjności w naukach społecznych, zazwyczaj panuje zgoda, ż e zwrot refleksyjny (reflexive turn) w antropologii nastał w późnych latach sześćdziesiątych, w z g l ę d n i e na początku lat siedemdziesiątych . W wielu pracach zwraca 1 1 się uwagę na ten właśnie okres jako na właści­ wy kontekst historyczno-polityczny narodzin idei antropologicznej refleksyjności. W okre­ sie tym antropologię zaczął obejmować pro­ ces samokrytyki inspirowany zdemaskowaniem dyscypliny zarówno jako produktu, jak i głów­ nego beneficjenta kolonialnej ekspansji społe- N . Rapport, J. Overing, haslo: „Autoanthropology", [w:] N . Rapport, J. Overing (red.), Social and Cultural Anthropology: The Key Concepts, Routledge, London-New York 2000, s. 19. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j czeństw zachodnich . Jak twierdzą niektórzy autorzy, początków nurtu refleksyjnego można by także upatrywać w okresie nieco później­ szym, w latach osiemdziesiątych, znaczonych w antropologii innowacyjnymi publikacjami teoretyków związanych z postmodernistyczną formacją intelektualną . James Clifford i Geor¬ ge Marcus - postaci emblematyczne dla wspo­ mnianej formacji - w tomie zbiorowym Writing 2 3 Culture: The Poetics and Politics ofEthnography zwrócili uwagę na fakt, iż autorytet etnografa, prezentowane przez niego dane oraz propo¬ nowane wnioski są częściowo determinowane przez stosowane przezeń techniki pisarskie czym zapoczątkowali w a ż n a debatę w ramach nurtu refleksyjnego znana iako the writine cul¬ ture debatę* Czego dokładnie refleksyjność w obszarze an­ tropologii dotyczy, co czyni swym przedmiotem, co ma sobą obejmować? Według Charlotte Auli Davies, refleksyjność to „spoglądanie na samego siebie, to proces, w którym badacz odnosi się do siebie samego" . Tak pojęta idea refleksyjności szczególnego znaczenia nabiera dla antropolo­ gii, a raczej dla jej praktycznego wymiaru, jakim jest etnografia, gdyż to właśnie w etnografii zwią­ zek badacza z „obiektem" jego badania pozostaje związkiem najbliższym. Podążając za ogólną definicją podaną przez Auli Davies, możemy zatem nieco i a rozwinąć Refleksyiność czy też auto-antropologiczna świadomość oznaczałaby tedy próbę zrozumienia roli iaka presupozycie uprzedzenia i milcząco przyjmowane przez 5 2 Zob. D . Hymes (red.), Reinventing Anthropology, 65 podmiot dane (historyczne, socjokulturowe, personalne) grają w jego procesie poznawczym, a ostatecznie w finalnym efekcie jego badania, jakim jest tekst etnograficzny. Odniesienie do podmiotu poznaj ącego, wezwa­ nie go do autokrytyki i próba zdania sprawy z roz­ licznych zapośredniczeń i uwarunkowań, jakich jest on sprawcą w konstrukcji wiedzy antropolo­ gicznej, nie jest jedynym wymiarem refleksyjności. Podnosi tę kwestię Michael Herzfeld, zauważając, iż „najbardziej przydatny rodzaj refleksyjności to nie czyste autobadanie, lecz refleksyjność poda­ jąca w wątpliwość założenia kulturowe etnografa - refleksyjność wyjaśniająca etnograficzne spot­ kanie wraz z jego ograniczeniami, jako istnieją¬ ce na podstawie niedoskonałego zazębiania się dwóch różnych kodów z wielością przeróżnych tożsamości i domysłów'" Występując przeciwko refleksyjności bedacei iuż to pobłażliwym solip syzmem" juz to nieprzviemnvm zaieciem sie sa mym sobą'" Herzfeld upomina sie o refleksyiność prawdziwie empiryczna" a wiec ten iei rodzai który mógłby być używany w celu intensyfika c i analLy" Rozwińmy ten temat. " 6 8 Herzfeld proponuje bardzo użyteczne roz­ różnienie na dwa rodzaje refleksyjności: osobistą i społeczno-kulturową. Podczas gdy pierwsza z nich dotyczy jedynie osobowości pojedynczego antropologa, druga czyni swym przedmiotem całą empirycznie dostępną „hybrydyczną kul­ turę zawodową" , z jakiej wywodzą się badacze, umożliwiając „dostrzeżenie własnych praktyk kulturowych, z uprawianiem antropologii na 9 4 Zob. J. Clifford, G. Marcus, Writing Culture. The Poetics Pantheon Books, New York 1972; T. Asad (red.), and Politics ofEthnography, University of California Press, Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, Berkeley 1986. London 1973. 3 5 M . Herzfeld, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, dum. M . M . Piechaczek, Wydawnictwo UJ, Kraków 2004, s. 76. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA C.A. Davies, Reflexive Etnography, Routledge, London 2002, s. 4. 6 M . Herzfeld, op. cit., s. 77. 7 Ibid, s. 81. 8 Ibid, s. 77. 9 Ibid, s. 81. �66 W o j c i e c h Kruszelnicki czele, w kontekście porównawczym" , a tym samym stając się istotną częścią składową histo­ rycznej samoświadomości dyscypliny. W eseju tym spróbujemy podążyć w s k a z a n ą ścieżką, przyjmując do wiadomości, że wymiarów refleksyjności jest wiele. M . Whitaker na przykład rozszerza spektrum krytycznej refleksji z pola epistemologicznego na równie wedle niego w a ż ­ ne pole sił politycznych, warunkujących tworze­ nie opowieści etnograficznej . Idąc tym tropem, możemy jeszcze bardziej powiększyć ów „zbiór sił" o zewnętrzne czynniki historyczne i społecz­ ne. Zgodnie więc z sugestią Herzfelda, będziemy twierdzić, że refleksyjność w antropologii doty­ czy nie tylko podmiotu poznającego i nie odsyła jedynie do jego prywatnej autokrytycznej ak10 11 I 1 Y I B 1 )> 11 I tywności intelektualnej lecz stanowi krytyczny działający w wielu wymiarach teorii i praktyki metadyskurs którego celem staje się badanie umwersahstycznych twierdzeń zdrowego rozsadku - n i e wyłączając zdrowego i-ozsądku ja kim kierują się zachodnie teorie społeczne" . Wyróżniliśmy dwa typy refleksyjności obecne we współczesnej teorii antropologicznej. Pierw­ szy z nich skupia się na podmiocie antropolo­ gicznego poznania, pragnąc poddać pod dyskusję „wzajemny wpływ, jaki mają na siebie jednostka oraz proces badania, a także proces pisania" . Podejście to można by nazwać refleksyjnością w węższym znaczeniu. Drugi, znacznie sze­ rzej rozumiany typ refleksyjności, postulowany współcześnie, polega na „skierowaniu na samych 12 13 siebie tych szkiełek, przez które interpretujemy świat" , proponuje refleksyjne spojrzenie na całość dyscypliny antropologicznej, czyli zwró­ cenie się antropologii ku samej sobie w celu zapytania o prawomocność i słuszność zarów­ no metodologicznych, jak i epistemologicznych założeń i ideałów, na jakich wspierał się gmach tradycyjnej antropologicznej wiedzy. Zamysł tej szerzej pojętej refleksyjności po­ wstawał w burzliwych latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, a stanowił odpowiedź na po­ wtarzające się wówczas wezwanie do „wymyśle­ nia antropologii na nowo" (reinventinganthropo­ logy) , a także teoretyczną reakcję na narastający w antropologii oraz w innych naukach społecz­ nych kryzys reprezentacji, nękający humanistykę wątpliwościami co do możliwości adekwatnego, „obiektywnego" przedstawienia rzeczywistości kulturowej w dyskursie. Jak pisze Marian Kempny, dla wzrastającej w aurze kryzysu nowej świa­ domości dyscypliny refleksyjność „zaczęła być hasłem, które czyniło problematycznym nie tylko metodologiczne schematy niebędące w stanie od­ zwierciedlić nieusuwalnego napięcia pomiędzy «obserwacją» a «uczestniczeniem» tkwiącego w terenowych badaniach antropologicznych lecz wręcz racje istnienia antropologu jako odrębnej nauki takiej mianowicie która bada «inność»" . Ten sam autor podkreśla w innym fragmen­ cie że debata wokół problemu reprezentacji stanowi'ważna cześć wsnółczesnei antronolo gicznej samorefleksji" a zagadnienie próbie 14 15 16 10 Ibid., s. 78. 14 11 M . Whitaker, haste: „Reflexivity", [w:] A. Barnard and Press, Walnut Creek 2000, s. 137. J. Spencer (red.), Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology, Routledge, London 1997, s. 470. 12 M . Herzfeld, op. cit., s. 25. 13 P. Chapman-Sanger, Living and Writing Feminist Ethnographies: Threads in a Quilt Stitched from the Heart, 15 H . L . Goodall, Writing the new ethnography, AltaMira Zob. D . Hymes, Reinventing Anthropology, Pantheon Books, New York 1972. 16 M . Kempny, Antropologia bez dogmatów społeczna - teoria bez iluzji, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1994, s. 89. [w:] R.P. Clair (red.), Expressions of Ethnography: Novel Approaches to Qualitative Methods, State University of New York P r e s s . N e w Y o r k 2003, s. 36. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j matyzowania zależności, zachodzącej pomię­ dzy wiedzą antropologiczną a rzeczywistością, przeniesione zostało ostatecznie w obszar samej antropologicznej praxis' . Przytoczone wypowiedzi pozwalają wejść j u ż w samo centrum interesujących nas pytań doty­ czących przedmiotu szeroko pojętej refleksyjno­ ści. Zauważamy teraz, że zagadnieniem, w któ­ rym ogniskują się wszelkie pytania o praktykę refleksyjności, jest kwestia reprezentacji, będąca źródłem twórczego kryzysu w naukach spo­ łecznych. Kryzys ten uzmysławia antropologii mityczność wiary w „obiektywne" reprezentacje kultur. Reprezentacje etnograficzne - jak wyka­ zują w swych wywodach refleksyjni krytycy dys­ cypliny - okazują się wsparte na „dość niepew11 y 111 gruncie społecznych odczuć, doraźnych praktycznych interesów, opacznie interpretowa­ nych humanitarnych nakazów niepodwa­ żalnego autorytetu «obiektywnego» naukowego poznania tworzących społeczno-kulturowy kon¬ tekst funkcjonowania tei Par excellence europei skiej (zachodniej) nauki""'. 11 Tezę głoszącą, iż to właśnie problem repre­ zentacji „przyzywa" do siebie namysł reflek­ syjny, zdaje się potwierdzać Waldemar Kuligowski. W pracy Antropologia refleksyjna autor wychodzi od zaproponowanego przez Martyna Hammersleya rozróżnienia na dwa dominujące współcześnie nurty krytyczne w antropologii: nurt reinterpretujący i rekonstruujący etnografię „konwencjonalną". Pierwszy z nich w centrum zainteresowania umieszcza splot relacji między teorią a praktyką badawczą. Drugi nurt nato­ miast skupia się wokół kwestii reprezentacji . Kuligowski sytuuje nurt refleksyjny w antropo­ logii właśnie w tym drugim polu, w „korytarzu 19 reprezentacji", argumentując, iż jest on nową, stojącą w opozycji do pozytywistycznie zorien­ towanej antropologii orientacją właściwą nauce doby postmodernizmu, albowiem to właśnie ją charakteryzuje gotowość do dyskusji nad regu­ łami ją uprawomocniającymi. Najbardziej spektakularnym frontem debat toczących się wokół problemu reprezentacji jest wspominana j u ż wcześniej wnting culture deba­ tę (rozgrywająca się skądinąd w ramach jeszcze szerszego nurtu, jakim stał się w antropologii tzw liter aryllinguistic tum). Ogniskuje się ona wokół problemu tekstu jako medium etnogra­ ficznej opowieści. Wedle Kempnego „reflek­ syjne podejście może oznaczać reinterpretację pewnych obiektywizujących ujęć teoretycznych ujawniającą ich tekstualny czy interpretatywny charakter" . Kuligowski także zauważa, że przedmiotem refleksyjnego namysłu stają się nade wszystko teksty etnograficzne jako „nie tylko przekaźniki prawdy, ale także mechanizmy jej wytwarzania" . Na tekstualny aspekt obej­ mującego antropologię kryzysu przedstawienia (z którego nurt refleksyiny wyrasta) zwracaia tez uwagę Michał Buchowski i Marian Kempny pisząc ze kryzysowi przedstawienia - 1 liniowa nemu w terminach relacii istmeiacei pomiędzy rzeczywistością a tekstem etnograficznym lub inaczei doświadczanym przez badacza życiem a tekstem reprezentu acym te rzeczywistość towarzyszy odrzucenie ideału noznaiace.ro nod miotu W nrocesie tekstu al izacii rzeczywistości dochodzi raczę, do tworzenia sensów w wyniku intersnhiektvwnvrh nroresów takich iak dialoa nrzekład i nroiekria niz ich iednostronnean 20 21 n d r z ^ n i . nrziz z ^ n e t r z n J n Ibid. s. 179. s. 2; [za:] W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna, 18 Ibid, s. 96. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, s. 13. 19 M . Hammersley, What's Wrong With Ethnography? 20 M . Kempny, op. cit., s. 179. 21 W Kuligowski, op. cit., s. 16. Methodological Explorations, Routledge, London 1992, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA r,r^\uL odczytania przez zewnętrznego, racjonalnego 17 y 67 �68 W o j c i e c h Kruszelnicki wówczas fundamentalne kategorie epistemologiczne obiektywności i subiektywności, pod­ miotu i przedmiotu poznania, faktu i fikcji, metody i surowych danych, a wreszcie logiki i retoryki" . Jest faktem, że debata wokół problemu tekstu jako ambiwalentnego medium podkopującego antropologiczne roszczenia do obiektywnej re­ prezentacji rzeczywistości stanowi jedną z naj­ ważniejszych i najpopularniejszych dyskusji toczących się współcześnie w antropologii. Po­ dobnie faktem pozostaje to, iż nurt antropologii refleksyjnej przez wielu badaczy kojarzony jest najczęściej z praktyką analizy owego „nieredukowalnego napięcia między przestrzenią teorii, doświadczeniem terenu a przestrzenią narracji. Samej istoty antropologii, jako wiedzy, upatruje się w oryginalnym przejściu od doświadczenia do tekstu" . Jednakże, jak się zdaje, dyskusja nad zjawiskiem, a raczej postulatem refleksyjności w antropologii, nie musi się skupiać jedy­ nie na problemie tekstu. Nie jest prawdą, jako­ by praktyka refleksyjności czynić miała swym przedmiotem tylko i wyłącznie problem tekstualnej reprezentacji. Nic nie ujmując wadze tekstualnego wątku w krytyce konwencjonalnej antropologii, warto znacznie szerzej pomyśleć o pojęciu refleksyjności, a przede wszystkim o jej przedmiocie w teorii antropologicznej. Intrygujące w książce Kuligowskiego jest to, że autor upatruje w znamiennym dla post­ modernizmu zainteresowaniu literackością czy też tekstualnością antropologii jedynego ż y ­ wiołu namysłu refleksyjnego. Zamysł ten staje się czytelny w trakcie lektury pierwszych stron pracy, której konstrukcja także zdaje się być 22 23 22 M . Buchowski, M . Kempny, Czy istnieje antropologia podporządkowana wykazaniu związku pomię­ dzy refleksyjnością a „literaturyzacją antropolo­ gii" . W przekonaniu autora tych słów manewr ten niepotrzebnie umniejsza w a g ę praktyki refleksyjności poprzez przypisanie jej zadania „określenia relacji między różnymi odmianami rzeczywistości (zewnętrzną i wewnętrzną) a ich reprezentacjami w postaci tekstów etnograficz­ nych oraz produktem pośrednim, jakim jest wiedza antropologiczna" . Można by argumen­ tować, że wskazując z emfazą na wymiar tekstualny zarówno antropologicznego doświadcze­ nia, jak i późniejszej jego reprezentacji, autor Antropologu refleksyjnej w y ś w i a d c z a pojęciu refleksyjności niedźwiedzią przysługę o tyle, 0 ile pojęcie znacznie bardziej uniwersalne 1 wielopoziomowe, domagające się uhistorycznienia, rezerwuje dla filozofii postmodernizmu, a czyni to skądinąd dość redukcyjnie, albowiem do liczących się propozycji teoretycznych, jakie krytyka postmodernistyczna przedstawiła na­ ukom społecznym (zmuszając je w ten czy inny sposób do powzięcia większej refleksyjności), zdaje się zaliczać jedynie owo rozumienie tekstu jako omnipotentnej metafory całej rzeczywisto­ ści, którą to metaforę wyjaśniać mają na okrągło praktyki refleksyjne. Tymczasem w rozważaniach Kempnego od­ najdujemy ważny fragment, tak oto definiujący misję refleksyjności: „Obecnie wymóg reflek­ syjności narzuca konieczność zbadania relacji istniejącej pomiędzy antropologiem i obiektem jego studiów, patrzenia na «Innych», ale i obser­ wowania (niejako w dodatkowym lustrze) sa­ mych siebie patrzących na przedstawicieli innych kultur" . To obserwowanie siebie - odnotujmy 24 25 26 2 4 A. Zeidler-Janiszewska, O postmodernistyczna?, [w:] M . Buchowski, M . Kempy i „literaturyzacji" {kA.), Współczesna", 1:1994, s. 53. Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 12. 23 W Kuligowski, op. cit., s. 17. współczesnej „antropologizacji" humanistyki, [w:] „Kultura 25 W Kuligowski, op. cit., s. 17. 2 6 M . Kempny, op cit., s. 181. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �69 Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j wcale nie oznacza narcystycznego wsłuchiwania się podmiotu w swe własne odczucia. Obserwo­ wanie siebie to w rzeczywistości antropologiczne przyglądanie się samej antropologii, traktowanie wiedzy antropologicznej jako „pewnej formy symbolicznej stanowiącej w poważnej mierze produkt społeczeństwa, do którego należy antro­ polog" . Wezwanie do refleksyjnego uczynienia z samej antropologii przedmiotu badania opiera się na kluczowym dla współczesnej samoświado­ mości antropologii spostrzeżeniu, iż „wszelkie formy wiedzy [społecznej] są zawsze kulturowo specyficzne, historycznie umiejscowione, gene­ rowane społecznie oraz zdefiniowane filozoficz­ nie" , nade wszystko jednak - zdeterminowane kulturowo. Owo kulturowe uwikłanie poznania - jak przypomina Jerzy Kmita - każe również w klasycznie epistemologicznej kategorii pozna­ nia prawomocnego ujrzeć kategorię kulturową . Widziana od tej strony, refleksyjność miałaby tedy do zaoferowania antropologii filozoficz­ ny namysł nad kulturowym uwarunkowaniem wiedzy antropologicznej oraz nad sposobem, w jaki antropologia konstruuje przedmiot swoje­ go poznania w ramach własnych praktyk kultu­ rowych. Mówiąc precyzyjniej, praktyka szeroko pojętej refleksyjności miałaby za zadanie badać wpływ, jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera społeczno-kulturowy tudzież jednost­ kowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy, często nieświadomi swojego uwikłania. Dyskurs zajmujący się refleksją nad kulturową kondycją antropologii Kempny nazwał metaantropologią . Można stąd wnosić, że postawienie znaku równości między refleksyjnością a namysłem metaantropologicznym nie powinno razić jako nadużycie. 27 28 29 30 Wracamy w ten sposób do obserwacji po­ czynionej wcześniej za Herzfeldem. Autor ten optował za takim rodzajem refleksyjności, który swym przedmiotem uczyni praktyki „hybrydycznej kultury zawodowej", z jakiej wywodzą się badacze. Widzimy u Herzfelda ten sam postulat, jaki odnajdujemy u Kempnego, mia­ nowicie wezwanie do uczynienia przedmiotem refleksyjnego (metateoretycznego) namysłu sa­ mego procesu (wraz z jego efektami) antropolo­ gicznego poznania jako praktyki zdeterminowa­ nej kulturowo. Oba te stanowiska w przewrotny sposób korespondują z podejściem do zagadnie­ nia refleksyjności, jakie odnajdujemy w pracach Pierrea Bourdieu. Mówimy o „przewrotnym związku" pomiędzy dyskutowanymi stanowi­ skami, albowiem Bourdieu, postulujący uzupeł­ nienie szeroko pojętego dyskursu socjologiczne­ go o „socjologię socjologii", w której widział on „fundamentalny wymiar epistemologii socjolo­ gii" , zdecydowanie odżegnywał się nie tylko od refleksyjności pojętej jako „intymne i pobłażliwe wejrzenie w prywatną osobę socjologa" , lecz również nie rozpoznawał siebie w refleksyjności rozumianej jako „obserwowanie obserwatora", proponowanej przez Marcusa i Fishera, a także Geertza i Rosaldo. Pojmowanie refleksyjności przez Bourdieu o tyle jednak zgadza się ze sta­ nowiskami omawianymi wcześniej, o ile fran­ cuski badacz również wskazuje na konieczność większej uniwersalizacji praktyki refleksyjnej, z tym że w jego podejściu „jurysdykcja" reflek­ syjności winna obejmować nie tylko antropolo­ gię. Wedle słów jednego z komentatorów, Bo­ urdieu od badaczy świata społecznego wymaga „stałej kontroli własnej socjologicznej praktyki badawczej, systematycznej eksploracji zbiorowej 31 32 17 Ibid., s. 182. 3 0 M . Kempny, op. cit., s. 181. 28 Ibid., s. 8. 31 P. Bourdieu, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, 2 9 J. Kmita, Kultura i poznanie, P W N , Warszawa 1985, s. 6. 1 (14) P009 Oficyna Naukowa, Warszawa 2001, s. 48. 32 BARBARZYŃCA Ibid., s. 53. �W o j c i e c h Kruszelnicki 70 podświadomości naukowej, w ostatniej instancji czyniącej przedmiotem analizy samo pole nauk społecznych" . Według Bourdieu, socjologiczna refleksyjność powinna dotyczyć „niewidzialnych uwa­ r u n k o w a ń wpisanych w pozycję uczonego", skłaniających go do bezwiednego popadania w epistemocentryzm absolutyzujący i deifikujący własne spojrzenie naukowe i niedostrzegający własnego uwikłania w obiektywizowaną rze­ czywistość. „Socjologia naprawdę refleksyjna przypomina autor - musi się ciągle mieć na bacz­ ności w obliczu takiego epistemocentryzmu, tego etnocentryzmu uczonych, który polega na lekceważeniu wszystkiego, co analityk projektu­ je w swoją percepcję przedmiotu z daleka i z wy­ soka" . W Medytacjach pascaliańskich Bourdieu zawrze twierdzenie o nadzwyczajnej wadze dla współczesnej humanistyki podejmującej się zadania metateoretyzowania: „najbardziej skuteczna refleksja polega na obiektywizacji podmiotu obiektywizacji" , czyli obejmowaniu przez badacza namysłem swej własnej pozycji i perspektywy, z jakiej występuje. Oprócz „obiektywizacji podmiotu obiektywi­ zacji" Bourdieu upomina się również o zabieg nazywany przezeń „obiektywizowaniem obiek­ tywizacji" . Polega on na krytycznej refleksji nad fundamentem socjologii, w tym antropologii, jakim jest proces obiektywizowania przedmiotu badań dokonywany przez badacza w trybie jego niedającej się w żaden sposób znieść „outsider-owości", czy może raczej odwrotnie: „insider- -owości", pojętej jako jego totalne zanurzenie w kulturze własnej. Według Bourdieu, „status 33 34 35 36 33 L . Wacquant, Wprowadzenie, [w:] P. Bourdieu, op. cit., s. 33. 34 P. Bourdieu, op. cit., s. 50. 35 P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, 37 38 39 Aby z r e a s u m o w a ć zawarte w tym szkicu rozważania, wyjdźmy od obserwacji, iż nurt refleksyjny daje się wyraźnie wyodrębnić spo­ śród rozlicznych we współczesnej antropologii propozycji teoretycznych. Jego początki datować Moore, T. Sanders (red.), Anthropology in Theory: Issues in Epistemology, Blackwell Publishing, London 2006. Oficyna Naukowa, Warszawa 2006, s. 20. 3 6 outsidera, który wyabstrahowuje się z sytuacji, aby móc ją obserwować, implikuje epistemologiczny, lecz także i społeczny rozbrat {break), subtelnie kierujący aktywnością naukową, która w momencie, gdy przestaje się ją widzieć właśnie w tym aspekcie, prowadzi do tworzenia teorii zapominających o społecznych uwarunkowa­ niach aktywności naukowej" . Znowu wypada przypomnieć, że demaskacja zachwalanej przez socjologów/antropologów metody „uczestni­ czącej" z marzeniem o „przylgnięciu" do ba­ danej społeczności w tle nie oznacza destrukcji idei empirycznego i obiektywnego badania oraz opisywania danych praktyk. Jak autor pisze da­ lej, „[odwoływanie się] do opcji uczestniczącej stanowi po prostu kolejny sposób, w jaki unika się pytania o związek obserwującego z obser­ wowanym oraz jego krytycznych konsekwencji dla praktyki naukowej" . Konieczny moment refleksyjności w badaniu socjologicznym musi wychodzić od uznania tej „nieprzekraczalnej przepaści", jaka dzieli obserwatora od badanej rzeczywistości z racji jego wykluczenia z „praw­ dziwej gry praktyk społecznych" i „nieposiadania miejsca w obserwowanej przestrzeni" , następ­ nie zaś próbować odsłaniać warunki, możliwo­ ści i me-możliwości, jakie ta sytuacja zwrotnie narzuca prowadzonemu badaniu. 37 Ibid.,s. 171. 38 Ibid, s. 172. }9 Ibid., s. 171. P. Bourdieu, Objectification Objectified, [w:] H . L . BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j można na lata sześćdziesiąte czy siedemdziesią­ te, będące okresem wstrząsów postkolonialnych, wraz z którymi w antropologii kulturowej roz­ począł się trwały i do dziś zauważalny proces samokrytyki. Era postkolonialna, stanowiąca dla naro­ dzin współczesnej idei refleksyjności właści­ wy kontekst historyczno-polityczny, przyniosła antropologii bardzo gorzkie i krytyczne oceny wysiłków poprzednich pokoleń antropologów pewnych tego, że uprawiana przez nich nauka angażuje się etycznie i politycznie na rzecz ba­ danych kultur. Dlatego też bezpośrednią kon­ sekwencją politycznych turbulencji tego okre­ su, zmuszających antropologię do zarzucenia pozytywistycznych ideałów naukowych, było swoiste odkłamanie jej tradycyjnej metodolo­ gii. W tym celu krytycy podejść bezrefleksyjnie obiektywizujących zalecali antropologii „negację wzorców metodologicznych utożsamiających badania antropologiczne z postawą bezstronne­ go obserwatora, które zastąpiła wizja «antropologii zaangażowanej*" . Na tym podatnym na zmianę i reorientację gruncie rodziła się idea refleksyjności jako pożądanej cechy oraz istotnej strategii etnografii postpozytywistycznej. Na temat tego, jak należy refleksyjność poj­ mować i jaki wymiar antropologicznego pozna­ nia czynić jej przedmiotem, zdania są podzielo­ ne. Jedni komentatorzy widzą w refleksyjności jedynie prywatną autorefleksję badacza, na dro­ dze introspekcji zdającego sprawę z własnej po­ stawy i z własnych odczuć podczas etnograficz­ nych poszukiwań oraz starającego się pozyskać dzięki tej aktywności nowe, intrygujące dane. Dominującym podejściem do zagadnienia re­ fleksyjności jest podejście szerokie, całościowe, 40 4 0 M . Kempny, op. cit., s. 188. 41 S.A. Tyler, The Unspeakable. Discourse, Dialogue and Rhetoric in the Postmodern World, University of Wisconsin Press, Madison 1987, s. 171. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 71 widzące w niej nie tylko introspekcję, lecz ogól­ ny metadyskurs przyglądający się wpływowi, jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera społeczno-kulturowy i jednostkowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy, a zatem wszyst­ kie determinowane kulturowo presupozycje, uprzedzenia i milcząco przyjmowane dane, jakie do badania wnosi wraz ze sobą j u ż nie po­ jedynczy badacz, lecz cała społeczność - kultura antropologiczna. Przykład W Kuligowskiego pokazuje, że możliwe jest - choć ceną za to jest zgoda na redukcję złożoności zagadnienia - utożsamie­ nie nurtu refleksyjnego z postmodernistycznym nurtem tekstualnym spod znaku Jamesa Clifforda i Stephena Tylera. Autorzy ci postulują uczynienie z krytyki tekstu głównego narzędzia dyskursu metaantropologii. Przy takim podej­ ściu, sprowadzającym antropologię - wedle słów Tylera - do „studium mówienia i pisania" , praktyka refleksyjności oznacza zapytywanie o „prawomocność tekstów etnograficznych, o ich zależność od dyskursów naukowych, ideologii czy dominującej retoryki", a także zastanawianie się nad „szansami odciśnięcia w tekście rzeczy­ wistości, nad możliwością przedstawienia dialogiczności świata, nad sposobami przekazania osobistych doświadczeń, nad pełnoprawnym w ł ą c z e n i e m w tok narracji innych podmio­ tów" . Refleksyjność, pojęta jako przyglądanie się procesowi tworzenia etnograficznego tekstu, stanowi trzeci wyodrębniony przez nas sposób rozumienia refleksyjności. Czytając wypowiedzi zarówno zagranicz­ nych, jak i naszych lokalnych komentatorów, można odnieść wrażenie, że najczęściej tylko jeden model refleksyjności podlega u nich pro41 42 42 W. Kuligowski, op. cit., s. 25. �72 mocji, podczas gdy pozostałe jej typy nierzad­ ko ulegają dewaluacji. Zalecałbym badaczom zainteresowanym eksploracją kategorii refleksyjności w naukach społecznych oraz antropo­ logom pochylającym się nad teoretyczną ofertą współczesnego dyskursu antropologii refleksyj­ nej unikanie jednostronnej adoracji jednej wy­ branej strategii refleksyjności i przyglądanie się jej zjawisku równorzędnie we wszystkich trzech typach. Podejście takie wydaje się uzasadnione, albowiem te trzy - z pozoru odmienne - spo­ soby pojmowania refleksyjności łączy pewien wspólny mianownik, jakim jest kwestia repre­ zentacji oraz pytanie o możliwość adekwatnego opisu zjawisk kulturowych. Uznając istnienie trzech typów praktyk refleksyjnych, zauważyć wypada, iż w rzeczywistości wszystkie one, na najogólniejszym poziomie, uzmysławiają antro­ pologii kulturowej zdeterminowanie poznania naukowego, a w wymiarze szczegółowym wska­ zują w ten lub inny sposób na różnorakie dyskursywne, podmiotowe i społeczno-kulturowe przeszkody i ograniczenia stojące na drodze do wiernej reprezentacji rzeczywistości kulturowej, na jaką liczono w ramach tradycyjnie w antro­ W o j c i e c h Kruszelnicki pologii przyjętej epistemologii naturalistycznej i obiektywistycznej. Antropologię inkorporującą do swej praktyki refleksyjność w postaci trzech omówionych tu typów oraz świadomie czyniącą z niej narzędzie metodologiczne nazywać mo­ żemy antropologią refleksyjną. Można całkiem zasadnie twierdzić, iż antropologia refleksyjna - zarówno jako dyskurs teoretyczno-krytyczny, jak i alternatywna i eksperymentalna praktyka pisarstwa etnograficznego - stanowi emanację historycznego procesu refleksywizacji wiedzy antropologicznej. Refleksywizacja, którą mam na myśli, jest o tyle zjawiskiem uniwersalnym, a więc doty­ czącym teorii i praktyki tejże dyscypliny in toto, o ile nie stanowi przejściowej „mody" związanej z wciąż silnymi wpływami postmodernizmu w antropologii, lecz jawi się jako zjawisko za­ gruntowane historycznie, nasilające się w histo­ rii dyscypliny i odzwierciedlające jej długi, choć w swej najnowszej historii niezwykle dynamicz­ ny, proces krytycznego dojrzewania antropologii jako nauki społecznej i zyskiwania przez nią pełnej epistemologicznej i metodologicznej sa­ moświadomości oraz pewności siebie. The aim of this paper is to explain and situate the discourse of "reflexive anthropology" in the panorama of the most recent anthropological and sociological theories. I suggest to understand the term "reflexivity" broadly, in epistemological sense, as an intellectual strategy purpose of which is to account for manifold cultural factors that govern, determine and limit anthropological cognition of other cultures. I also try to link reflexivity with the historical process of anthropology's growing epistemological self-awareness as a human science ("reflexivization") - a science which invents and constructs its object, situating itself not above, but within cultural processes. Reflexivity is thus posited here as a necessary procedural step in doing all kinds of sociological/ethnographic research. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe5f28f8bacd9bf113207303f3224991.pdf fefd467bc28876820f82c870250ae7d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5605 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5211 Title A name given to the resource Głodomór w krainie pieczonych gołąbków/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.34-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat doktorantka Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka studiów I p o d y p l o m o w y c h z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje | się pozyskiwaniem środków na działalność organizacji pozarządowych. Głodomór w krainie pieczonych gołąbków - o k u l t u r o w y c h znaczeniach j e d z e n i a D ostarczanie składników pokarmowych to najbardziej podstawowa i oczywista funkcja jedzenia, a w potocznym rozu­ mieniu odżywianie się jest czynnością natural­ ną. Szeregi znaczeń wykraczających poza sferę związaną z fizjologią przenoszą jednak banalną czynność spożywania w szerszy system komuni­ kacji : „Jedzenie jest czymś więcej n i ż odżywką [...], jego wytwarzanie, przygotowywanie i kon­ sumowanie stwarzają rytuały i zachowania ma­ giczne, w miarę jak czynność jedzenia staje się aktem irracjonalnym albo nadracjonalnym" . 1 2 Obfitość jedzenia to nieodzowny element ziemskiego raju . Dostarczanie czy obdarowy3 1 Por. B. Bednarek, Kwalifikatory uczty. Przyczynek do sympozjologii, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty urok wanie pożywieniem ma być demonstracją uczuć, sympatii, oznaką bliskości: „Ciężkie, słodkie po­ karmy kojarzą się z miłością, troskliwością i cie­ płem. W wyobraźni babunie i przyjęcia wiążą się z ciasteczkami i tortami, nie z marchewką. Stra­ wa uczuciowa jest związana ze strawą w sensie fizycznym" . Jedzenie łączy się z matczyną opie­ ką, spożywanie przez osobę obdarowaną sym­ bolizuje wzajemność: „Zaopatrzenie w żyw­ ność jest w naszej kulturze podstawową oznaką troski, dzielenie się jedzeniem podczas posiłku uważane jest za jedną z głównych form kontak­ tu społecznego. Nakaz kulturowy nakłada na matkę obowiązek zapewnienia wystarczających 4 historia jedzenia, tłum. M . Ryńska, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2003, s. 15. biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki 3 Ibid., s. 189. Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 10-11. 4 M . Pipher, Ocalić 2 F. Fernandez-Armesto, Wokół tysiąca stołów, czyli Ofelię, tłum. B. Horosiewicz, Media Rodzina, Poznań 1998, s. 223. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków 35 ilości jedzenia, a na jej kochająca córkę czy syna obowiązek spożycia tego pokarmu" . Jedzenie może wywoływać skojarzenia z uro­ czystą atmosferą, radosnymi wydarzeniami, aurą spokoju i odprężenia. Odwieczna idea biesia­ dowania, gdzie dzielenie się jedzeniem ma być podstawową formą wymiany darów i głównym spoiwem wspólnoty, w dalszym ciągu pełni swoje funkcje - g ł ó w n i e rekreacyjną i towarzyską. Spo­ żywanie jedzenia w pewnych okolicznościach, np. przy świątecznym stole, wyraża przynależ­ ność do określonej grupy manifestuje przywią­ zanie do konkretnej tradycji i wartości, wiąże się z prestiżem, pozycją społeczną czy gościnnością. 5 Owo kolektywne jedzenie [ ] nie stanowi aktu biologicznego zwierzęcego lecz jest wydarzęmem społecznym" . Słowem kluczowym dla analizy sensów zo­ gniskowanych wokół jedzenia jest pojęcie „die­ ty". W dawnych czasach rezygnacja z doznań zmysłowych miała zabarwienie religijne i zwią­ zana była z ascezą , spożycie niektórych pokar­ mów prowadziło z kolei do zażyłości z bogami . W latach dwudziestych X X wieku, kiedy pro­ dukcja żywności nabrała szczególnego tempa, a jedzenie coraz częściej kojarzyło się wyłącznie z przyjemnością, termin „dieta" po raz pierw­ szy został odniesiony do regulacji stanu zdro­ wia i kontroli wagi ciała. Wraz z poszerzeniem asortymentu produktów spożywczych określenie 6 7 8 5 S. Abraham, D . Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, należące wcześniej do dyskursu medycznego, z w i ą z a n e z leczniczym czy profilaktycznym sposobem odżywiania się , zostało wchłonięte przez kulturę masową. Odtąd „bycie na diecie", które jest szczególnym przypadkiem szerszego zjawiska - dyscyplinowania ciała staje się jed­ nym ze sposobów budowania wizerunku i kre­ owania własnej tożsamości . Dyskurs diety idzie w parze z dyskursem szczupłej sylwetki i stanowi podłoże dla kulturowo uwarunkowa­ nych „afektywnych panik" . 9 10 11 12 Odwołując się do założeń społecznego kon­ struktywizmu, można wskazać, jak informacje dotyczące sposobów konsumowania współtwo­ rzą powszechnie obowiązującą wiedzę o rzeczy­ wistości. Popkultura, pełniąc funkcję metanarracji, „naturalizuje" - posługując się terminologią P. Bourdieu - określoną wizję kulinarnych za­ chowań, która narzucona w procesie symbolicz­ nej przemocy, uzyskuje status tego, co oczywiste i normalne. Jedzenie pozbawione swych pier­ wotnych biologicznych konotacji staje się osią, wokół której narastają kolejne ciągi skojarzeń i z n a c z e ń żywieniowe ograniczenia zostają włączone w system kontrolowanych mikrozwyczajów dnia codziennego . W ten sposób dieta analizowanie składu pokarmów czy spożywanie syntetycznych produktów staie się swoistym emblematem kultury i znaczy samodyscyplinę oraz zdrowie Swobodne przyjmowanie darów 13 10 A. Giddens, Nowoczesności tożsamość, tłum. tłum. W Rolski, M . Rolska, Pruszyński i S-ka, Warszawa A. Szulżycka, PWN, Warszawa 2002, s. 145. 2001, s. 55. 11 6 M . Bachtin, Twórczość ludowa średniowiecza Franciszka Rabelais'go a kultura i renesansu, tłum. A. i A. Goreniowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 395. 7 Z. Melosik, Tożsamość, ciało i władza. Teksty kulturowe jako (kon)teksty pedagogiczne, EDYTOR, Poznań, Toruń 1996, s. 153. 8 F. Fernandez-Armesto, op.cit., s. 67. 9 Por. W Kopaliński, Słownik wyrazów obcych, Rytm, Warszawa 2006. 1 ( 1 4 ) nn Pojęcia „dyskursu" używam tutaj w rozumieniu, które zaczerpnęłam z pracy Z. Melosika Tożsamość, i władza. Wykorzystuję także następujące sformułowania tego autora: „dyskurs diety", „dyskurs szczupłej sylwetki", „dyskurs użycia", „dyskurs ascezy". 12 Z. Melosik, op.cit., s. 139-140. 13 Por. A. Gromkowska, Kobieta w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 6. BARBARZYŃCA ciało Teksty kulturowe jako (Kon) teksty pedagogiczne. �Katarzyna K u b a t 36 natury" stanowi natomiast dowód braku woli i zdecydowania. Jednocześnie dietę propaguje się jako bardzo atrakcyjny sposób konsumpcji, który nie ma nic wspólnego z fizjologicznym głodem; teksty kulturowe wywołują wręcz wra­ żenie, że restrykcje mogą być wyrafinowaną formą przyjemności . W kulturze Zachodu obecne są paradoksal­ ne postawy związane z kwestią jedzenia. Obok dyskursu diety funkcjonuje też dyskurs użycia, który zachęca do ulegania cielesnym rozko­ szom i czerpania z nich maksimum zadowole­ nia - co kwestionuje dyskurs ascezy. Ilustracją mogą być kolorowe pisma, w których reklamy środków odchudzających oraz informacje o die­ tach przeplatają się z ilustracjami kalorycznych potraw i przepisów kulinarnych. Jedzenie to pokuszenie, dieta w tym momencie ma być wybawieniem . Ponadto - przenosząc się na poziom mitu - niejedzenie należy potraktować iako symboliczny powrót do czasu początku kiedy to człowiek wolny był od jakichkolwiek biologicznych uwarunkowań Post woisuiac sie w sekwencję pur yfikacyi n vch rytów ma umozliwiać obcowanie ze sferą zaświatowi odtworze­ nie porządku in Mo 14 15 Z dwu sprzecznych typów przekazów wyłania się wizerunek osoby, która je bez ograniczeń, a jed­ nocześnie pozostaje szczupła. Odbiorca zostaje więc uwikłany w grę sprzecznych komunikatów „jedz - nie jedz", skazany na ciągłą oscylację po­ między hedonizmem i ascezą : „Obok książek kucharskich, jak ich cień nieodłączny, recepty na cudowne diety odchudzające, rzeczowe i drobia­ 17 zgowe przepisy na autotresurę i ascezę - inwen­ tarze rozkoszy, jakich należy ciału odmówić. Te drugie książki pouczają, jak zaleczyć rany zada­ ne przez pierwsze i usunąć z ciała nieczystości przez nie pozostawione. Drugie książki powiadają o tym, jak samoumartwiać się w imię tego, by ciało zdolne było przeżyć zachwyty, jakich wywołaniu służą książki pierwszego typu" . Istotną kwestią jest różnica pomiędzy „ko­ biecym" i „męskim" stosunkiem do problemu jedzenia oraz diety. Posługując się Goffmanowską metaforą teatru, można przyjąć, że powściągliwość w okazywaniu apetytu jest standardowym środ­ kiem wyrazu, służącym kobiecie do budowania fasady podczas scenicznego występu. Przedsta­ wienia, które utożsamione jest ze stałą obecnością grupy obserwatorów wyposażonych w określoną, ujednoliconą wiedzę o tym, jak to przedstawienie ma wyglądać. Umiarkowanie w jedzeniu i kon­ trolowanie gestów związanych z odżywianiem, manipulowanie ekspresją są nieodłączną częścią społecznie tworzonei stereotypowei roli kobiety - w odniesieniu do cobowiązującego s posobu my ślemai oczekiwań publiczności 18 19 Biesiadowanie mężczyzn jest rzeczą zwy­ czajną . Brak ograniczeń i ogromny apetyt ko­ jarzą się z męskością oraz ekspansywnością, dlatego postrzegane są jako naturalne i oczy­ wiste. Jedzenie jest czystą przyjemnością, a nie stresem, mężczyzna je wszystko to, na co ma ochotę, i posiada społeczne przyzwolenie na ostentacyjne zachowania . Można obecną sy­ tuację porównać z epoką wiktoriańską, kiedy to mężczyźni z wyższych warstw społecznych 20 21 14 Z. Melosik, op.cit., s. 150-153. 19 15 Ibid., s. 153-157. tłum. H . Datner-Śpiewak i P. Śpiewak, Wydawnictwo 16 P. Kowalski, Kilka uwag o poszczeniu. Wprowadzenie do Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Warszawa 2000, problematyki biesiadnej, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty Por. E. Goffman, Człowiek w natrze życia codziennego, s. 52-65. urok biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki 2 0 Z. Melosik, op.cit., s. 145. Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 20-23. 21 S. Bordo, Unbearable Wright: Feminism, Western Culture 17 Z. Melosik, op.cit., s. 156-157. 18 Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci, and the Body, Berkeley, Los Angeles, London 1993, s. 108. U M K , Toruń 1995, s. 99. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków bezkarnie oddawali się kulinarnym uciechom, a kobiety - wciąż kontrolowane i strofowane jadły tylko tyle, ile niezbędne było do przeżycia: „Od czasów najdawniejszych przez cały okres trwania kultury patriarchalnej przygotowywanie i podawanie tych zbytkowych potraw i napojów było obowiązkiem kobiet, a konsumowanie ich przywilejem szlachetnie urodzonych mężczyzn [...]. Kobieta jako rzecz należąca do właściciela powinna konsumować tylko tyle, ile to jest po­ trzebne do utrzymania się przy życiu" . 22 37 już wiele r a z y u s i ł o w a ł a ś z r z u c i ć z b ę d n e kilogra­ my, ale p o z a l i c z e n i u k o l e j n e j d r a k o ń s k i e j w s z y b k i m t e m p i e d o c h o d z i ł a ś do wagi" , 2 4 „Pamiętasz, jak wadze kilka kilogramów, głodziłaś ale diety poprzedniej się, t r a c i ł a ś na wal­ uczucie radości c z y ł o z c o r a z w i ę k s z ą c h ę c i ą z a s p o k o j e n i a apety­ tu" . Bohaterkami p r a s o w e g o a r t y k u ł u pt. Jedze­ niejak narkotyk^, są k o b i e t y Bożena c o d z i e n n i e od 20 lat jada c z e k o l a d ę : „Kiedy nie mam jej w z a s i ę ­ gu r ę k i , r o b i ę się n e r w o w a " . Anna, u z a l e ż n i o n a od s ł o d y c z y , o b j a d a ł a się, by u s p o k o i ć nerwy po pracy i p o d k r a d a ł a s ł o d y c z e c ó r c e . „Raz z d a r z y ł o mi się s t r a c i ć f i l m [...], to b y ł o t o t a l n e o b ż a r s t w o lody ciasteczka batoniki Dla Magdy z k o l e i 25 2 6 To właśnie do kobiet skierowana jest bogata dietetyczna oferta, pojęcie kuracji odchudzającej oraz problemy z odżywianiem w sposób oczywi­ n a r k o t y k i e m j e s t ser o b ż e r a ł a się nim i u t y ł a dwa sty łączą się z wizerunkiem kobiety. Świadczą o tym nie tylko kolorowe magazyny dla p a ń k i l o w c z t e r y dni Urzędniczka z d u ż e i f i r m y oraz portale internetowe, w których informacje Dorota n a i o i e r w e ł o d u i e a potem sie opycha Nieraz o r z e z m i e s i ą c i a d e t y l k o na t w a r o ż k a c h o zabiegach wyszczuplających zamieszczane i k e f i r z e A potem p r z y c h o d z i k r y z y s — c h o ć b y ob są w działach „kobieta" (Interia/Kobieta, Onet/ l a n y e g z a m i n na n r a w o i a z d y Wówczas w y s t a r c z y Kobieta itp.). Smukła kobieca sylwetka widnieje i m n u l s Ktoś n o c z e s t u ie m n i e c u k i e r k i e m i i u z na opakowaniu płatków śniadaniowych w wersji w p a d a m w c i ą g Jak a l k o h o l i k ! detalu przecho „fitness" znanej firmy. Wizerunek płaskiego ko­ dze na h u r t dwa t a l e r z e b i g o s u 4 k a w a ł y ciasta 3 biecego brzucha pojawia się na pudełkach prepa¬ ratów wspomagających odchudzanie. Kampania J L f n r a wędlin Ch\eh L n r h l e h . " ^ M n t ™ reklamowa dietetycznego pieczywa wykorzystu- z r a z y , r u r a w ę o n n . ^ n i e o , a u z o c n i e n a . M o t y w ie motyw kobiecego niezadowolenia zwiazaneeo ż a r ł o c z n o ś c i m r o ź n a . t u t a j p o t r a K t o w a c j a K o o d w o ­ z koniecznością pokazania sie na plaży- Nad¬ ł a n i e s i ę stery z w i e r z ę c e j c z t o w i e K a , K u l t u r o w o chodzi lato - nie da się ukryć! Zresztą jakuikryć ujarzmianej natury do c h r o n i c z n e g o a s p e K t u coś bez okrycia? Jeśli obawiasz się o swój wydad K o b i e c o ś c i , K t ó r y , r e p r e s j o n o w a n y i t ł u m i o n y , m u s i w stroi u kąpielowym zastosui nasza metodę Od p o z o s t a ć w u k r y c i u . razu zrobi Ci się l ż e j ' - me tylko na duszy" . Kobieta m o ż e c z a s e m p o t a j e m n i e u c z t o w a ć , p r ó b u j ą c w ten s p o s ó b r o z ł a d o w a ć stres i frustra­ Większość tekstów dotyczących odchudzania cję. Natychmiast j e d n a k p o j a w i a się motyw w i n y odnosi się bezpośrednio do kobiet, w tych pozornie i w s t y d u . Amanda, b o h a t e r k a f i l m u Woodyego „neutralnych" płeć odbiorcy można ustalić choćby na podstawie rodzaju czasownika: „Wprawdzie Allena Życie i cała reszta, g r a n a p r z e z Christinę Ricci, p o n i e u d a n y m castingu u r z ą d z i ł a s o b i e ku2 7 28 Z - 23 2 2 T. Vehlen, Teoria klasy próiniaczej, tłum. J. Frentzel- -Zagórska, Muza, Warszawa 1998, s. 58-59. 2 3 2 4 „JOY", 4/2007, s. 1. http://zdrowie.onet.pl/147,„„szczescie_sprzyja_ wytrwalym,psychozabawy.html 28.06.08. 2 5 http://www.odchudzanie.beep.pl/ 28.06.08. 2 6 ,VITA", 6/2006, s. 115. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 27 Ibid., s. 117. 28 Ibid., s. 117. 2 9 „Claudia", 2/2007, s. 46. 3 0 Por. S.B. Ortner, Czy kobieta ma się tak jak„natura do kultury"?, rodzi się kobietą, d o mężczyzny [w:] T. H o l ó w k a (red.), Nikt nie Czytelnik, Warszawa 1982, s. 118-124. �Katarzyna K u b a t 38 linarną sesję, którą przypłaciła chandrą: „Mam zły humor, nie poszło mi dzisiejsze przesłuchanie... sama jestem sobie winna... nie złość się, ale j u ż jadłam... byłam strasznie głodna po tym przesłu­ chaniu, więc zjadłam kawałek sernika, a potem jeszcze jeden. Kiedy j u ż zacznę, nie mogę prze­ stać. W końcu zjadłam cały. A potem pomyślałam «co tam»i zjadłam spaghetti z lodówki, potem ho­ mara, potem podgrzałam kurczaka. - Meble też zjadłaś? - Jestem taka gruba i obleśna... byłam taka zła, że zawaliłam, nie mogłam się powstrzy­ mać" (cytat z filmu). Podobny problem ma boha­ terka książki Smażone zielone pomidory Evelyn Couch: „. .nie mogę przestać jeść [...]. Próbuję i próbuie codziennie budzę sie i myślę sobie że tym razem będę się trzymać diety i codzienniemi się nie udaje Chowam batoniki po całym domu i garażu. Nie wiem co sie ze mna dzieje r n Szkoda że me mam odwari zupełnie sie roztvo i mieć to z głowy albo na tyle silnei woli zeby stracić na wadze i n anrawde schudnąć Czúie ze utknęłam, dokładnie pośrodku" . ' Zapełnianie emocjonalnej pustki jedzeniem, szukanie zapomnienia w biesiadowaniu dotyczy prawdopodobnie w równym stopniu mężczyzn i kobiet, niemniej jednak to właśnie kobieta przy­ łapana na obżarstwie jest szczególnie ekspono­ wana. Z jednej strony sugeruje się, że to problem ściśle związany z płcią, z drugiej zaś wskazuje dobitnie, że jest rzeczą naganną i wstydliwą. I podczas gdy kobiece obżarstwo przywołuje mo­ ralne czy estetyczne skojarzenia, to w przypadku mężczyzn zwraca się uwagę przede wszystkim na zdrowotne konsekwencje nieumiarkowanego jedzenia i picia. Potwierdzeniem tej tezy może być film Super Size Me Autor i bohater paradokumentu przez miesiąc żywił się jedzeniem serwowanym w amerykańskich fast foodach 31 31 F. Flagg, Smażone zielone pomidory, tłum. A. Biała, Zysk i S-ka, Warszawa 2004, s. 63. 32 problemy (otłuszczona wątroba, wzrost pozio­ mu cholesterolu i soli, spadek kondycji), które pojawiły się w wyniku eksperymentu, zostały z a u w a ż o n e i zdefiniowane przez dietetyków oraz lekarzy. Należy zaznaczyć, że w dominu­ jącym dyskursie pojawiają się komunikaty do­ tyczące męskiej diety, niemniej to kobieta jest odpowiedzialna za przeprowadzenie oraz efekt końcowy przedsięwzięcia. Relacja idealnie wpi­ suje się w koncepcję matriarchatu domowego będącego obszarem władzy „gastronomicznej matki", która decydując o tym, co i kiedy będzie można zjeść, w niezauważalny sposób instrumentalizuje m ę ż c z y z n ę . 1 tak jedno z pism dla 32 pań w artykule pt Menu dla twoiego Casanovy doradza iak odchudzić partnera nie odbieraiac mu przyjemności iedzenia- Mv proponujemy dietę o obniżonei iczbie kalorii ale pełna DO traw bez których O N nie wyobraża sobie życia W menu iest nawet przekąska która można sie delektować o dowolnej porze dnia" 33 Kobieta, która oddaje się kulinarnym rozko­ szom, jest przede wszystkim sfrustrowana i żało­ sna - taki wizerunek jest kreowany i utrwalany przez kulturowe komunikaty. Ewa, która bierze udział w akcji odchudzającej jednego z dzienni­ ków, przyznaje, że nie jest łatwo zgubić zbędne kilogramy. Stale liczy kalorie, co wieczór sieka warzywa na sałatkę, prawdziwą próbę charak­ teru przeszła podczas świąt: „Jak zwykle mama z siostrą upiekły na Wielkanoc przepyszne mażurki, babki, serniki. Ślinka mi cieknie na samo wspomnienie. Złamałam się i spróbowałam. Dręczyły mnie potem straszne wyrzuty sumie­ nia. Śniło mi się, że przytyłam 20 kilogramów i nie mieszczę się w żadne ciuchy" . 34 Niektóre media z upodobaniem przedsta­ wiają informacje o dietetycznych porażkach bo- 3 3 „Claudia Diety", 1/2007, s. 88. 3 4 „Fakt/Kobieta", 41/2007, s. 12. S. Walczewska, Damy, rycerze i feministki, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999, s. 164-165. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków haterek popkultury, podkreślając w ten sposób ogromną wagę problemu. Demaskując i obna­ żając słabości, jednocześnie oceniają i kpią. I tak np. piszą o Chelsea Clinton: „Ona płacze i tyje, tyje i płacze. 26-letnia córka byłego amerykań­ skiego prezydenta Billa Clintona ciężko przeżyła ubiegłoroczne rozstanie z synem kalifornijskie­ go milionera łanem Klausem, łan [...] uznał, że miłość na odległość nie ma sensu. Chelsea nie potrafiła tego zaakceptować. Wróciła do dawne­ go stylu życia i dawnej diety. Co, niestety, widać na załączonym obrazku" . Brytyjska piosenkar­ ka Geri Halliwell peka w szwach" bo wróciła juz do rozmiaru sprzed kuracji odchudzającej i nie zdążyła ieszcze zainwestować w nowa gar­ derobę. Wizerunek szczupłej i wysportowanej Geri pora włożyć do lamusa" . Emma Bunton którei nowy solowy album nie odniósł sukcesu „wróciła do jedzenia ulubionych pączków i na' brała ciała" 35 36 37 Informacje zamieszczone w pismach, poradni­ kach i dodatkach mają niewątpliwie perswazyjny charakter. Pozornie niezaangażowany i referencyj­ ny język, oparty na powszechnych wyobrażeniach i popularnych mitach, w istocie zawiera element emotywności i ewokacyjności - tego typu strategie i środki, znane ze studiów nad rytuałem czy magią, są typowe między innymi dla propagandy . Rady, informacje, sugestie, odnosząc się do sfery norm i wartości, wpływają na stan mentalny adresatek, oddziałują na emocje i mają stymulować pożądane 38 39 postawy. Komunikaty opisujące wybrane wycin­ ki rzeczywistości konstruują jednocześnie wokół nich określone sensy, wyrażają kategoryczne sądy, a tym samym w sposób finezyjny i zakamuflowany n a r z u c a j ą - u z n a n ą za jedynie słuszną i oczywistą - wizję porządku, manipulują i wywierają presję na odbiorcy . Przede wszystkim należy podkreślić fakt, że teksty zwracają się wprost do czytelniczki, wy­ powiedzi sformułowane są w drugiej osobie, co stwarza wrażenie bliskości odbiorcy z nadawcą i wzmacnia siłę komunikatu : „Jedz to samo, ale w wersji mniej kalorycznej. Wybierz to, co nie odłoży się na biodrach czy udach" . „Żeby spalić dwa jajka sadzone i dwa tosty (czyli ok. 350 kalorii) musisz przez 60 minut pływać w basenie stylem klasycznym" , „Kupuj tylko małe porcje ciasteczek czy lodów. Nie przesadzisz nawet wtedy gdy zjesz całe opakowanie" . C ó ż pew­ nie wpadłaś w jedną z żywieniowych pułapek. Zanim więc wvruszvsz w podróż przeczytaj nasze porady. Dzięki n i m wrócisz z wakacii bez « n a d b a g a z u » Dodatkowo zwrot może orzvi ać postać pytania retorycznego — to ieszcze bardzie, notesie i e moc wywołuiac efekt podporządkowania i wrażenie bycia obserwo wana : Wiecznie eiodna i wściekła. Znasz to skądś?'" - sadzisz że odstawiaiac alkohol 39 40 41 42 43 44 TO 45 46 łatwiei wriśniesz sie w hikini?" - A mnze od lar hez.knterznie w , l r z v , z z t ł n 4 r v v 1 d e m ?" 47 48 M CIb J. Bralczyk, język bl na sprzedaż, 3 5 http://gala.onet.pl/7,1318911,gwiazdy.html 28.06.08. 40 3 6 http://gala.onet.pl/5,1146130,gwiazdy.html 28.06.08. Gdańsk 2004, s. 19, 101. 3 7 http://gala.onet.pl/5,1128785,gwiazdy.html 28.06.08. 41 „Filipinka", 5/2006, s. 48-49. 3 8 J. Barański, Socjotechni\a, między 42 „Dziewczyna", 6/2006, s. 26. magią a analogią, " 43 „VITA", 7/2008, s. 17. 2001, s. 26. 44 „Uroda", 7/2008, s. 106. 45 J. Bralczyk, op.cit., s. 113. 46 ..Cosmopolitan", 5/2007, s. 225. Por. B. Kudra, A. Kudra, Między a perswazją manipulacją (o funkcjonowaniu antroponimów w tekście prasowym), [w:] P. Krzyżanowski, P. Nowak (red.), 47 „VITA", 6/2006, s. 14. Manipulacja w języku, 48 „Przyjaciółka", 11/2007, s. 20. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004, s. 95. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA y^ m > Wydawnictwo Gdańskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 3 9 u s z c z �Katarzyna K u b a t 40 bie górę kanapek? Po sprzeczce z mężem obja­ dasz się lodami?" ; „tęsknisz za pizzą, frytkami albo kawałkiem szarlotki?" . Ważnym zabiegiem manipulacyjnym jest uży­ wanie kwantyfikatorów czy wreszcie odwoływanie się do wyników badań : „Odkrycie australijskich dietetyków nie jest dietą męczarnią, a raczej no­ wym stylem życia, dzięki któremu cała Australia chudnie" . „Jakim cudem bogate kobiety są za­ wsze szczupłe? Odpowiedź na to pytanie znala­ zła lekarka Jana Klauer z Nowego Jorku [...]. Jej klientami są zamożni ludzie sukcesu. Zabiegani, bardzo zajęci, a jednak - szczupli. Dzięki jej pora­ dom schudniesz o j eden rozmiar w trzy dni" . „Ni­ gdy więcej liczenia kalorii i drakońskich diet! Nowa teoria dietetyczna głosi, że jeśli chcesz pozbyć się nadmiaru kilogramów, powinnaś zwracać na ładunek ghkemiczny tego co iesz"^ Do magii iezykowei zaliczyć można również eufemizmy i zdrobnienia- Nadużywanie słodyczy od których brzuszek szybko obrasta w nieestetyczne «oponki». Może sie iednak zdarzyć że nie będziesz iadła ani 49 50 51 52 53 Jorku gwarantuje piękne ciało w dwa tygodnie: „Sezon plażowy nieubłaganie się zbliża, a ty myślisz, jak zrzucić kilka kilo i poprawić wygląd strategicznych miejsc?" . Wrogiem numer jeden jest nadmierny apetyt: „Przyjemność, z jaką po­ chłaniasz kolejne przekąski, z czasem zamienia się w przymus jedzenia, bo czynność ta, podob­ nie jak np. praca, potrafi uzależnić. Stan taki wy­ maga kompleksowego działania oraz specjalnej strategii. [...] Zadaniem diety jest zmniejszenie ilości zjadanych przez ciebie kalorii, okiełznanie nadmiernego apetytu który nie jest głodem i podkręcenie przemiany materii" . Rozwiąż nasza psychozabawe a przekonasz sie czy j u ż wpadłaś w sidła uzależnienia od słodyczy" (podkreślenia autorki) 61 62 63 Monstrualnym i szczególnie eksponowanym problemem jest nagły i mimowolny powrót do wagi sprzed kuracji odchudzającej, zwany często efektem jo-jo: „Wokół jest dużo pokus, z który­ mi musisz walczyć. Nie oznacza to jednak, że do końca życia powinnaś odmawiać sobie wszyst­ l ^ : „ . , 'u he enadery kiego, na co masz ochotę. Ale też nie oznacza, iak balon" Ich ziarenka pobudzaia przemianę że teraz możesz sobie na wszystko pozwolić. Głównym wrogiem, z którym musisz się zmie­ materii i owarantnia nłasld hrzmzek \ 1 nw, rzyć po kuracji odchudzającej, jest tzw. efekt jon e n a n o f l hrJrnKnhnś" Tesz iak L . z e k jo. [...] Jeśli ciężar ciała utrzymuje się na stałym a mimo to wciąż przybierasz na wadze?" O perswazyjności tekstów mogą świadczyć poziomie prowadź normalne życie ale nie trać hiperbole oraz metafory związane z grą czy czujności" . Stosowanie diety to dla Ciebie jazda ekstremalna. Gdy zrzucisz trzy kilogramy walką , np. Dieta Strażników Wagi , Kaloryczne pułapki . Rewolucyjna metoda prosto z Nowego uważasz walkę za zakończoną. Jednak na razie m m J a d k o 7 m j m J o 55 ra7 5 6 57 64 58 59 60 49 http://zdrowie.onet.pl/2658,1234838„„dlaczego_ciagle_ jem,dartykuly.html 28.06.08. 58 Por. J. Bralczyk, op.cit., s. 33. 5 9 „Twist", 4/2006, s. 42. 50 „JOY" 4/2007, s. 18. 6 0 51 J. Bralczyk, op.cit., s. 33. html 28.06.08. 52 „Cosmopolitan", 6/2006, s. 139. 61 „Claudia", 5/2007, s. 80. 53 „Uroda", 4/2007, s. 56. 62 http://dlazdrowia.pl/index.php?dzid=38&did = 686 54 „Claudia Diety", 1/2007, s. 18. 55 http://www.boutique.com.pl/tekst_archiwum. php?id = 593 28.06.08. http://kobieta.wp.pl/kat,26381,wid,8232301,wiadomosc. 28.06.08. 63 http://zdrowie.onet.pl/149,„„slodkie_ zycie,psychozabawy.html 28.06.08. 56 „Bravo Girl", 25 V 2006, s. 24. 64 57 „Fakt radzi", 1/2007, s. 8. schudlam-i-co-dalej/ 28.06.08. http://www.kobieta.pl/zdrowie/diety/zobacz/artykul/ BARBARZVSCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków wygrałaś tylko bitwę. Teraz gra toczy się o to, by znowu nie utyć" . „Efekt jo-jo (...) to zmora odchudzających się" (podkreślenia autorki). Popularnym i często stosowanym trikiem jest powoływanie się na autorytety - tutaj gwiazdy popkultury, które swoimi postawami mają za­ świadczać o prawdziwości i słuszności przed­ stawianej wizji świata: „Dietę amerykańskiego kardiologa pokochały gwiazdy, m.in. Catherina Zeta Jones" . Na pytanie o to, czy czuje się pod presją, by być szczupłą, młoda gwiazdka Hilary Duff odpowiada: „Kiedyś przeczytałam w ma­ gazynie «Star», że jestem pulchna! Przestraszy­ łam się: « 0 rany, czy jestem gruba? Może jestem brzydka?» [...] Nie jadłam makaronów, pieroż­ ków ani chleba" . Doskonała sylwetka ciemno­ skórej gwiazdy Halle Berry - o czym donosi ma— . gazyn Fakt" - nie iest wyłącznie' darem natury „Halle Berry stosuje rygorystyczną dietę" . 65 66 67 68 69 Podobnie jak wszelkie wpadki, z wielką skru­ pulatnością odnotowuje się starania oraz osiąg­ nięcia, co - zdaje się - ma wzmocnić motywację u adresatek komunikatów. Zakamuflowane sądy wartościujące zawarte w tych pozornie informa­ cyjnych tekstach mają wywołać określoną reak­ cję. I tak dzięki odpowiednim zabiegom notka 0 aktorce Melanie Griffith staje się bardziej suge­ stywna: „kolejna dieta uchroniła przed nieszczę­ ściem smukłą figurę [...]. Jak wiele sławnych 1 całkiem zwyczajnych kobiet, Melanie znacznie przytyła podczas ciąży i miała duże problemy ze zrzuceniem tej nadwagi. Dlatego też postanowi­ ła całkowicie zmienić swój sposób odżywiania. Przestała jadać tłuste mięsa: baraninę, wieprzo­ winę, skórkę z drobiu" . 70 41 Modelka Heidi Klum dwa miesiące po uro­ „Brzu­ d z e n i u syna p r z e c h a d z a się po wybiegu: szek po d z i e c k u z n i k n ą ł j a k zaczarowany! Jed­ nak to n i e m a g i a , l e c z t w a r d a d y s c y p l i n a [ . . . ] David Kirsh «trener z do walki bezlitośnie wykreślił z jadłospisu (cukier, m a k a r o n , r y ż i chleb) " Lopez z n a 7 1 . Z kolei Jennifer n a p a m i ę ć tabele k a l o r y c z n e o b u d z o n a w ś r o d k u n o c y potrafi wartości tluszczem», węglowodany „i nawet wyrecytować 1000 p r o d u k t ó w ! ! ! " . Pączki d w i e „sekretne s ł a b o s t k i " Beyonce ponad 7 2 i b a t o n i k i to Knowles - c o j a k i ś c z a s u w i d a c z n i a j ą s i ę n a jej biodrach piosenkarka pociąga wtedy za hamu­ bezpieczeństwa i b ł y s k a w i c z n i e p o z b y w a s i ę 10 k i l o g r a m ó w . Szybkie rezultaty t o e f e k t d i e t y South Beach" . Aktorka Elizabeth Hurlev z w v k l a m a w i a ć ż e z a b i l a b v s i e e d v b v b v l a tak" g r u b a i a k Marilvn Monroe W c i ą ż y i e d n a k s o o r o przytyła w i e c PO u r o d z e n i u s y n a lec nawet do 73 1 1 ż y w i ł a sie n i e m a l w y ł ą c z n i e na narze rybami i b r ą z o w y m kilku mieslcy zanhiła nonad notowanymi ryżem 75 W ciL, kilogramów Od tej p o r y o s t r o p i l n u j e w a g i . Nie p r z y t y ł a a n i grama" 7 4 Komunikaty dotyczące jedzenia generowane p r z e z Kulturę m a s o w ą w p i s u j ą się w całą siatKę z n a c z e ń sKupioną woKol cielesności i Kobiecości. KestryKcje ż y w i e n i o w e są j e d n y m z w i e l u spo­ sobów dyscyplinowania ponowoczesnego spo­ łeczeństwa, elementem zaplanowanego i wyratinowanego przymusu, który w n i k a j ą c w k a ż d ą częsc ciała jednostki, wyrabia o k r e ś l o n e nawyki oraz automatyczne przyzwyczajenia, kontroli wszystkie naturalne c z y n n o ś c i jest z b i o r o w y m w y t w o r e m , k s z t a ł t e m poddaje Ciało odcismę- 6 5 „Samo Zdrowie", 7/2008, s. 70. 7 1 6 6 „Kwartalnik Super L i n i i " , 1/2007, s. 48. 7 2 „Twist", 4/2006, s. 41. 6 7 „Dobre Rady", 5/2007, s. 58. 7 3 „JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 8. 6 8 „Cosmopolitan", 6/2006, s. 25. 7 4 http://gala.onet.pl/5,1112203,gwiazdy.html. 28.06.08. 6 9 „Fakt radzi", 1/2007, s. 46. 7 5 M . Foucault, Nadzorować 7 0 http://zdrowie.onet.pl/200,9392„„dieta_melanie_ griffith,diety.html 28.06.08. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA „JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 4. i karać, dum. T. Komendant, Aletheia-Spacja, Warszawa 1998, s. 131-137. �Katarzyna K u b a t 42 tym przez obowiązujący dyskurs. Zwłaszcza ciało kobiece, przeżywane i doświadczane „dla innego", będące emblematem kobiecości utożsa­ mionej z byciem widzianą . Zewnętrzność staje się powierzchnią zdarzeń, wygląd, wizualność są nie tylko najprostszym i najczęściej stosowanym kryterium oceny, ale przede wszystkim podsta­ wowym elementem tożsamości . Atrakcyjność fizyczna skojarzona ze szczupłą sylwetką konotuje siłę woli i dyscyplinę, sukces, zdrowie i brak kompleksów . Ponieważ instru­ menty do walki z nadwagą są łatwo dostępne, otyłość przywodzi na myśl lenistwo i brak samo­ kontroli. Szczupłe ciało ma być ponadto wyrazem „męskiego" panowania nad apetytem i żądzami . Utrzymanie ciała w ryzach wymaga czujności i samozaparcia, restrykcje żywieniowe dominują w kobiecym arsenale, a to potwierdza przekonanie Susan Bordo o romantycznej mistyfikacji diety będącej jednym z elementów sztuki kobiecości . Jedzenie jest zakazaną rozkoszą. Przeciętna ko­ bieta bombardowana informacjami na temat diet i środków dietetycznych je niewiele - przynaj­ mniej publicznie dumienie apetytu postrzega jako normę głód traktuie iako obca natarczywa sileKobieta nie może DO Drostu sie najeść gdy jest głodna, lecz powinna okazać, ze me m i apetytu i że wcale go nie zaspokaja" 76 77 78 79 80 81 Ograniczając jedzenie i kontrolując dietę, kie­ ruje się głównie strachem przed przybraniem na 76 Należy podkreślić, że „praktyki tresury cielesnej", wadze, co według komunikatów dostarczanych przez kulturę masową jest równoznaczne z klę­ ską i kompromitacją. Monitorowana przez siebie samą, równocześnie obserwowana jest z zewnątrz, przez nadzorców, którymi są inne kobiety oraz mężczyźni, dysponujący wiedzą o tym, jak powin­ no wyglądać idealne ciało. Sytuacja przywodzi na myśl koncepcję panoptyzmu, wedle której niewie­ lu poddaje kontroli wszystkich, a spojrzenie ma dyscyplinujący charakter . Kobiecość manifestuje się przede wszystkim przez urodę, sugeruje się, że piękna kobieta „jest bardziej" kobietą niż kobieta brzydka Celem kobiety jest bycie pożądana a ponieważ panuje powszechne przekonanie, że każda kobieta może rzeźbić" swoją fizyczność i mieć w dużym stopniu takie ciało iak chce ta która me spełnia określonych standardów, musi pozostać na marginesie Ma się wrażenie że kobieta która nie iest niekna młoda szcziinła i wysoka powinna sie tego wstydzić. A kiedy iei 82 83 - sie to nie udaie nowirma mieć «noczucie nieade kwatności»" 4 8 P Szczupły wygląd był do niedawna wyłącz­ nym atrybutem modelek, dziś jest to dominujący image j u ż na poziomie szkoły średniej. „Zawsze byłam na diecie. Od kiedy poszłam do 6. klasy szkoły podstawowej" - zwierza się piosenkar­ ka Gwen Stefani. W jednym z magazynów dla osób chcących skutecznie schudnąć, pani ekspert proponuje specjalna „dietę 1500 kcal dla dziew85 78 N . Etcoff, Przetrwają najpiękniejsi, tłum. D . Cieślak, w tym nacisk na modelowanie sylwetki, dotyczą Wydawnictwo Cis, Warszawa 2002, s. 68-69. również mężczyzn. Obecnie obserwuje się wzrost 7 9 zainteresowania męską cielesnością, odgrywa ona coraz 8 0 S. Bordo, op.cit., s. 99. większą rolę w kontekście kulturowego konstruowania 81 E. Kaschak, Nowa psychologia kobiety. męskości. Głębsza analiza zjawiska, a także znaczeń P. Bourdieu, op.cit., s. 80. przypisywanych męskiemu ciału wykracza jednak poza Gdańskie, Gdańsk 2001, s. 109. ramy niniejszego tekstu. Por. S. Bordo, The Male Body: 82 A New Look At M e ni n Public and Private, Nowy Jork 1999. 77 P. Bourdieu, Męska dominacja, tłum. L . Kopciewicz, Oficyna Naukowa, Warszawa 2004, s. 79-82. Podejście psychologiczne, tłum. J. Węgrodzka, Wydawnictwo M . Foucault, op.cit., s. 191. 83 Z. Melosik,o/>.«V.,s. 79. M Ibid., s. 81. 85 http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_ plotkiiploteczki_artykul&cmn_id = 10003010 28.06.08. BARBARZVSCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków czyn" . „Brokuły wysmuklają sylwetkę - taką informację podaje pismo skierowane do nasto­ latek - zjadłabyś coś słodkiego? Zjedz brokuły. Występujący w nich chrom zmniejsza ochotę na słodycze. Dodatkowo ogranicza odkładanie się tłuszczów i - co za tym idzie - przeciwdziała powstawaniu otyłości" . Specjalny jadłospis dla osób niepełnoletnich, które pragną wyszczupleć, pojawia się w kolejnym kolorowym magazynie, 86 87 dietetyczny informator Nastolatka kontra kilo­ gramy opatrzony jest zdjęciem smukłej, młodej, kobiecej sylwetki . 88 Wskazuje się, że wizerunek kobiecego cia­ ła traci krągłości i masę wówczas, gdy kobiety uzyskują niezależność oraz swobody polityczne czy obywatelskie . Wyzwolone z kieratu mał­ żeństwa i macierzyństwa kobiety mają urządzać sobie nowe więzienie, tym razem we własnym ciele: „Dzisiejsze kobiety odrzuciły wprawdzie paraliżujące restrykcje [...] poprzednich poko­ leń, ale dawną tyranię zastąpiły nową - ścisłą dietą. Przeprowadzając nienaturalne kuracje odchudzające, redukują obwód w pasie poprzez « k a n i b a l i z m » popełniany na własnej tkance tłuszczowej" . 89 90 Warto zwrócić uwagę na fakt, że wokół proble­ mu jedzenia koncentrują się objawy niektórych zaburzeń, niekonwencjonalne zachowania ży­ wieniowe są środkiem ekspresji dla anoreksji, bu­ limii - aberracji psychicznych uznanych za typo­ wo kobiece. Wszelkie ambiwalencje, powszechne obsesje, sprzeczne komunikaty dostarczane przez kulturę masową związane z pozornie banalną kwestią jedzenia znajdują swoje odzwierciedlenie na poziomie patologii. Teksty kulturowe dostar­ czają wątków, za. pomocij których manifestują 43 się intrapsychiczne problemy. Pierwotnie fizjo­ logiczna czynność otoczona systemem znaczeń, przeniesiona z poziomu natury na poziom kul­ tury, przybiera postać monstrualnego problemu, a w końcu chorobowego symptomu . Niespójność komunikatów na temat jedzenia znajduje odbicie w mechanizmach tworzących tzw pograniczną strukturę osobowości - border¬ line, występującą m.in. u osób z zaburzeniami łaknienia. Wśród wielu obserwowanych tutaj tzw. rozszczepień - obok ambiwalencji związa­ nych z recepcją własnego ciała oraz jego relacji do umysłu - pojawia się rozszczepienie doty­ czące pokarmu. Pożywienie przed zjedzeniem go jest obiektem dobrym, natomiast po wchło­ nięciu staje się czymś złym i wymaga usunięcia z organizmu . Najbardziej czystą ekspresją tej sprzeczności jest zjawisko bulimii, która z jednej strony wyraża pragnienie nieskrępowane konsumpcii z drugiej zaś głęboka potrzebę kontrolowaniaciała 91 92 93 A n a l i z u j ą c system kulturowych z n a c z e ń związanych z czynnością jedzenia, nie sposób pominąć zjawiska, jakim niewątpliwie jest N i gella Lawson. Gwiazdę brytyjskiej telewizji, autorkę wielu kulinarnych książek, które oku­ pują listy bestsellerów, oglądać można w kil­ ku polskich stacjach. Nigella ucztuje, który jest kontynuacją emitowanego wcześniej programu Nigella gryzie, cieszy się ogromną popularnością i jak się powszechnie uważa, międzynarodowy sukces nietuzinkowa kucharka zawdzięcza spe­ cyficznemu stylowi bycia. W każdym odcinku przedstawia przepisy na nieskomplikowane da­ nia których przyrządzanie może być wspania¬ łą zabawą, pokazuje, jak celebrować jedzenie 8 6 „Super Linia/wydanie specjalne", 1/2007, s. 22. 91 8 7 „Bravo Girl", 9 I V 2007, s. 47. „ALBO - albo. Problemy psychologii i kultury", 4/2004, 88 „Claudia Diety", 1/2007, s. 72. s. 45. 8 9 Z. Melosik, op.cit., s. 164. 92 9 0 D . Morris, Magia ciała, tłum. B. Ostrowska, Split „pogranicznej" Tranding, Warszawa 1993, s. 191. BARBARZYŃCA antropologicznym, A. Jakubczyk, C. Żechowski, Anoreksja jako przejaw (borderline) struktury osobowości, Medycyna", 17/1996, s. 19. 93 1 (14) P009 K. Moskwa, Zaburzenia w ujęciu Por. Z. Melosik, op.cit., s. 144-157. „Nowa �Katarzyna K u b a t 44 i cieszyć się ze wspólnych posiłków z rodziną czy przyjaciółmi. Absolwentka Oxfordu, żona milionera, przykładna gospodyni i matka uwiel­ bia gotować, mimo iż nie zna wyrafinowanych technik kuchennych i jak się często podkreśla, nie potrafi wypatroszyć ryby, a podczas gotowa­ nia nieomal demoluje kuchnię . Z antropologicznego punktu widzenia Nigella, określana często mianem „domowej bogini", jest postacią intrygującą ze względu na sposób, w jaki porusza się w kuchennej przestrzeni i na to, jak bardzo lekceważy kulturowe nakazy oraz ograniczenia nakładane na kobiety. Najbardziej lubi pieczonego kurczaka z tłuczonymi ziemnia­ kami, obce są jej wyrzuty sumienia spowodowa­ ne nadmiernym łakomstwem. Nigella, podkre­ ślając, jak bardzo kocha jeść i jak wielki wpływ na jej życie wywiera dobre jedzenie, zadaje kłam teoriom, wedle których kobiecy apetyt musi być nieustannie monitorowany i tłumiony. Deklaru­ je otwarcie, że gotowanie i jedzenie są jej pasją: „po prostu jedzenie wzbudza we mnie zbyt wiele emocji, za bardzo lubię jeść (i gotować)" - tym samym podając w wątpliwość łańcuch skojarzeń przypisanych czynności jedzenia oraz koniecz­ ność ciągłego kontrolowania apetytu i dyscy­ plinowania ciała. Wydaje się, że ma całkowity dystans do swej powierzchowności, potrafi być autoironiczna i nie widzi nic niestosownego w zakradaniu się nocą do lodówki . Można się zastanawiać, czy Nigella jest tym wyjątkiem, który potwierdza regułę, czy może w dyskursach diety i kobiecości są szczeliny, w któ­ rych mogą się pomieścić zjawiska na pierwszy rzut oka nielogiczne. Pani Lawson jest niekwestiono­ 94 95 96 94 Por. http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_ znaniilubiani_artykul&cmn_id = 10002178 28.06.08. 95 N . Lawson, Nigella Gryzie, dum. J. Hodyńska, Wydawnictwo Filo, Warszawa 2006, s. 7. waną gwiazdą kultury masowej, ajej popularność wciąż rośnie. Niewątpliwie bezpretensjonalność, sposób, w jaki przyrządza potrawy, a także warto­ ści, które wyznaje - kult macierzyństwa i domo­ wego ogniska - sprawiają, że spotyka się z ogrom­ nym uwielbieniem i jest wzorem dla wielu kobiet. Niemniej jednak jest jeszcze inny element, który może się przyczynić do wyjaśnienia tego fenome­ nu. Wystarczy zwrócić uwagę na sposób, w jaki utalentowana kucharka jest opisywana i odbierana przez wielbicieli. To wysoka, atrakcyjna brunetka o ponętnych kształtach i obfitym biuście. Podkreśla się, że na liście najpiękniejszych kobiet Wielkiej Brytanii zajęła trzecią pozycję, magazyn „People" z kolei zaliczył ją do grona pięćdziesięciu najpiękniej­ szych osób na świecie. Jest osobą bardzo zmy­ słową, sposób, w jaki przesypuje mąkę i zagniata ciasto, może działać na wyobraźnię. „New York Times" napisał: „Oglądanie, jak Nigella gotuje, to jak obserwowanie preludium orgii" . W tym miejscu warto ponownie przywołać słowa Susan Bordo, która po szczegółowej analizie popkulturowych przekazów stwierdziła, że kobiecy apetyt nabiera pozytywnego znaczenia jedynie wtedy, kiedy zostaje skojarzony z seksualnością - zachłanność staje się wówczas metaforą sek­ sualnej żądzy . Przypadek Nigelli Lawson jest dobrą ilustracją tej koncepcji. Apetyt urodziwej kucharki gubi swoje negatywne konotacje, zosta­ je dowartościowany przez odniesienie do sfery seksu. Wykonywane przez Nigellę gesty wywo­ łują niemalże erotyczne napięcie: „Stała się bo­ ginią jedzenia, ale również boginią seksu, choć o seksie nie pada w jej programach ani słowo. 97 98 9 6 C. Brunsdon, The Feminist in the Kitchen: Martha, Martha and Nigella, [w:] R. Mosley (red.), Feminism in popular culture, Oxford, New York, s. 51-52. 9 7 Za: L . Talko, Bogini oblizuje palce, „Gazeta Wyborcza/ Wysokie Obcasy", 7 I V 2007, s. 27. 98 S. Bordo, op.cit., s. 110. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków Ale w tym, jak Nigella oblizuje palce, jest więcej seksu niż w całym filmie erotycznym" . Afirmacja jedzenia czy seksu jest w rzeczywi­ stości ekspresją radości i pochwałą życia._Gryząc i przełykając, próbując wszystkiego z lubością, reprezentuje ten aspekt kobiecości, który wydaje się nieobecny w dominującym dyskursie. Tym samym demonstruje - jakby powiedział Bachtin - najważniejsze przejawy życia „groteskowego ciała". Ciała, które w kontekście potocznych wy­ obrażeń i kulturowych konstrukcji płci wydaje się zarezerwowane: dla mężczyzn: „Właściwości tego ciała to jego otwartość, niewykończenie, współ­ oddziaływanie z otaczającym światem. W akcie jedzenia uwidacznia się to w sposób całkowicie namacalny i konkretny: ciało przekracza swe gra— nice połyka pożera i szarpie świat wchłania eo w siebie/bogaci się, rośnie jego kosztem" . 99 100 Można zaryzykować stwierdzenie, że powo­ dzenie Nigelli wynika z tego, że jej wizualność idealnie spełnia wymogi wzrokocentrycznej kul­ tury, a sposób, w jaki krząta się po kuchni, per­ fekcyjnie realizuje kulturowe zapotrzebowanie na spektakl. Pasja i radość jedzenia dzięki połą­ 45 czeniu z nieprzeciętnym seksapilem i urodą nie tylko znajdują swoje uzasadnienie, ale przede wszystkim ustanawiają nową jakość. Apetyt ko­ biecy dowartościowany przez odniesienie do sfe­ ry seksu staje się zjawiskiem pozytywnym i jak najbardziej pożądanym. Można się zastanawiać, na ile działania te są wystudiowane i konstru­ owane świadomie, w jakim stopniu mogą być grą czy pozą. Jest faktem, że miła dla oka go¬ sposia przełamuje pewien stereotyp, wskazując, jak dalece można ignorować sztywne społeczne zalecenia. Swoją postawą udowadnia, że ciężar kulturowej presji i siła kulinarnego terroru są raczei przeszacowane W rzeczywistości i ednostki zachowuia własna'podmiotowość i decyduia samodzielnie o tym które ze standardów chcą realizować - świadomie współkonstruuj ąc czy modvfikuiac obowiazuiacvdyskurs Nip-ellaoo trafi ł a c J ć t o co nainieknieisze w kuchni- zmv słowość i praktyczność Ponadto, w tym zwano- wanvm świecie k t ó r v c a ł v c z a s noddaie sie coraz hardziei uaruzaej hezsen'sownvm uez.seiisowiiyin trendom ireiiuoin i fohiom louioin dietę uiclc rvrznvm ipst tn ndważnv crłos m ó w i a r v ipm bn The article presents the question of nourishment in cultural perspective as a phenomenon which is shaped and constructed by pop culture text which plays the role of dominant discourse. The basic aim is to point at different patterns of eating behaviour related to gender and to put emphasis on a women's model of being on a diet and reducing weight as a part of the stereotypical women's image. The analysis of magazines, advertisement and films proves the existence of women's pattern of eating and moreover leads to the conclusion that it is based on persuasive strategies characteristic of rituals and propaganda. However, the most important issue is a woman as a subject who, despite of symbolic restrictions, stays an aware and independent being and is able to select information and make her own decisions whether to follow the imposed rules. 99 100 L . Talko, op.cit., s. 27. M . Bachtin, op.cit., s. 394. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 101T. Capponi-Borawska, op.cit., okładka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a9e8f729ea18b9b7aaf421fe63e2b92.pdf 9f420870812403615ba64222bfee3d3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5645 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource gender antropologia ciała antropologia jedzenia jedzenie - aspekt antropologiczny bulimia anoreksja antropologia płci Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5248 Title A name given to the resource Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat B Doktorantka W y d z i a ł u Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka s t u d i ó w podyplomowych z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje się pozyskiwaniem ś r o d k ó w ma działalność organizacji p o z a r z ą d o w y c h . Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy nformacje o śmierci nikomu wcześniej nie­ znanej urugwajskiej modelki Luisel Ramos obiegły świat, wywołując konsternację i obu­ rzenie. W sierpniu straciła przytomność podczas pokazu, lekarze nie zdołali uratować jej życia. Aby utrzymać linię, żywiła się wyłącznie liśćmi sałaty - takie dane podaje internetowa encyklo­ pedia . Kolejna tragedia wydarzyła się w listo­ padzie w szpitalu w Sao Paulo, gdzie zmarła 21-letnia Ana Carolina Reston. Karierę modelki rozpoczęła w trzynastym roku życia, nowe kre­ acje prezentowała w Japonii, Turcji i Meksyku, a przez ostatnie miesiące życia jadła jedynie po­ midory i jabłka. W chwili śmierci przy wzroście 174 cm ważyła zaledwie 40 kg. Temat podjęli nie tylko publicyści, sprawą zajęli się również 1 1 2 http://pl.wikipedia.org/wiki/Luisel_Ramos. B M I (ang. Body Mass Index) jest to wskaźnik będący ilorazem masy ciała liczonej w kilogramach i kwadratu poważni urzędnicy państwowi, którzy domagają się, aby dziewczęta o „rozmiarze zero" przestały się pojawiać na wybiegach. Władze Madrytu za­ kazały miejscowym kreatorom zatrudniania na wybiegu kobiet bez właściwego zaświadczenia lekarskiego oraz z BMP wskazującym na znacz­ ną niedowagę . Kolejne doniesienia o niebez­ piecznej chorobie, która szaleje w świecie mody, systematycznie potęgowały nastrój grozy. Do krucjaty włączyły się gwiazdy srebrnego ekranu - jedna z aktorek przyznała, że czasopisma ze zdjęciami chorobliwie chudych dziewcząt ukry­ wa przed sześcioletnią córką. Tajemnicza przypadłość dotyka kolejne oso­ by. Problem dostrzeżono w szkołach, pedago­ dzy robią wszystko, aby mu zapobiegać . Jeden 3 4 3 4 http://wiadomosci.onetpl/1384102,2678,kioskart.html. „Gazeta Olsztyńska", 2A0.2007, http://wiadomosci. wp.pl/kat,31314,wid,8665437,prasaWiadomosc.html. wzrostu podanego w metrach (przyp. red.). BARBARZYŃCA PDQ8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy z poradników dla kobiet w rubryce „gorący temat" alarmuje, że wśród uczennic szkół ponadgimnazjalnych zapanowała dziwna moda na grupowe odchudzanie. Kilka nastolatek po­ stanawia zgubić „dodatkowe" kilogramy, infor­ mują o swoim pomyśle koleżanki - te następnie dołączają do zespołu. Po kilku tygodniach poja­ wiają się rywalki - na początku w klasie, później w sąsiedniej szkole. Dziewczęta, dopingowane do osiągania coraz lepszych wyników, rywalizują i prześcigają się w wymyślaniu własnych diet. Wspólnie się ważą, po czym porównują rezulta­ ty. I chociaż chudną, to uważają, że ciągle zbyt mało . Podobny problem mają kobiety, które pra­ cując na odpowiedzialnych stanowiskach i wy­ chowując dzieci, muszą nieustannie dbać o swój wygląd. Należą do pokolenia wychowanego na supermenki i wydają się mieć idealnie ułożone życie. Doskonale radzą sobie w trudnych sytu­ acjach, lecz w chwilach słabości, kiedy nikt nie widzi, objadają się tylko po to, aby za moment móc wszystko zwrócić. W ten sposób funkcjo­ nują przez lata, nie budząc żadnych podejrzeń wśród najbliższych . Autorstwo terminu anoreksja przypisuje się dwóm osobom, które niemal równocześnie opi­ sały podobny zespół fizycznych objawów. Jed­ nym z badaczy jest William Guli, angielski lekarz, drugim - francuski neurolog Charles Lasegue. Bulimia od samego początku kojarzo­ na była raczej z moralnym, a nie medycznym wymiarem żarłoczności. Wczesne przypadki głodzenia wyrażały pogardę i wstręt do ciała oraz 5 6 5 „Tina", 16-18.04.2007, s. 20. 6 J. Podgórska, „Polityka", 7.10.2006, s. 106. 7 Por. S. Kurowski, Od ascezy do obżarstwa, 7 8 9 10 11 12 9 [w:] Oczywisty Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 52. R. Przybylski, Pustelnicy i demony, Znak, Kraków 1994, s. 77. jego biologicznych funkcji. Ciało jako byt niedo­ skonały stanowiło siedlisko zła oraz przeszkodę w wyzwoleniu dla duszy, zasługiwało zatem na agresję. Asceza miała w sposób symboliczny wyobrażać walkę z Szatanem i być potępieniem grzesznego świata . Zjawisko umartwiania ciała obecne było na początku chrześcijaństwa i w ca­ łym średniowieczu. Anachoreci, dążąc do zba­ wienia, poddawali się rozlicznym torturom, mię­ dzy innymi głodowali: „Niektórzy jadali bowiem co drugi dzień, chociaż byli i tacy, którzy przyj­ mowali pokarm co piąty" . Osiemnastowieczni medycy podobne praktyki będące demonstracją pobożności i wyrzeczeniem się potrzeb zmysło­ wych określali mianem anorexia mirabilis . R. Bell w swojej książce Święta anoreksja przedstawia kronikę przypadków osób, które świadomie rezygnowały z jedzenia i narzucały sobie długotrwałe posty. Przypuszcza się, że na anoreksję i bulimię chorowała między innymi Joanna d'Arc. Święta Katarzyna z Sieny tortu­ rowała ciało, aby ujarzmić niższą część swojej natury - przepasana łańcuchem nabitym gwoź­ dziami spała godzinę co dwa dni . Żywiła się jedynie łyżką ziół dziennie, a kiedy zmuszana była do spożycia czegoś więcej, wkładała patyk do gardła i wymiotowała . Prawdopodobnie chciała się w ten sposób zbuntować przeciwko rodzinie, która zmuszała ją do małżeństwa. Odmawiała jedzenia córka węgierskiego króla Małgorzata. Podobnie jak w historii Katarzyny, głodówka miała być wyrazem sprzeciwu wobec postanowienia ojca o wydaniu jej za m ą ż . 10 BARBARZYŃCA Gdańskie J.N. Vuarnet, Ekstazy kobiece, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 63. 11 J.R. Bemporad, Cultural and Historical Aspects of Eating Disorders, [w:] Eating Disorders, New York 1995, s. 407. 12 nu M . M . Jablow, Anoreksja, bulimia, otyłość, Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001, s. 30-31. urok biesiadowania, red. P. Kowalski, Towarzystwo 8 61 Ibid., s. 406. �62 Katarzyna Kubat O d m o w ę jedzenia u t o ż s a m i a n o z wielką siłą woli, głodujące osoby adorowano i podziwiano. Niektóre, jak Katarzyna czy Małgorzata, uzna­ ne zostały za uosobienie pobożności i wyniesione do godności świętych. Wierzono, że rezygnacja z cielesnych przyjemności i umartwianie stano­ wią jedyną słuszną drogę godnego, religijnego życia oraz prowadzą do nieśmiertelności i przynoszą wieczną chwałę. Dzięki wynalazkowi druku rozpowszechniło się w Europie wiele legend o „cudownych pannach" żyją­ cych bez jedzenia. Podobne przypadki zostały odnotowane również po dru­ giej stronie Atlantyku, gdzie purytanie natknęli się na sprawę czarownic z Massachusetts - donoszono, że su­ rowe głodówki sprawiały tym kobie­ tom „dziwną przyjemność" . Między X V I a X V I I I wiekiem barwne historie o pierwszych anorektyczkach zostały wchłonięte przez kulturę ludową. Niektórzy lekarze, podobnie jak du­ chowni, poddawali poszczące dziew­ częta wnikliwej obserwacji, chcąc do­ ciec, czy one rzeczywiście nie jedzą. Znany jest przypadek jednej z „cu­ downych panien", którą przyłapano na potajemnym jedzeniu, a następ­ nie stracono . Anoreksja przybierała postać coraz bardziej jarmarczną FOT. HUBERT FRANCUZ wygłodzone niewiasty prezentowano na dworach i odpustach, składano im wizyty i obsypywano podarkami. Sensacyjne towały wychudzone ciała swoich córek i sióstr informacje o głodujących kobietach rozbudzały za odpowiednią opłatą. Jednym z takich przy­ ogromną ciekawość, dlatego rodziny prezen- padków była Sara Jacob, dziecko angielskiego 13 14 13 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 1 4 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 180. BARBARZYŃCA E(1E| �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy farmera - rodzice czerpali zyski z pokazywania córki gapiom dopóty, dopóki dziewczyna nie umarła z wycieńczenia . W X I X wieku termin „poszczące dziewczęta" wszedł do powszechne­ go obiegu oraz zadomowił się na dobre w euro­ pejskich czy amerykańskich słownikach i leksy­ konach. Poszczące panny ciągle były obiektem zainteresowania i podziwu, a opisy ich sylwetek przedstawiano w prasie. Wielka popularność „niejadków" inspirowała coraz więcej kobiet i stymulowała do naśladowania podobnych za­ chowań . Epoka wiktoriańska jest momentem, kiedy wśród elit pojawia się nowy ideał kobiecego piękna i stylu życia. Idealna dama, zamknięta w czterech ścianach bawialni, miała ucieleśniać delikatność, słabość i podległość. Dziwne zacho­ wania przypominające zaburzenia jedzenia tłu­ maczono wyjątkową podatnością na załamania nerwowe. Typowym problemem była sitofobia - chorzy odmawiali przyjmowania pożywienia, które rzekomo było zatrute. Kolejna jednostka chorobowa to chlorosis (blednica), odznaczająca się brakiem apetytu, ogólnym zmęczeniem oraz anemią - w potocznej świadomości kojarzyła się z niezaspokojeniem płciowym i miała wy­ stępować u ludzi zamożnych . Kwestią, która wydaje się szczególnie interesująca, jest stosunek objawów do obowiązującego wówczas pojęcia kobiecości oraz ideału urody. Symptomy chlorozy odbijały się w modelu kobiecego piękna utożsamianego z „mdlejącym urokiem", bla­ dością i kruchością. Popularnym schorzeniem, które pod wieloma względami mogło przypomi­ nać dzisiejszą anoreksję, była przede wszystkim histeria . 15 16 17 18 63 Sposoby przejawiania się zaburzeń jedzenia oraz ich rozumienie są historycznie zmienne - wszelkie interpretacje odzwierciedlają głów­ ne poglądy i wierzenia obowiązujące w danej epoce. Problem został ostatecznie opisany w ka­ tegoriach medycznych i zdiagnozowany jako choroba psychosomatyczna. Oznaki pobożno­ ści zaczęto postrzegać jako objawy chorobowe. Głodówki przeniesiono ze sfery religijnej do świeckiej, następnie poddano medycznej obrób­ ce. „Właściwa" anoreksja rozpowszechniła się wraz ze zmianą standardów urody w latach trzy­ dziestych X X wieku, kiedy pojawiły się mody na rozmaite diety będące nową formą manifestacji określonego stylu życia . Bulimia nie doczekała się tak barwnego i szczegółowego opisu jak anoreksja, chociaż jej obecność została odnotowana j u ż w I I w. n.e. przez Galena, który użył słowa bulimis do opisu jednostki chorobowej objawiającej się nienatu­ ralnie dużym apetytem. Na przestrzeni dziejów termin bulimia sporadycznie pojawia się w pi­ śmiennictwie medycznym, mimo iż indukowa­ ne wymioty były przez wieki znane jako druga, obok upuszczania krwi, technika odtruwająca organizm . Problem został jednoznacznie zdefiniowany. Poza oficjalną wiedzą medyczną funkcjonuje „drugi nurt" - pełna niespójności i ąuasi-teoretycznych uproszczeń wiedza potoczna. Kultura popularna jest głównym źródłem danych na temat obydwu chorób, zwykle są to informacje pobieżne i fragmentaryczne, stanowią kompila­ cję obiegowych opinii, plotek, dawnych wierzeń i wątków medycznych. Mamy tutaj także do czy­ nienia z pewnym przetworzeniem naukowych 19 20 15 J.R. Bemporad, op.cit., s. 403. 18 A. Gromkowska, op.cit., s. 180-182. 16 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 19 A. Giddens, Nowoczesności 17 M . Pilecki, Historia zaburzeń odżywiania się, [w:] Ano­ reksja i bulimia psychiczna, red. B. Józefik, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1996, s. 17. {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 2002, s. 145. 20 M . Pilecki, op.cit., s. 18. tożsamość, P W N , Warszawa �Katarzyna Kubat 64 sądów, które umożliwia racjonalizację fenomenu jak gwiazdy filmowe. Najpierw zaczynają Uczyć na poziomie „zdroworozsądkowego myślenia" kalorie. Potem szukają diet. W końcu zaczynają się i zredukowanie jego złożoności. W takiej formie głodzić i chorują . Dzieje się tak dlatego, że w na­ wyobrażenie o anoreksji i bulimii jest powszech­ szej kulturze atrakcyjność fizyczna jest większym nie przyswajalne, a zjawisko staje się czymś oczy­ atrybutem kobiet niż mężczyzn. Przedstawiane wistym. Za przykład mogą posłużyć fragmenty przez media sylwetki chudych kobiet są dla wielu tekstu zamieszczonego w pewnym portalu in­ nastolatek synonimem urody i atrakcyjności sek­ ternetowym: Anoreksja [...] jest jedną z nowych sualnej ^. Dziewczęta chcą za wszelką cenę zyskać chorób cywilizacyjnych [...] Osoby wykazujące figurę top modelki (• • - j . A wszystko zaczyna się zaburzenia łaknienia zwykle charakteryzują się tak niewinnie. Kilka nastolatek zauroczonych fi­ takimi cechami osobowości, ja\ perfekcjonizm, gurą znanych z telewizji modelekpostanawia się wysoki poziom aspiracji i ambicji [...] Uważa się, odchudzić. Cóż w tym złego? że anoreksja może być objawem schizofrenii lub Przedstawione poglądy odzwierciedlają kul­ choroby afektywnej. [...] Bulimia (bulimia ne­ turowy mechanizm - zagadkowe i niepokoją­ rvosa) to odwrotność anoreksji [...] Waga chorych ce zjawisko zostaje wytłumaczone i przez to waha się. Od wyniszczenia stosunkowo szybko do­ oswojone. Mamy tutaj do czynienia z czymś, co chodzi do patologicznej otyłości. [...] Chorzy na Peter L . Berger i Thomas Luckmann określili bulimię są głodni zaraz po zjedzeniu. [...] Często mianem „terapii" - zastosowaniem takich me­ objadają się w nocy. [...] To dążenie do idealnego chanizmów pojęciowych, które umożliwiają za­ wyglądu jest naturalne dla naszego gatunku. Od chowanie aktualnych czy potencjalnych dewian­ tysięcy lat stawiano wyżej walory fizyczne nad tów w obrębie ustalonej definicji rzeczywistości. umysłowymi. Mężczyźni zawsze oglądali się za Dewiacja zostaje zracjonalizowana przez „nie­ pięknymi kobietami [...] W ten sposób rodzi się fachowców" w ramach obowiązującej potocznej fobia. Kobiety posiadają bardziej złożoną psychikę wiedzy o świecie i włączona do symbolicznego niż mężczyźni [.. J . uniwersum, co gwarantuje jego trwanie. Na Komunikaty preparowane przez kulturę ma­ „poziomie ekspertów" stworzona zostaje teoria sową przedstawiają zaburzenia jedzenia jako dewiacji, aparat diagnostyczny i system lecze­ zjawisko dziwne i niezrozumiałe. Przyczyna nia . Ponadto potwierdza się tutaj przekonanie Susan Sontag o tym, że choroby najbardziej ta­ chorób - w dalszym ciągu nie do końca j asna dla profesjonalistów - w odniesieniu do najprost­ jemnicze, czyli uważane na gruncie medycznym szych skojarzeń znajduje poręczne wyjaśnienie. za wieloprzyczynowe, niosą w sobie ogromny Nadmierna koncentracja na wyglądzie, ciągłe potencjał jako metafory zła moralnego czy spo­ odchudzanie oraz zapatrzenie na celebrytów łecznego . popkultury to podstawowe składniki zdrowo­ Z jednej strony choroby przedstawione są rozsądkowej etiopatologii: Marzą, by wyglądać jako bardzo niebezpieczne, z drugiej otacza się 22 2 24 25 2 1 26 27 21 22 23 http://prace.sciaga.pl/50481.html. „Rzeczpospolita", 14.04.2006. http://www.słowo.com.pł/?dod=3&id=5881. 24 „Zdrowie", 3/2007, s. 54. 25 „Tina", op.cit., s. 20. 2 6 P.L. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, 2 7 tworzenie PIW, Warszawa 1983, s. 179-183. S. Sontag, Choroba ja\o metafora. AIDS i jego metafory, PIW, Warszawa 1999, s. 65. BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy je aurą sensacji. Podobnie jak kiedyś „cudowne panny", tak dzisiaj kobiety z oznakami anoreksji, zwłaszcza gdy należą do „wyższych sfer", wzbu­ dzają niezdrowe zainteresowanie połączone z fascynacją: Zapadnięte policzki, wystające żebra i łopatki- Tak dziś wygląda jedna z sióstr Olsen, Mary-Kate. W dorosłość weszła ze 150 milionami dołarów na koncie, była szczęśliwie zakochana [...] W prasie zaczęły się pojawiać pierwsze ko­ mentarze dotyczące problemów, jatye Mary-Kate ma z jedzeniem. Reporter jednej z gazet tak ' cjonowal kolację jednej z sióstr Olsen w modnej restauracji: „Zamówiła pomidora. Pokroiła go na sześć części i bardzo powoli, kawałek po ka­ wałku, starała się go zjeść. Widać było, że sprawia jej to trudność. W końcu jedna\ńc udało. To było wszystko, co zjadła tego wieczoru" . Anoreksja jest jednym z najmroczniejszych sekretów świata mody. Teraz jej ofiarą może paść wielki koncern projektancki. To, o czym do tej pory plotkowało się w sieci, teraz podano w formie oficjalnej infor­ macji: Allegra Versace, 20-letma cóĄa Donatelli i spadkobierczyni imperium Versace, jest chora na anoreksję Opisy prezentujące zjawisko bulimii wywo­ łują raczej negatywne skojarzenia. Sama nazwa „wilczy apetyt", wskazując obecność niepoha­ mowanych impulsów, w sposób jednoznaczny odwołuje się do wyobrażeń o zwierzęcej naturze człowieka. Choroba poprzez metaforyczne „odczłowieczenie" postrzegana jest jako bardziej złowroga . Jedna z młodych gwiazdek show-businessu, Lindsay Lohan, wyznała, że była do tego stopnia chora i obolała, że nie miała siły się u m y ć . Znajomy cierpiącej od 16. roku życia na r e l a 29 29 30 31 28 http://katalog.bizz.pl/index. php?engine=tekst&nid=5892&cid=118. 29 http://zyciegwiazd.onet.pl/1409398,l,allegra_krolewna_ anoreksji,artykul.html. 30 S. Sontag, op.cit., s. 125. nu BARBARZYŃCA 65 bulimię Britney Spears opowiada, jak objadała się chipsami, lodami, słodyczami i colą, po czym z poczuciem winy zmuszała się do wymiotów . Z wyniszczającą chorobą zmagała się Jane Fon¬ da: Byłam bułimiczką prawie trzydzieści łat. Zwracałam niemał każdy posiłek, k y zjadłam. Kiedy to się zaczęło, nie było jeszcze nazwy na tę chorobę. A ja przez wszystkie te łata nie po­ wiedziałam o tym nikomu. Ta\ strasznie się tego wstydziłam. Uważałam, że jestem obrzydliwa. Wiem też, że ze względu na chorobę rozpadały się moje związki . Sam sposób, w jaki mówi się o znanych ko­ bietach dotkniętych chorobą, wywołuje ambiwa­ lentne odczucia. Zwłaszcza anoreksja przestaje być traktowana jako coś złego - w otoczeniu dworów, fleszy i czerwonych dywanów nabiera atrakcyjności, zaczyna być postrzegana jako eks­ kluzywna forma kreacji, model tożsamości wyra­ stającej ponad przeciętność. Co istotne, choroby przedstawia się obok wiadomości o środkach odchudzających i dietach oraz zdjęć wychudzo­ nych modelek. To wprowadza dziwne napięcie i dodatkowo neutralizuje negatywne skojarze­ nia związane z anomalią. Kontekst, w jakim podaje się informacje o chorobach - nacisk na modelowanie ciała połączony z prezentacją arsenału narzędzi koniecznych do osiągnięcia idealnego wizerunku, komunikaty utożsamiają­ ce powodzenie ze szczupłą sylwetką - sprawia, że zaburzenia jedzenia mogą zostać uznane za środek umożliwiający stworzenie pożądanego image. Media, przedstawiając groźne zjawisko przy równoczesnym lansowaniu patologicznego piękna oraz nacisku na autokreację - dostarczają 32 tór 33 31 http://wwwAinomaniak.pl/ploAi/ploAi/ploAa. php?p=3992. 32 http://muzyka.onet.pI/l 33 „Twój Styl", 12/2006, s. 47. 0172,1501975,plotki-html. �Katarzyna Kubat 66 pewnego wzorca ułatwiającego osobom o okre­ ślonych predyspozycjach ekspresję intrapsychicznych problemów Objawy bulimiczne i anorektyczne prezen­ tuje się coraz częściej na łamach książek. Na anoreksję cierpi, stworzona przez M . Gretkowską, Sandra K. - pracownica agencji reklamowej, która po kolejnej kuracji odchudzającej odkrywa w sobie dar jasnowidzenia, następnie staje się etatową wieszczką przepowiadającą notowa­ nia giełdowe. Ważne miejsce zajmuje literatura dydaktyczna dla nastolatek, która z założenia powinna zniechęcać i odstraszać - opisy kon­ kretnych przypadków, oprócz funkcji ilustracyj­ nej, mają stanowić potwierdzenie teorii o przyczynowo-skutkowym związku kultu szczupłej sylwetki i autodestrukcyjnych zachowań. Jed­ ną z bardziej popularnych pozycji jest książka W Lachowicz Przeklinam cię, ciało. Jak można się domyślić, jest to tekst o nastolatce, u której burza dojrzewania wyzwala patologiczne skłon­ ności - bohaterka głodzi się, potem sięga po narkotyki, zapada na anoreksję, później bulimię. Kolejnym przykładem jest książka H . Hassemuller W sidłach anoreksji. Tutaj znowu młoda i delikatna dziewczyna przeżywa kryzys zwią­ zany ze zmianami zachodzącymi w jej ciele. Postanawia je kontrolować, pragnie schudnąć, w efekcie doprowadza się do anoreksji. Anorektyczki zostają ikonami masowej wy­ obraźni - przykładem mogą tu być słynne bliź­ niaczki Samanhta i Michaela - „współczesne święte anoreksji". Siostry obiecały sobie, że tak długo będą się odchudzać, dopóki jedna z nich nie umrze. Ich przerażające zdjęcia obiegły cały 34 Por. M.F. Rogers, Barbie ja\o i\ona kultury, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa 2003, s. 139. 35 3 6 34 36 - człowiek maszyna, red. A. Celińska, K. Fidler Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury", Kraków 2005, s. 201. http://porcelanowe.lap.pl/site/pro.php. Por. K. Moskwa, www.obsesje.kompulsje.manipulacje.com, Anoreksja i bulimia w sieci, [w:] Człowiek świat. Podobne znaczenie przypisuje się postaci Karen Carpenter, zmarłej na anoreksję w 1983 roku wokalistki The Carpenters, popularnego duetu z lat 70. Kontrowersyjny reżyser Todd Haynes nakręcił fdm krótkometrażowy Super¬ star: The Karen Carpenter Story, opowiadający 0 umieraniu piosenkarki. Niezwykłość projektu polegała na tym, że w fdmie zagrały lalki Barbie - reżyser zestawił chorobę z lansowanym pato­ logicznym ideałem piękna . Prawdziwą „kopalnią" - nietrwałych wpraw­ dzie, ale atrakcyjnych z punktu widzenia an­ tropologa - tekstów są internetowe pamiętniki anorektyczek i bulimiczek oraz strony „pro-ana" propagujące alternatywny sposób odżywiania: Pro-ana to styl życia, dążenie do doskonałości, perfekcji, panowanie nad sobą i nad własnym ciałem*. Błogi są relacjami z prywatnych wojen toczonych codziennie z własną cielesnością, autorki informują o wykonanych ćwiczeniach 1 składzie przyjętego pokarmu. Czytając swoje dzienniki, dziewczyny kontrolują się i dopingują nawzajem, śledzą sukcesy i porażki towarzyszek, wymyślają nowe strategie w walce ze wspólnym wrogiem. Ujawniając publicznie wstydliwe se­ krety, świadomie narażają się na krytykę i ka­ rzące spojrzenia, co ma zwiększać motywację do kolejnych zmagań oraz skuteczność wykorzy­ stywanych technik. Dziewczynom przyświeca ten sam cel : musze być chuda musze po prostu musze;] a z waszą pomocą i moją motywacją na pewno się to uda;) nie mogę zawieść siebie dość użałania się;) czas zacząć prawdziwą wałkf o to co kocham ... kości... chudość... :) do zobaczenia moje siostrzyczki:*:*:™ 37 http://chuda-bede.blog.onet.pl/. zwierzę BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy Fora internetowe pełnią funkcję centrów informacyjno-doradczych, gdzie każdy może zgłosić problem lub zwrócić się z zapytaniem, a poruszona kwestia jest poddawana dyskusji. Najczęściej konsultuje się sprawy diet, środków odchudzających oraz innych wypróbowanych metod redukowania wagi. Bywalczynie forów czy blogów tworzą w sposób spontaniczny zwarte gro­ no i afirmują patologiczny sposób bycia - niektóre 38 E. Goffman, Piętno. nU Rozważania o zranionej tożsamości, BARBARZYŃCA 67 rzeczywiście są chore, niektóre do tego aspirują. Posługują się slangiem, konstruują własne stereo­ typowe wzorce zachowań, mają silne poczucie przynależności do grupy i są przekonane o jej elitarnym charakterze. Odwołując się do Goffmanowskiej klasyfikacji dewiantów, podobne subspołeczności można by określić mianem sekciarskich - ze względu na kolektywne i demonstracyjne zaprzeczanie społecznemu porządkowi . Warto 38 Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk2005, s. 186-188. �Katarzyna Kubat 68 jednak zwrócić uwagę, że chociaż negują niektó­ re tradycyjne wartości - takie jak życie i zdrowie, przez co muszą ukrywać swoją działalność - to jednak doprowadzają do skrajności ideały akcep­ towane w kulturze dominującej, takie jak orien­ tacja na sukces, szczupła sylwetka. Istotny jest sposób, w jaki chore postrzegają siebie i swoje zaburzenia. Anorektyczki są z sie­ bie zadowolone - w ich własnym mniemaniu anoreksja jest manifestacją skrajnego perfekcjonizmu i siły charakteru: ty NIE POTRZEBU­ JESZ jedzenia [...] głodowanie jest przykładem siłnej wołi [...] medowaga odpowiada perfek­ cyjnemu ciału . Wychudzone ciało i sterczące kości symbolizują triumf nad popędami i wy­ mykającą się spod kontroli cielesnością oraz apetytem, tym samym gwarantują sukces i dobre samopoczucie: będziesz mogła zobaczyć swoje piękne, piękne kości [...] kości są czyste i gładkie/ wyraźne. Tłuszcz jest brudny i wisi na tobie jak spadochron . Masz kości „na wierzchu", a to jest piękne". Bulimiczki uważają swoje praktyki za dys­ funkcjonalne i wstydliwe, czują wstręt do sie­ bie. Żyją z poczuciem porażki: Ja wałczę z tym ścierwem juz kupę czasu ciągłe powtarzam sobie ze to ostatni raz ałe zawsze wychodzi inaczej :( nie potrafię sobie z tym poradzić jest to bardzo uciążłiwe [...] mam przez to baaaardzo niska samoocenę popadam w stan monotonni i małej depresji nic mnie nie cieszy tak jak kiedyś bo nie czuje się ładna atrakcyjna tylko jak hipopotam z opuchniętym gardłem" . Anoreksja postrzegana jest w tym kontek­ ście jako najlepsza metoda pozwalająca osią­ i9 40 2 39 40 http://www.umierajaca-dusza.blog.pl/. d http://porcelanowe.lap.pl/site/dlaczego.php. 42 http://users.nethit.pl/forum/read/necrosa/4096116/. http://Ąsiegi.emix.net.pl/wyswietl.php?user=bulimia. m 43 44 45 46 44 http://forum.gazeta.pl/forum/72,2. html?f=11181&w Ibid. 41 43 gnąć wymarzoną sylwetkę - nie tylko szczupłą, ale wręcz chudą: ja chce schudnąć! nienawidzę swojego odbicia w lustrze, przy wzroście 164 mam 67 kg masakra ...każdego dnia czuje się jak ohydna świnia!!! przez ostatnie kilka byłam na głodówce, ale niestety miałam napad-a raczej kiłka-me mogę juz tak żyć....ja chce mieć anę, marze o tym codziennie i nic nie wychodzi... , ja na prawdę chcę schudnąć!!!!! pomóżcie mi. co mam zrobić?? ja też chcę być taka jak wy -Ano­ rektyczki- chudość jest piękna a me takie zwały tłuszczu jak ja mam. przy wzroście 170 ważę 61 kg jestem grubą Świnią . Niewłaściwe zachowania żywieniowe mogą być w odczuciu osób chorych źródłem rzeko­ mych korzyści, co sprawia, że trwanie przy nich staje się wygodne . Przede wszystkim zarówno anoreksja, jak i bulimia stanowią znakomity sposób na sterowanie otoczeniem i unikanie sytuacji trudnych. Należy tutaj powtórzyć za Goffmanem, nawiązując do jego teorii piętna, że możliwość usprawiedliwiania swoich niepo­ wodzeń stanowi wprawdzie drugorzędną, ale jednak konkretną korzyść dla nosiciela skazy. Dodatkowo doświadczenie męki, w kontekście powszechnych przekonań o związku cierpienia z życiową mądrością, ewokować może wyobra­ żenia ukrytego błogosławieństwa . Manipulacje jedzeniem zasadniczo wypełniać mają emocjo­ nalną pustkę, ucieczka w jedzenie lub „niejedzenie" pozwala odizolować się od problemów i otaczającego świata. Wypowiedzi zaburzonych internautek odzwierciedlają jednak jeszcze inne, szersze zjawisko, które dotyczy całej kultury ponowoczesnej, a mianowicie problem z okre- 45 = 42128842. S. Abraham, D . LIeveIlyn-Jones, Anoreksja ...op.cit. [TA PRACA N I E BYŁA CYTOWANA], s. 104. 4 6 E. Goffman, op.cit., s. 41-42. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy śleniem własnej tożsamości i nieustanny trud jej konstruowania . Materiały zamieszczone w sieci jednoznacz­ nie wskazują, że patologię można potraktować jako jedną z wielu ofert dostępnych na szerokim rynku image ow . Wszelkie niekonwencjonalne zachowania żywieniowe, dając poczucie nie­ powtarzalności i kontroli, stają się tym samym elementem kreacji i pozwalają skonstruować atrakcyjny dla niektórych osób wizerunek . Charakterystyczny wygląd czy sposób bycia po­ zwala wyróżnić się spośród innych, daje złudze­ nie bycia oryginalnym i przekonanie o wyjąt­ kowości własnej osoby. Jednocześnie znajduje potwierdzenie i uzasadnienie w systemie obo­ wiązujących w grupie norm i wartości. Przej­ mując aprobowane i stypizowane wzorce za­ chowań, identyfikując się z resztą „plemienia", jednostka realizuje gotowy projekt tożsamości - nieustające manipulacje jedzeniem oraz cia­ łem są elementem rozpaczliwej walki o to, aby tę tożsamość utrzymać. Rozpatrując zjawisko z a b u r z e ń jedzenia, należy przede wszystkim przywołać koncepcje reakcji społecznej. W przeciwieństwie do teorii etiologicznych nie koncentrują się one na przy­ czynach patologii, kładą za to nacisk na procesy, podczas których dochodzi do uznania konkret­ nych jednostek za dewiantów . Wedle założeń interakcjonizmu symbolicznego, gdzie zwykle wykorzystuje się metaforykę zaczerpniętą z te­ atru, rzeczywistość społeczna utożsamiona jest 47 48 49 50 4 7 Por. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią, 69 z nieustannym działaniem, którego istotą jest ciągła definicja sytuacji. I co szczególnie ważne w kontekście tych rozważań, elementem central­ nym interakcji jest wyobrażanie sobie tego, jak jest się widzianym z perspektywy drugiej osoby. W konsekwencji stabilizuje się lub modyfikuje własną rolę, wykorzystując zestawy gotowych identyfikatorów, i dostosowuje ją do oczekiwań grupy^ . Odwołując się do powyższych ustaleń, moż­ na przyjąć, ze teksty kultury definiują rolę, dostarczają środek, za pomocą którego osoby 0 pewnych predyspozycjach mogą demonstro­ wać wewnętrzny problem, równocześnie redu­ kując rzeczywistość do granic własnej słabości . Wypreparowany wzorzec - ściśle powiązany z systemem znaków i symboli, określając i na­ rzucając społecznie aprobowane ramy ekspresji, powoduje, ze patologia przejawia się w taki, a nie inny sposób. Tworzy powszechnie zrozumiałą 1 czytelną fasadę szaleństwa, stereotypowe wy­ obrażenie choroby umożliwiające klasyfikację. Jest składnikiem zarówno subiektywnego, jak i obiektywnego świata. Mechanizm ten został opisany przez Bergera i Luckmanna: Opętanie mieszkańca haitańskiej wioski, który zinternalizujepsychologię voodoo, zaczyna się od momentu odkrycia pewnych dobrze zdefiniowanych oznakPodobnie nerwica nowojorskiego intelektualisty, który zinternalizuje psychologię freudowską, za­ czyna się od stwierdzenia pewnych dobrze znanych symptomów . 1 52 53 Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków s. 78-81. 2001, s. 136-137. 50 48 49 Ibid. 1993, s. 261-262. Por. I . Wojciechowska, Kiedy ciało ma decydujący w sprawie wartości tożsamości człowieka - drogi prowadzące glos do anorektycznej, [w:] A. Suchańska, Podmiotowe ispoleczno-kulturowe uwarunkowania anoreksji, W) A. Siemaszko, Granice tolerancji, PWN, Warszawa PD08 BARBARZYŃCA 51 Ibid., s. 268-269. 52 R. Bastide, Socjologia chorób psychicznych, PWN, Warszawa 1972, s. 368. 53 P.L. Berger, T. Luckmann, op.cit., s. 270. �Katarzyna Kubat 70 Choroba jest społecznie wytwarzana, powsta­ je w procesie komunikacji, oddziaływań pomię­ dzy jednostką a otoczeniem w odniesieniu do zbiorowych wyobrażeń i obowiązującej wiedzy. Objawy przekształcają się w przekazy, chory odgrywa swoją rolę według przygotowanego scenariusza, który będąc częścią symbolicznego uniwersum, odzwierciedla powszechne wartości i niepokoje . Kultura popularna, dostarczając informacje na temat obydwu chorób, nie tyl­ ko proponuje gotowy sposób na demonstrację wewnętrznego konfliktu, ale daje gwarancję, że zostanie on poprawnie odczytany, ponadto umożliwia racjonalizację zjawiska. Włączenie go w system wiedzy potocznej sprawia, że de­ wiacja przestaje zagrażać spójnemu obrazowi świata i tym samym umożliwia jego trwanie. Komunikaty o zaburzeniach jedzenia z jednej strony odzwierciedlają niespójności i kulturo­ we ambiwalencje, z drugiej poddają dewiację kontroli . Warto zwrócić uwagę, że problem przeraża i budzi strach, ale również fascynuje. Element chaosu, irracjonalność kojarzona z patologią od wieków wywołują pewną ekscytację. Tym, co przy­ ciąga, jest ciemna strona psychiki, element tajem­ nicy związany z obcością. Dewiacja, należąc do innego porządku, wieloznaczna i przepełniona symboliczną głębią, pociąga i odpycha jedno­ cześnie. Wyzwala emocje będące połączeniem podziwu i trwogi, zaciekawienia i niechęci. Ta ambiwalencja jest odzwierciedleniem nie tylko stosunku do obcości . Przede wszystkim przy­ pomina postawę wywołaną obecnością sacrum . 54 55 56 57 54 R. Bastide, op.cit., s. 366-367. 55 K. Moskwa, Zaburzenia jedzenia w ujęciu antropologicznym, [w:] Problemy psychologii i kultury, „ALBO albo", 4/2004, s. 51. 56 Por. Z. Benedyktowicz, Portrety „obcego". Już Stary Testament tłumaczy pojawienie się sza­ leństwa boską ingerencją, choroba psychiczna greckich herosów miała być karą zesłaną przez rozgniewanych bogów, koncepcję „boskiego sza­ leństwa" można odnaleźć w pismach Platona . Chorobie przypisuje się więc znamiona świętości, nieziemski - czasem boski, czasem demoniczny charakter dewiacji powoduje, że lęk i groza w jej obliczu przeplatają się z chęcią zbliżenia. Dziw­ na, niebezpieczna i niesamowita stanowi swoisty ekwiwalent sacrum - tym należy tłumaczyć jej siłę oddziaływania, ciągłą obecność i niezmienne zapotrzebowanie na szaleńców. Przenosząc problem na poziom psychologii kultury, można się dopatrzyć związku dewiacji z doświadczeniem ofiary i opisać zjawisko we właściwych mu kategoriach. Istotą tego zbioro­ wego i uniwersalnego w swym wymiarze rytuału jest poświęcenie jednostki dla jakichś wyższych celów - zwykle przebłagania sił nadprzyrodzo­ nych. Postać kozła, wokół której koncentruje się cykl ofiarniczy, powinna być personifikacją ar­ chetypowego, transkulturowego pod względem formy i treści syndromu cienia. Ofiara, której wy­ bór ma publiczny charakter, konfrontuje jednost­ ki z doświadczeniem granicznym - tematami śmierci, cierpienia, życia czy lęku, odpowiadając tym samym na najbardziej pierwotną ludzką potrzebę. W figurę kozła ofiarnego wpisywać się mają najbardziej destrukcyjne tendencje tkwiące w kulturze. Spośród wielu następujących kolejno sekwencji procesu szczególnie ważny wydaje się tutaj moment demonizowania ofiary, kiedy to na wytypowaną jednostkę przerzucane są zbiorowe 58 59 57 Ibid, s. 160. 58 W A . Brodniak, Choroba psychiczna w społecznej, świadomości Oficyna Naukowa, Warszawa 2000, s. 65-83. Od stereotypu do symbolu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 5 9 Por. M . Sznajderman, Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa 1994, s. 5-7. Kraków 2000, s. 148-150. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy winy, lęki i nieszczęścia. Kolejnym etapem jest unicestwienie, dzięki któremu społeczność inte­ gruje się i odradza na nowo . Kozioł ofiarny staje się ważną figurą wy­ obraźni zbiorowej, cykl ofiarniczy odtwarza proces stworzenia kosmosu, oczyszczenia i od­ nowy. Projekcja elementów chaosu na zidentyfi­ kowany uprzednio obiekt umożliwia zbiorowo­ ści uwolnienie i zneutralizowanie potencjalnie dezintegrujących składników. I chociaż związki z archetypowym jądrem uległy degradacji, to w pozornie niewinnych zachowaniach, takich jak plotkowanie czy publiczne poniżanie, moż­ na się dopatrzyć archaicznych śladów - podob­ ne reakcje mają wyrażać kolektywną tęsknotę za doświadczeniem granicznym . Należy tutaj wspomnieć również o figurze błazna, roli odgry­ wanej zwykle przez małomiasteczkowego pijaka czy wiejskiego idiotę . Stabilizacyjną funkcję dewiacyjnych zachowań podkreśla K.T. Erikson. Zapotrzebowanie na aberracje wiąże się z ko­ niecznością nadawania systemowi większej spój­ ności i wyrazistości, o uznaniu pewnych postaw za patologiczne decyduje widownia społeczna, kierując się swoim kapryśnym i selektywnym zainteresowaniem. Co szczególnie istotne, celem formalnych instytucji kontroli nie jest wbrew pozorom zwalczanie nietypowych zjawisk, ale utrwalanie i utrzymywanie ich na stałym po­ ziomie . Egzemplifikacją przedstawionych powyżej teorii mogą być wydarzenia związane z włoskim tygodniem mody, kiedy to na ulicach miast poja­ wiły się billboardy przedstawiające zdjęcia nagiej anorektyczki - francuskiej aktorki Isabelle Caro. Założeniem kampanii promującej jedną z firm 60 61 62 63 6 0 Z.W Dudek, A. Pankalla, Psychologia kultury, Eneteia, Warszawa 2005, s. 272-281. 61 Ibid., s. 283-288. W) PD08 71 odzieżowych było, obok celów marketingowych, uczulenie na problem zaburzeń odżywiania wśród młodych kobiet. Zwierzenia bohaterki projektu, która - jak podkreślano - zna pięć języków, jest specjalistką w jeździe figurowej na lodzie i gra na skrzypcach, zamieszczono we włoskim wydaniu magazynu „Vanity Fair", 0 cierpieniu i trudnym dzieciństwie informo­ wała dodatkowo na swojej stronie internetowej. Kontrowersyjna akcja wywołała falę dyskusji, mimo że uzyskała oficjalne poparcie włoskiego ministerstwa zdrowia. Podawano w wątpliwość zasadność projektu, alarmowano, że jest bez­ użyteczny, a nawet szkodliwy. Napięcie wzmoc­ nił fakt, że autorem przedsięwzięcia był fotograf 1 prowokator Oliviero Toscani, który wsławił się użyciem w kampanii reklamowej Benettonu zdjęć skazańców czekających na wyrok śmierci i mężczyzny umierającego na AIDS . 64 # # # # Jak widać, antropologiczna analiza dostarcza argumentów, które uniemożliwiają redukcję fe­ nomenu zaburzeń jedzenia jedynie do parame­ trów medycznych. Systemy znaczeń i symboli skoncentrowanych wokół zagadnienia, a także mechanizmy, które je generują i utrwalają, po­ zwalają ulokować zjawisko w porządku m i ­ tycznym - bardziej n i ż w lekarskim rejestrze. Aberracje nie tylko stanowią element kultury. Są przede wszystkim specyficznym sposobem komunikacji i pełnią ważną funkcję społeczną. Można więc stwierdzić, że szaleństwo - będąc wspólnym wytworem - rozgrywa się tak samo w psychice chorego, jak i w wyobraźni całej zbiorowości. 62 Por. E. Goffman, op.cit., s. 184. 63 A. Siemaszko, op.cit., s. 283-292. 64 BARBARZYŃCA http://www.tvn24.pl/'-2,1522526,wiadomosc.html. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fa4e07ac8022a71ec587b5e35278ff2.pdf 61628b31f247436c8c23fe6f371cbf16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5555 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5165 Title A name given to the resource The end is never just and end /Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leppäkari, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Leppäkari T H E E N D IS N E V E R J U S T AIM E N D ATRAKCYJNOŚĆ MITU A P O K A L I P T Y C Z N E G O W E WSPÓŁCZESNYM F U N D A M E N T A L I Z M I E R E L I G I J N Y M Funkcje, jakie pełnią w naszym życiu różnego rodzaju wyobrażenia [representations], m o ż n a by p o r ó w n a ć d o funkcji poręcznych narzędzi, za p o m o c ą których konstru­ ujemy interpretacje zdarzeń s p o ł e c z n y c h , p o l i t y c z n y c h , historii. Jednak podstawowym kontekstem, w którym po­ winny być rozpatrywane, nie jest jednostkowa świadomość, ale określona kultura i tradycja, wewnątrz których komuni­ kowane, wyrażane i przekazywane na wiele różnych spo­ sobów, wiodą swój społeczny żywot. Modyfikując w nie­ wielkim stopniu swój kształt, zachowują pewną inwariantną treść, dzięki czemu m o ż e m y śledzić i rekonstruować ich historię. posłuży mi dla zilustrowania sposobu, w jaki sympatycy In­ ternational Christian Embassy in Jerusalem (dalej ICEJ) oraz Tempie Mount Faithful (dalej TMF), dwóch grup łączących w swej działalności cele religijne i polityczne, czerpią natchnie­ nie z wizerunku Jerozolimy, świętego miejsca urosłego do rangi symbolu religijnego. Łącząc na płaszczyźnie teoretycz­ nej podejście antropologii kognitywnej, społecznego konstrukcjonizmu oraz psychologii religii, mam nadzieję nieco wzbogacić istniejące już opisy i charakterystyki tego, co zo­ stało już tutaj określone jako wyobrażenia apokaliptyczne, a równocześnie dostarczyć bardziej precyzyjny opis użycia owych wyobrażeń. Współczesna Jerozolima W swojej pracy The End Is a Beginning zaproponowałam pewien teoretyczny model apokaliptycznych wyobrażeń, się­ gający do wniosków wysnutych z epidemiologii wyobrażeń Dana Sperbera , łączący teoretyczne aspekty koncepcji spo­ łecznego tworzenia rzeczywistości oraz teorii symbolicznych interakcji Bergera i Luckmanna . Dodatkowo na płaszczyź­ nie psychologicznej kładę w nim nacisk na współdziałanie doświadczenia i interpretacji, zgodnie z t y m , jak tą kwestię przedstawia teoria zintegrowanej roli [integrated role] Nilsa G. Holma. Zaproponowane powyżej podejście teoretyczne 1 2 3 APOKALIPTYCZNE JEROZOLIMY PRZEDSTAWIENIA Studia nad wyobrażeniami apokaliptycznymi winny być zasadniczo postrzegane jako przyczynek do badań nad for­ mami mesjanizmu i millenaryzmu. Przyjmując najszerszą i najbardziej upraszczającą formułę, możemy określić mesjanizm jako pewną, obdarzoną okresowo wzrastającą atrak­ cyjnością, ideę, inspirującą religijno-millenarystyczne wizje ziemskiego Królestwa Bożego, ziemskiego Jeruzalem. Owe PISMO ANTROPOLOGICZNE �Maria Leppäkari Zachodnia Jerozolima 4 wizje mają zazwyczaj silnie apokaliptyczny charakter - przez co należy rozumieć nie tyle epatowanie budzącymi grozę obrazami, co dochodzącą w nich do głosu głęboką fascyna­ cję ideą apokalipsy jako uniwersalnej i radykalnej, sięgają­ cej samych podstaw bytu, zmiany, która ma umożliwić zisz­ czenie się millenarystycznego marzenia o raju na ziemi . Apo­ kalipsa, która w myśleniu potocznym zdążyła stać się syno­ nimem zniszczenia i zagłady, dla jednostek skupionych wo­ kół takich grup jak ICEJ czy TMF jest koniecznym i jedynym środkiem realizacji owego marzenia. 5 6 Obierając za przedmiot mojej pracy wyobrażenia apo­ kaliptyczne, starałam się szczególnie skoncentrować na uwypukleniu roli, jaką wewnątrz modelu millenarystyczne­ go odgrywa Jerozolima. Eschatologiczna symbolika Jero­ zolimy o d zawsze Inspirowała wyobrażenia apokaliptycz­ ne . Współcześnie zdarza się, do czego jeszcze wrócimy w dalszej części, że jej wizerunek symboliczny, duchowy, zaczyna nakładać się na wizerunek administracyjnie wyzna­ czonego obszaru, zamieszkałego w części przez Żydów, w części przez Palestyńczyków, w o k ó ł którego toczy się krwawy konflikt. Można powiedzieć, że mamy tutaj do czy­ nienia z obustronną zależnością - z jednej strony wizeru­ nek dzisiejszej Jerozolimy, będącej miejscem konfrontacji politycznej i religijnej, modyfikuje treść wyobrażeń apoka­ liptycznych, z drugiej strony owe wyobrażenia wpływają na sposób rozumienia zarówno historycznej i religijnej roli mia­ sta, jak i natury samego konfliktu. Aby lepiej zrozumieć ową zależność, posłużymy się tutaj przykładem d w u wspomnia­ nych na wstępie organizacji quasi-religijnych - ICEJ oraz TMF. Przedstawiając pokrótce ich działalność oraz głoszo­ ne poglądy, ograniczam się ze zrozumiałych względów do tych elementów, które korespondują z interesującym nas tutaj tematem. 7 Członkowie International Christian Embassy In Jerusalem określają siebie mianem „chrześcijańskich syjonistów" . Sku­ pieni na lekturze pism Starego i Nowego Testamentu, wie­ rzą, że ze świętych ksiąg płynie skierowane do nich wezwa­ nie, aby zebrać „wybranych przez Boga (Żydów) z Diaspory dla odbudowy Królestwa Izraela, w obrębie biblijnych gra­ nic, oraz świątyni Salomona". Wiążąc swe mesjańskie na­ dzieje z istnieniem żydowskiego państwa Izrael, sympatycy ICEJ aktywnie angażują się w działania mające na powrót zjednoczyć, w granicach współczesnego Izraela, rozproszony naród żydowski. Wierząc, że żyjemy u końca czasów, w ten 8 14 między innymi sposób starają się przyspieszyć ponowne przyjście Chrystusa. Aby właściwie zrozumieć fenomen ICEJ należy pokrótce przedstawić cały łańcuch wydarzeń, których skutkiem było powołanie d o życia International Christian Embassy in Jerusa­ lem. Władze izraelskie, dążąc do uregulowania sytuacji praw­ nej Jerozolimy, w 1980 roku uchwaliły akt, w którym nadano Jerozolimie status wyłącznej i niezmiennej stolicy państwa Izra­ el. Fakt ten spotkał się z potępieniem międzynarodowym, cze­ go praktycznym wyrazem było przeniesienie ambasad z Je­ rozolimy do Tel-Avivu. W tym miejscu zaczyna się historia ICEJ - protestując przeciw zachowaniu społeczności międzynaro­ dowej, grupa chrześcijan utworzyła coś w rodzaju chrześci­ jańskiego przedstawicielstwa („ambasady") w Jerozolimie, mającego w założeniu reprezentować sympatyzujących z teo­ logicznymi ideami ICEJ chrześcijan z całego świata. Trudno jest w tym momencie precyzyjnie ustalić, ilu wiernych groma­ dzi ów rodzaj charyzmatycznego chrześcijaństwa, wyznawa­ ny przez członków i sympatyków ICEJ. Ich liczba nie jest jed­ nak zapewne zbyt duża i chociaż pośród sympatyków spo­ tkać można członków różnych zgromadzeń z całego świata, to jeśli chodzi o skalę, mamy bez wątpienia do czynienia ze zjawiskiem marginesowym . Jednak to nie zasięg oddziały­ wania jest dla nas tutaj istotny, ale specyficzne nasączenie głoszonej doktryny treściami apokaliptycznymi. 9 Wiemy już, że specyficzny sposób, w jaki rozumieją hi­ storię zbawienia, motywuje członków ICEJ do stałego zain­ teresowania losami państwa żydowskiego. Wydaje się, że zarówno izraelska polityka wewnętrzna, jak i zagraniczna, są postrzegane przez grupę jako rodzaj ekranu, dzięki któ­ remu można każdorazowo określić, na jakim etapie znajdu­ je się obecnie realizacja procesu zbawczego . Pomimo że jej członkom często zdarza się nadużywać retoryki niestroniącej od budzących niepokój słów, takich jak „wojna", „wo­ jownicy", „ b r o ń " czy „bitwa", nie należy tego pochopnie in­ terpretować jako rzeczywistej groźby. Przynajmniej tak dłu­ go, jak aktywność ICEJ nie przyjmuje postaci konkretnych działań, możemy traktować ją jako jedną z form wyrażania poglądów na temat przyszłości. 10 Drugim przykładem, który chciałabym tutaj przedstawić, jest przypadek grupy The Tempie Mount Faithful założonej w 1967 przez Gershona Salomona oraz kilku jego przyja­ ciół. Powstanie grupy miało stać się wyrazem protestu wo­ bec podjętej przez polityków izraelskich decyzji pozostawię- Numer 10/2005 �T H E E N D IS N E V E R J U S T A N E N D . . nia, po wojnie sześciodniowej, Wzgórza Świątynnego pod kontrolą Islamskiej Rady Religijnej (Waqf). Salomon wraz ze swymi przyjaciółmi potępili zdecydowanie zachowanie władz izraelskich, dołączając do licznego grona powstałych w la­ tach siedemdziesiątych radykalnych grup prawicowych, do­ magających się zwrotu Wzgórza Świątynnego Ż y d o m . Izra­ elski uczony Ehud Sprinzak dołącza TMF do kategorii „kul­ turowych radykałów", sytuujących się pośród izraelskiej ra­ dykalnej prawicy . Z rzadka działając jako jednorodna gru­ pa, „kulturowi radykałowie" podzielają przekonanie, iż jedy­ nie duchowa rewolucja może ocalić naród izraelski, jedno­ cześnie przyznając sobie rolę inspiratorów owej rewolucji. Wynikiem takiego sposobu myślenia są m.in. próby ponow­ nego zaognienia konfliktu wokół Wzgórza Świątynnego. Po­ mimo że „kulturowi radykałowie" nie cieszą się zbytnią po­ pularnością w społeczeństwie izraelskim oraz brak im poli­ tycznego zaplecza, mają istotny wpływ na coś, co Sprinzak nazywa „kolektywną świadomością radykalnej prawicy". Do­ dajmy, że ich wpływ sięga poza kręgi izraelskiej radykalnej prawicy, inspirując poczynania pewnych chrześcijańskich grup religijnych. 11 Jak już zostało powiedziane, szczególny sprzeciw TMF budzą próby religijnego i politycznego zawłaszczenia Wzgó­ rza Świątynnego przez wyznawców religii Mahometa. Znaj­ dujące się na wzgórzu meczety Kubbut as-Sachra (Kopuła Skały, zwany też meczetem Umara) oraz Al-Aksa, kalając swą obecnością święte miejsce judaizmu, są postrzegane przez członków grupy jako w i d o m y znak islamskiej dominacji. Sprzeciw podsyca, silnie motywowana tradycją religijną, idea uczynienia wzgórza na powrót moralnym i duchowym cen­ trum Izraela, a w dalszej perspektywie całego świata. Kro­ kiem w tym kierunku m a się stać wzniesienie - na funda­ mentach poprzedniczek - Trzeciej Świątyni. Ignorując trud­ ności, jakie nastręcza skomplikowana sytuacja polityczna, członkowie TMF konsekwentnie starają się realizować swo­ je pomysły. Krążąc w o k ó ł Wzgórza Świątynnego, podejmu­ ją od czasu do czasu próby wkopania kamienia węgielnego pod budowę świątyni. Jak dotychczas bez rezultatu. Angażując się w konflikt o wzgórze, członkowie Tempie Mount Faithful nie zaniedbują tego, aby nadać odpowiednią legitymację swoim działaniom. Widząc w sobie legalnych spadkobierców narodu wybranego, czują się powołani do wypełnienia misji przekazanej synom Izraela na górze Sy­ naj. Zdaniem założyciela grupy, Gershona Salomona, idee głoszone przez TMF staną się w przyszłości światłem prze­ wodnim dla wszystkich narodów ziemi, prowadzącym je do prawdziwej wiary. Podkreślając wielokrotnie swój aktywizm, zaangażowa­ nie i gotowość działania, TMF na tle innych „kulturowych radykałów" (takich jak Yehuda Etzion i izraelska radykalna prawica), okazuje się być grupą zasadniczo pasywną, nie­ skłonną do podejmowania zbyt pochopnych działań, zwłasz­ cza takich, które wymagałyby złamania przepisów prawa. Zasadą postępowania członków TMF jest bowiem konse­ kwentne przestrzeganie obowiązujących przepisów i zarzą­ dzeń policji, co nota bene odróżnia ich o d większości prawi­ cowych radykałów. J e d n y m z powodów, dla których TMF unika łamania prawa i przemocy, wydaje się być nadzieja, że wizerunek legalnie działających radykałów pozwoli wy­ wierać skuteczniejszy wpływ na stroniącą od ekstremizmu opinię publiczną. wiona nam Prawda. Trudno rzecz jasna polemizować z ta­ kim poglądem, wydaje mi się jednak, że można powiedzieć nieco więcej na temat przyczyn, dla których millenarystycz­ ne idee wciąż zachowują, przynajmniej dla niektórych, swój urok. Dokonując syntezy wizerunku Jerozolimy biblijnej, współ­ czesnej oraz przepowiedzianej Jerozolimy jutra, członkowie takich grup jak Tempie Mount Faithful czy International Chri­ stian Embassy in Jerusalem, posługują się czymś w rodzaju jej „trójwymiarowego" obrazu, symbolizującego pewien uni­ wersalny, metahistoryczny model. Myślenie podporządko­ wane narzucanej przez ów model logice szczęśliwie prze­ staje dostrzegać przypadkowość zdarzeń, koncentrując się na pełnej uniesienia kontemplacji sensu historii. Wydaje się, że sympatyków TMF czy ICEJ pociągać może zwłaszcza, narzucona przez dychotomiczny porządek opowieści o koń­ cu świata, perspektywa, dzięki której ludzie mogą być po­ strzegani wyłącznie jako sprawiedliwi lub potępieni, słudzy Boga lub jego nieprzyjaciele. Zapewne wpływa na nich rów­ nież dynamika samej opowieści, jej dramatyczny, lecz jed­ nocześnie zawierający w sobie obietnicę szczęśliwego za­ kończenia, przebieg. Obraz apokaliptycznego końca, spoza którego wyłania się Nowe Jeruzalem, w którym wybrani prze­ bywać będą w bliskości Boga, podsyca religijną nadzieję, która - zdaniem członków obydwu grup - zbawi wspierają­ cych Izrael. Jerozolima, chociaż jest miastem świętym, nękana jest przez różne problemy . Dla członków TMF i ICEJ nie ulega wątpliwości, że ich źródło tkwi w pełnej nieudolności i nie­ konsekwencji polityce prowadzonej przez władze izraelskie oraz w obecności w mieście wyznawców islamu. Ale nega­ tywna ocena sytuacji, w jakiej znalazła się współczesna Je­ rozolima, posiada swój jaśniejszy rewers. Wszak wszystkie zjawiska negatywne koniec końców przyczyniają się do re­ alizacji ostatecznego celu, którym jest urzeczywistnienie wi­ zji Syjonu. Ten sposób rozumowania, nasycony obrazami zaczerpniętymi zarówno z Tory, jak i innych pism Starego i Nowego Testamentu, jednoznacznie wskazuje na inspira­ cję tradycją biblijną; w miejscach, w których pojawia się model doskonałego przyszłego społeczeństwa pojawiają się rów­ nież elementy klasycznych utopii. 13 Apokaliptyczne wyobrażenia Jerozolimy należą do dzie­ dziny zjawisk społecznych. Możemy analizować ich treść, śledzić transformacje, możemy również starać się określić kanały, którymi owe wyobrażenia są przekazywane. Stano­ wiąc element tradycji, rozwijają się wraz z nią, wpływając i modelując sposób myślenia kolejnych pokoleń . Łatwo za­ padając w pamięć, stają się trwałymi elementem potocznej 14 12 Nadszedł czas, aby spróbować odpowiedzieć sobie na kilka pytań. Co skłania jednostki do tego, aby podporządko­ wać myślenie i działanie wizji Nowego Jeruzalem? Co szcze­ gólnie pociąga je w owej wizji? Co przesądza o jej, ignorują­ cej upływ czasu, atrakcyjności? Dla fundamentalisty religij­ nego, gdyby przyszło nam do głowy prosić go o odpowiedź, o wszystkim przesądza fakt, że źródłem owej wizji jest obja­ Model Świątyni Jerozolimskiej PISMO ANTROPOLOGICZNE �Maria Leppäkari wiedzy. Dlatego ich kolejne konkretyzacje stanowią zawsze kombinacje elementów czerpanych z tradycji, mniej lub bar­ dziej oryginalne nawiązania. Jednak rozpatrywanie wyobrażeń Jerozolimy wyłącznie p o d kątem s p o ł e c z n e g o charakteru oraz m e c h a n i z m ó w transmisji niewiele może nam pomóc w zrozumieniu ich istoty. Dopiero badając zjawiska z pogranicza religijnego i politycz­ nego fundamentalizmu, zaczynamy dostrzegać, że o specy­ fice owych wyobrażeń decyduje głęboki wpływ, jaki zdolne są wywierać na świadomość jednostek, ich niezwykła sugestywność, która zdolna jest wskrzesić religijny zapał. Oży­ wając w wyobraźni, dostarczają głębokiej motywacji dla okre­ ślonego sposobu interpretowania zjawisk, ucząc bezkompromisowości w myśleniu i działaniu. Mieliśmy okazję się przekonać, jak w świadomości członków ICEJ czy TMF ob­ raz stolicy Izraela, z jej pogmatwaną historią i skomplikowa­ ną, nabrzmiałą konfliktami izraelsko-palestyńskimi, teraźniej­ szością, rozmywa się zwolna w hipnotycznej wizji przyszłej, immanentnej doskonałości. Naturalnie ogromna liczba osób nosi w swoich umysłach zapisany mentalny obraz apokaliptycznej Jerozolimy, cho­ ciaż dla większości nie ma on jakiegoś decydującego zna­ czenia. Dotychczas o konkretnym kształcie owego obrazu decydowały okoliczności, które sprawiają, że różnimy się pomiędzy sobą: nasze usytuowanie wewnątrz konkretnej tra­ dycji, rodzaj odebranego wychowania, zebranego doświad­ czenia. Być może dzisiaj wpływ tych czynników staje się nie­ co słabszy, coraz częściej mamy bowiem okazję stykać się z tymi samymi formami przedstawień. Wyobrażenia apokalip­ tyczne należą w naszej kulturze do tych, po które sięga się chętnie i stosunkowo często. Pojawiają się w malarstwie, się­ ga do nich poezja, film, czasem przywołuje się je jako meta­ foryczny komentarz w telewizyjnym newsie. Wizerunek apo­ kaliptycznej Jerozolimy kondensując w sobie pewną religij­ ną ideę, określony pogląd na sens historii, symbol nowego świata i marzenie o lepszej przyszłości, oferuje nam bogac­ two znaczeń wielokrotnego użytku. Dla większości z nas owe znaczenia są wystarczająco czytelne, aby obraz Jerozolimy, raz przywołany, nie wymagał specjalnych objaśnień. Atrakcyjność obecnych w kulturze apokaliptycznych idei bierze się m.in. stąd, iż karmi nasze umysły wizjami jakiejś post-apokaliptycznej doskonałości. Jako istoty ludzkie nie mamy możliwości mierzenia się z doświadczeniem religij­ nym lub zmagania z ideą religijną bez udziału posiadanej wiedzy, wyznawanego światopoglądu, emocji - a więc tego wszystkiego, co stanowi treść naszego życia. Ich aktywny udział sprawia, że raczej konstruujemy znaczenia, niźli je pasywnie przyswajamy. Sposób, w jaki przedstawia nam się nam dana idea, zawsze jest funkcją pewnych potrzeb d u ­ chowych, intelektualnych, emocjonalnych, co wyjaśnia, dla­ czego dużo lepiej wychodzi n a m przetwarzanie pozytywnych raczej niż negatywnych informacji . 15 16 Istota zdarzeń opowiedzianych w micie apokaliptycznym sprawia, że zaczynamy zastanawiać się nad zagadką śmier­ ci. Analizując zebrany przez siebie materiał, miałam wielo­ krotnie okazję przekonać się, jak istotną rolę odgrywa escha­ tologiczna symbolika Jerozolimy w obrębie dyskursu wyra­ żającego nadzieję ocalenia przed wieczną, wszystko spy­ chającą w nicość, śmiercią. Być może tutaj tkwią praprzy­ czyny ciągłej fascynacji ideą apokalipsy, wciąż podejmowa­ nych prób jej interpretacji, zarówno tych wprost czerpiących z religijnego dziedzictwa tradycji judeochrześcijańskiej, jak i tych, które czynią to niejawnie, często mimowolnie. Jako symbol życia wiecznego Jerozolima końca czasów oferuje nam pewien sensowny model interpretacji naszego losu, o d ­ powiedź na lęki i troski współczesnego człowieka. 17 Na koniec chciałabym zwrócić jeszcze uwagę, że apoka­ liptyczne wątki pojawiają się współcześnie w coraz szerszym kontekście kulturowym. To zjawisko ma, jak sądzę, związek ze sposobem, w jaki idea jest przekazywana. Aby przetrwać w kulturze mit lub opowieść musi wędrować pomiędzy po­ koleniami jako element żywej tradycji. Taka wędrówka za­ wsze pozostawia pewien ślad w postaci treściowych prze­ sunięć, zmiany akcentów, pojawienia się nowych elemen- Ściana Płaczu - jedyny ocalały fragment Świątyni Jerozolimskiej 16 Numer 10/2005 �tów. Dokonujące się transformacje nie są jednak w stanie zatrzeć prawdziwej tożsamości, dzięki czemu możemy po­ wiedzieć, że ekologiczne i technologiczne apokalipsy pozo­ stają wariantem tej samej, wędrującej przez historię, opo­ wieści. Apokaliptyczna historia Nowego Jeruzalem przekazywa­ na była przez wieki za p o m o c ą różnych form: w chrześcijań­ stwie oznaczała zarówno śmierć jak i życie, niebiańskie kró­ lestwo jak i tęsknotę za lepszą przyszłością. W ostatnich cza­ sach te same wątki dają się zauważyć w obrębie „apokalip­ tycznej" świeckiej kultury popularnej. Chociaż konkretne re­ alizacje mogą być pozbawione jednoznacznie religijnej wy­ mowy, tym niemniej ich źródłem wciąż pozostaje religijna idea zagłady rodzaju ludzkiego. Część z nich, zachowując wierność oryginalnemu kontekstowi apokaliptycznemu, snuje wizję odzyskanego raju na ziemi, inne, porzuciwszy nadzie­ je, przybierają postać anty-utopii. Przełożył Paweł Barabasz 3 N.G. Holm, An Integrated Role Theory for the Psychology of Reli­ gion: Concepts and Perspectives, [w:] The Psychology of Religion. The­ oretical Approaches, red. B. Spilka i D.N. Mcintosh, Colorado - Oxford 1997, ss. 73-85; M. Leppakari dz. cyt., s. 55-56. 4 M. Leppakari, dz. cyt., s. 2 1 , 27-36. 5 Tamże, s. 2 1 . "Tamże, s. 201-225. 7 Tamże, s. 234 tamże, s. 143,145; zob. również: Y. Ariel, Philosemites orAntisemites. Evangelical Christian Attitudes Towards Jews, Judaism and the State oflsrae, „Acta", Jerusalem, 2002, nr 20, s. 2-3. 8 9 Y. Ariel, dz. cyt., s. 2. M. Leppakari, Jerusalem - en plats i ständig förändring, [w:] Kultu­ rell miljö, natursyn och symboliskt landskap. Nigra aspekter pä kulturmiljóstudier, red. L. Marander-Eklund i in., Religionsvetenskapliga skrifter nr45, Abo 2002, s. 173. 10 11 E. Sprinzak, The Ascendance of Israel's Radical Right, Oxford New York 1991, s. 227, 280-281; M. Leppakari, The End Is a Beginning, s. 170-171. 12 M. Leppakari, dz. cyt., s. 169-193. Oxford - 13 Tamże, s. 204. Massachusetts 1999, ss. 2, 24, 32, 78; M. Leppakari, The End Is a Begin­ 14 Tamże, s. 242-243. ning. Contemporary Apocalyptic Representations 15 Tamże, s. 206-213. 1 D. Sperber, Explaining Culture. A Naturalistic Approach, of Jerusalem, Abo 2002, 16 s. 39-51. 2 R Berger i T. Luckmann, The Social Construction of Reality. A Treati­ se in the Sociology of Knowledge, Middlesex - Baltimore 1973, ss. 27, Tamże, s. 54-55; The Psychology of Religion. An Empirical Appro­ ach, red. R.W. Hood, B. Spilka, Jr, B. Hunsberger, R. Gorsuch, New York 1996, s. 157-158. 17 112-115, 118-121; M. Leppakari dz. cyt., s. 51-56. PISMO ANTROPOLOGICZNE M. Leppakari, dz. cyt., s. 234. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3457c1e26feda4b39f6b6b6053c06ce3.pdf 30ecb1e33d68cb4c36746dcc66876a5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5573 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource społeczności internetowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5182 Title A name given to the resource Co się kryje w "Naszej klasie"/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.13-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Liszka, Sebastian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sebastian Liszka 14 niż czytelników, a tych mniej niż użytkowników portalu. Nawet najbardziej rozbudowane fora, które należą głównie do renomowanych liceów w wielkich miastach bądź szczególnie zgranych klas, trudno u z n a ć za coś więcej n i ż w y m i a n ę opinii dotyczących ograniczonego, niemożli¬ WegO do odzyskania CZ3.SU . Taka zbiorowa identyfikacja z jedną insty­ tucją (można zaryzykować kwalifikację: grupą sytuacyjną) rodzi nieoczekiwane konsekwen­ cje - tworzy przymus uczestnictwa, przedłuża­ jąc w nieskończoność trwanie zamkniętego j u ż okresu. Temu okresowi przypisuje się pozytyw­ ną waloryzację, sankcjonując jako oczywistość relacje między dawnymi uczniami jakiejś klasy, zakładając (wymuszając) ciągłe trwanie daw­ nych znajomości (wraz z układem sympatii, an­ typatii, animozji, a może nawet miłości). W i n ę za wcześniejsze niepodtrzymywanie tych relacji można zrzucić na brak odpowiedniego interfej­ su, którego dostarczył dopiero omawiany portal. Interfejs portalu, oddając władzę w ręce bliżej niezidentyfikowanej opinii zbiorowej generuje jednocześnie przymus ujawniania informacji na własny temat Weryfikację i interpretację przekazanych informacii składa w rece świad ków z przeszłości nie zwracając uwaei na ich rzeczywiste komitencie zdolność i L o w o ś c do tezo typu zadań Efektem te.ro zbiorowego uiawnienia (czasem do zranić ekshibiciomzmu) sa cmasi zbiorowe i wsnólne - nawet ieśli warto ściowane no vtvwnie to w rzeczywistości ozra niczone-wizinamieci Doświadczenie wsnól 2 7 noty stwarza przekonanie o istnieniu swoisLo A' A A 1 ' • , co w zasadzie A • za­ ponadindywidualnego świata, 1 Bardzo ciekawym wyjątkiem, wartym odrębnej analizy, jest np. forum I I L O im. Sobieskiego w Krakowie. wiesza, uznawaną przez wielu za najbardziej charakterystyczną w nowoczesnych społeczeń­ stwach, możliwość nieskończonej interpreta­ cji sposobów tworzenia rzeczywistości czy też, mówiąc krócej, wszelkich przejawów twórczości. Wspólnotowość forum „Naszej klasy" polega na budowaniu wrażenia, że znaczenia przeszłości nie wymagają negocjacji, są bowiem tylko kwe­ stią odtworzenia. Ciągłe reprodukowanie wspomnień, ponow­ ne zapisywanie się do mniej lub bardziej odle­ głych czasowo instytucji przekroczyło (z racji masowości) granice nostalgii i chęci przywoła­ nia przeszłości. Ten zbiorowy gest wielkiej czę­ ści społeczeństwa można interpretować szerzej, jako odruch ucieczki od w y z w a ń i uleganie pokusie odnowienia obrazu „dobrych czasów", a być może ich mentalnej restytucji - jako od­ ruch uniknięcia ryzyka, ucieczki do bezpiecznej przestrzeni starego wspaniałego świata, w któ­ rym istnieją wyłącznie przyjaciele i znajomi, wybacza się surowym bądź niesprawiedliwym nauczycielom, a złe historie puszcza w niepa­ mięć. Tworem takich strategii jest społeczność z3nurzon3 w przeszłości ograniczonej tylko własnym życiem. To przestrzeń ahistoryczna o krótkiej pamięci Uczestnik portalu dokonując aktu zapisania sie tworzy podstawy potwierdzę mawłasnei obecności Sama sygnatura to i ednak me wszystko - profil wypełniał a zdiecia komen tarze do nich, rozbudowane i upubliczmone sieci kontaktów. Tkk tworzy się swój wizerunek wewnątrz portalu 'W przeciwieństwie do ś w i ¿1 towvch nortali snołecznościowvch Nasza klasa" daje ograniczoną możliwość kre'acji, a w ze- 2 Medialna burza dotycząca potrzeby ujawniania informacji o sobie w przestrzeni portalu rozpętała się na początku bieżącego roku, czyli w chwili, kiedy portal miał j u ż około pięciu milionów użytkowników. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Co się kryje w „Naszej klasie" 15 stawieniu ze sztywną metaforą szkoły i wysta­ wieniem się na osąd publiczny fundowany na pamięci z dawnych czasów w zasadzie uniemoż­ liwia kreacji zaistnienie. Musimy zadowolić się płytkim, jednoznacznym wizerunkiem, którego nie da się rozwinąć, rozbudować, który nie może wykiełkować, rozrastać się, zmieniać. W prze­ strzeni tego portalu nie można się stworzyć, można tylko grać z oczekiwaniami odbiorców i własnym wizerunkiem z przeszłości, np. przez wklejenie żartobliwego zdjęcia albo ironicznego komentarza dotyczącego s 3. mego siebie. Zamiast mnożących się wariantów, swobodnego pola kre¬ acji, przemieniających się i przekształcających wizerunków i ścieżek komunikacyjnych prze— strzeń portalu wypełniają sądy, opinie, przed­ stawienia banalne zestandaryzowane i wtórne. Chwalimy się czym możemy: samochodem domem dzieckiem m ę ż e m żoną w bardzo niewielu przypadkach partnerka czy partnerem ze związku niesformalizowanel Zwyczainość przygląda sie zwyczainości suknia ślubna suk ni ślubnej, dziecko dziecku. Czy może to zna¬ czyć że nowa klasa średnia przygląda się sama Jeśli tak, sądzę, że niewiele widzi. Społecz­ ność „Naszej klasy", najprawdopodobniej zu­ pełnie nieświadomie, zbudowała (za pomocą kontrolowanych wzajemnie własnych wizerun­ ków) totalizujący obraz swojego świata. Za jego podstawę można uznać wybranie wizerunku uważanego przez siebie za naturalny, czyli niedający się zinterpretować, który z własnej woli powtarza leżący u podstaw idei szkoły proces so¬ cjalizacji. Świat, z którym spotykamy się w por¬ talu, nie ma nic z ponowoczesnych kryzysów 3 Por. Z. Bauman, Ponowoczesnośćjako Sic!, Warszawa 2000, s. 127. nu BARBARZYŃCA źródło cierpień, i rozchwianych tożsamości. Przeciwnie - po­ wiela on tradycyjne przeświadczenie o istnieniu psychologicznych niezmienników, posiadaniu trwałych i mocnych tożsamości społecznych i kulturowych. Ze stron portalu manifestuje się konformizm i brak chęci bycia lepszym, dosko­ nalenia się, ruchu popychającego nowoczesne społeczeństwa naprzód. Reprodukując i kolo­ nizując przeszłość, społeczność „Naszej klasy" w znikomym stopniu wykorzystuje najbardziej nowoczesne z nowoczesnych doświadczeń, po¬ legające na, jak pisał Zygmunt Bauman, „sensie nadziei, że można uczynić rzeczy innymi, niż są, i lepszymi, n i ż są, i że należy to zrobić, bo­ wiem rzeczy nie są tak dobre, jak powinny i jak być mogły" . 3 A może społeczności „Naszej klasy" wcale nie jest daleko do charakteru innej nowoczesno­ ści, gdyż, jak sądzę, można ją opisać za pomocą koncepcji społeczeństwa ryzyka Ulricha Becka . Według niemieckiego socjologa ryzyko polega na dodaniu do teraźniejszej gry interesów i ich konsekwencji istotnego komponentu: przyszło­ ści, przenoszeniu w przyszłość dostrzeganych obecnie szkód, przy czym szkody te dotyczyć wszystkich przejawów życia: reform f i ­ nansów publicznych, skażenia środowiska, ale też codzienności. Spróbujmy opisać społeczność „Naszej klasy" za pomocą tej metafory. Ryzyko przyszłości w tym przypadku może polegać na, znanych z doświadczeń bardziej rozwinię­ tych społeczeństw, kryzysach instytucji, rodziny, tożsamości. To potencjalne ryzyko może być mechanizmem dzięki któremu w tak dokładny sposób w przestrzeni portalu dokonuje się pro­ ces kolonizowania przeszłości walki o jedną 4 4 U . Beck, Społeczeństwo nowoczesności, ryzyka. W drodze do innej Scholar, Warszawa 2002. �Sebastian Liszka 16 małą narrację dzieciństwa i młodości , wreszcie utwierdzania samych siebie w sensie i słuszności wyborów, a własne wybory są konfrontowane z wyborami takich samych jak ja, czyli nie-Innych. Dzięki odwołaniu się do tej metafory ma­ nifestowane w portalu zadowolenie i afirmacja mogą bardzo łatwo pokazać swoją drugą, wcale niebłazeńską, twarz - poczucia zagrożenia i nie­ pewności, im bardziej gorączkowo odsuwanego, tym silniej obecnego . 5 6 Zdumiewające jest, w jak wielkim stopniu przestrzeń „Naszej klasy" stała się areną bez wrogów, miejscem bez walk. Sceptyczność, nie­ zadowolenie, zagniewanie (główne cechy nowo­ czesności według Baumana) nie mają tu miej­ sca. Samoświadomość uzyskuje się tu poprzez uczestniczenie w rytuałach codzienności i pod­ glądanie, czy to samo co my robią tacy sami jak my. Dłuższe trwanie takiego systemu będzie przejawiać coraz większe właściwości zamykania się w sobie, kostnienia. System taki nie nabędzie cech potrzebującego ekspansji kapitału, ale ra­ czej rentierni polegającej na wzajemnym wyda­ waniu sobie kuponów, rytuału opartego na grze sztuczności, która udaje, że nie jest (uważam, że jest) światem, jak pisał Shakespeare, out offrame (bezkształtnym wybitym wyłamanym). Metafo­ rę wyłamania pojmuję w tym wypadku jako we­ wnętrzną sprzeczność rządzącą rzeczywistością 5 Por. J.-F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport która manifestuje się i wysypuje z ram portalu. Polega ona, według mnie, na niedostrzeżeniu potencjalnie wywrotowego potencjału portalu, którego użytkownicy, zamiast w twórczy spo­ sób przepisać swoją historię i tę skonfrontować z wersją rówieśnika, wzajemnie utwierdzili się w bezcelowości takiego przedsięwzięcia. Konsekwencją wynikającą ze świata „Naszej klasy" rządzi pragnienie przyjemności, a nie przy­ jemność pragnienia. Gilles Deleuze, dając pierw­ szeństwo tej drugiej, opisywał ją jako przerywa­ jącą pozytywność pragnienia, która pozwala na uchwycenie realnej i aktywnej dynamiki wytwa­ rzania rzeczywistości społecznej . Przyjemność usypia, jest bezwładna i reaktywna. Próbując znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego tak łatwo społeczność polskiego portalu popadła w bez­ wład i uśpienie, trzeba się odwołać do naszych doświadczeń historycznych. Choć to materiał na rozbudowaną socjologiczną analizę, u w a ż a m , że społeczność „Naszej klasy", czyli w dużej części polska klasa średnia, zarówno ta istnieją¬ ca. jak i aspirująca, zbyt mocno przyswoiła sobie pogląd którego korzenie tkwią w poprzednim systemie politycznym — przekonanie o istnieniu czegoś takiego jak wspólnota losu oraz lokalny i kuriozalny proces tworzenia tożsamości który w warunkach PRL przybrał parafrazując Michęla Foucaulta formę troski o siebie ale w obecnych 7 8 badania nad społecznością „Naszej klasy". Od kilku o stanie wiedzy, Aletheia, Warszawa 1997. W ujęciu miesięcy prasa donosi o próbach takich prac, spotykają się Lyotarda kategoria wielkiej narracji, w którą wierzy! one często z bezpardonową krytyką apologetów portalu. modernizm, zastępowana jest w ponowoczesnym Najbardziej rozbudowane forum, jakie znalazłem, jest świecie przez kategorie małych narracji, które mają się dostępne pod adresem http://forum.gazeta.pl/forum/72,2. mnożyć i wzajemnie współistnieć. Małe narracje obecne html?f=29&w = 73448071&s = 0, 14.07.2008. w przestrzeni „Naszej klasy" okazują się karykaturą 7 Lyotardowskich postulatów. obraz terytoria, Gdańsk 2000. 6 Potwierdzenie tej hipotezy będzie możliwe w chwili, kiedy psychologowie i socjologowie przeprowadzą szczegółowe 8 Por. G. Deleuze, F. Guattari, Co to jest filozofia}, słowo/ Czy też, równie mocno, stała się zakładnikiem tego poglądu. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Co się kryje w „Naszej klasie" warunkach - niewiedzy o jakości życia, stopniu uwikłania w ideologię oraz braku szacunku dla jednostki - formę uznania kolektywu. W przestrzeni polskiego Internetu zrobiło się ciasno. Wdarł się do niego rodzaj społecznej władzy sądzenia nadawanej przez osoby, które w większości nie są w stanie rozpocząć walki o siebie w wirtualnej przestrzeni, dającej się realizować łagodniej n i ż w rzeczywistości. Spo­ łeczność „Naszej klasy", zamiast wybrać portal oferujący rozbudowany interfejs służący kreacji siebie, wyodrębnieniu siebie, podkreśleniu siebie, czyli tak naprawdę ocaleniu siebie, wybrała portal oferujący znikomą możliwość takiej kreacji, wią­ żąc j ą, j ak pisałem wyżej, z instytucj ą zbiorowego uczestnictwa i tradycyjnych form społecznych. Społecznością tą wydaje się rządzić brak klasy i brak różnicy. Nowa klasa średnia, która 9 W tym miejscu powinien rozpocząć się drugi tekst 17 po skolonizowaniu pasaży handlowych i miej­ skiej przestrzeni zabrała się za kolonizowanie Internetu, za swój mit założycielski wybrała resentyment i nostalgię, ucieczkę od wyzwań, odrzucenie polityczności i rywalizacji o idee, oddała też bez walki formy sprawowania wła­ dzy za pomocą na przykład sądów estetycznych. Społeczność ta w zasadzie nie odwołuje się do nikogo, prezentuje siebie zadowoloną z tego, jaka jest. Nie wiem, czy próbuje dokonać de­ finicji samej siebie. Pewne jest, że społeczność ta wybrała baśniowe doświadczanie rzeczywi­ stości, rozumiane i przyjęte jako jedyna szansa na wolność. Gwałtowność manifestacji tego do­ świadczenia pozwala również na postawienie diagnozy, że oto, zapewne niespodziewanie dla nas samych mamy do czynienia z polskim riantem buntu mas . 9 ustaleniami Eliasa Canettiego z Masy i władzy oraz Petera o „Naszej klasie", napisany z perspektywy nakreślonej Sloterdijka z Pogardy mas. Moją intencją było jedynie przez Ortegę y Gasseta w klasycznym eseju, uzupełniony zasygnalizowanie tego problemu. W) PD08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a86a7feb0644dcab20c616cd1860e11.pdf 0de891e8e23c42c0df33a61aff2c1885 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5587 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5195 Title A name given to the resource Kiedy myśl ostrzy słowo/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lupa, Krystian Uliasz, Szymon Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K r y s t i a n L u p a (ur. w 1943 r.) to cztowiek teatru. T w o r z y sztuki w y ­ jątkowe pod względem formy i wła­ Kiedy ostrzy słowo. O » pisaniu • • i jego z myśl /i intymnością Krystianem rozmawia Szymon co najważniejsze w dramacie, czyli relacje międzyludzkie, które odczytuje na n o w o z dziet Bernharda, Dostojew­ skiego, Witkacego czy Brocha. Podej­ muje tematy metamorfozy i odnowy człowieka, dla którego najważniejsze stają się podejmowane przez niego psychologiczne gry. Lupa studiował przez jakiś czas reży­ związku Z snej interpretacji. Interesuje go t o , serię w Łodzi, ale porzucił ją na rzecz teatru. W jego spektaklach, trwających nawet osiem godzin, do dziś widać fa­ scynację kinem. Sposób prowadzenia narracji, dysponowanie czasem przy­ w o d z ą na myśl film. Lupą W 1973 roku rozpoczął studia z reży­ Uliasz serii teatralnej w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie, gdzie dziś jest profesorem. Zafascynował się Szymon Uliasz: Jaka była geneza pańskiego pisa­ nia? Zaczął pan od Klasztoru nasłuchujących, który przerodził się w dziennik, ale przecież wcze­ śniej jeszcze były wiersze? Krystian Lupa: A skąd pan wie? Z lektury Labiryntu. Jeżeli mamy szukać genezy, to nie dotyczy ona życiorysu, tylko pewnej kondycji. Jak proces pisania krystalizuje się w mechanizmie myślenia, wyobraźni czy też duchowości? Kult pisania po­ jawił się, kiedy jeszcze nie umiałem pisać. Pamię­ tam, że moja matka wówczas bardzo często coś pisała jako nauczycielka — robiła konspekty albo poprawiała zeszyty. Patrząc na to pisanie, podej¬ rzewałem, że to jest jakaś bardzo ważna i istotna czynność. Mam wrażenie, że tamto dziecięce poczucie „ważności" pozostało. Kiedy zaczynam wtedy twórczością Konrada Swinarskiego i Tadeusza Kantora. Mówi, ż e to im zawdzięcza swoje spojrzenie na teatr i sposób pracy z aktorem. Jest twórcą wybitnych przedstawień, takich jak Marzyciele, Bracia zow, Factory 2, Zaratustra, KaramaLunatycy, Kalkwerk. Otrzymał d w a najważniejsze wyróżnienia przyznawane w polskim teatrze: Nagrodę im. Konrada Swinarskiego i Nagrodę im. Leona Schillera. W 2001 roku wydał intymne, retro­ spektywne zapiski w formie dziennika, lecz niebędące nim w ścisłym tego słowa znaczeniu. Labirynt przywołuje dzieciństwo, ogląda demony i odtwa­ rza własne mitologie tamtego czasu 3 (1 3) 2 0 0 8 ,\?:\mnu h z dzisiejszej perspektywy. Jest także refleksją o śmierci, przyjaźni i teatrze. �Wywiad 4 mówić o pisaniu, jest w tym coś intymnie wsty­ dliwego, ponieważ wydaje mi się, iż „ważność" tego aktu postrzegana jest na zewnątrz jako zdemonizowana lub w jakiś sposób przesadna. Ktoś, kto stoi na zewnątrz tego procesu, zawsze może powiedzieć: „Nie przesadzajmy, że tak naprawdę pisane myślenie jest lepsze od myślanego myśle¬ nia". Często mówię studentom, żeby dużo pisać, notować monologi wewnętrzne, ponieważ to w gruncie rzeczy wyostrza myśli i w jakiś sposób drażni, prowokuje i inspiruje. W momencie, kie­ dy sam zacząłem pisać, bardzo szybko musiałem użyć tego pisania do jakiejś funkcji stwarzającej. Myślę, że w moim przypadku razem powstały nauka pisania i fantazje na temat Juskuni, czyli wymyślonego przeze mnie w dzieciństwie lądu. Wtedy okazuje się, że to pismo jest pewnego ro¬ dzaju dokumentem, podobnie jak mapa i rysu¬ nek. Może nawet nie dokumentem istnienia czy zapisaniem istniejącego, ale współaktem istnie¬ nia. Ponieważ w gruncie rzeczy nie istniały ląd, państwo, ludzie i królowie ani ten język, który tworzyłem na potrzeby wymyślanego świata. Można więc powiedzieć, że pisanie było ma¬ gicznym procesem powoływania istnienia i tak to odczuwałem. To dziwne, że ledwie zacząłem się uczyć pisać po polsku, natychmiast odczułem potrzebę poznania innego języka. Język polski był zużyty i wymacany. Nudziły mnie nieciekawe teksty elementarza. Zresztą to zastanawiające, że dopóki nie umiałem czytać po niemiecku, książki niemieckie, które stały w bibliotece ojca, były za¬ pisem wtajemniczeń — „księgą", tak jak to widzi Schulz. Polskie książki tylko w sposób warunko¬ wy i tymczasowy uzyskiwały ten majestat „ksiąg" — o ile były dziwaczne i trudne do zrozumienia. Bardzo wcześnie taką „księgą tajemną" był wybór dzieł Mickiewicza, zwłaszcza Konrad Wallen­ rod i Dziady, z których zrozumieniem miałem kłopot. Myślę, że jest to kopia „dzieciństwa" tkwiącego w ludzkości: demonizowanie niezro¬ zumiałego tekstu, w który wczytując się, doko¬ nuje się automatycznie pewnego rodzaju aktu magicznego — aktu przeniesienia mocy i użycia jej, kiedy samemu nie zna się jeszcze instrukcji obsługi. Poprzez akt przeniesienia, tak jak to Jung lubi widzieć, dokonuje się uruchomienie mechanizmu, do którego w gruncie rzeczy moja świadomość nie ma dostępu. Gdyby spojrzeć na pisanie w kontekście pragma­ tycznym, czyli poprzez związek z samym życiem, twórczością teatralną, kreacją, kiedy pan uznał, że dziennik będzie kontynuowany? Czy te dwie sfery: pisania i życia, przenikają się bezpośrednio, czy jest to może relacja bardziej złożona, ponieważ pisanie jest aktem intymnym dokonywanym w samotno¬ ści. Tym różni się pisarz, który jest tylko pisarzem, od piszącego reżysera, który pracuje z ludźmi. Nawet jeżeli pomysły rodzą się w świecie, to do samego aktu zapisania, podobnie jak do czytania, dochodzi już w samotności. Nie zawsze, lubimy przecież czytać razem. Zawsze bardzo mnie fascynowało dopuszczanie tu jakiejś perwersji, gruppen sex pisania, czyli właśnie złamanie tej intymności... Jest też jakimś rejonem odkrywczym? Tak, bo wówczas, trącając czy gwałcąc, przeła­ mujemy w jakiś sposób mechanizmy intymne, do których mamy tylko częściowy dostęp, a które są nam dane jako rzeczy automatyczne i musimy je akceptować, otaczać je pewnego rodzaju kultem. Bez tego kultu i wiary to się nie udaje. Podobnie bywa z pewnymi praktykami medytacyjnymi, na przykład z jogą. Muszę w coś wierzyć, żeby to działało. Bez wiary to nie funkcjonuje, nie ma elektryczności, która tym porusza. Wówczas rejon nieświadomości nie bierze w tym udziału i nie ma mowy, żebym się dowiadywał czegoś od kogoś we mnie. Pisanie to nie jest dowiadywanie się od siebie samego, to jest dowiadywanie się od kogoś czegoś, co jest najczęściej niedostępne... Jak wyodrębnianie mości... u Junga rejonu nieświado¬ Oczywiście. W zależności od tego, jaki mo¬ tyw poruszamy, kontaktujemy się z tą czy inną osobą lub figurą, kompleksem nieświadomości, który w pewnym momencie zamienia się w my¬ ślącą i działającą osobę. Zdumiewające, że pew- �Z Krystianem Lupą rozmawia Szymon Uliasz ne myśli, przychodzące tak nagle, są w takim stanie gotowości i literackiej formy. To zadziwia¬ jące, można byłoby powiedzieć, że są to myśli przychodzące z „przebicia", pobudzone aktem pisania przez śniące ciało, z udziałem pewnej aury, pobudzonego stanu cielesnego. Jeśli pytamy, kiedy i jak coś przyszło i się zaczęło, to chodzi raczej o to, że na początku mamy dostęp do świadomości funkcji. Początek jest pewnym stanem granicznym, w którym coś może być zaobserwowane, bo później się to­ czy. Człowiek zapomina tę instrukcję, która jest gdzieś na wstępie. Ja nie miałem świadomości takiego poczucia, że kiedyś się na to zdecydo¬ wałem albo że kiedyś przestałem pisać Klasztor nasłuchujących. Jeśli ten rejon zaczyna się rozwi¬ jać, przez dłuższy czas istnieć, zaczyna żyć jak¬ by sam z siebie, j u ż nie wyłącznie przynaglany, próbowany. Wiadomo przecież, że na początku młody człowiek próbuje, czy może być pisarzem, podobnie jak próbuje innych rzeczy. Wszystko to staje się w podnieceniu charakterystycznym dla młodości. Jest to rodzaj eksperymentu: zażyję pewną pigułkę i patrzę, co się ze mną dzieje. W gruncie rzeczy jest to ciągłe doświadczanie siebie, kim właściwie jestem, jakim fenomenem „ja" jestem? Co „ja" mogę robić, jak „ja" to mogę robić i czy „ja" to w ogóle mogę robić? Przygoda: czy mi się uda być na przykład takim pisarzem jak Tomasz Mann, który mówi, że pisanie to jest codzienna dyscyplina? Codziennie rano wstaje, bierze pióro i pisze. Ta codzienna dyscyplina jest w gruncie rzeczy procesem fatycznym, którym bronię się przed zaprzestaniem pisania. W każdej chwili grozi mi, i boję się tego, że pewnego dnia powiem sobie: „A, nie chce mi się, to jest wszyst¬ ko kłamstwo, co ja robię, to jest jakaś zabawa". Nagle, ni stąd ni zowąd, Bernhard mówi o takiej tajemnicy i strasznie bliskie jest mi to zdanie: „Ja¬ kie to dziwne jest, że człowiek nagle zaprzestaje". Przez całe życie coś robi i wydaje się, że to jest po prostu jego życie, wierzy sam, że to się dzieje organicznie, dąży do czegoś, poświęca temu całe dorosłe życie, nagle — ciach — zaprzestaje... Czy nie będzie to pewna iluzja? Przecież to, że coś się kończy, że musi się skończyć, jest wpisane a d a l POO8 ^K mmu y 5 już od początku w naszą egzystencję. Rilke stawia przed młodym, zaczynającym pisać człowiekiem kryterium konieczności, mówi mu: jeśli możesz żyć bez pisania, to żyj. To jest prowokacja: jeżeli możesz żyć bez pisania, to żyj, mówi piszący. Do kogo w tym momencie stosuje się to „ty"? Jeżeli mówi tak do młodego poety, znaczy to: jestem j u ż poza tą sferą. Daje taką radę czy jest to arystokratyczny gest człowieka, który nie może żyć bez pisania? Lub gest opętanego, unieszczęśliwionego i znie¬ wolonego przez pisanie... A czy istnieje jakaś właściwa dzy pisaniem a czytaniem? równowaga pomię¬ Zawsze człowiek najpierw więcej czyta. Póź¬ niej okazuje się, że pisanie jest jakby rozlewa¬ niem atramentu. Coraz szersza powierzchnia zostaje zajęta, w związku z czym coraz bardziej wchłania i być może o tym właśnie myślał Rilke. Być może ta obsesja pisania jest czymś szalenie wampirycznym i w pewnym momencie zagarnia cię całego, a to oznacza, że nie ma j u ż czasu na czytanie. Choć jest to marna odpowiedź, że nie ma czasu, bowiem nie o to chodzi, lecz o balans przyjmowania. Rzeczywiście coś się z tym dzieje. Rzeczy, które napisali inni, czytane w młodości, traktowane są inaczej, ponieważ człowiek nie został jeszcze w jakiś sposób zdeformowany czy przetworzony. Kondycja pisania zdecydowanie zmienia mechanizm jaźni, mechanizm ducho¬ wy indywiduum, a w związku z tym deformuje i przekształca czytanie. Czytanie staje się czymś innym. Napisane dzieła to książki, rozprawy, systemy filozoficzne, wiersze, jednym słowem to, co Bernhard tak świetnie nazwał tekstem, czyli pewnego rodzaju pakietem napisanym przez człowieka, który ma jakąś całość. W momencie, kiedy nie stałeś się jeszcze potworem piszącym, to one miały swoją świętość, swoją całość, były nienaruszalne. Wiersze Rilkego to były wiersze Rilkego, Zbrodnia i kara to była Zbrodnia i kara, Wyznania Rousseau to były Wyznania Rousseau itd. Mało tego, dla kogoś, kto nie pisze, dzieła na¬ pisane są święte, dlatego że są objawieniem pew- �Wywiad 6 nej kondycji, której sam nie próbuje, w związku z czym zawsze ma podziw dla tego, czego sam nie dotyka, podziw wyznawcy pasywnego. Dla¬ tego też staram się nie pomylić, nie zmieszać, staram się zachowywać te całości. Ale to chyba jest bardzo trudne i nie do końca się udaje. Uwidacznia się to na przykład w Apokry­ fach do prozy Rilkego, kiedy języki są do siebie bardzo podobne... No tak, bo to jest j u ż dawno skurwione, to j u ż się zepsuło. To ten mechanizm wampira, dla którego nie ma świętości całości napisanych. Je¬ żeli tekst wciąga mnie i prowokuje, natychmiast pojawia się rodzaj polemiki. Na gorąco pojawiają się mrówki, które tekst porywają z książki i roz¬ noszą, unicestwiają i rozprowadzają. Świetne pole do osobliwej refleksji daje niemieckie wyda­ nie Człowieka bez właściwości, w polskim tłuma­ czeniu tego nie ma. Bardzo żałuję, że ta książka w języku polskim jest wydana w tak fatalnym tłumaczeniu. Każde zdanie traci swoje sedno. Musil uważał, że słowa niejako szukają swojego lepszego znaczenia za pomocą literatury i po¬ ezji. Słowa, które są w naszej głowie i którymi się posługujemy, mają swoją ogólnowojskową, tymczasową sferę znaczeń, bardzo często uśpio¬ ną, rozmazaną, ogólnikową. Czasami się nam zdarza, że w pewnym zdaniu słowo uzyskuje nowy dźwięk, uzyskuje dostęp do myśli. Bardzo często dzieje się tak w poezji. To nie słowo bie¬ rze fragmentaryczny udział w przekazywaniu myśli, ale odwrotnie, myśl ostrzy słowo. Te myślopisania są procesem tego typu, w tym sensie poetyckim, że doprowadzają do fenomenalnego, jednorazowego czy jakby olśnionego wyglądu danej myśli, a nie uśpionego. Najczęściej dzieje się tak, że w naszych rozmowach posługujemy się embrionami myśli. W polskim tłumaczeniu Człowieka bez wła­ ściwości każde zdanie traci tamten cud, który jest w oryginale, bowiem to nie jest słownikowe, to jest wizjonerskie w obszarze myśli i refleksji, niekoniecznie w obszarze poezji. Musil przez długi fragment tej książki zajmował się fenome¬ nem uczuć i w gruncie rzeczy destylacją uczucia. Interesowały go mechanizm i hierarchia tej naj­ bardziej tajemniczej sfery, albowiem uczucia nie są myślami, ale nie są też obrazami. Rozmowy Ulricha z Agatą są fantastycznym zapisem obco­ wania, dialogu dwojga ludzi zafascynowanych dążeniem do schwytania rzeczy nieuchwytnych w swoim podwójnym bycie. Kiedy ludzie są we dwoje i zaczynają dialog na temat, który dla obu stron jest czymś fascynującym, to rozmowa takich ludzi zaczyna być podobna do seansu spirytystycznego. Otwiera się wtedy pewnego rodzaju przestrzeń metapsychiczna, w której umysły zdają się mieć tę sferę „pomiędzy". Wię¬ cej ciekawych rzeczy dzieje się pomiędzy in¬ terlokutorami aniżeli wewnątrz każdej z osób. Polscy tłumacze tego kompletnie nie rozumieli. Dlatego książka Musila jest w języku polskim taka zniechęcająca. Dla mnie czytanie drugiej części wydania Frisego (klasyczne wydanie niemieckie) było obja¬ wieniem. Czytanie tego, co miało być literaturą, a okazało się rodzajem magazynu, spichlerza. Zawartość metafizyczna tej części jest tak niesa¬ mowita, że wszelkie eksperymenty typu Model do składania, Gra w klasy są tu jakimiś dziecinny¬ mi puzzlami w porównaniu z tymi, które samo życie zrobiło, zostawiając spuściznę Musila w ta¬ kim, a nie innym kształcie. Czytanie jest proce¬ sem rozkładaj ącym, to znaczy czytanie j est j akby traktowaniem tekstu za pomocą jakiegoś kwasu. W gruncie rzeczy jest to nie przyjmowanie, lecz tworzenie równoległe. W każdym procesie na¬ stępuje innego rodzaju proces — zapisana lite¬ ratura jest aleatoryczną partyturą i w pewnym momencie orientuję się, że ten proces równoległy jest być może w tym momencie ważniejszy i wy¬ maga natychmiastowego zapisania. Oczywiście ten proces równoległy przywłaszcza sobie litera¬ turę. To, że powstawały Apokryfy, to też nie była moja decyzja. Po prostu jest to rodzaj perwersji, złajdaczenia. Tak to nazywam, ale myślę sobie, że to złajdaczenie nie jest takie złe, natomiast w obowiązującym fair play jest to być może niemoralne, że nie mam szacunku dla pisarzy, których wystawiam. Dla mnie nie istnieje prob¬ lem plagiatu, nie widzę powodu, dlaczego ludzie mieliby być właścicielami swoich dzieł... IWlAlUm 3 (13) 2 0 0 8 �Z Krystianem Lupą rozmawia Szymon Uliasz Po napisaniu wkraczają w obieg i zależnie terpretacji zmieniają znaczenia... by na tym, aby nie mieszać „ja" z przedmiotem rozważań. Mianowicie tak wytrenować swój „instrument", który jest w owym „ja" do dys¬ Zdrowe podejście do tego miał Bach, dla któ¬ pozycji, do samych tylko aktów logicznych lub rego muzyka była muzyką, czyli pewnego rodza¬ energii logicznej, by osiągnąć wynik obiektywny. ju istnieniem, które można wziąć, podobnie jak Inaczej jest w marzeniu, że rzeczywistość zapi¬ sana u nas zyskuje pewnego rodzaju energię, się bierze przedmiot z natury. bowiem albo próbujemy dotrzeć do tajemnicy, albo wprowadzić pewien ład natury etycznej Glenn Gould grający Bacha miał równieżpodob¬ ne podejście. Partytury skojarzyły mi się z powie¬ czy estetycznej w obraz, który jest z istoty swojej ściami Bernharda. Chciałem zapytać o rozumie¬ obrazem nieuporządkowanym i chaotycznym. nie grafomanii. W Podglądaniach pisze Pan, że W tym momencie zaczyna się proces, który ma swoją własną energię. Idea aegoistycznego pisa¬ wydaje mu się nią „literackpsć" rozumiana jako nia polegała na przykład na tym, aby „ja" było pewna maniera. Z drugiej strony nieustanne pi¬ sanie o sobie: egotyzm, egocentryzm, ekshibicjo¬ czułym komputerem i w procesie samoistnym wprowadzało do chaosu współczynnik etyczny. nizm. Bernhard się przebija ze swoją obsesyjnością, negacją i destrukcją, mimo że jego zdania są bar¬ Weźmy na przykład poszukiwanie nowego kry¬ terium dobra i zła. Tu zaczyna się proces, w któ¬ dzo tautologiczne, czasami są to różne warianty rym „ja" stara się nie wplątywać swoich pragnień, tych samych myśli, powieści jego często mają kom¬ lęków, obsesji, kompleksów, resentymentów itd. pozycje zamknięte. Pan czytał Bernharda przez Myśliciele tacy jak Wittgenstein ukazują nam rozkład struktury języka, przez bełkot, lecz bełkot absurdalność tego typu podejścia, wbrew pozo¬ znajdowałby się dla mnie na poziomie przekazu, rom, wbrew temu, że Wittgenstein cały aparat gdyż te powieści wydają mi sięfenomenem języko­ wym i to, co by różniło i świadczyło o jakości prozy logiczny zaangażował w to odsączenie od „ja", bo później następuje dowód utopijności takie¬ Austriaka, byłoby właśnie w warstwie językowej. go zamierzenia. Jest tutaj druga ewentualność, mianowicie od momentu, w którym intuicyjnie Bełkot jako termin absolutnie pozytywny. doświadczymy, że niemożliwa jest rzeczywistość bez obserwatora, narracja bez narratora, a więc Czyli związany z presją dążenia. akt odsączenia od „ja" okazuje się aktem fałszo¬ Tak. Parę rzeczy interesuje mnie w tym, co pan wania, a nie uprawdziwiania. Wobec tego trzeba nagrabił. Pewnego rodzaju walka z egotyzmem. przeprowadzić świat przez najintymniejsze ko¬ Egotyzm jest czymś przyrodzonym pisaniu, na¬ rytarze „ja", ale ocalić świat. tomiast bardzo często ucieczki od egotyzmu są który przemienia „ja". pewnego rodzaju pozą. Egotyzm jest rejonem Ocalićświat, wstydliwym, w związku z czym bardzo często mamy teksty, w których autor usiłuje udowodnić, Jasne. Oczywiście istnieje też coś takiego, jak że nie jest egotykiem. Czuje się bardzo pewien naprawdę egotyczny tekst lub naprawdę egorodzaj cenzury. Nawet jeśli mamy do czynienia tyczne indywiduum, które jest bezwartościowe z tekstem politycznym, gdzie to wszystko, co przez swój egotyzm, ponieważ wszystko, co może zebrać tak zwane „egocentryczne narzę¬ zostaje wepchnięte w intymne korytarze, za¬ dzie", nie zostaje jeszcze przepuszczone przez trzymuje się tam. Z powrotem nie wyłazi świat, sferę intymną „ja", jest to również pozór. Utopia tylko „ja". Rzeczywiście z Bernhardem jest coś tkwi w staraniu się być tak zwanym narzędziem takiego, że przede wszystkim to piekło „ja" jest obiektywnym i niemieszaniu swojego subiek¬ tutaj wyznane. Bernhard czuje jako człowiek tywnego „ja" z przedmiotem tekstu. Przez długi zaczynający żyć w tym czasie, w którym kłam¬ czas pisanie tekstu filozoficznego polegało jakostwa XIX-wiecznego Europejczyka wychodzą a (13) ?OO8 ^K mmu y od in¬ 7 �Wywiad 8 na jaw i kompromitują się w straszliwy, wstydli¬ wy sposób. Trudno to ująć inaczej: racjonalista XIX-wiecznego chowu rozkracza się albo zesrywa, ukazuje całkowity fałsz, całkowite fiasko, całkowite kłamstwo. Świat staje się odbiciem zafałszowanej osobowości. Nie jesteśmy w stanie uzyskać prawdziwego odbicia z fałszywego lu¬ stra. Jeżeli całe „ja" jest zafałszowane, to choćby ono nie wiem jak czciło prawdę, było moralne i nieegoistyczne oraz zwrócone z nie wiem jaką fascynacją na drugiego człowieka, którego trzeba docenić i szanować, to i tak się to nie udaje. Ale czy istnieje lustro, które byłoby prawdziwe? Nie istnieje prawdziwe lustro, natomiast istnieje proces uprawdziwiania lustra. Ma on miejsce wtedy, kiedy akt penetracji świata jest połączony z aktem uprawdziwiania narzędzia. Sądzę, że Bernhard jest tego typu przykładem. Przepuszcza on dwa procesy: bardzo dramatycz¬ ny proces rozprawy z „ja", który płynie jednym nurtem, z penetracją świata. Otrzymujemy ro¬ dzaj materii zmieszanej, zbełtanej, którą odczu¬ wamy jako oczyszczającą. To pewnego rodzaju udany akt alchemiczny, gdzie przedmiotem tęsk¬ noty jest prawda, czymkolwiek by ona była. ny. To wyraził Bernhard w Kalkwerk, gdzie nie można napisać studium. Mówi on, że wszystko, co napisał, jest obok. Tak jak ja mogę powiedzieć, że nie napisałem Klasztoru nasłuchujących, tylko piszę dzienniki — piszę przecież, ale to nie jest to, co zamierzyłem, bowiem to, co zamierzyłem, jest w tej chwili wręcz śmieszne. Pisarze, którzy nadal uważają, że można napisać opus magnum, to po prostu kretyni, a przecież kiedy Goethe zaczynał pisać Fausta, nikt nie ważyłby się nawet uśmiech¬ nąć wobec takiego zamierzenia. Byćmoże mamy kłopot z kryterium poznawczym, skoro to, co możemy powiedzieć, zawsze jest już częścią i zawiera się w tym, czego nie będziemy mogli ani poznać, ani tym bardziej wyrazić, przez co tym bardziej skazane jest na porażkę, jak akcen¬ tuje w swojej twórczości Beckett? Można powiedzieć, że ta porażka to jest nowa rzecz, że my tę porażkę widzimy, bo śmiem twierdzić, iż człowiek zanurzony w spokojnej i dojrzałej kulturze tej przegranej nie widział. Dostrzegamy nie tylko fakt porażki, ale także jej kształt i zawartość, bowiem być może nasza porażka jest czymś innym n i ż nasze dążenie. Być może w momencie, w którym włożylibyśmy do komputera naszą przegraną i nasze dążenie, Następnie Krystian Lupa zaczął opowiadać o swo¬ komputer by powiedział, że to jest niekompaty¬ im nowym projekcie teatralnym i wróciliśmy do bilne, że coś się stało i był jakiś przekręt, a my literatury w odniesieniu do przemiany antropolo¬ byliśmy tak zajęci naszym dążeniem, iż nie za¬ uważyliśmy, że proces, którym jesteśmy w samej gicznej dotyczącej prozy współczesnej: istocie, był palimpsestem. Toczył się w dwóch obszarach: w zapisywanym oraz w zapisywa­ W tej chwili nie można napisać takiej książki, jaką napisał Joyce, nie możesz pisać jak Tomasz nym i natychmiast ścieranym. Być może również dlatego zapisujemy tak skrzętnie, zapisujemy tę Mann, natomiast wymagania wciąż się stawia... porażkę, żebyśmy mogli odczytać pod nią tekst innego dążenia i dopiero ex post to inne dążenie Można jednak pisać jak Jelinek, jak Houellebewychwycić albo przynajmniej przekazać poraż¬ cq... kę następnemu pokoleniu, które być może coś — Tak, możesz pisać jak Jelinek, jak Houelle- z nią zrobi. Nie znaczy to jednak, że następne becq, jak Bernhard. Z tym że oni w porównaniu pokolenie będzie studiowało te dzieła tak, jak z Joyce'em są niezadowoleni. Piszą, ale nie uzy­ sobie wyobrażamy, natomiast będzie miało po¬ skują swojego szczytu, jest on bowiem nieosiągal- rażkę wpisaną w kondycję. ihv;Av:-łm 3 (ia) 2008 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd95b094af264b54bc5eab62624ad8ec.pdf 0172059b9164b094075a2e8a6c10da5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5697 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5296 Title A name given to the resource Nowy epos? krytyka kultury europejskiej w "Django" Quentina Tarantino/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19), s.83-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łoziński, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nowy Krytyka kultury europejskiej i proces emancypacji bohatera w Django Quentina Tarantino FOT. MICHAŁ KOPE> �Łukasz Łoziński Ur. w 1989 roku. Antropolog i literaturoznawca, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, redaktor czasopism-„Polisemii" i „Bez Porównania", stały współpracownik portalu „Popmoderna". W latach 2012-2014 uczestniczył w badaniach terenowych dotyczących pamięci o Józefie Kurasiu „Ogniu" i jego oddziale partyzanckim. Pracował dla Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Interesuje się przede wszystkim antropologią literatury i historyczną. Wstęp Najnowszy film Quentina Tarantino, podej­ m u j ą c y temat niewolnictwa i przemocy na tle rasowym, osiągnął n i e z w y k ł y - nawet jak na możliwości reżysera Pulp Fiction - rozgłos. Liczba b i l e t ó w sprzedanych w a m e r y k a ń s k i c h i zagra­ nicznych kinach przewyższyła sukces Bękartów wojny (2009), przynosząc 425 m i l i a r d ó w d o l a r ó w przychodu . W a ż n i e j s z a od statystyki jest jednak m n o g o ś ć a r t y k u ł ó w prasowych - aby z r o z u m i e ć towarzyszące Django emocje, warto prześledzić ważniejsze głosy w dyskusji na jego temat. 1 Znaczna część k r y t y k i uznaje ten obraz za zabawny i inteligentny, ale w ostatecznym roz­ rachunku j a ł o w y pastisz rozmaitych g a t u n k ó w kina. David Denby pisze wprawdzie o „fontan­ nach o d k u p i e ń c z o w y t r y s k u j ą c e j k r w i " , jednak Django wzbudza w n i m raczej zniesmaczenie n i ż 1 Zob. "Inglorious Basterds" Vs. "Django Unchained", http://wW.boxofficemojo.com/showdowns/chart/?!d=tarantinovs.htm, 6.05.2013. �Łukasz 84 katharsis . Polscy krytycy nie o c e n i a j ą wysoko obrazu A m e r y k i zbudowanego z klisz kulturo­ wych, ani przesadzonej, nieskłaniającej do empa­ t i i przemocy . Oczekiwania wobec kina - aby reprezentowało realia, w y r a ż a j ą c egzystencjalne prawdy - łatwo o d c z y t a ć z wypowiedzi Jakuba Sochy: 1 3 Django nie otwiera oczu ani na amerykańskie niewolnictwo, ani na to, czym wżyciu człowieka jest zemsta. Nie ma tu uciskanych mas, to raczej film o silnych jednostkach, nie ma w nim zemsty, co najwyżej napędzana przez miłość akcja ra­ tunkowa. Nawet tych kilka punktów zapalnych, które rozsadzają narracje - tych kilka scen, kiedy przemoc wchodzi w oko jak drzazga, wymyka sie konwencji: ciało rozszarpywane przez rozszalałe psy i poddawane chłoście - zostaje szybko spacyfikowane przez reżyserskie fajerwerk?. Łoziński sji reprezentuje Spike Lee - reżyser Malcolma X - k t ó r y na Tweeterze o p u b l i k o w a ł n a s t ę p u ­ jącą w y p o w i e d ź : „ A m e r y k a ń s k i e niewolnictwo nie było spaghetti westernem w stylu Sergio Leone. To był Holokaust. M o i przodkowie to niewolnicy. Porwani z A f r y k i . I będę ich czcić" . R o z w i j a j ą c tę o p i n i ę , należałoby stwierdzić, że Tarantino traktuje problem r ó w n o u p r a w n i e n i a A f r o a m e r y k a n ó w instrumentalnie, w istocie nie­ jednokrotnie ich p o n i ż a , c h o ć b y na płaszczyźnie j ę z y k o w e j , każąc swoim bohaterom - jako autor scenariusza - ponad sto razy p o w t a r z a ć słowo nigger, obecnie niemal oficjal­ nej angielszczyzny Niemniej w dniu premiery (25 erudnia 2012 r ) liczba czarnych w i d z ó w " (Pamela M c C l i n t o c k stosuje 'takie właśnie okre­ ś l e n i e ) w y n i o s ł a 42 nroc n ó ź n i e i ich u d z i a ł u t r z y m y w a ł sie na ooziomie z b l i ż o n y m do iednei trzeciej chociaż stanowią tylko 12 proc populacj S t a n ó w Zjednoczonych 6 7 8 I n n i komentatorzy t r a k t u j ą rzecz zgodnie z tradycyjnymi wzorcami odbioru, bagatelizu­ jąc elementy w y k r a c z a j ą c e poza konwencje naj­ bardziej typowe dla głównego nurtu, zwłaszcza wymiar intertekstualny - w rezultacie obraz przekazywany czytelnikowi pozostaje n i e p e ł n y . O s o b n ą g r u p ę z a b i e r a j ą c y c h głos w dysku5 2 3 4 5 D . Denby, „Django Unchained": put-on, revenge and the aesthetics oftrash, „The New Yorker" 22.01 2013, http://www.newyorker.com/online/blogs/culture/2013/01/django-unchained-reviewed-t^antinoscrap-masterpiece.html, 17.02.2013. Zob. A. Piotrowska, Bękarty westernu, „Tygodnik Po­ wszechny" 3 2013, s. 43; J. Socha, Django rozkuty, „Dwutygodnik" 100 2013, http://www.dwutygodnik. com/artykul/4274-django-rozkuty.html, 28.03.2013. Zarzuty s f o r m u ł o w a n e przez Spike'a Lee naj­ w y r a ź n i e j nie p r z e k o n u j ą przedstawicieli społecz­ ności a f r o a m e r y k a ń s k i e j , do której on sam należy. Dlaczego? B y ć może Django wychodzi naprzeciw n i e s p e ł n i o n y m nigdy dotąd oczekiwaniom - nie tylko zapewnia widzom p i e r w s z o r z ę d n ą d a w k ę rozrywki, ale t e ż w nowy s p o s ó b podejmuje 6 7 Ibid. Zob. P. French, "Django Unchained"- review, „The Obseryer" 20.01.2013 http://www.guardian.co.uk/ film/2013/jan/20/django-unchained-quentin-tarantino-review, 31.03.2013; D . Khoshaba, Django Uncha­ ined: A Film Analysu, http://ww.psychologytoday. com/blog/get-hardy/201301/djangounchainfd-film-analysis 8 05.2013. 8 "American Slavery Was Not A Sergio Leone Spaghet­ ti Western. It Was A Holocaust. My Ancestors Are Slaves. Stolen From Africa. I Will Honor Them". B. Child, „Django Unchained" wins over black audience despite Spike Lee criticism, „The Guardian" 3.01.2013, http://www.guardian.couk/film/2013/jan/03/djan: go-unchained-spike-lee, 17.02.2013. Zob. P. Bradshaw, "Django Unchained"- review, „The Guardian" 18.01.2013, http://www.guardian.co.uk/ film/2013/jan/17/django-unchained-rtview, 30.03. 2013; D . Denby, op. cl Zob. P. McClintock, African Americans Tum Out in Force for ąuentin Tarantinos "Django Unchained", „The Hollywood Reporter" 1.02.2013, http://www. hollywoodreporter.com/news/quentin-tarantinos-django-unchdned-african-407582, 17.02.2013. BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Nowy epos 85 d r a ż l i w y temat. Kwestia praw człowieka i oby­ watela z p e w n o ś c i ą n a l e ż y do n a j w a ż n i e j s z y c h dla szeroko rozumianej k u l t u r y A m e r y k i Pół­ nocnej, skoro stała się p r z y c z y n ą najkrwawszej wojny, do jakiej doszło na t y m kontynencie. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że ani wygrana U n i i nad Konfederacją, ani zniesienie segregacji rasowej na mocy a k t ó w prawnych z lat 1964 i 1965 nie oznaczały z a k o ń c z e n i a dyskryminacji Afroamer y k a n ó w . W I I połowie X X w. problem stosun­ k ó w m i ę d z y l u d n o ś c i ą o korzeniach europej­ skich a potomkami n i e w o l n i k ó w był w Stanach Zjednoczonych przedmiotem o ż y w i o n e j debaty o d b y w a j ą c e j się r ó w n o l e g l e z rozwojem s t u d i ó w postkolonialnych Warto jednak zwrócić u w a g ę że zmiany w postrzeganiu Afro a m e r y k a n ó w bar' dzo widoczne w tekstach akademickich, jeszcze na p o c z ą t k u X X I w z n a j d o w a ł y stosunkowo ograniczone odzwierciedlenie w sztuce filmowej. 9 10 M ó w i się często o początku lat 60. jako 0 przełomie w kinematografii S t a n ó w Zjednoczo­ nych, kiedy Sidney Poitier zyskał uznanie, grając b o h a t e r ó w „górujących nad B i a ł y m i i n t e l i g e n c j ą 1 u r o d ą " . Rzeczywiście, w y r ó ż n i a j ą c y się aktor otrzymał wówczas Oscara za najlepszą rolę pierw­ szoplanową, trzeba jednak zaznaczyć, że kolejnym Afroamerykaninem uhonorowanym tą n a g r o d ą był Denzel Washington - w 2001 r. Jak z a u w a ż a Peter Bradshaw, „ n i e w o l n i c t w o to temat, na k t ó r y współczesne Hollywood tradycyjnie reaguje zdenerwowaniem oraz p o w ś c i ą g l i w o ś c i ą bliską zmowie milczenia - oprócz, rzecz jasna, w y r a ź n i e 11 9 10 11 przedstawionego kontekstu abolicji" . N a t y m tle Django wydaje się o tyle odważny, że zawiera liczne sceny bezpośrednio odnoszące się do okru­ c i e ń s t w a wobec osób pochodzenia a f r y k a ń s k i e g o , a jedna z nich jest g ł ó w n y m bohaterem. 12 Akcja filmu ma miejsce w p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjednoczonych, na krótko przed w o j n ą secesyjną. Django (Jamie Foxx) zostaje odku­ piony o d w ę d r u j ą c y c h handlarzy przez łowcę nagród Kinga Schultza (Christoph Waltz), ponie­ w a ż potrafi rozpoznać trzech ściganych listem goń­ czym nadzorców niewolników. T y t u ł o w y bohater, powodowany chęcią rewanżu, okazuje się bardzo pomocny. Schultz proponuje m u dalszą współ¬ pracę i odtąd we d w ó j k ę dostarczają wymiarowi sprawiedliwości przestępców, częściej martwych niż żywych. Zdobyte pieniądze Django postanawia przeznaczyć na wykup żony (Kerry Washington) a jego towarzysz ma pomóc: w jej odnalezieniu. ' F a b u ł a łączy elementy typowe dla filmów przygodowych i spaghetti w e s t e r n ó w , m o ż n a się w i ę c s p o d z i e w a ć o p o w i e ś c i u k s z t a ł t o w a n e j w oparciu o dobrze znane konwencje, służą­ cej przede wszystkim rozrywce. Tarantino sto­ suje jednak m e t o d ę t w ó r c z ą z b l i ż o n ą do tej, k t ó r ą Umberto Eco nazwał „ p o d w ó j n y m kodo­ waniem" . Imię róży czy Wahadło Foucaulta nie 13 12 Zob. W. Osiatyński, Korzenie „Korzeni". Dzieje Murzynów w Stanach Zjednoczonych, Iskry, Warszawa 1981,s.248. Zob. M.P. Markowski, Postkolonializm, [w:] A. Bu­ rzyńska, M.P. Markowski (red.), Teorie literatury XX wieku. Podręcznik, Znak, Kraków 2009, s. 549-565. R Kletowski, Afroamerykańskie kino, [w:] T. Lubelski (red.), Encyklopedia kina, Biały Kruk, Kraków 2003, s. 15-16. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA "Slavery is a subject on which modern Hollywood is traditionally nervous, a reticence amounting almost to a conspiracy of silence - except, of course, in the explicit context of abolition". R Bradshaw, op. cit. Zob. L. Bunch, What "Diango Unchained" Got Wrong, http://blogs.smithsoniimag.com/aroundthemfll/2013/01/dLgo-unchained?reviewed-bylonnie-bunch-a-flawed-presentation/ 18 05 2013; I Patterson "Djamo Unchatned"- the inglorLs hi tory ofslavery the mov es The Guardian'' 12 01 2013 ln 13 t Zob. U . Eco, Ironia intertekstualna i poziomy lektury, [w:] idem, O literaturze, tłum. J. Ugniewska, A. Wa­ silewska, Wydawnictwo Literackie MUZA, Warszawa 2003, s. 198-219. �Łukasz 86 Łoziński o g r a n i c z a j ą się do kryminalnej lub sensacyjnej konwencji typowych dla antywesternu - główną opowieści w efektownej scenerii - czytelnik otrzy­ cechą n u r t u jest polemiczna postawa „wobec tra­ muje obraz fragmentu historii Europy nacecho­ dycji gatunku oraz m i t u Dzikiego Zachodu" . wany przekonaniami autora, z k t ó r y m i , o ile Za wzorcowe uznaje s i ę filmy Sama Peckin- posiada dostateczne kompetencje, m o ż e pole­ paha - Strzały 18 (1962), a zwłaszcza m i z o w a ć . Django, choć ironiczny i groteskowy, Dziką 0 w p ł y w i e tak zwanej Trylogii Dolarowej niezgodny z faktami, przedstawia interesującą 1966) Sergio Leone . O ile struktura klasycznego refleksję na temat a m e r y k a ń s k i e j kultury. N i e westernu czyni jasne rozróżnienie m i ę d z y pozy­ n a l e ż y t e ż l e k c e w a ż y ć sposobu tywnie o c e n i a n ą c y w i l i z a c j ą filmu oddziaływania bandę o zmierzchu zapewne w w i ę k s z y m stopniu n i ż p o w i e ś c i Eco 14 (1968) - choć n a l e ż y też w s p o m n i e ć (1964¬ 19 euroamerykańską, na w i d z ó w . Celem a r t y k u ł u jest po pierw­ a wszystkim t y m , co p r z y n a l e ż y do kategorii sze rekonstrukcja ś w i a t a przedstawionego przez natury, o tyle w wielu obrazach rewizjonistycz­ Tarantino, odczytanie kontekstu, w jakim funk­ nych ta opozycja została zmodyfikowana. Nie cjonuje wizja reżysera, ofciz jej m o ż l i w y c h znaczeń tylko za p o m o c ą strategii idealizacji rdzennych - zgodnie z metodami semiologii i hermeneu- m i e s z k a ń c ó w przy jednoczesnym tyki k o l o n i z a t o r ó w , k t ó r a zastąpiła popularny obraz 15 Wzorzec s t a n o w i ą teksty Rolanda Barthesa i M a r t i n a Heideggera rozważań 16 Po drugie przedmiotem czynionych w oparciu o koenitywi styczna teorie narracji iest emancypacja boha tera i iei notencialne k ó m e k w e n c i e dla widowni w krajach postkolonialnych 17 piętnowaniu dzikich p l e m i o n w a l c z ą c y c h z m a j e s t a t y c z n ą k a w a l e r i ą . Niekiedy istnienie przeciwstawnych b i e g u n ó w bywa Z3.negow3.ne jak w Dobrym, 1 brzydkim złym (1966) - trzej bohaterowie k i e r u j ą się niemal w y ł ą c z n i e chęcią zysku, ale zastoso­ wane w utworze metody podawcze nie s u g e r u j ą widzowi, że powinien ich p o t ę p i a ć . Tarantino nie Antyamerykanizm stworzył postaci radykalnie amoralnych, raczej Obraz p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjedno­ czonych wykreowany w Django n a w i ą z u j e do dwuznaczne. N a l e ż y też p o d k r e ś l i ć , że najbar­ dziej ewidentnym przedmiotem krytyki nie jest w Django cywilizacja jako całość - inaczej n i ż 14 15 16 17 Zob. U . Eco, Dopiski na marginesie „Imienia róży", [w:] idem, Imię róży, tłum. A. Szymanowski, PIW, Warszawa 1987, s. 593-623. w Wielkim Zob. R. Barthes, Mitologie, tłum. A. Dziadek, Aletheia, Warszawa 2008; P. Ricoeur, O interpretacji, tłum. J. Margański, [w:] A. Burzyńska, M.R Markowski (red.), Teorie literatury XX wieku. Antologia, Znak, Kraków 2007, s. 193-212. kich posiadaczy ziemskich . Jak z a u w a ż a Ira Zob. R. Barthes, Retoryka obrazu, tłum. Z. Kru­ szyński, „Pamiętnik Literacki" 3 1985, s. 289-302; M . Heidegger, Objaśnienia do poezji Hólderłma, tłum. S. Lisiecki KR, Warszawa 2004, s 9-199. Zob. M . Rembowska-Płuciennik, Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku, Wydawnictwo U M K , Toruń 2012; M . Smith, Zaangażowanie widza w postać, tłum. J. Mach, [w:] J. Ostaszewski (red.), Kognitywna teoria filmu. Anto­ logia przekładów, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków 1999, s. 210-247. cytYi małym z wilkami człowieku (1970) czy Tańczą- (1990) - ale w pierwszym rzędzie system kulturowy stworzony przez g r u p ę wiel­ 20 Berlin w ł a ś n i e oni mieli d e c y d u j ą c y w p ł y w na obyczaje oraz prawo odnoszące się do l u d n o ś c i 18 19 20 Ł. Plesnar, Western, [w:] T. Lubelski, op. cit., s. 1006¬ 1007. Dobry, zły i brzydki, reż. S. Leone, Włochy 1966; Dzika banda, reż. S. Peckinpah, USA 1962;: Strzały o zmierzchu, reż. S. Peckinpah, USA 1962; Za garść dolarów, reż. S. Leone, Hiszpania, RFN, Włochy 1964; Za kilka dolarów więcej, reż. S. Leone, Hiszpa­ nia, RFN, Włochy 1965. Tańczący z wilkami, reż. K. Costner, USA 1990; Wiel­ ki mały człowiek, reż. A. Penn, USA 1970. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos pochodzenia Nie oznacza pozostałych wzbudzający 87 afrykańskiego - wolnej i z a l e ż n e j . to jednak, że Tarantino portretuje m i e s z k a ń c ó w P o ł u d n i a w sposób sympatię. wany przez swoich n i e w o l n i k ó w W i e l k i m Tatusiem. W ten sposób autor scenariusza podkre­ śla paternalistyczny charakter kultury P o ł u d n i a , Przedstawiciele niższych warstw społecznych kreowani w Django to przede wszystkim nadzorcy n i e w o l n i k ó w - gra aktorska, charakteryzacja i zdjęcia n a w i ą z u j ą do typowych dla popularnego kina metod pokazywania b o h a t e r ó w negatyw­ nych, co w zestawieniu z ich t c h ó r z o s t w e m two­ rzy efekt komizmu. Wydaje się jednak, że duże zbliżenia na fotografowane z dołu, o ś w i e t l o n e ogniem twarze spoconych, ś m i e j ą c y c h się braci Brittle w y w o ł u j ą u w i d z ó w z u p e ł n i e p o w a ż n y dyskomfort. W ten sposób p o t ę g u j e się zjawisko n3.zy~w3.ne przez Murraya Smitha pozytywnym nastawieniem odbiorcy do wybranych postaci filmowych - w t y m wypadku są n i m i wzbudzajacy współczucie niewolnicy . Z kolei wizerunek b o h a t e r ó w neutralnych, takich jak m i e s z k a ń c y prowincjonalnego miasteczka nie różni sie od negatywnych w soosób zasadniczy M o ż n a t u m ó w i ć o stooniowaniu tych samych iakości pierwsi sa o d drugich staranniej ubrani ale niekoniecznie srhlndni natomiaJ fakt że nie Posiadacze niewolników, podobnie jak tradycyjne elity dawnego świata, od dawna ubierali swoją do­ minacje w określenia związane z rodziną, przybie­ rając pozy dobrotliwych patriarchów, aby uzasad­ nić swą władzę i podtrzymać żądania absolutnego posłuszeństwa. (...) W połowie XIX stulecia, gdy starali się odeprzeć ataki abolicjonistów, ów pater­ nalistyczny styljeszcze zyskał na znaczeniu . 21 22 zneraia sie nad niewolnikami nie rzvni z nich abolicjoniltów. N a l e ż y bowiem p o d k r e ś l i ć , że mieszczanie p o z o s t a j ą p o d p o r z ą d k o w a n i ł a d o w i stanowio­ nemu przez latyfundystów, którzy, jak twierdzi Berlin, rzeczywiście pełnili w społeczności lokal­ nej funkcję l i d e r ó w . Taką osobą jest Spencer Bennett ( D o n Johnson), elegancki m ę ż c z y z n a w b i a ł y m surducie i waniliowej kamizelce, nazy­ 23 21 22 23 Zob. I . Berlin, Pokolenia w niewoli. Historia niewólmctwa w Ameryce Północnej, tłum. D . Cieśla, PIW, Zob. M . Rembowska-Pluciennik, op. cit., s. 99-102; M . Smith, op. cit., s. 219-222. Zob. I . Berlin, op. cit., s. 186. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 0 której Berlin pisał w sposób n a s t ę p u j ą c y : 24 Plantator p o c z ą t k o w o odnosi się wrogo do p r z y b y w a j ą c y c h na jego p o s i a d ł o ś ć Schultza 1 Django - zmienia nastawienie, słysząc o m o ż ­ l i w o ś c i zarobku. Tarantino, c z y n i ą c bohatera s k ł o n n y m do rezygnacji z ostro f o r m u ł o w a ­ nych p r z e k o n a ń , uwydatnia odległość postawy plantatora od ethosu rycerskiego, k t ó r y stanowi p u n k t odniesienia dla wielu r a s i s t ó w amery­ k a ń s k i c h . D z i ę k i temu zabiegowi scenarzysta i reżyser usprawiedliwia zastosowanie p o d s t ę p u przez d w ó c h p r o t a g o n i s t ó w - przyjechali nie po to, by d o k o n a ć transakcji - chcą zabić braci Brittle, p r a c u j ą c y c h w posiadłości Bennetta prze¬ stępców. Autor filmu poprzez ukształtowanie dal­ szej części sceny zadbał by poza oportunizmem plantatora, w y k a z a ć sprzeczność w obrębie jego ś w i a t o p o g l ą d u . Kiedy Bennett t ł u m a c z y służącej, żeby t r a k t o w a ł a Django inaczej n i ż wszystkich 25 c z a r n u c h ó w dookoła" ale też nie tak jak gdyby był biały" k a r k o ł o m n o ś ć konstrukcji na której oparto ład' społeczny P o ł u d n i a staje śie trudna do przeoczenia. ' ™ " *' ' Zob. Confederate White Kmghts, http://confederateI b t d 1 9 2 2 5 l ence-files/groups/knights-of-the-ku-klux-klan, 9 01.2014; M Ossowska Ethos rycerski i jego odmiany, PWN, Warszawa 2000. ig �Łukasz 88 Jednak przedstawieni przez Tarantino nad­ zorcy n i e w o l n i k ó w z n a j d u j ą dla swojej suprema­ cji wiele u z a s a d n i e ń - jednym z nich jest chrze­ ścijaństwo. Brodaty i otyły John Brittle, w jednej ręce t r z y m a j ą c y Biblię, a w drugiej bat, recytuje fragment Księgi Rodzaju: „wszelkie zaś zwierzę na ziemi i wszelkie ptactwo podniebne niechaj się was boi i l ę k a " . Plantacja b a w e ł n y ma f u n k c j o n o w a ć w oparciu o zalecenia Pisma Ś w i ę t e g o . Rzeczy­ wiście, położona na rozległej, płaskiej przestrzeni, pełna k w i a t ó w i egzotycznych drzew posiadłość nosi cechy w y o b r a ż e ń o ziemskim raju znaczący" wydaje sie t e ż biały strój latyfundysty fotogra­ fowanego w intensywnym ś w i e t l e Tarantino k o n t r a s t u j ą c ten obraz ze z b l i ż e n i a m i na twarz p r z e r a ż o n e j niewolnicy, wydaje s i ę przestrze gać przed nostalgia za idealizowana przeszłością P o ł u d n i a Utrwalona c h o ć b y w Przeminęło z wia trem (1939) narracje o idyllicznych plantacjach snrzed woirw seceslinei zastenuie widowiskowa zemsta Diango strzela w kartę wvieta z Biblii która Tohn Brittle nosił nrzvnieta do koszuli na w y s o k o ś c i serca z* braci insze ściokrotnie rani drugiego Trzeci ginie, n * uchłoszcze r7 7 sciokrotnie rani^ c i*e Ir k aić przez pole uprawne. Ubraz poplamionej Krwią bawemy m o ż e byc oceniany jako nadmierne nacechowa­ nie semantyczne sceny. Warto jednak zwrocie u w a g ę na konflikt m i ę d z y obrazem z b l i ż o n y m do estetyki postimpresjonistycznej a jego symbolicz­ nym znaczeniem p o d k r e ś l a j ą c y kreowaną przez larantino wizję plantacji jako miejsca, w k t ó r y m p i ę k n o przyrody jest rezultatem cierpienia l u d nosci zależnej. 26 27 Łoziński w scenie przedstawiającej zamaskowanych jeźdź­ ców z pochodniami, k t ó r z y p r ó b u j ą się zemścić na Schultzu i Django. To o d w o ł a n i e do działal­ ności K u Klux Klanu, organizacji utworzonej w latach 1866-1867 przez z w o l e n n i k ó w Konfe­ deracji, w celu podtrzymania uprzywilejowanej pozycji p r o t e s t a n t ó w europejskiego pochodzenia. Retoryka, k t ó r ą się p o s ł u g i w a l i , podobnie jak stroje z k r z y ż e m na w y s o k o ś c i piersi n a w i ą z y w a ł y do tradycji z a k o n ó w rycerskich. Obraz wykreowciny przez Tarantino nie wiele w s p ó l n e g o z Narodzinami narodu (1915), z a w i e r a j ą c y m i pełne patosu sceny odsieczy K u Klux Klanu dla zaatakowanej przez byłych n i e w o l n i k ó w rodziny p l a n t a t o r ó w . Kłótnia o to, czy jeźdźcy w czasie napadu Schultza i Django muszą m i e ć gło wach niewygodne worki skutkuje kompromita cia wizerunku g a l o p u j ą c y c h mścicieli Raz Jeszcze należy zwrócić u w a g ę na d e c y d u j ą c a role latyfun d v s t v - dowodzącego gruna meżczvzn watniacvch o celowości wydarzenia, w k t ó r y m uczestniczą. 29 28 Instrumentalne wykorzystywanie religii przez a m e r y k a ń s k i c h r a s i s t ó w zostało o ś m i e s z o n e 26 2 7 28 Biblia Tysiąclecia, Rdz 9,2. Pallotinum, Poznań 2002, wyd. V, Zob. J . M . Faragher, R.V. Hine, Pogranicza. Historia amerykańskiego Zachodu, tłum. T. Tesznar, WUJ, Kra­ ków 2011, s. 6. Przeminęło z wiatrem, reż. V. Fleming, USA 1939. Jeżeli autorowi scenariusza m o ż n a z a r z u c i ć szowinizm w stosunku do jakiejkolwiek grupy s p o ł e c z n e j , d o t y c z y ł o b y to g ł ó w n i e postawy wobec l u d n o ś c i o korzeniach europejskich. Nie­ mal wszystkie wykreowane w filmie postaci tego typu okazują się niezdolne do przejęcia inicjatywy w konflikcie z Schultzem i Django. W y r a ź n a jest t e ż d o k o n u j ą c a się w przedstawionej przez Tarantino Ameryce karykaturyzacja europejskiej kultury. Najlepszy przykład to posiadłości Candie (Leonardo DiCaprio), k t ó r y u w a ż a się za frankofila i żąda, aby go t y t u ł o w a n o monsieur, choć j ę z y k francuski jest m u całkowicie obcy. Część miejskiej w i l l i bogacza została przezna­ czona na u r z ą d z o n y w estetyce przepychu d o m rozrywek dla z a m o ż n y c h mężczyzn. O ile balan sujacy na granicy kiczu w y s t r ó j - liczne kande labry empirowe meble ciężkie zasłony złote ornamenty na purpurowych tapetach - nie byłby 29 Narodziny narodu, rei. D . W Griffith, USA 1915. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 89 w połowie X I X w. nietypowy dla Francji, o tyle sposoby s p ę d z a n i a czasu w ekskluzywnym lokalu w y d a j ą się charakterystyczne dla Nowego Ś w i a t a . Przy barze zamawia się piwo, t e ą u i l ę i egzotyczne drinki. Dziesiątki urodziwych niewolnic prze­ chadzają się po w i l l i - n i e k t ó r e pełnią funkcję służących, ubrane w stroje p r z y w o d z ą c e na myśl bieliznę erotyczną, inne są kobietami do towarzy­ stwa, ich przedmiotowy status nie podlega jednak kwestii. G ł ó w n ą atrakcją wieczoru jest mandingo - walka pozbawiona zasad, do której zmuszeni przez p a n ó w zostali dwaj niewolnicy. Umieszczona w wiejskim pałacu pana Candie marmurowa kopia słynnej rzeźby z I I I w. p.n.e. - Zapaśników - p o d k r e ś l a kontrast m i ę ­ dzy s t a r o ż y t n ą Grecją a d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n ą A m e r y k ą . Mandingo jest b r u t a l n ą wersją tra­ dycyjnego sportu walki, k t ó r y w okresie klasycz­ nym w i ą z a n o z ideą kalokagatii, r ó w n e j dbałości o r o z w ó j duchowy, intelektualny i fizyczny . Starcia n i e w o l n i k ó w przedstawia się w Django jako b a r b a r z y ń s k i e - nawet czempioni okazują się niezdolni do stoczenia w i ę c e j n i ż k i l k u walk. 30 31 Nie ma ź r ó d e ł historycznych potwierdza­ j ą c y c h , że z ulubionej rozrywki pana Candie faktycznie korzystali a m e r y k a ń s c y plantatorzy. Mandingo to fikcja literacka, zaczerpnięta z popu­ larnej p o w i e ś c i p o d t a k i m w ł a ś n i e t y t u ł e m , napisanej przez Kylea Onstotta, który, k r y t y k u ­ jąc o k r u c i e ń s t w o wobec n i e w o l n i k ó w , stworzył b o h a t e r ó w w a l c z ą c y c h na ś m i e r ć i ż y c i e . Rzecz nieprawdziwa, ale prawdopodobna, n i e o d l e g ł a od r z e c z y w i s t o ś c i , bo walki n i e w o l n i k ó w nie były zjawiskiem rzadkim, po prostu nie m i a ł y się z zasady k o ń c z y ć ś m i e r c i ą . John D . Foster na ł a m a c h portalu „ R a c i s m Review" stwierdził, opierając się na najnowszej historiografii, że przed w o j n ą secesyjną w p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjednoczonych n o r m ą były zdarzenia znacznie brutalniejsze od tych, które przedstawia Taran­ t i n o . Dlatego wielu o d b i o r c ó w uwierzyło wizji reżysera - mandingo m o g ł o b y z powodzeniem u z u p e ł n i ć ten system k u l t u r o w y . 33 34 35 Narracja o hańbie W I I połowie X X wieku n o w o ż y t n e niewol­ nictwo umieszczano w ramach opowieści o h a ń ­ bie n a r o d ó w europejskich. W e d ł u g niej historia Zachodu prowadzi od podboju zamorskich tery­ toriów, poprzez wyzysk rdzennej l u d n o ś c i , aż do powstania s y s t e m ó w totalitarnych na Starym Kontynencie. Z a k o ń c z e n i e m tej metanarracji jest Holokaust, do którego niejednokrotnie p o r ó w nywa.no Maafa - takim terminem, tłumaczo¬ nym ze suahili jako Wielka Katastrofa, posłużyła się Marimba A n i w odniesieniu do przeszłości A f r o a m e r y k a n ó w . Tarantino podziela p o g l ą d y 36 3 3 34 32 30 31 32 Zob. / lottami (Wrestlers), http://ww.museoomero. it/main?p = collezione_sculturagreca_ilottatori&idLang=4, 13.05.2013. Zob. Ch. Miller, Submission Fighting and the Rules of Anaent Greek WrestUng, http://judoinfo.com/new/resources/downloads/doc download/157-submissionfighting-and-the-rules-"of-ancient-greek-wrestling, 13 05.2013. K. Onstott, Mandingo, Fawcett Crest, Richmond 1957. 1 (13) PD13 BARBARZYŃCA 35 3 6 Zob. D . Denby, op. cif, A. Harris, Was there really "Mandtngo Ftghting", like tn "Django Unchainedi http://www.slfte.cfm/blogs/browbeat/2012/12/24/ django unchained mandingo fighting were any slayeLeally.forcedlto.fightitml 22.0^20137 Zob. J.D. Foster, Overboardwith "Rationality": "Djan­ go Unchained" and "Mandingo Fighting", „Racism Review" 29.03.2013, http://wVw.rfcismreview.com/ blog/2013/03/29/overboard-with-rationality-djangounchained-and-mandingo-fighting/, 13.05.2013. Zob. M . Evry, "Django" Unexplained: Was Mandingo Fi­ ghting a Real ThL http://www.nextmovie.com/blog/ is-maidingo-fighting-a-real-thing/, 13.05.2013; H.L. Gates jr., Did Does Really Eat Slaves, Like in "Djan­ go"?, http://www.theroot.com/views did-dogs-reallyeat-slaves-django, 13.05.2013; A. Harris, op. dt. Zob. M . Ani, Let The Circle Be Unbroken: TheImplications ofAfrican Spirituality in the Diaspora, Nkonimfo Publications, New York 1988. �Łukasz 90 antropolożki, czemu dawał wyraz w wywiadach prasowych i telewizyjnych - wydaje się zatem, że nie ma zasadniczej różnicy między intencją autora Django a cytowanym powyżej stanowiskiem Spi­ k e ^ Lee . Eksponowane w filmie techniki pod­ porządkowania ludności odmiennej etnicznie kajdany, więzy, łańcuchy, maski, obroże - tworzą katalog wzbudzający zdumienie ze względu na cel, któremu posłużyły intelekt i rozwój kultury materialnej - o analogicznych reakcjach mówi się w kontekście Zagłady . Zwraca też podo­ bieństwo fragmentu przedstawiającego targ ludzi przeznaczonych do przymusowej pracy gdzie dokonuje się selekcji w oparciu o warunki fizyczne, do analogicznych praktyk z obozów koncentra¬ cyjnych. leszcze jedną paralelę można dostrzec kiedy tytułowy bohater tłumaczy Schultzowi' że najgroźniejszymi nadzorcami niewolników są ci którzy rekrutują sie spośród nich samych — w'ten sam snosób oceniano więźniów nełniacvch w obozach koncentracvinvch fnnkcie k a n o Orzvwiśrie nostawienie miedzv dziełami amen/ kańsldrb Afrvkanówi e n r o n e i s L h 7vdówznakn 37 Łoziński Reżyser, k t ó r y w y r ó w n y w a n i e r a c h u n k ó w uczynił osią Kill Bill (2003 i 2004), nie zastanawia się jednak, jak to m o ż l i w e , że człowiek jest zdolny u c z y n i ć o k r u c i e ń s t w o wobec grupy odmiennej etnicznie u s a n k c j o n o w a n ą prawnie normalno­ ścią. Interesuje go raczej, czemu tak wiele ofiar nie przeciwstawiło się tak niewielu oprawcom. Pan Candie podczas przyjęcia pokazuje Django i Schultzowi czaszkę starego Bena, niewolnika, k t ó r y przez p i ę ć d z i e s i ą t lat codziennie g o l i ł swojego właściciela brzytwą. Gospodarz zadaje g o ś c i o m pytanie, dlaczego obdarzony zaufaniem sługa, co dzień o b s e r w u j ą c y krzywdy, jakie spo­ t y k a ł y innych A f r o a m e r y k a n ó w , nie poderżnął p r z e ś l a d o w c y g a r d ł a . O d p o w i e d ź przedstawia frenologia - pseudonauka, k t ó r a jeszcze w X I X wieku bywała UZn3.W3.flcl Z3. p o d s t a w ę do klasy­ fikacji l u d n o ś c i odmiennej jako z w i e r z ą t . Po o d p i ł o w a n i u tylnej części czaszki gdzie w e d ł u g pana Candie z n a j d u j ą się partie m ó z g u związane z uległością, m o ż n a rzekomo z a u w a ż y ć na kości t rzv r o w k i ! jak twierdzi gospodarz, podobne wyszczerbienia u l u d n o ś c i o korzeniach europei równości pyto Dy nieuprawnione, tarantino tego skich znaiduia sie w pobliżu płatu czołowego co me czyni, sugeruje raczej, ze dwudziestowieczny warunkuje iei w y j ą t k o w a k r e a t y w n o ś ć Stawiana kryzys kuitury Zachodu ma swoją prehistorię. przez pana Cand ie teze u s a n k c j o n o w a ł iuż ustroi snołecznv teraz n a l e ż v w v k a z a ć biologiczna róż Zob. B. Nsenduluka, ąuentin Tarantino "Django" nire miedzv „ n r z v w i l e i o w a n v m i a niewolnikami Inteniew: Director Gets Upset Over "Violence", „The Christian Post" 11.01.2013, http://www.chns ianpost.com/news/quentin-tarantinodjango-interviewm naLralną °Zna bp° director-gets-upset-over-violence-link-video-88107/, 13.05.2013; Tarantino on "Django", Violence and Catharsis http'//wwwnprorg/2012/12/28/168193823/ Plantator wydaje się w i e r z y ć w nieunikniony tarantino on-django-fiolence-and-catharsis, t r y u m f cywilizacji Starego Ś w i a t a . J e d n a k ż e jedy­ 13 05 2013- Tarantino vewleicht US-Sklaverei mit Ho­ locaust Die Wek" 9 01 2013 http-//wwwwelt de/ nym prawdziwym Europejczykiem w t y m filmie kuZr/Hno/articlen jest Schultz, nieprzeciętnie inteligentny Niemiec, 38 40 39 3 7 3 8 3 9 Zob. T.W Adorno, M . Horkheimer, Dialektyka oświe­ cenia. Fragmenty filozoficzne, tłum. M . Łukaszewicz, IFiS PAN Warszawa 1994, s. 189-230; Z. Bauman, Nowoczesności Zagląda, tłum. T. Kunz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009, s. 34-58. Zob. G. Knopp, Holocaust, tłum. B. Ostrowska, Świat Książki, Warszawa 2011, s. 172. 4 0 Zob. J.-J. Courtine, C. Haroche, Historia twarzy. Wyrażanie i ukrywanie emocji od XVI do początku XIX wieku, tłum T. Swoboda, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2007, s. 77; W. Osiatyński, Korzenie „Korzeni", op.it., s. 188-197; A. Wieczorkiewicz, Monstruarium, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2009! . 184-194. s BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 91 którego sposób w y s ł a w i a n i a się zawstydza inter­ l o k u t o r ó w , na ogół m ó w i ą c y c h bardzo u b o g ą angielszczyzną . To skomplikowana postać. Jej przebiegłość, brawura i cynizm n a w i ą z u j ą do cha­ rakterystycznych dla spaghetti westernu łowców głów, takich jak Bezimienny (Clint Eastwood) z Trylogii Dolarowej. Konwencjonalne cechy zostały jednak w kreacji Waltza skontrastowane z elementami stereotypu niemieckiego miesz­ czanina, k t ó r y dba o schludny w y g l ą d , zacho­ wuje wszelkie formy grzecznościowe, przestrzega przepisów pra.wa. Jeden z k r y t y k ó w z a u w a ż a , że Schultz został przedstawiony w sposób niewiary­ g o d n y - w rzeczy samej niełatwo dociec, w jakim celu ś w i e t n i e w y k s z t a ł c o n y dentysta w y j e c h a ł do S t a n ó w Zjednoczonych, ani t y m bardziej czemu został łowcą g ł ó w 41 nia, n a z w a ł a dziewczynę B r o o m h i l d ą . Opowia­ dając jeden z w a r i a n t ó w m i t u o córce Odyna, za nieposłuszeństwo umieszczonej na szczycie góry, z p i e r ś c i e n i e m ognia w o k ó ł i smokiem u pod­ nóża, zaczyna postrzegać swojego towarzysza jako Zygfryda. Ta właśnie m y ś l prowadzi do emocjo­ nalnego z a a n g a ż o w a n i a się w próbę uwolnienia B r o o m h i l d y . Postawa Schultza nie ma w sobie wiele z paternalizmu, świadczy raczej o innej cesze - dwuznacznie w a r t o ś c i o w a n y m przez pisarzy okresu burzy i na.poru egotyzmie . M o ż n a przy¬ puszczać, że zaplanowana przez niego wyprawa na. p l a n t a c j ę p a.na. Candie ma. b y ć r e k o m p e n s a t ą za nieznane widzowi rozczarowania i zaspokaja¬ j ą c y m a m b i c j ę wyzwaniem. K t ó r e m u łowca głów nie potrafi sprostać. 44 45 46 42 Pomocny może się okazać kontekst roman­ tyzmu europejskiego - Tarantino n a w i ą z u j e do tej tradycji w sposób znacznie w y r a ź n i e j s z y n i ż autorzy wielu innych westernów, bo poprzez czy­ nione wprost o d w o ł a n i a do Richarda Wagnera, Aleksandra Dumasa, Ludwiga van Beethovena. Warto zwrócić u w a g ę , że Schultz powiela ele­ menty konwencji u k s z t a ł t o w a n e j m i ę d z y i n n y m i przez George'a Byrona, k t ó r y s p o p u l a r y z o w a ł wzorzec tajemniczego buntownika, „ j e d n o s t k i o n i e p r z e c i ę t n e j i n d y w i d u a l n o ś c i , ale za.ra.zem nieszczęśliwej, skłóconej z otoczeniem i samot­ nie w a l c z ą c e j o prawda, dla i n n y c h " . Bohater posiada też cechy werteryczne jak postrzeganie rzeczywistości przez pryzmat m a r z e ń i poezji" - w i d a ć to n a j w y r a ź n i e j gdy dowiaduje sie że właścicielka ż o n y Django Niemka z pochodze43 Emancypacja M o ż e z d u m i e w a ć , że Schultz, k t ó r y wcześniej uczył Django wcielania się w role - czyli w t y m wypadku oszustwa - i p r z e k o n y w a ł , że reguły moralne należy niekiedy zawieszać dla osiągnięcia w y ż s z y c h celów, nie akceptuje niepełnego zwycię­ stwa. Zachowanie łowcy n a g r ó d przypomina roz­ terkę Oskara Schindlera p r z e d s t a w i o n ą w filmie Stevena Spielberga . Niemiecki fabrykant, po przewiezieniu swoich p r a c o w n i k ó w z Polski do Czechosłowacji, zastanawia się, i l u w i ę c e j Ż y d ó w m ó g ł b y u r a t o w a ć , gdyby nie t r w o n i ł fortuny na rozrywki. Schultzowi z kolei nie daje spokoju mysi o za.?ryzionym przez psy zawodniku TH Cl Tl" dingo, n o s z ą c y m i m i ę D ' A r t a g n a n , k t ó r y próbo¬ w a ł uciec z plantacji p a.na. Candie. Kiedy w pałacu latyfundysty krzyczy do harfiarki- Czy m o g ł a b y pani przestać grać Beethovena?r,"symbolicznie 47 4 4 41 D . Denby, op. cit.; R French, op. cit. Zob. ibid. 4 5 4 2 T. Kostkiewiczowa, Bajronizm, [w:] J. Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Ossolineum, Wrocław 2008, s. 54. 46 4 3 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA 47 Eadem, Werteryzm, [w:] J. Sławiński (red.), op. cit, s. 611. R French, op. cit. M. Czarnecka, Historia literatury niemieckiej. Zarys, Ossolineum, Wrocław 2011, s. 99-103, 103-105. Lista Schindlera, reż. S. Spielberg, Polska, USA 1993. �Łukasz 92 Łoziński oddziela k u l t u r ę europejską, w k t ó r e j jest zako­ został jednak zbudowany przez E u r o p e j c z y k ó w rzeniony, od jej zdegenerowanych form. Zakrawa i ich p o t o m k ó w , a ćwierć wieku dzielące czas akcji na paradoks, że w domu posiadacza n i e w o l n i k ó w od daty wprowadzenia abolicji w Zjednoczo­ gra się kompozycje artysty jawnie p o p i e r a j ą c e g o nym Królestwie to wobec historii kolonializmu demokratyczne ideały Rewolucji Francuskiej . niewiele. Niewykluczone, że Schultz zdaje sobie 48 sprawę z klęski śródziemnomorskiej cywiliza­ Stanów cji. Wykonywane przez Waltza gesty - sprawia­ Zjednoczonych, gdzie gospodarka opiera się w ó w ­ jące w r a ż e n i e niekontrolowanych - oraz skulona czas na wyzysku l u d n o ś c i o a f r y k a ń s k i m pocho­ postawa tworzą sygnał p r z y g n ę b i e n i a i desperacji. dzeniu, historia abolicjonizmu w Europie może P o n i e w a ż Schultz jest c z ł o w i e k i e m wychowa¬ Z perspektywy p o ł u d n i o w e j części ś w i a d c z y ć o znacznie w y ż s z y m stopniu demokra­ nym na. literaturze romantycznej, określenie jego tyzacji na Starym Kontynencie n i ż w p a ń s t w i e stanu t e r m i n e m Weltschmerz — oznaczającym uznawanym za w z o r c o w ą r e p u b l i k ę nowoczesno­ poczucie ści. Rzeczywiście we Francji czy Wielkiej Brytanii wydaje się bezzasadne . Trudno w inny sposób trwale zakazano niewolnictwa znacznie w c z e ś n i e j n i ż w o d w o ł a n i u do bólu istnienia t ł u m a c z y ć , n i ż w Stanach Zjednoczonych, ta druga zresztą dlaczego j u ż po wykupieniu Broomhildy Schultz o d 1839 r. p r o w a d z i ł a stosunkowo o d w a ż n e strzela panu Candie w serce, a n a s t ę p n i e czeka na d z i a ł a n i a na arenie m i ę d z y n a r o d o w e j , ś m i e r ć z rak ochrony bogacza niwecząc wielo mające ograniczać handel ż y w y m towarem . Nowy Świat 49 bezcelowości życia i zła świata" - nie 50 m i e s i ę c z n y trud s w o i L towarzysza Na^ły zwrot akdi nozostaie 48 49 Warto wspomnieć zwłaszcza o popularnej anegdo­ cie, według której Ludwig van Beethoven zamierzał zadedykować Napoleonowi Bonapartemu /// Symfo­ nię B-dur, aby wyrazić uznanie dla zasług pierwszego konsula. Kiedy jednak ten koronował się na cesarza, kompozytor miał wydrzeć kartę tytułową rękopisu. Zob. C.T. George, The Ewka Riddle: Did Napole­ on Remain Beethoven's "Heroi", http://www.napoleon-series.org/ins/scholarship98/c_eroica.html#l, 4.03.2013. Państwo francuskie po raz pierwszy zakazało niewol­ nictwa w 1794 r., jednak w 1802 r. Napoleon Bo­ naparte anulował to prawo. Powtórnie - już na stale - abolicję ogłoszono w 1848 r. Z kolei Brytyjczycy w 1807 r. zakazali handlu niewolnikami. Całkowitą abolicję ustalił akt prawny z 1833 r., następnie, m.in. w wyniku nacisków ze strony założonej w 1839 r org^izacji Bntish and Forln Anti-Łery Society podpisywano liczne porozumienia z państwami Europy i obu Ameryk mające na celu delegalizację kupna i sprzeda^ludzi Natomiast w S t S Z,ed hla ProldaniSSSiT z£f^XSTT Lincolna 1862 Zob B Bader Mant Work' Th]^an^^a^lhteZtZ ofMti Slaver, MovenJZsinthe ItohlZTaluNinetZh S/ SL^:; ^w t t 7 JA *rv n uwidacznia Jednak różnice miedzv zroznaczon™ Furoneiczvkiem a zdeterminowanvm L t o w a ć żone i ILL sie bieAfroamerykanienem. W ostatecznym rachunku ś m i e r ć Niemca, k t ó r y w jakiejś mierze t r a k t o w a ł Django jak syna, okazuje się w a ż n y m elementem procesu emancy­ pacji byłego niewolnika - jak twierdzi recenzent „ G u a r d i a n a " , „jego dusza nigdy nie zostanie roz­ kuta, d o p ó k i [samodzielnie] nie uwolni swojej ukochanej i nie wykona straszliwej zemsty na jej p r z e ś l a d o w c y " . Najpierw jednak Schultz pozba­ 51 wia Django swojej opieki. international-social-movements/birgitta-bader-zaarabolitionism-in-the-atlantic-world-the-organizationand-interaction-of-anti-slavery-movęmęnts-in-thęęightęęnth-and-ninętęęnth-cęnturies, 4.03.2013. 1 Zob. T. Kostkiewiczowa, Weltschmerz, [w:] J. Sławiń- ( - ) , °P- -> " ^"Htssoulwmnę.rbęunchatnedunttlhęsętshtsWę s k i red clt BSaw^; r s r n 6 0 8 b l 6 0 9 e r e v e n g e BARBARZYŃCA o n h e r o p p r e s s o r -" 1 (19) P019 E �Nowy epos 93 G ł ó w n y bohater usamodzielnia s i ę stosun­ kowo szybko - w i d a ć to zwłaszcza wtedy, gdy w dostosowany do o k o l i c z n o ś c i sposób prze­ twarza fortele nauczyciela. N i e chodzi jednak wyłącznie o ćwiczenie się w przebiegłości - roz­ w ó j Django, stopniowe przejmowanie inicjatywy przez niego, odbywa się j e d n o c z e ś n i e z n a u k ą savoir-vivre'u, czytania i liczenia. Tarantino wykorzystuje tę okazję, by znowu o d n i e ś ć s i ę do k u l t u r y S t a n ó w Zjednoczonych, dla k t ó ­ rej w a ż n ą i n s t y t u c j ą są przeprowadzane w ś r ó d dzieci w wieku szkolnym zawody w literowaniu . G ł ó w n y bohater także bierze udział w konkursie - dwukrotnie t ł u m a c z y swoim r o z m ó w c o m jak się pisze jego i m i ę powtarzając: „ D jest nieme" Zjadliwa ironia reżysera i scenarzysty nie wydaje się błaha ani n i e w i n n a - należy ja w p i s a ć w nurt protestów przeciw upokarzaniu A f r o a m e r y k a n ó w poprzez zhierarchizowany system k s z t a ł c e n i a u t r w a l a j ą c y stratyfikacje społeczna. Testy I O od dekad wvkazuia znaczna różnice miedzv nimi znaczenie podejmowanych działań, aranżuje je w wyrafinowany sposób, d e m o n s t r u j ą c w y s o k ą s a m o ś w i a d o m o ś ć . Rosnące u m i e j ę t n o ś c i w i d a ć bardzo w y r a ź n i e , kiedy, przebrany w j e d w a b n ą k a m i z e l k ę pana Candie, wychodzi z c i e m n o ś c i , aby po długiej tyradzie w y m i e r z y ć sprawiedli­ w o ś ć n i e d o s z ł y m oprawcom. R ó w n i e istotnym elementem kunsztu teatralnego jest zdolność do stworzenia spójnej opowieści - to właśnie dzięki p r z e k o n u j ą c e j narracji udaje s i ę Django zbiec z transportu do owianej złą sławą kopalni. 52 osobami o europejsKicn e nroneiskirh Korzemacn, korzeniach co ca bvwa a osouami uywa wvkor7vsfvwane iako uzasadnienie rasistowskich Z k I^TJ 7 m r ' n" A b r 7 m *n r przeKonan .tymczasem równie aoprze m o ż n a wyniki Dadan rozumieć jakodowocl niepowoazenia szkolnictwa S t a n ó w Zjednoczonych . Co w a ż n e dla konstruowanej w filmie wizji człowieka, Tarantino przedstawia rozwój Django w sposób w y j ą t k o w o szeroki, przekraczając k o n ­ w e n c j ę kina akcji - w p o c z ą t k o w y c h scenach Afroamerykanin jest niezupełnie ś w i a d o m y wła­ snej siły, m ó w i niewiele, ze słabą dykcją, zaawan­ sowane słownictwo Schultza nie jest dla niego z r o z u m i a ł e . Z czasem nabiera kompetencji retora i reżysera, k t ó r y unaocznia symboliczne 55 52 53 54 55 Najważniejszym konkursem jest Scripps National SpelUngBee. Talent mówcy, n a ś l a d o w c y czy inscenizatora, podobnie jak u m i e j ę t n o ś ć rozumienia c i ą g ó w przyczynowo-skutkowych służą n a d r z ę d n e m u celowi: komunikowaniu sensu w ł a s n y c h c z y n ó w obserwatorom, czyli zdobyciu władzy. Zabicie Stephena (Samuel L . Jackson), lokaja pana Can­ die, przestaje b y ć zbrodnią, p o n i e w a ż g ł ó w n y bohater potrafi s f o r m u ł o w a ć oskarżycielską prze­ m o w ę . Dążenie do legitymizacji c z y n ó w to pod­ stawa p o l i t y k i - w teorii Michela Foucaulta rywalizację wygrywa ten, kto potrafi z a w ł a d n ą ć dyskursem . W a ż n y m kontekstem wydaje s i ę także filozofia Paula Ricoeura, w e d ł u g k t ó r e j narracja n a l e ż y do najbardziej podstawowych metod z a r ó w n o rozumienia świata, jak konstru¬ owania własnej t o ż s a m o ś c i . Jeżeli tekst m o ż n a n a z w a ć projekcja n o we Q o uniwersum różneeo od tego w k t ó r y m p r z y w y k l i ś m y żyć" to nie u m i e j ę t n o ś ć stworzenia opowieści oznacza nie m o ż n o ś ć k s z t a ł t o w a n i a rzeczywistości p o n i e w a ż czvn zostaie zawsze z a n o ś r e d n i c z o n v ńrzez svm hole" * W n ó d o b n v snosób na te kwestie zanatrv wała sie Hannah Arendt niszar żvrie bez L w v 56 57 5 •dz- ł n 56 Zob. W. Osiatyński, op. cit., s. 192. Zob. A. R. Jensen, Bios in Mental Testing, Free Press, New York 1980. Zob. Ph. French, op. cit. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 5 7 58 ( )j td ł n m rł dl ' " 7 M . Foucault, Porządek dyskursu. Wykład inauguracyjny wygłoszony w College de France 2 grudnia 1970, tłum. M Kozłowski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002. P. Ricoeur, Życie w poszukiwaniu opowieści, tłum. E. Wolicka, „Logos i Ethos" 2 1993, s 225-236. Ibid., s. 230, 232. �Łukasz 94 przestaje b y ć ż y c i e m ludzkim, p o n i e w a ż nie jest j u ż przeżywane wśród l u d z i " . Zebrawszy wszyst­ kie te w ą t k i , wypada stwierdzić, że Django, dzięki pomocy Schultza, nie tylko d o k o n a ł zemsty, ale przede wszystkim s t w o r z y ł w ł a s n ą t o ż s a m o ś ć , jako p e ł n o p r a w n e g o uczestnika kultury Zachodu, by ostatecznie p o t w i e r d z i ć ją w walce. 59 Zakończenie Film Tarantino, jeśli o d c z y t y w a ć go w ode­ rwaniu od kontekstu współczesnego, jako uniwer­ salną narrację o zniewoleniu i zemście, zapewne nie wyda się w y j ą t k o w y . N a tle historii kina zmiana polega na statusie, jaki zdobywa Afroamerykanin w obrębie utworu o charakterze nieod­ l e g ł y m od eposu - schemat fabularny n a w i ą z u j e przecież do jednej z nordyckich sag. Kontrasto­ wanie f r a g m e n t ó w realistycznych z groteskowymi nie musi przeszkadzać widzowi w uznaniu Django za herosa, czyli wzór postaw i obiekt p o ż ą d a n i a . Strategia łączenia pozornie niezgodnych jakości estetycznych zwłaszcza wzniosłości z komizmem należy do tradycji eposu, i g a t u n k ó w pokrewnych Z b l i ż o n e rozwiązania stosowali zarówno autorzy powieści fantasy — dość w y m i e n i ć 1 R R Tolkiena - jak pieśniarze odpowiedzialni za przekazanie eooce Disma Odysei N a l e ż y iednak o a m i e t a ć że oodstawowa definicja eoosu obeimuie rozbudo wane utworv ( ) ukazuiace dzieie iLendanwch lub msiorycziiycii hktorwznwh bohaterów L e o n e na tło wvdarzeń n r 7 e ł o m o w v r h dla danei snołerznośri narodowe,^ T T Z / W * ™ tekst w obrębie ł h V b rl kr r 7 r J n n d hn 7 n a grępoKrcn struKtur zorganizowany w poaopny sposób jaj, cnoepy tesn omteiungact, prowaazr do interesujących wniosków. Po pierwsze u t w ó r Tarantino m o ż n a w tym k o n t e k ś c i e u z n a ć za p r ó b ę ograniczenia rangi 59 60 H . Arendt, Kondycja ludzka, tłum. A. Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2000, s. 194-195. J. Sławiński, Epos, [w:] J. Sławiński (red.), op. cit., s. 138. Łoziński wojny secesyjnej jako wydarzenia p r z e ł o m o w e g o , na rzecz okresu, k t ó r y bezpośrednio ją poprzedza. O p o w i e ś ć o herosie, zgodnie z tradycyjnymi kon­ wencjami odbioru, nobilituje bowiem moment historyczny s t a n o w i ą c y jej tło. Poprzez w y b ó r czasu akcji zasugerowano widzowi przyjęcie per­ spektywy A f r o a m e r y k a n ó w , nie l u d n o ś c i o korze­ niach europejskich, w c i ą ż pozostającej w centrum zainteresowania twórców kina. Jak podkreśla Ber­ lin, na przedwojennym p o ł u d n i u S t a n ó w Zjedno­ czonych nie przyznawano stopniowo coraz w i ę k ­ szych s w o b ó d niewolnikom, przeciwnie, okres prosperity plantacji trzciny cukrowej i b a w e ł n y w połowie X I X wieku był apogeum wyzysku może w i ę c , ze w z g l ę d u na t r a u m ę , u c h o d z i ć za. kluczowy .. Tarantino kładzie nacisk na cierpie­ nie l u d n o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n e j nie na drama tyczne wydarzenia woienne w k t ó r y c h Afroame rykanie wzięli niewielki udział. 61 N a l e ż y też w z i ą ć pod u w a g ę tradycję kształ­ towania instytucji narodowych za p o m o c ą eposu poprzez utrwalanie „ w y z n a w a n y c h zbiorowo war­ tości" oraz „ p a m i ę c i o d o n i o s ł y c h postaciach i zdarzeniach" . A u t o r filmu, n a w i ą z u j ą c do starożytnego gatunku, manifestuje przekonanie, że istotnym s k ł a d n i k i e m tożsamości a m e r y k a ń ­ skiej jest w o l n o ś ć , oparta na przyznaniu praw obywatelskich wszystkim grupom etnicznym, wielkie narracje nie m o g ą w i ę c zostać zdominowa.ne przez w s p ó l n o t ę k o l o n i z a t o r ó w . Nawet, jeśli przyczyna, wojny 0r2a.nizuja.cej pa.mieć spo¬ łeczną S t a n ó w Zjednoczonych był stosunek do niewolnictwa. 62 63 Po trzecie i najważniejsze Tarantino u c z y n i ł herosem Afroamerykanina. Radykalna zmiana w stosunku do historii filmu polega na z ł a m a n i u 61 Zob. I . Berlin, op. cit, s. 168-170, 188. 62 J. Sławiński, ibid. 63 Zob. H . Kubiak, Rodowód narodu amerykańskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 27. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 95 konwencji w y w o d z ą c e j się jeszcze z klasycznych poetyk normatywnych. W e d ł u g zaleceń formu­ ł o w a n y c h m i ę d z y i n n y m i przez Horacego styl wzniosły zarezerwowany był dla utworów, k t ó ­ rych główni bohaterowie to ludzie „wysoko uro­ dzeni" . O trwałości p r z y w i ą z a n i a do tej zasady, r ó w n i e ż w Stanach Zjednoczonych I p o ł o w y X I X wieku, ś w i a d c z y m i ę d z y i n n y m i pisarstwo Jamesa F. Coopera . Wprawdzie konwencja współcze­ snego westernu nie stawia w y m o g ó w co do klaso­ wej przynależności postaci, w n i o s k u j ą c jednak po obsadzie najpopularniejszych obrazów gatunku, w c i ą ż dominuje przeświadczenie, że główną rolę powinien zagrać Angloamerykanin . 64 65 66 Z n a c z ą c y m w y j ą t k i e m są Płonące siodła (1974), głośna parodia filmów o D z i k i m Zacho­ dzie w y r e ż y s e r o w a n a przez Mela Brooksa - Cleavon Little, aktor o a f r y k a ń s k i c h korzeniach, w y s t ę p u j e w niej jako szeryf . Nieprzystawalność tej postaci do utrwalonego w westernach wizerunku stróża prawa stanowi o komizmie wielu scen. Django natomiast powiela klasyczny wzorzec bohatera - jest przebiegły, stanowczy, uparty i o d w a ż n y - m o ż n a z n i m p o r ó w n a ć chyba tylko k r e a c j ę Sidneya Poitiera z filmu Czarny kowboj (1972) . Zasadnicza różnica uwidacznia się jednak w z a k o ń c z e n i a c h obu obrazów O ile Afroamerykanów Czarnego kowboja w krytycz¬ nym momencie ratują rdzenni m i e s z k a ń c y pre rii o tvle Django w ostatniej partii filmu polega wyłącznie na sobie. 67 68 N a l e ż y też zwrócić u w a g ę na a t r a k c y j n o ś ć sek­ sualną herosa, należącą do tradycji eposu, co naj­ mniej od czasu Giłgamesza - prolog sumeryjskiej opowieści zawiera p o c h w a ł ę t y t u ł o w e g o bohatera z informacjami o jego sile, urodzie, a nawet roz­ miarach c z ł o n k a . Podkreśleniu m ę s t w a Django służą chwyty dobrze znane widzom kina akcji - monumentalizacja osiągnięta za p o m o c ą ujęć z dołu, sekwencje strzelaniny w zwolnionym tem­ pie, umieszczanie postaci na tle p ł o m i e n i i dymu. Istotniejsze są jednak sceny służące reprezenta­ cji d o ś w i a d c z e n i a przemocy. Kiedy s k r ę p o w a n y sznurami Django, całkowicie nagi, wisi głową W dół, a praca kamery eksponuje jego muskularne ciało, bez w ą t p i e n i a dla części o g l ą d a j ą c y c h staje sie ono przedmiotem p o ż ą d a n i a . Erotyczny pod­ tekst wzmacnia r ó w n i e ż witalistyczne znaczenie sceny w której Django oblewa sobie twarz w o d ą a potem galopuje na oklep. 69 W e d ł u g Murraya Smitha znaczna część odbior­ c ó w u t o ż s a m i a s i ę z bohaterem p o s i a d a j ą c y m atrakcyjne cechy . B y ć może autor scenariusza, p o d e j m u j ą c dwie zasadnicze decyzje - o zabi­ ciu Schultza i u k s z t a ł t o w a n i u postaci kobiecych jako niemal całkowicie biernych - stara się uła­ twić widzowi identyfikację z Django. Piotr Mar­ kiewicz, doktor filozofii i psycholog kliniczny, traktuje e m p a t i ę filmową jako „ p r o g r a m symula­ cyjny p o l e g a j ą c y na funkcjonalnym treningu per¬ spektyw kognitywnych i behawioralnych", k t ó r y pomaga kształcić skuteczne reakcje w k o n t e k ś c i e zdarzeń rzeczywistych , jeśli przyjmuje sie takie założenie, m o ż n a u z n a ć Django za istotną lek­ cję dla społeczności pochodzenia europejskiego w krajach postkolonialnych W e d ł u g Murraya Smitha nawet widzowie n i e s k ł o n n i do sympaty¬ zowania z g ł ó w n y m bohaterem mmoga e g o PP o d ś w i a d o ­ 70 71 6 9 64 A. Okopień-Sławińska, Teoria trzech stylów, Sławiński (red.), op.cit.,*. 580. [w:] J. Zob. R.V. Hine, J.M. Faragher, op. cit., s. 293. 7 0 66 Zob. P. French, op. cit. 71 67 Płonące siodła, reż. M . Brooks, USA 1974. 65 68 Czarny kowboj, rei. S. Poitier, USA 1972. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA „Członek jego, powiadają, mierzy trzy łokcie". Giłgamesz. Epos starożytnego Dwurzecza, tłum. R. Stiller, PIW, Warszawa 1980, s. 39. Zob. M . Smith, op. cit., s. 230, 233. P. Markiewicz, Empatia w kognitywnej teorii filmu, [w:] H . Kardela, Z Muszyński, M . Rajewski (red.), Empatia, obrazowanie i kontekst jako kategorie kognitywiftyczne, Lublin 2012, s. 146. �Łukasz 96 mie d o k o n y w a ć m i m i k r y afektywnej, polegającej „na prawie « p e r c e p t u a l n y m » rejestrowaniu (...) u c z u ć drugiej osoby via wyrazy twarzy i gesty" . 72 Film Tarantino rzeczywiście wzbudza takie reakcje - Peter Bradshaw, brytyjski krytyk, dekla­ ruje, że odczuwa radość, widząc mściwą satysfak­ cję bohatera, „potrafiącego strzelać z bezwzględną d o k ł a d n o ś c i ą i w e r w ą " . N a t y m tle hipoteza o terapeutycznym znaczeniu Django dla potom­ k ó w n i e w o l n i k ó w wydaje się zasadna. W i k t o r Osiatyński - relacjonując badania psychologów społecznych - stwierdza, że liczne manifestacje agresji dokonywane przez A f r o a m e r y k a n ó w j u ż po ogłoszeniu ustaw z 1964 i 1965 r. były „koniecz­ 73 7 2 7 3 Łoziński nym stopniem na drodze do odzyskania równo­ wagi psychicznej i poczucia własnej w a r t o ś c i " . Film Tarantino również katalizuje negatywne emo­ cje i zaspokaja je, pozwalając odbiorcom uczest­ niczyć w zniszczeniu posiadłości plantatora, co jednocześnie jest bardziej widowiskowe i mniej niebezpieczne n i ż miejskie zamieszki z I I połowy X X wieku. Koniec świata p l a n t a t o r ó w następuje powoli. Jednak zmiana konwencji, jakiej dokonał Tarantino w obrębie najbardziej a m e r y k a ń s k i e g o ze wszystkich g a t u n k ó w kina, może m i e ć znaczący w p ł y w na społeczeństwo. T y m bardziej, że nawet krytycy o korzeniach europejskich doznają pluga­ wej przyjemności", śledząc poczynania Django . 74 75 M . Smith, op. cit., s. 235. "From any distance, on any occasion, Django can shoot with ruthless accuracy and verve, and afterwards permits himself agrin of pleasure". P. Bradshaw, op. cit. 74 7 5 W. Osiatyński, op. cit.,s. 249. D . Denby, op. cit. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 97 A new epic? Criticism of European culture and the process of hero's emancipation in Quentin TarantWs D>mgo The main aims o f this article are, firstly, reconstruction o f the world presented by Quentin Tarantino in Django Unchained (2012) and, secondly, interpretation o f the directors vision, in relation to its context. The analysis, based on the methods o f semiology and hermeneutics, allows to interpret the film not only as a protest against the social order, which was in force in the antebellum South, but also as a critiąue o f European culture, especially Romanticism and Modernism. American slavery is presented in a way that suggests, in accordance with Marimba Anis observations, similarity to the Holocaust. Further considerations, made on the basis of cognitive theory of narrative, refer to the emancipation of the main character. Reflection on the history o f cinema leads to the conclusion that Django is probably the first mainstream western with an Afro-American protagonist who independently takes revenge on those responsible for slaves' suffering. Depiction o f the main character and other traits o f the film suggest that Tarantinos work may be understood as an epic. It means the movie can be seen as an attempt to establish a new founding story, which is an alternative to The Birth oftheNation (1915). What is more, the Journal reviews of Django indicate that recipients of European descent tend to adopt the perspective o f the Other, as they sympathize with Django who inflicts suffering and death to Anglo-Saxon-Americans. Heedless o f the postmodern conrention o f Tarantinos work, such reactions demonstrate how serious can be social impact ofthe film. FOT. MICHAŁ KOPEK 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �98 BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5efb25008104e0092e9837501454cd69.pdf f646bb6c495b61d8e5c3801bf0b06525 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5688 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5288 Title A name given to the resource La frontera, czyli opowieści o" końcu świata"/ Barbarzyńca 2013 nr (1) 19 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1 (19), s.22-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Masłowska, Dagmara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text La Frontera, czyli opowieści o „końcu świata" �Dagmara Masłowska Studentka etnologii i antropologii kulturowej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Większość czasu poświęca na podróżowanie, pasjonuje się teatrem, rysunkiem oraz fotografią. D: wa sąsiadujące ze sobą stany - amery­ ( kańska California oraz meksykańska Baja California - są obszarem, gdzie o żela­ zne słupy muru granicznego rozbijają się marzenia o lepszym życiu. To przestrzeń wielokulturowa, wieloetniczna. Przestrzeń zagrożona i niestabilna, niepozwalająca na sen. W świadomości Meksykanów mieszkających w północnej części kraju, los norteńos - „ludzi północy", jak są określani w Meksyku - uchodzą­ cych za nieustępliwych i wulgarnych, granica jest największym ograniczeniem. W większości przy­ padków nie do pokonania. Są to tereny niezwykle wymagające, bowiem poddają nieustannej próbie tak siłę charakteru jak wytrzymałość fizyczną. Wszystko za sprawą pustynnego klimatu. Latem temperatury sięgają 50°C, a życie w mieście staje się nie do wytrzymania. Stąd wieczne nigdy niezaspokajalne pragnienie, które ledwie na chwilę gasi niskoprocentowe piwo Tecate. Stąd pozorne lenistwo i apatia. Stąd zniszczona słońcem skóra. Stąd zawziętość i duma, tak ważne dla talności miejscowych Można bv pokusić sie o wskazanie podobieństwa miedzy powyższymi cechami a Jeżykiem natury trzęsienia ziemi iako porywczość wulgarność ekspresywność- palące słońce-wytrwałość pulsująca enemia ńiezmo ż o n a siła- pustynia czyli stanowczość nieustępli w o ś ć b e ź k o m n r o m i s o w o ś ć Ostatnia'- i a ł o w o ś ć ziemi - zdaje się odzwierciedlać stosunkowo małą 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA produktywność tutejszej kultury nastawionej na import. Trudno rozsądzić, czy to wada, czy zaleta. Najważniejsze, że potrafili i nadal potra­ fią się przystosować do panujących warunków. Tak po prostu jest, czy raczej: tak jawi się to oku podróżnika. Obserwowane w stanie Baja California zja­ wiska kulturowe, a także działania społeczne, świadczą wręcz, że tej części Meksyku daleko do reszty kraju, że kulturowo bliżej jej do Sta­ nów Zjednoczonych. Engringado - mówią, nieco pogardliwie określając białego cudzoziemca, przybysza zza płotu. Wystarczy przespacerować się którąkolwiek z głównych ulic, by zauważyć fastfoodowe kolosy w rodzaju Burger King czy Carls Jr., które w pasie przygranicznym zastąpiły charakterystyczne dla reszty kraju budki z ręcznie robionymi lodami albo tradycyjnymi wyrobami rękodzielniczymi. Właśnie w tych niemal nie­ zauważalnych, bo oczywistych, przekształceniach krajobrazu kulturowego, potwierdza się ot war¬ tość ludzi z północy na wszelkie inicjatywy eko­ nomiczne prowadzące do modernizacji i rozwoju technologicznego. Świadomość istnienia granicy konkretyzuje przestrzeń, nadaje jej określoną formę, oddzielając „nasze" od „obcego", „innego". Problem zaczyna się, gdy granica, owo subtelne rozróżnienie funk­ cjonujące dotąd jedynie w umyśle, ujawni się �24 nagle w materialnej i dotkliwej formie ciągnącego się kilometrami, niemal w nieskończoność, wyso­ kiego, żelaznego płotu. Potrzeba wtedy redefini­ cji. To jedyna możliwa rzecz, jaką da się zrobić, niemal naturalna reakcja na nowy stan rzeczy. Jak w takim razie opisać granicę Mex-U.S.A.? Carlos, 24, Tijuana Dla mnie granica to geograficzny podział mię­ dzy narodami. Jednocześnie reprezentuje ona Dagmara Masłowska podział bogactw. Bogactw, którymi (w wypadku tej granity) Stany Zjednoczone nie maja za­ miaru dzielić się w sposób niekontrolowany co prowokuje niezadowolenie wśród społeczeństwa zarówno na wsi, jak i w miastach. Co więcej, odbija się to na stylu życia niższej klasy (ludzie migrują do Stanów Zjednoczonych, jadą szukać pracy). Myślę, żejest wielepowodów, dla których chce się monitorować przepływ ludności. Jednak granica, o której mowa, to nie tylko to. Mówi się, BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a 25 że istnieje bardzo silna kontrola Stanów Zjedno­ „koniec świata". Już nie zamykam się na strze­ czonych nad krajami Ameryki Łacińskiej. Tak żonym osiedlu ani nie jeżdżę klimatyzowanymi dopewnego stopniajest to prawĄ. camionetas. Już w tej wypowiedzi pojawia się wątek prze­ kraczania granicy - migracja do Stanów Zjed­ noczonych. Ujawinia się perspektywa, z której jest ona obserwowana. Ktoś się oddzielił murem, ktoś został po jego drugiej stronie. Trzymam się z tymi, od których się odgrodzono, pozostawiając dla nich miejsce w tej narracji. Jeszcze kilka lat temu żyłam w świecie meksykańskim. Potrzebo­ wałam wtedy przewodnika, ale nie było nikogo, kto na bieżąco tłumaczyłby mi ów niezwykły, zło­ żony a zarazem intrygujący świat. Już od pierwdnia nałożono na mnie klosz - wzniesiono wokół mnie mur sztucznych zabezpieczeń. Byłam obwarowana dokumentami i chroniona przez liczących sie w mieście bogatych ludzi którzy roztaczali przede mna wizie cudownego Meksyku należącego tak naprawdę zaledwie do kilku 'pro cent Lo mieszkańców. Bez wątpliwości byłam wtedy w Pozycii uprzywilejowanej- europejski paszport wiza amerykańska wiza meksykańska (na wjazd) i brak znajomych zaangażowanych w wojny gangów dawały niewyobrażalną prze­ wagę. A jednak la frontera kazała mi być nie­ ustannie czujną. Tłumaczę więc także sama przed sobą pewien fenomen. Miałam przecież swobodę w przemieszczaniu się pomiędzy Stanami Zjed­ noczonymi a Meksykiem, a mimo to towarzy­ szyło mi przeczucie, że nie przedostanę się na drugą stronę granicy, że nawet jeżeli spędzę tam dzień lub kilka, będzie to sztuczny świat, który prędzej czy później, z puszką coli w ręce wypluje mnie z powrotem. Określiłabym tę granicę jako Postaram się zatem zagłębić w głos większości stłoczonej w centralnej części miast przygranicz­ nych. Z ponad trzech tysięcy kilometrów wydzie­ lam odcinek niewielki od Tijuany do Mexicali. Bardziej na północ nie można, nie da się - jest żelazna bariera. Nie ma co robić. Ta cała masa gorącego powietrza tkwi pomiędzy ludźmi i czeka na powiew wiatru, który przesunie ją nieznacznie, aby mogła przykleić się do innych ciał. 1 1 I 1 Nie jest wymagane posiadanie wizy meksykańskiej w momencie przekraczania granicy amerykańsko-meksykańskiej (można kupić ja z łatwością, gdy przebywa się już na terenie Meksyku), bramka n e jest zamykana, droga wolna! Natomiast nie jest możliwe przejście do Stanów Zjednoczonych bez ważnej wizy Lerykańskiej i kontroli osobistej. FOT. DAGMARA MASŁOWSKA 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �26 Dagmara Masłowska W Mexicali można sprzedawać gumy do żucia, napoje, gazety, raczej się nie kradnie, przynajmniej nie w ciągu dnia - to przez upał. I tak siedzi się godzinami w cieniu budynków albo pod blaszanym dachem trasy do garita vieja, czyli starszego przejścia granicznego w mieście. Tam zawsze widać tłumy, czasami kolejka wykracza poza przejście podziemne i ciągnie się aż do drugiej przecznicy, zakręcając przy aptece. Siedząc pośród staruszków, bez­ domnych, deportowanych emigrantów, czeka się na okazję. Może znowu w granicę wbije się rozpędzony autobus porwany przez kogoś wyjątkowo zdesperowanego i w chaosie zdarze­ nia albo gdzieś między pociskami, uda się uciec za domy po drugiej stronie. I tak trwają latami, marząc i łudząc się. Uśpieni snem czujnym, gotowi do skoku, bo być może to już dzisiaj, może jutro. A jeśli nic się nie wydarzy, to też dobrze, bo do kieszeni wpadnie chociaż kilka pesos. Stare centrum Mexicali jest jak oaza, poza tym miejscem rzadko spotyka się kogo­ kolwiek spacerującego ulicami miasta. Pustka i upał. Lepiej pozostać blisko źródła. fiispl Tijuana es la esąuina donde rebotan lossueńos deun paisnecesitado de paz. HI i f $i. Req liVi A w i,* j 1 t • Ul ' ' i i i l i i i iuariQ g Ti • BARBARZYŃCA I" i 1 (19) PD13 I y �27 La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a FOT. DAGMARA MASŁOWSKA Aqui en la esąuina De un mundo tierra Penultima calle de Latinoamerica. La linea nos marca Desde afuera El limite entre Pueblo y piedra. 2 Tutaj w kącie Na gruncie Ziemi Przedostatnia ulica Ameryki Łacińskiej Linia wyznacza nam Z zewnątrz Granicę między Ludźmi a kamieniem. Kiedy w 2006 roku doszło do realizacji prze­ głosowanego w Kongresie projektu budowy muru wyposażonego w kamery i czujniki elektroniczne mającego oddzielać Stany Zjednoczone od Mek­ syku, życie na granicy uległo reorganizacji. Trzeba było błyskawicznie przystosować się do nowych warunków, nauczyć się funkcjonować w obli­ czu żelazno-betonowej klatki, która podzieliła świat na zbiór „moje-tutaj" oraz „twoje-tam". Przestrzeń przygraniczna stała się miejscem spo­ rów, a wszelkie działania z nią związane zaczęto postrzegać jako zagrożenie. Takie stanowcze roz­ wiązanie, odcięcie większości Meksykanów od dostępu do świata amerykańskiego, obudziło falę przemocy. Wystrzeliły pociski. sie znajdujesz, w twoim odczuciu może być twoją opiekunką lub wrogiem. Sin cicatrizar Heridas en la tierra Venas abiertas De Latinoamerica Ivan, 24, Mexicali Granica jest dla mnie barierą, która oddziela dwa identyczne światy i przekształca je w totalną nierówność, jest korupcją, strachem, pieniędzmi i, w zależności od tego, po której stronie granicy ' Ten i kolejne fragmenty pochodzą z piosenki zespołu Tijuana No! La esquina del Mundo (1994), tłumaczenie własne. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Bez zabliźniania Ran w ziemi Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej ^ > problematykę transgraniczności, opisuje pięć typów pogranicza. Autor M G o l k a �28 Dagmara Masłowska podkreśla, że jego charakter zależny jest od rodzaju granicy, jaka dzieli strony W modelowym ujęciu wyróżnione zostały: granica jako „linia okopów", granica jako „rzeka", granica jako „ściana", granica jako „parkan" oraz granica jako „ulica". O pogra­ niczu amerykańsko-meksykańskim można po­ wiedzieć, że wytworzyła się „linia okopów", gdzie podział jest najbardziej jednoznaczny, a pogranicze funkcjonuje jak „pole minowe". Na tym pograniczu strony spotykają sie jedynie jako przeciwnicy widząc siebie w nieustannym antagonizmie. Wspólne na tym pograniczu są zazwyczaj trupy (bo już nie ranni), jako że ten ro­ dzaj pogranicza jest obszarem dążności do pełnego zniszczenia stron . 5 Nie można zapomnieć o granicy, nie można od niej uciec, bo wyznacza ona niejako sposób, w jaki na co dzień funkcjonujemy. Należy unikać przygranicznych barów, o pewnych godzinach nie powinno się przebywać w okolicy muru i najlepiej nie otwierać drzwi ani okien w samochodzie na­ wet w trakcie postoju - czy wszystko to tylko ze względów bezpieczeństwa? Taki mały instruktaż zachowywania się w obliczu jrontery napędzany jest przez lęk i niepokój wynikających z rozlicznych hi­ storii ludzkich tragedii, które się zdarzyły lub mogły zdarzyć. W prowadzonych przeze mnie rozmowach ze znajomymi, czy też osobami napotkanymi w ko­ lejce al otro lado, czyli drugą stronę", trudno było pomiąć wątek konfliktu amerykańsko mek sykańskiego. Obok słowa granica" pojawiały się natychmiastkoleine- podział" koniec" niespra wiedliwość" Niewątpliwie wraz z budowa muru dyskusje o wzajemnych sposobach traktowania sie sąsiadujących ze soba państw przybrały na sile To właśnie fizyczna separacja spotęgowała wrażenie 3 M . Gołka, Pogranicza - transgraniczność- nierówności i wrogości. Meksyk w oczach własnych obywateli jawił się jako kraj pozostawiony sam so­ bie, niejako wyjęty spod prawa, gdzie fiesty mieszają się z wojnami karteli narkotykowych. A wszystko przepija się złotą teąuilą. Ahora ya estuvo Seacabalaera Puertas abiertas Esa es la mera. 38 especial Bala certera Barrasy estrellas Estdn en guewd. To wszystko już było Kończy się wiek Otwarte drzwi To cała prawda. transkulturo- ŚjjS wość, [w:] L. Gołdyka (red.), Transgraniczność w per­ spektywie socjologicznej - kontynuacje, Lubuskie To­ warzystwo Naukowe, Zielona Góra 1999, s. 14. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a „38 especial" Celna kula Pręty i gwiazdy Są w stanie wojny. Gdy zbierałam wypowiedzi Meksykanów doty­ czące ich rozumienia „granicy" i „końca świata" wracały do mnie obrazy ludzi i ich zachowania, obserwowane zza szyby klimatyzowanego samo­ chodu przemieszczającego się leniwie w stronę przejścia granicznego będącego bramą do świata, do którego wielu z nich nigdy nie będzie miało dostępu. Można było spokojnie wysiąść i przespa­ cerować po kilka tłustych tacos, a nawet poczytać gazetę w kiosku, zanim samochód przesunął się w sznurze zakurzonych maszyn. Nikt tego raczej nie robił. Za Tylko na kilka sekund otwierało się okno, wyciągało rękę z drobnymi po schłodzony napój i włączało zostawione do odsłu- 29 chania płyty CD, dopóki nie pojawiło się zielone światło oznaczające polecenie podjechania na miejsce kontroli. Pas transmisyjny dla uprzywi­ lejowanych, dla tych, którzy mogą przejechać. Meksyk albo Stany Zjednoczone. Podział mieszkańców Baja California na dwie przeciw­ stawne kategorie - tych „z papierami" i „bez papie­ rów" - ma fundamentalne znaczenie. To podział stanowczy, brutalny i w samej swej istocie nie­ sprawiedliwy. Jednak to właśnie takimi prawami rządzi się la frontera. W wypowiedziach posiada­ jących zezwolenia na legalne przekraczanie granicy uderzająca i wyczuwalna jest odpowiedzialność za tych, którzy takiego przywileju nie otrzymali. Mówiąc o „końcu świata", większość umieszczała go dokładnie tam, na styku państw. Nie miało znaczenia, że za tym końcem jeszcze coś się znajdo­ wało -widmowy nomen o men - american dreaml FOT. DAGMARA MASŁOWSKA 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �30 Ograniczenia i niemal klaustrofobiczne poczucie zamknięcia były na tyle przemoże, że dopiero po przekroczeniu granicy wracała świadomość realności świata amerykańskiego, tego, że granicę można i da się przekroczyć. Ludzie „bez papierów" (nieposiadający wizy, bez pozwolenia na pracę, niejednokrotnie bez dokumentów pozwalających na ich identyfikację prawną) nie mają wyboru. Dagmara Masłowska Aby legalnie przedostać się na drugą stronę, spę­ dzają całe dnie w kolejce do biura imigracyjnego, zrezygnowani, z naręczem kartek, czekają na swoją kolej, wypatrują chwili, gdy jakiś urzędnik wresz­ cie rozpatrzy ich sprawę. Niektórzy już dawno się poddali, nie chcąc strawić życia na staniu w kolej­ kach, oddają się zamerykanizowanym rozrywkom w mieście, udając, że płacą dolarami. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a 31 Tijuana i Mexicali zdają się znajdować na Brutalność to, oprócz przemocy, jałowość. dwóch przeciwległych, a przecież tak do siebie Mexicali jest położonym w strategicznym punk­ podobnych, biegunach „linii okopów". Intensyfi­ cie miastem przemysłowym, pozbawionym atrak­ kują jej cechy. O Tijuanie mówi się, że jest „naroż­ cji turystycznych, dla których warto byłoby je nikiem Ameryki Łacińskiej" - la esąuina de Lati­ odwiedzić. Nie ma zbyt wielu podróżników, nie noamerica. Trafiają tam wszystkie brudy, kumuluje ma wycieczek autokarowych. Miasto ożywia się się kurz, to miejsce rzadko sprzątane. Dokąd prze­ w nocy, wybudzone z letargu powodowanego rzucani są nielegalni imigranci wyłapani na terenie duchotą, gdy nie ma już słońca i młodzi chęt­ Stanów Zjednoczonych? Gdzie czekają na okazję nie wychodzą na ulicę, urządzając „domowe" ci, którzy planują nielegalnie przedostać się do - imprezy pod gołym niebem. Z głośników huczą w ich mniemaniu - lepszego świata? amerykańskie piosenki z list przebojów, a grupki znajomych - tu jedna, tam druga - tańczą nie­ Okazją do wylania żali i pretensji skierowanych strudzenie w rytm popowej muzyki Zadymione bary w starym centrum miasta tuż przy L n i c y w stronę rządu, który rozpoczął budowę muru, jest stanowią terytorium starych'i wykluczonych spotkanie się z bliskimi mieszkającymi po stronie Czasem zdarzy sie strzelanina częściej jednak amerykańskiej. Tam, gdzie nie przejdzie człowiek, przecisną się słowa. Widać więc opartych o mur ktoś przeskoczy przez mur. Nie ma deszczu, który Meksykanów rozmawiających z kimś stojącym mógłby zmyć brud oczyścić sumienie po drugiej stronie. Jeżeli w pobliżu nie ma wozu patrolującego, można nawet podać sobie dłoń albo pocałować się, wciskając usta między pręty. La fron­ tera jest przyczyną licznych dramatów rodzin mek­ sykańskich, które wyemigrowały „na drugą stronę". Ich krewni często nie otrzymali wizy pozwalającej na odwiedziny. Prowadzi to czasem nie tylko do roz­ bratu z prawem, lecz także działalności przestępczej. kradzionych pieniędzy, czy kosztowności pozy­ skanych za okupy ci najbardziej zdeterminowani lub zdesperowani opłacają fałszywe dokumenty Inni jeszcze kopia tunele by tym sposobem prze dostać się do Stanów Zjednoczonych. Tak jak w Tijuanie kolorem pamięci o tych, których zgubiło pragnienie, jest biel, w Mexicali panuje wszelka dowolność, ponieważ historie tego rodzaju trzymają się raczej pamięci tych, którzy pozostali wśród żywych. Jose, 33, Mexicali Miasto, które nazywa się Mexicali, najbardziej wysunięte na północ w Meksyku i całej Ameryce Łacińskiej... Mexicali: epicentrum brutalności. l (19) P019 BARBARZYŃCA lvan, 25, Ciudad de Mexico, Distrito Federal Dla mnie granica jest czymś, co nie powinno ist­ nieć. Świat jest dla wszystkich i nie powinno być ludzi, którzy kontrolują dostęp innych do jakiegoś terytorium. Meksyk wydaje się żyć marzeniami. Im bar­ dziej marzenie jawi się nam jako nierealne, tym częściej do niego powracamy, zupełnie jakby­ śmy chcieli dodać siły losowi. Widzę i próbuję dotknąć, ale jest to poza moim zasięgiem. Po stronie meksykańskiej zostaje ciężka materia życia. „Koniec świata" przybliżył się niebezpiecz­ nie i zamiast myśleć o rubieżach świata - kole podbiegunowym, gdzie Meksykanie je umiej­ scawiają, wystarczy wyjrzeć przez okno. Lokalne media codziennie dają świadectwo tego, że mek­ sykański koniec świata" jest do pokonania nie spada liczba nielegalnych emigrantów z Mek­ syku. Nikomu nie jest jednak zn 3.ri3. długość życia w świecie firmowanym flagą amerykańską Może więc lepiej pozostać po stronie Mex i tylko �32 obserwować to, co dzieje się za murem? Brakuje jednoznacznej odpowiedzi. La frontera postrze­ gana w kategorii „końca świata" stanowi efekt ogromnych ograniczeń, jakie można tam zaob­ serwować. Otwarcie granicy dla Meksykanów nie jest możliwe, bowiem oznaczałoby to roszczenia innych grup narodowych koczujących na terenach przygranicznych. Meksykanie nie są jedynymi, którzy wypatrują okazji do przekroczenia muru. Pozostaje walka o dobre życie i próba leczenia ran. Z bronią w dłoni, czy bez, to już kwestia indywi­ dualnego wyboru. Dagmara Masłowska Sin cicatrizar Heridas en la tierra Venas abiertas De Latinoamerica Bez zabliźniania Ran w ziemi Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej La Frontera, or a story about "the end of the world" The author of the essay explores the implications of Mexican - American border on the life of local communities, especially Mexican ones. Thoughts about the changes of the culture and social behavior caused by the raising of the border wali are based on authors personal experiences, participations, observations and conversations with the citizens of Mexicala and Tijuana. Author shows how the efforts made to cross the border are becoming the tool of social stratification and how they preserve the social ineąualities. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �1 (19) PD13 BARBARZYŃCA �BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdde5fb338ad076f8ebf2480f74b0099.pdf a95acd2c42c682e9e8f69905ca335ff4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5553 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5163 Title A name given to the resource Naukowa apokalipsa Francisa Bacona/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.2-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Matthews, Steven Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Steven Matthews NAUKOWA APOKALIPSA FRANCISA BACONA Wydarzenia z roku 1621 przyniosły w życiu Francisa Ba­ cona wielkie zmiany. W tym bowiem roku jego błyskawiczna kariera polityczna, która doprowadziła go d o urzędu lorda kanclerza, raptownie się zakończyła. Oskarżony i uznany win­ nym przyjmowania łapówek, wyrokiem sądu został usunięty ze stanowiska i zmuszony do opuszczenia królewskiego dworu i okolic Londynu. Wydarzenia te miały również głęboki wpływ na sposób, w jaki Bacon postrzegał dzieło swego życia - na program restytucji [restoration] wiedzy i nauk, który nazwał Instauratio magna. Owo „Wielkie Ustanowienie" miało stać się początkiem nowej apokaliptycznej epoki, zrządzonej przez Bo­ ską Opatrzność i zapowiedzianej w Piśmie. W epoce tej pier­ wotna władza człowieka nad przyrodą zostanie mu zwrócona dzięki odpowiedniej, naukowej metodzie. Ustanowienie to miało być również zainicjowane przez samego Francisa Ba­ cona, gdyż Bóg, jak sądził filozof, dał mu polityczną władzę, jako dodatek do jego szczególnej wnikliwości badawczej, aby doprowadził do końca to zadanie. Utrata przez Bacona wła­ dzy politycznej oznaczała, że mylił się on do pewnego stop­ nia, co do działań Boga w tym świecie. Apokaliptyczne ocze­ kiwania filozofa uległy załamaniu i musiał ponownie przemy­ śleć to, co nazywał „dziejami opatrzności". Ponieważ Bacon wciąż jest uważany za jednego z „twórców" nowożytnej me­ tody naukowej, owo załamanie w jego myśleniu, jak też spo­ sób, w jaki z niego się podźwignął, pozostawiły swój ślad na naszym dzisiejszym kulturowym wizerunku „nauki". Badacze niewiele uwagi poświęcili apokaliptycyzmowi czy millenaryzmowi Bacona, a dotąd nie powstało ani jedno się­ gające sedna krytyczne studium na temat tego aspektu jego pisarstwa. Przyczyna tego zaniedbania jest dwojaka. Po pierwsze, Bacon w świadomości kulturowej, którą odziedzi­ czyliśmy po jego oświeceniowych czytelnikach, uznawany jest za ojca chłodnej, racjonalnej metody badania przyrody, w której teologia i wiara nie odgrywają istotnej roli. Po dru­ gie, apokaliptyczne i millenarystyczne poglądy Bacona były jedyne w swoim rodzaju; był to system w znacznej mierze jego własnego pomysłu, niemający ściślejszego związku z typowymi poglądami apokaliptycznych lub millenarystycz­ nych ruchów początków europejskiej nowożytności. Stąd też, jeśli Bacon w ogóle pojawia się w pracach przekrojowych na temat apokaliptycyzmu w Anglii, to występuje w nich jako przeciwieństwo myśli apokaliptycznej. 1 2 Jak zauważył John Channing Briggs, z bliżej nieznanych powodów utarło się wśród badaczy zajmujących się Franci­ sem Baconem i jego pismami przyjmować jako niewzruszo­ ną prawdę to, iż Bacon zarysował ostrą linię podziału mię­ dzy kwestiami wiary a kwestiami nauki i że jego program zreformowania wiedzy dotyczył wyłącznie tych ostatnich. Jest zrozumiałe, że taki punkt widzenia stanowi przeszkodę dla tych, którzy dostrzegli, jak się wydaje oczywiste, apokalip­ tyczne czy millenarystyczne wątki w pismach Bacona z filo­ zofii naturalnej. Jednakże, jak zasugerował Briggs, to wspól­ ne wielu badaczom przekonanie wymaga gruntownego prze­ myślenia. Tak zdecydowanemu rozróżnieniu między wiarą a nauką sprzeciwia się Baconowska praktyka omawiania kwe­ stii naukowych pełnym wzniosłości językiem religii, jak rów­ nież jego zwyczaj, by na poparcie swojego projektu zrefor­ mowania wiedzy dostarczać d o w o d ó w w postaci tekstów z Biblii. Przekonanie, iż u Bacona mamy do czynienia z o d ­ 3 4 dzieleniem nauki o d religii, staje się tym trudniejsze d o wyja­ śnienia, jeśli weźmiemy pod uwagę, że krąg ludzi pióra, wśród których żył Bacon, składał się głównie z duchownych i teolo­ gów i że to ich porady i wsparcia szukał, kiedy pisał i publi­ kował swoje książki z filozofii naturalnej. Kwestia ta stanie się dla nas nieco jaśniejsza, jeśli zgo­ dzimy się, że badacze postoświeceniowi, którzy zakreślili pole badań nad filozofią Bacona, czytali jego dzieła wyposażeni w pochodzącą od Immanuela Kanta hermeneutyczną zasa­ dę podziału na sferę noumenalną i fenomenalną, która leży u podstaw nowożytnego poglądu o zasadniczej niewspółmierności nauki i wiary. Lektura pism Bacona z perspektywy postoświeceniowej ukazuje wiele miejsc, w których wydaje się, iż autor dokonuje takiego kantowskiego rozróżnienia. Choć anachroniczna, interpretacja ta nie jest całkowicie nie­ uzasadniona, gdyż Kant sam otwarcie przyznał się d o inte­ lektualnego długu wobec Bacona i jest prawdopodobne, że Kantowski podział na kwestie, które mogą podlegać bada­ niu naukowemu, i kwestie, które takiemu badaniu nie podle­ gają, ukształtował się w niemałym stopniu pod wpływem wła­ śnie tych passusów dzieła Bacona. 5 6 7 Podział Kanta mógł mieć swoje źródło w p o d o b n y m roz­ różnieniu, które można odnaleźć w pismach Bacona, lecz u tego ostatniego podział na religię i filozofię pojawia się jako szczególne następstwo pewnej klasycznej chrześcijańskiej idei, a mianowicie doktryny o podwójnym Boskim objawie­ niu: w księdze Natury (czyli „Księdze Stworzenia") i w księ­ dze Pisma. Co więcej, to właśnie ta rozpowszechniona chrze­ ścijańska idea d w ó c h „ksiąg Boga" nabiera szczególnego charakteru u Bacona i dostarcza apokaliptycznego kontek­ stu dla jego reformy filozofii naturalnej. Bacon odszedł o d powszechnie a k c e p t o w a n e g o chrześcijańskiego p o g l ą d u przez dodanie do niego idei, iż zrządzeniem Boskiej Opatrz­ ności nadejdzie wiek apokaliptyczny, kiedy to Księga Stwo­ rzenia stanie się zrozumiała dla tych, którzy z pobożnością poświęcą się jej studiowaniu, a ludzkie cierpienie będzie odtąd stopniowo łagodnieć aż rajskie panowanie nad przy­ rodą zostanie odzyskane. Przed rokiem 1621 było dlań bo­ wiem jasne, że świat zupełnie niedawno przestąpił próg ta­ kiej właśnie apokaliptycznej epoki. 8 Bacon zaczerpnął tę myśl głównie z lektury Księgi Danie­ la 12, 4, gdzie powiada się: multi pertransibunt et augebiłur scientia w Wulgacie lub jak on to przełożył na angielski: „many shall pass to and fro, and science shall be increased" [wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy] . Jest to ów znany cytat z Pisma św. znajdujący się na okład­ ce Instauratio Magna wydanej w 1620 r., lecz można g o o d ­ naleźć w wielu miejscach dzieł Bacona jako teologiczne wsparcie jego programu reformy filozofii naturalnej. Najwyrazistszy wyraz rozumienia tego fragmentu przez Bacona znajduje się we wczesnej, nieopublikowanej za jego życia pracy, Valerius Terminus. 9 Jest to rzecz, co do której nie umiem powiedzieć, czy potrafię ją wyrazić równie jasno, jak głęboko ją rozumiem, mianowicie, skoro cała wiedza okazuje się rośliną zasa­ dzoną przez Boga, tak też wzrastanie lub rozkwit lub też przynajmniej przetrwanie i owocowanie tejże rośliny wolą opatrzności Bożej - nie tylko wolą opatrzności powszech- Numer 10/2005 �nej, lecz w specjalnym proroctwie - zostało wyznaczone na okres jesieni tego świata. Gdyż według mojego rozu­ mienia, nie zadając gwałtu literze Pisma, teraz, po owym wydarzeniu, można bezpiecznie wyłożyć to miejsce u Da­ niela - gdzie mówiąc o czasie końca, powiada się: „wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy" - w ten sposób, iż otwarcie się świata przez rozwój żeglu­ gi i handlu oraz dalsze odkrycie wiedzy [further discovery of knowledge] miały nastąpić w jednym czasie czy wie­ ku. 10 W późniejszych dziełach Bacon wykłada to miejsce może mniej wyraziście, lecz nigdzie nie zdarza mu się sugerować, iż kiedykolwiek znacząco zmienił swoje rozumienie apoka­ liptycznych implikacji tam zawartych. Co więcej, kiedy w póź­ niejszym okresie omawia ten werset Pisma w Novum Orga­ num, opublikowanym w 1620 r., jest mniej ostrożny w swej interpretacji. Początek jest u Boga: gdyż sprawa, która jest w naszym ręku, mając tak mocno odciśnięty na sobie charakter do­ bra, pochodzi w oczywisty sposób od Boga, który jest twórcą dobra i Ojcem Światłości. W boskich działaniach nawet najdrobniejszy z początków prowadzi z koniecz­ ności do swego celu. I tak jak było to powiedziane o rze­ czach duchowych: "Królestwo Boże nie przyjdzie dostrzegalnie« , tak też jest we wszystkich większych dziełach Bożej Opatrzności; wszystko przebiega łagodnie i bez ha­ łasu i dzieło z powodzeniem posuwa się naprzód, zanim ludzie uprzytomnia sobie, że już się zaczęło. Nie powinna być zapomniana przepowiednia Daniela, odnosząca się do 11 ostatnich wieków świata... »Wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy«, jasno sugerują­ ca, że całkowite poznanie świata (które obecnie dzięki tak wielu odległym wyprawom zdaje się być zakończone lub bliskie zakończenia) i rozwój nauki, z wyroku prze­ znaczenia, to znaczy Boskiej Opatrzności, mają spotkać się w tym samym okresie. 12 Warto zaznaczyć, że interpretacja tego wersetu z Księgi Daniela staje się bardziej zdecydowana po dojściu Bacona do władzy. Bezpośrednio przed jego upadkiem przekonanie Bacona, iż żyje w epoce apokalipsy, było najsilniejsze lub, mówiąc inaczej, był on tak pewny swej interpretacji wersetu z Daniela, że chciał go opublikować bez złagodzenia [quali­ fication]. Wiedział, że żyje w owej epoce rozkwitu wiedzy. Uważał, iż nie jest to tylko jego osobisty pogląd, lecz można tego dowieść empirycznie takimi osiągnięciami, jak odkry­ cie Ameryki i powstawanie niezliczonych szlaków handlo­ wych. „Postęp wiedzy" miał także jeszcze nadejść, i to dzię­ ki samemu Baconowi i publikacji książki, w której przedsta­ wił teorię p o s t ę p u . Ręka Opatrzności nie m o g ł a działać z większą wyrazistością. 13 Istotą „dalszego odkrycia wiedzy", o którym wspomina Bacon, ma być nauczenie się właściwego odczytywania Boskiego Objawienia zawartego w Księdze Natury. Dla Ba­ cona ta umiejętność była cechą charakterystyczną epoki apokaliptycznej. Tak pisze Bacon do nowego króla, Jakuba, w swym Postępie nauki z 1605 r.: Gdyż tak powiedział nasz Zbawiciel, »Błądzicie, nie zna­ jąc Pisma ani potęgi Boga«, kładąc przed nami dwie księ­ gi czy też tomy, abyśmy je zgłębiali, jeśli chcemy być wolni od błędu; pierwszą z nich jest Pismo objawiające wolę Boga, drugą są stworzenia wyrażające Jego potę­ gę. Owa druga księga zaś jest kluczem do pierwszej; nie tylko otwiera ona nasz umysł, abyśmy mogli zrozu­ mieć prawdziwy sens Pisma, dzięki znajomości ogólnych pojęć rozumu i zasad mowy [speech], lecz przede wszystkim pogłębia naszą wiarę, skłaniając nas ku skupionemu.rozważaniu wszechmocy Bożej, widocznej i od­ ciśniętej głównie w jego dziełach. 14 Ta właśnie szczególna teoria dwóch ksiąg przewija się przez wszystkie pisma Bacona. Pierwsza księga (pierwsza w porządku ważności, nie w porządku chronologicznym), Pismo, objawiła wolę Boga, podczas gdy druga księga, Stwo­ rzenie, objawiła Jego potęgę tym, którzy znali Jego ścieżki i potrafili je poprawnie odczytać. Obie księgi spełniają u Ba­ cona funkcję jednego wewnętrznie zharmonizowanego sys­ temu teologicznego. Zauważając w powyższym fragmencie, iż księga Stworzenia pomaga i pozwala odnaleźć właściwy sposób rozumienia Pisma, musimy jednocześnie zauważyć, że Pismo, jako przechowalnia woli Boga, zarówno wyzna­ cza granice, jak i zaleca właściwą motywację dla badania Stworzenia: Nil m < ;•' 1 1 0 pil Dlatego też rozumiemy, że wiedza zalicza się do tych rze­ czy, które należy przyjąć z uwagą i godnie; skoro jest ona niczym tryskające źródło, którego ujście i kierunek nurtu niełatwo dostrzec, uznałem za dobre i konieczne w pierw­ szej kolejności stworzyć mocne i zdrowe koryto czy brzeg, by panować nad nurtem wód i kierować nim; przyjąłem bowiem takie stanowisko czy uznałem za nadrzędną zasa­ dę, że mianowicie Cała wiedza powinna być ograniczona przez religię i mieć związek z użytkiem i działaniem^ . 0 . \ T < :• » L • r, l.whf 5 Okładka wydania Instauratio Magna z 1620 r. W innych miejscach Bacon często wyjaśnia, że grzech pierworodny człowieka, który sprowadził Upadek, był niczym PISMO ANTROPOLOGICZKE �Steven Matthews innym, jak tylko odrzuceniem normatywnej roli przysługują­ cej objawionej woli Bożej (po Upadku zapisanej w Piśmie). Aby właściwie odczytać księgę Stworzenia, granice rozumu wyznaczone przez Pismo muszą być ściśle ustalone. W ten sposób teologia ma charakter normatywny dla filozofii natu­ ralnej, a filozofia naturalna potrzebna jest, aby istniała światła teologia. Najważniejsze jednak dla Bacona jest to, aby nie mieszać z sobą znaczeń, jakie płyną z obu tych ksiąg, gdyż właściwe granice nauki i motywy jej uprawiania zostaną wów­ czas zatarte, może także nie przynieść ona dobroczynnych skutków, jakich się po niej spodziewamy. Gdy szuka się zro­ zumienia potęgi Boga w Piśmie, rezultatem tego jest zmie­ szanie, gdyż Bóg nie wyjaśnia w Piśmie ustalonych przez sie­ bie praw fizycznych, chociaż mogą je odczytać ci, którzy są w tym biegli - w Księdze Natury. Z drugiej strony ci, którzy usiłowali zrozumieć istotę Boga i Jego wolę, a także ścieżki zbawienia, dzięki studiowaniu przyrody, także znajdowali złe odpowiedzi, ponieważ Bóg odkrywa je tylko w Piśmie, na tyle, na ile one w ogóle mogą być odkryte. I tak w aforyzmie 65. Novum Organum Bacon jasno wyraża się o niebezpieczeń­ stwie pomylenia dwóch ksiąg, przed czym ostrzegał już 15 lat wcześniej w Postępie nauki. Ostrzega z jednej strony przed tymi, którzy skłonni są dostrzegać jednoznaczne wyjaśnienia kosmologiczne w księgach Rodzaju i Hioba, z drugiej strony przed tymi, którzy chcieliby zbudować system religijny, bazu­ jąc na świecie natury - szczególnie taki, jaki kiedyś stworzył Pitagoras. Oba podejścia są naruszeniem granic teologii, skła­ dającymi się na to, co Bacon nazywa „apoteozą błędu". 16 17 Tak silny nacisk, jaki Bacon kładzie na to, by nie mylić prze­ kazu obu ksiąg, jest następstwem jego szczególnej interpre­ tacji przypowieści o Upadku człowieka z Księgi Rodzaju. Upa­ dek człowieka, według Bacona, był dwojakiej natury: „Gdyż człowiek, upadając, utracił jednocześnie stan niewinności i swoją władzę nad stworzeniem". Podwójna natura Upadku wymaga, zdaniem Bacona, podwójnego rozwiązania: skoro upadek człowieka był dwojaki - utrata „niewinności" i „władzy nad stworzeniem" - to również sposób odkupienia jest dwo­ jaki. Dlatego odzyskanie rajskiej doskonałości przebiega we­ dług dwóch oddzielnych, choć przeplatających się dróg, któ­ re zmierzają ku dwojakiemu rozwiązaniu, duchowemu odro­ dzeniu [recovery] dzięki działaniu Boskiego Wcielenia i mate­ rialnemu odrodzeniu, jeszcze w tym życiu, poprzez wspólny wysiłek Boga i człowieka w dziele Ustanowienia. 18 Bezpośrednim następstwem podwójnego upadku są prze­ kleństwa i obietnice. Adam i Ewa byli jednakowo ukarani bó­ lem i śmiercią, jako ich życiowym przeznaczeniem, lecz oboje otrzymali również obietnice ostatecznego wybawienia. Kobieta dostała obietnicę pośrednio, przez węża. Obietnicę tę chrze­ ścijańscy duchowni traktowali przez wieki jako proroctwo na­ dejścia Chrystusa (stąd nazwa protoewangelia): „Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie a niewiastę, pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono zmiażdży ci głowę, a ty zmiażdżysz mu piętę". Lecz także mężczyzna otrzymał obietnicę dotyczącą przyszłego Ustanowienia, i tutaj Bacon zreinterpretował prze­ kleństwo jako błogosławieństwo, kiedy słowa Księgi Rodzaju 3, 19: „w pocie czoła będziesz jadł chleb", wyłożył jako zapo­ wiedź apokaliptycznego czasu z Daniela 12, 4. Chleb oczywi­ ście w pojęciu większości chrześcijańskich teologów tej epoki oznaczał „wszystko, co konieczne do życia". I Bacon rozumiał go w ten sposób. Lecz dokonał tutaj rzeczy szczególnej, cze­ goś znacznie istotniejszego niż tylko zamiana przekleństwa na obietnicę: „pot czoła" zinterpretował nie jako wysiłek fizyczny, lecz duchowy wysiłek obserwacji, eksperymentu, działalności naukowej. Jak wyjaśnił w Valeriusie Terminusie: 19 [...] ponieważ posłuszeństwo stworzenia zmieniło się w opór, owa władza nie może być używana i sprawowana inaczej niż przez wysiłek, zarówno w wymyślaniu, jak 4 Francis Bacon i wykonaniu; chodzi jednak przede wszystkim o pracę i podróże, które określa się jako »pot z czoła« bardziej niż pot ciała; taka podróż, której towarzyszy praca i duchowe rozważanie umysłu . 20 Spełnienie obietnicy udzielonej kobiecie nadchodzi w peł­ ni czasu, kiedy sam Bóg staje się człowiekiem, w osobie Jezusa Chrystusa, który przywraca utracony duchowy zwią­ zek z Rajem poprzez swoje życie, nauczanie, śmierć i zmar­ twychwstanie. Tak przedstawia się d u c h o w e rozwiązanie duchowego problemu. Spełnienie obietnicy danej mężczyź­ nie następuje później w wydarzeniu Ustanowienia, kiedy Bóg „odnowi oblicze ziemi", jak Bacon rozumiał Psalm 104, 30. Warto odnotować, że Bacon uważał, iż owa epoka mate­ rialnego odnowienia nadejdzie dopiero po odnowieniu praw­ dziwej religii. „Prawdziwa religia" obejmowała znacznie wię­ cej niż tylko Wcielenie, przywracające właściwy związek mię­ dzy Bogiem a wierzącymi. Aby ostatecznie osiągnąć czystą i prawdziwą religię, pełny sens wcielenia musiałby zostać odsłonięty przez stopniowy proces dochodzenia do popraw­ nej lektury Pisma. Temu zadaniu, powiada Bacon w Novum Organum, w pierwszych wiekach chrześcijaństwa poświęci­ ły sie najlepsze umysły epoki, gdyż nie ma ważniejszej pra­ cy niż uważne czytanie tekstu, który mówi o z b a w i e n i u . W ten sposób Biblia znów zyskuje pierwszeństwo nad księ­ gą natury, tak samo jak to, co duchowe, przewyższa rangą to, co materialne. Zatem projekt czytania księgi natury ze zrozumiałych względów został odłożony na półkę, do chwili aż zostaną rozwiązane kwestie większej w a g i . Jednakże w epoce scholastycznej interpretacja Pisma przez pewien czas była wykolejona, co więcej scholastycy powtórzyli grec­ ko-rzymski błąd polegający na pomieszaniu przekazów obu ksiąg. Wiek, w którym nastanie prawdziwa Religia, to wiek Reformacji, zwłaszcza Reformacji w Anglii. 21 22 23 W Postępie nauki Bacon pisze: I oto widzimy na własne oczy, że w epoce naszej i na­ szych ojców, kiedy spodobało się Bogu wezwać Kościół rzymski, aby wyjaśnił zwyrodniałe zwyczaje i obrzędy, i rozmaite wstrętne doktryny, utworzone, by podtrzymywać owe nadużycia, że wtedy też Boska Opatrzność zarządziła jednocześnie, że za wyjaśnieniem tym powinno iść odno­ wienie i ponowny rozkwit wszystkich innych nauk . 24 Marcin Luter rozpoczął proces, który umożliwi właściwą lekturę Biblii, uwalniając ją od scholastyki i przywracając jej należny autorytet tekstu d u c h o w e g o oraz dzięki właściwej interpretacji położy kres zwyczajowi mieszania obu ksiąg. Następny etap pracy należał do Francisa Bacona. Numer 10/2005 �NAUKOWA APOKALIPSA FRANCISA BACONA Możemy zauważyć interesujący system odpowiedniości między Wcieleniem i Ustanowieniem: i jedno, i drugie miało właściwy sobie upadek i każde miało swoją obietnicę. Jak Wcielenie było rozwiązaniem duchowego upadku, tak Usta­ nowienie było rozwiązaniem upadku materialnego. Każde z nich miało swoją księgę; księgi te, gdy spełni się czas, będą odczytane właściwie, a skutkiem tego będzie właściwe zrozu­ mienie woli i potęgi Boga. Trzeba wreszcie wspomnieć o kul­ minacji obu: ostatecznym rezultatem Wcielenia będzie ponow­ ne połączenie się z Bogiem w „Królestwie Bożym" Nowego Nieba i Nowej Ziemi po tym, jak stare Niebo i Ziemia przemi­ ną. Kulminacją Ustanowienia będzie nastanie „Królestwa Czło­ wieka", gdy w pełni zostanie mu przywrócone panowanie nad przyrodą, a ludzkie cierpienie, inne niż codzienny znój samej pracy, zostanie przezwyciężone. Otworzy to drogę, na końcu wszystkich rzeczy, do Nowego Nieba i Nowej Ziemi. Valerius Terminus pozwala nam dostrzec raz jeszcze, iż Bacon, kiedy był najbardziej szczery, uważał, że materialne odrodzenie będzie oznaczać całkowite panowanie nad wszechświatem. Gdyż Bóg obdarzył tym potencjałem umysł człowieka, a czło­ wiek, dzięki pracy, może go zrealizować: Niech żaden człowiek nie przypuszcza, że może ograni­ czać dowolność darów, udzielonych nam przez Boga, który jak jest powiedziane, »złożył świat w ludzkim sercu«. Zatem wszystko, co jest nie Bogiem, lecz cząstką świata, On tak ukształtował, aby było dostępne zdolności pojmowania rozumu człowieka, jeśii tylko on otworzy i rozszerzy siły swego rozumu, tak dalece jak potrafi. 25 Nawet jeśli panowanie nad przyrodą nie dojdzie do skut­ ku za jego życia, gdyż w roku 1620, w czcigodnym wieku 59 lat, mógł on widzieć kres swoich dni, wciąż pozostawałoby to kwestią zaledwie kilku lat zanim zostanie osiągnięte, i za­ cznie się epoka owego złotego wieku. Z powyższego cytatu z Valeriusa Terminusa wynika, iż Księ­ ga Natury, poprawnie czytana i kierowana przez właściwą re­ ligię, doprowadzi do całkowitego odzyskania władzy nad przy­ rodą, która była udziałem człowieka w Edenie. Jednakże w niektórych fragmentach późniejszych i mniej szczerych dzieł Bacona, zwłaszcza w zakończeniu drugiej księgi Novum Or­ ganum, wydaje się, iż rajskie panowanie, podobnie jak du­ chowa niewinność, w tym grzesznym życiu mogą być odzy­ skane jedynie „częściowo" czy „do pewnego stopnia" . O ile te ostrożne sformułowania można przypisać dobrze znane­ mu politycznemu rozsądkowi Bacona, po tym jak zapropono­ wał bez wątpienia radykalne nowe odczytanie tekstu Pisma, znacznie prostsza interpretacja tego passusu wyłania się, je­ śli przyjrzymy się kolejnemu fragmentowi Valeriusa Terminu­ sa, który już częściowo przytaczaliśmy w innym miejscu, przy okazji omawiania potępienia z Księgi Rodzaju: danym człowiekowi, a własna metoda Bacona jest zatem klu­ czem do „rozszerzenia mocy i władzy ludzkiego rodu nad wszechświatem" . Kiedy nastanie koniec ziemskiego wieku panowania człowieka nad przyrodą, nawet dobre dzieła ludz­ kości będą próżne, a Nowe Niebo i Nowa Ziemia staną się rze­ czywistością, w której wiedza człowieka o Bogu nie będzie ogra­ niczona Pismem i panowanie człowieka nad Nową Ziemią jak niegdyś nie będzie wymagać znoju pracy. Na razie zbliżał się okres ludzkiej pracy, a Bacon ustalał metodologiczny początek dla tego zarządzonego przez Boga przedsięwzięcia. 28 29 Taki był optymistyczny stan Baconowskiego rozumienia roli opatrzności w historii w 1620 r. Wtedy, z zamieszania źle kierowanej sesji parlamentarnej, w czasie której oponenci Bacona zaatakowali go wspólnymi siłami, wyłonił się jako człowiek rozczarowany. Coś nie poszło tak jak trzeba. Lecz które ze swych poglądów uznał wtedy za iluzoryczne? Ba­ con optymistycznie wybrał ścieżkę najmniejszego epistemologicznego oporu. Słowo Boże było ponad wszelkim zarzu­ tem, tak jak sam Bóg, w ten sposób nadal obowiązywała wyraźna przepowiednia apokaliptycznego, technologiczne­ go wieku. Nie uważał też Bacon za uzasadnione poddawać w wątpliwość własnej metody lub swojej własnej tożsamości jako wybranego przez Boga narzędzia prowadzącego innych ku właściwemu odczytywaniu Księgi Natury. Nie, jeśli w czymś się pomylił, to pomylił się najbardziej co do ludzi swojego pokolenia. Choć nie zmieniło się wiele, poza jego własnym osobistym losem, Bacon zaczął patrzeć na swoją epokę jako na wciąż pogrążoną w ciemności, epokę, której daleko jesz­ cze do jutrzenki. Ton Prekursora zastąpiony został w jego późniejszych filozoficznych pismach przez ton starotestamentowego proroka. Po roku 1621 Bacon zarzuca swojej epoce, iż powtarza grzech pierworodny, odmawiając przyjęcia praw­ dziwej wiedzy, a pożądając władzy i fałszywej wiedzy. W jed­ nym z najobszerniejszych teologicznych fragmentów z okresu po 1621 Bacon rozwodzi się nad trwającym wciąż błędem swej epoki: I ostatnio przez zarządzenie niektórych uczonych (gdyż taki jest teraz porządek) i wybitnych mężów (wcześniej­ sza rozmaitość i dowolność stały się, jak sądzę, nużące), uprawianie nauki jest zarezerwowane dla pewnych, wy­ branych uprzednio autorów, i w ten sposób nakłada się ograniczenia na starych i wpaja je młodym... i autorytet brany jest za prawdę, a nie prawda za autorytet. Który to rodzaj instytucji i dyscypliny świetnie się nadaje do obec­ nego użytku, lecz zamyka wszelkie widoki na poprawę sytuacji. Gdyż powielamy grzech naszych pierwszych ro­ dziców, i cierpimy z tego powodu. Tamci chcieli być jak Bóg, lecz ich potomkowie chcą być jeszcze czymś wię­ cej. Gdyż my tworzymy światy, kierujemy i panujemy nad przyrodą, my sprawimy, że wszystkie rzeczy będą takie, jakie powinny być, jak sądzimy w naszym szaleństwie, a nie takie, jakie wydają się najodpowiedniejsze dla Bo­ skiej mądrości, lub takie, jakie są naprawdę; i nie wiem, czy bardziej zniekształcamy fakty przyrody, czy nasz umysł, lecz bez wątpienia odciskamy piętno naszego wi­ zerunku na stworzeniach i dziełach Boga, zamiast uważ­ nie badać je i rozpoznawać w nich piętno samego Stwór­ cy. Dlatego to po raz drugi utraciliśmy panowanie nad stworzeniami, nie bez naszej zasługi; i podczas gdy po Upadku pozostała człowiekowi pewna władza nad opo­ rem stworzeń... jednak i tę władzę, przez naszą zuchwa­ łość i pragnienie bycia jako Bóg i podążania za rozkazami naszego własnego rozumu, w znacznej mierze tracimy. 26 Prawdą jest, że w dwóch punktach potępienie jest osta­ teczne i nieodwołalne; po pierwsze, w tym, iż marność musi być zwieńczeniem wszystkich ludzkich osiągnięć, a wieczność zostanie odzyskana, choć zmiany i czasy mogą się opóźnić; po drugie, w tym, że ponieważ posłuszeń­ stwo stworzenia zmieniło się w opór, owa władza nie może być używana i sprawowana inaczej niż przez wysiłek, za­ równo w wymyślaniu, jak i wykonaniu . 27 Praca w „pocie czoła" skończy się odzyskaniem pełnego rajskiego panowania, lecz z tą istotną różnicą, iż panowania tego nie można będzie osiągnąć, po tej stronie nieba, bez nie­ ustannej pracy. W ten sposób określenie Bacona z drugiej księgi Novum Organum jest w zgodzie z końcowymi ideami pierwszej księgi tegoż dzieła, w której Bacon powiada, iż rajskie panowa­ nie pozostaje, nawet w upadłym świecie, „boskim dziedzictwem" 30 Baconowska wizja jutrzenki złotego wieku, która była jego nadzieją na czas obecny, stała się nadzieją przyszłych po­ koleń. Dlatego też, choć Bacon był w dobrych osobistych, PISMO ANTROPOLOGICZNE �Steven Matthews choć nie politycznych, relacjach z królem Jakubem, zadedy­ kował Historia Naturalis et Experimentalis, w której znajduje się powyższy fragment, przyszłemu królowi, wtedy księciu Karolowi: „Pierwsze owoce mojej Historii naturalnej pokor­ nie składam Waszej Wysokości, rzecz jak ziarno gorczycy, bardzo małą w istocie, ale będąca przyrzeczeniem tych rze­ czy, które dzięki łasce Boga nadejdą później" . Podczas g d y przyrzeczenie odnosi się pierwotnie d o obietnicy, którą przede wszystkim składa sam Bacon, list de­ dykacyjny powiada też o innych, którzy „będą pobudzeni moim przykładem d o p o d o b n e g o zatrudnienia; zwłaszcza gdy w pełni zrozumieją, d o czego zmierzamy" . Odnotujmy na marginesie metaforę zasiania ziarna, a szczególne ziarna gorczycy. Język żniw z Valeriusa Terminusa ustąpił w znacz­ nym stopniu metaforze posiania czegoś, co, jak powiedział Jezus o samym Królestwie Boga, będzie wzrastać, aby stać się wielkie i płodne, ale nie w obecnym pokoleniu. W obli­ czu rozczarowania nadzieja została przeniesiona przez Ba­ cona z teraźniejszości na nieokreślony przyszły wiek. Prze­ szłość, która była tak naznaczona błędami, teraz obejmo­ wała epokę współczesną Baconowi; gdyż on narodził się, by „zdać sprawę" z tego, iż jego pokolenie zdominowane jest przez te same powracające błędy. 31 32 33 Za kulturowy frazes utarło się w rozwiniętych krajach Zacho­ du uznawać twierdzenie, zgodnie z którym to, co nazywa się „postępem nauki", jest nieuniknione, nawet jeśli po drodze napotyka się przeszkody lub dochodzi d o technologicznych katastrof. Jest tak mimo tego, iż „postępu" jako wartościują­ cego określenia pozytywnej zmiany nie d a się dowieść i mimo tego, że jest on z istoty swej „nienaukowy". Kiedy zbiorni­ kowce z ropą rozlewają swoja zawartość lub kiedy rozpo­ wszechnia się broń, kiedy uświadamiamy sobie, że choroby są odporne na nasze szczepionki lub kiedy stoimy wobec konieczności użycia alternatywnych źródeł energii, bez wa­ hania zwracamy się d o nauki i zaawansowanych rozwiązań przyszłości, g d z i e , jak wierzymy, m u s z ą z n a j d o w a ć się wszystkie rozwiązania. Nie przestajemy w to wierzyć, gdyż „postęp naukowy" i „rozwój techniczny" przejęły status epistemologicznego i moralnego autorytetu w krajach Zacho­ du, nawet jeśli oddzielone są o d kontekstu Biblii i proroctw, które w pierwszym rzędzie stanowiły ich uzasadnienie dla Bacona i innych umysłów wczesnej nowożytności. Zacho­ wujemy wiarę Bacona w postęp, lecz zachowujemy także jego wiarę, że rozwój nauki jest efektem pracy. Dlatego sło­ wa zwykłej telewizyjnej reklamy na niekomercyjnym publicz­ nym kanale namawiają nas d o tego by: Wyobrazić sobie świat, w którym żadne dziecko nie że­ brze o jedzenie. Być może niektórzy będą patrzeć na to jak na sen, inni będą patrzeć długo i uważnie i zabiorą się do pracy. ADM - natura tego, co ma nadejść. Istotę naszych millenarystycznych przekonań wyraża rów­ nież wstęp d o najnowszych odcinków popularnego serialu Star Trek, „Enterprise". Kiedy obrazy postępu naukowego migają przed naszymi oczami, przedstawiając wizualny marsz od epoki naukowej rewolucji d o wygenerowanej kompute­ rowo utopijnej przyszłości podróży kosmicznych i naukowych podbojów, słowa piosenki-tematu powtarzają epistemologiczny punkt zwrotny, dzięki któremu taka przyszłość stanie się możliwa: „Trzeba mieć wiarę, wiarę w sercu". Przełożył Robert Mitoraj 1 Znaczek pocztowy z Nowej Fundlandii Dzisiaj znaczenie Bacona w etyce kultury naukowej po­ lega nie na tym, iż dokonał rozdziału kwestii nauki o d kwestii wiary, który to podział należy przypisać bardziej zasadnie Immanuelowi Kantowi (choć nie całkowicie jemu), lecz w za­ szczepieniu dążeniom n a u k o w y m d u c h a pozwalającego wytrwać w eschatologicznej nadziei oraz mechanizmu prze­ zwyciężania teraźniejszych rozczarowań, kiedy te w końcu n a d c h o d z ą , przez przeniesienie nadziei na odleglejszą w czasie i wspanialszą technologiczną utopię. Omówienie procesu, dzięki któremu filozofia Bacona stała się częścią głównego prądu myśli oświecenia i nowożytnej nauki z oczy­ wistych względów wykracza poza ramy tego eseju; lecz, jak już zauważyliśmy w odniesieniu d o Kanta, wpływ Bacona wzrósł znacznie na przestrzeni osiemnastego i dziewiętna­ stego wieku, tak jak to s a m przewidział. Jednakże w t y m samym czasie B ó g , za sprawą La Place'a i jego uczniów, został odsunięty z k o s m o s u jako nieprzydatna hipoteza, a autorytet pierwszego pisma został podważony, podczas gdy drugie pismo (Natura), rozwijało się coraz bardziej jako samowystarczalna przestrzeń prawdy, co później stało się znamieniem naukowego punktu widzenia nowożytnej kultu­ ry zachodniej. Jednakże sama praktyka naukowego przed­ sięwzięcia pozostaje związana z ze strukturą wiary Bacona. Choć definicje apokaliptycyzmu i millenaryzmu w dziedzinie histo­ rii początków nowożytności wciąż są płynne, w tym eseju będę trzymał się terminologii Paula Christiansona, z tej prostej przyczyny, iż dostar­ cza nam ona dwóch poręcznych pojęć odnoszących się odpowiednio do wczesnych przekonań Bacona (apokaliptycyzm) i jego przemiany po odsunięciu od władzy (millenaryzm). I tak powiada Christianson: „W jego pracy »apokaliptyczny« to termin ogólny, odnoszący się do apo­ kaliptycznych źródeł, w przypadku Bacona do Księgi Daniela, a "mille­ narystyczny" to termin o węższym znaczeniu, oznaczający ustanowie­ nie przyszłej, zbiorowej, rychłej przemiany życia na ziemi za pośrednic­ twem nadprzyrodzonej siły" {Reformers and Babylon, University of To­ ronto Press, 1978). W późniejszej myśli Bacona nacisk powinien być położony na aspekt „przyszłości". Rzecz jasna przyjęliśmy tę terminolo­ gię tylko ze względu na jej użyteczność, gdyż Baconowska interpretacja Pisma św. i czasu w Biblii była niespójna i nie może być bez nadużycia dopasowana do szerszych kategorii. 2 Katharine Firth, określająca Bacona jako „ostrożnego i umiarko­ wanego" w odniesieniu do apokaliptycznych tendencji, idzie dalej niż większość autorów, lecz stara się nie przypisywać poglądów apokalip­ tycznych późniejszych baconistów samemu Baconowi (The Apocaliptic Tradition in Reformation Britain: 1530-1645, Oxford University Press, 1979, s. 204-206). Z pracy tej wyłania się obraz Bacona jako myśliciela, dla które­ go kwestia apokalipsy leży daleko poza zasięgiem głównych zaintereso­ wań. Warto zauważyć, że Bacon funkcjonuje jako głos chłodnego rozumu w skądinąd gruntownej rozprawie Alexandry Walsham na temat idei Opatrz­ ności we wczesnonowożytnej Anglii (Providence in Early Modern England, Oxford [Anglia], New York, Oxford University Press, 1999). Numer 10/2005 �NAUKOWA A P O K A L I P S A F R A N C I S A B A C O N A 3 Jedynym badaczem, który jednoznacznie umieszcza metodę Ba­ cona w szerszym kontekście millenaryzmu ówczesnej epoki jest Char­ les Whitney {Francis Bacon and Modernity, New Haven, Yale University Press, 1986, s. 40 i nast.). Nie jest to głównym tematem pracy Whitneya, a millenaryzm Bacona jest raczej zarysowany niż poddany badaniu. W swoich znakomitych podręcznikach (czy popularnych omówieniach) Anthony Grafton i John Hedley Brooke przyjrzeli się uważnie bezsprzecz­ nie apokaliptycznym podstawom nauki Bacona, lecz jako podręczni­ kom brak im krytycznego rygoru (Zob. A. Grafton, New Worlds, Ancient Texts, Harvard University Press, 1992, i J. H. Brooke, Religion and Scien­ ce, Cambridge University Press, 1991). 4 J.C. Briggs, Bacon's Science and Religion, [w:] The Cambridge Companion to Bacon, red. M. Peltonen, Cambridge University Press 1996, s. 172-199. 5 Weź pod uwagę biskupa Lancelota Andrewesa, (ojca) Tobie Matthewa, George'a Herberta, kapelana Bacona, Williama Rawleya, który był sekretarzem pism filozoficznych, a nawet Johna Seldana, który słynął z doskonałej znajomości początków chrześcijaństwa. Osoby te można uważać za należące do głównych postaci literackiego kręgu Bacona, lecz nawet jeśli rozszerzyć tę listę, teologiczny i klerykalny charakter tego koła nie ulegnie zmianie. Por. z listą G. Waltera Steevesa w: Francis Bacon: His Life, Works, and Literary Friends (London, Methuen & Co. Ltd., 1910). Bacona, by swą naukę ugruntować teologicznie, po tym jak (rzekomo) zrozumiał, że jest to zamiar nie do zrealizowania (Zob. B. Milner, Francis Bacon: The Theological Foundations of„Valerius Terminus", [w:] „Journal of the History of Ideas", 58.2 (1997), s. 245-264). 14 Podkreślenie moje. Valerius Terminus w tym miejscu formułuje zwięzłą zasadę, która zostanie szczegółowo rozwinięta w Postępie na­ uki (zob. odpowiednio WFB, t. 3, s. 218 oraz WFB, t. 3, s. 265-268). 16 Zob. wczesny przykład jego interpretacji Upadku w Valeriusie Terminusie (WFB, t. 2, s. 217-218), późniejszy przykład znajdujący się w przed­ mowie do Instauratio Magna (WFB, t.1) i ostatni przykład z przedmowy Ba­ cona do Natural and Experimental History z 1623 r. (WFB, t. 5, s. 131-133). 17 Zob. aforyzm 65. (WFB, t. 1, s. 175); w tym miejscu tekst łaciński należy czytać z uwagą, by rozpoznać, iż zwrot potępienia z errores Apothe­ osis w centrum stosuje się zarówno do tego, co omawia się wcześniej (błąd Pitagorasa), jak i do tego, co nastąpiło później (błąd tych chrześcijan, któ­ rzy szukali odpowiedzi o fizycznej naturze w księgach Biblii). Warto zwrócić szczególną uwagę na starannie wypowiedziane paralelne struktury zwro­ tów zaczynających się od Huic w każdym z przypadków. 18 Wniosek drugiej księgi Novum Organum; przekład Speddinga, WFB, t. 4, s. 247-48. 19 6 Najczęściej cytowanym miejscem potwierdzającym ideę zasadni­ czej rozłączności wiary i nauki jest aforyzm 65. z I ks. Novum Organum, który Bacon rozpoczyna następująco: At corruptio philosophiae ex superstitione, & theologia admixta, latius omnino patet, & plurimum mali infert, aut in philosophias integras, aut in earum partus. I konkluduje po­ zornie jasnym stwierdzeniem: Itaque salutare admodum est, si mente sobria, fidei tantum dentur, quae fidei sunt. Użyty tutaj język, a szczegól­ nie idea przekładania wyłącznie w terminach wiary tego, co jest sprawą wiary, zazębia się z nowożytnym podziałem na wiarę i naukę, i aforyzm ten czytany z kilkoma innymi wybranymi aforyzmami (np. 62., 63.) zdaje się sugerować, iż podział ten był dla Bacona nadrzędną zasadą (The Works of Francis Bacon [dalej WFB], Londyn 1857-1874, t. 1, s. 175). Jednakże taka interpretacja Bacona traci swoją spójność z powodów wskazanych przez Briggsa, jeśli fragment ten umieścić w szerszym kon­ tekście pozostałych fragmentów Novum Organum, nie wspominając o innych pismach Bacona. 20 8 Dominację tej doktryny i jej rozwój, począwszy od epoki patry­ stycznej, wiernie ukazał Peter Harrison w swojej książce The Bible, Pro­ testantism and the Rise of Natural Science (Cambridge University Press, 1998, zob. zwł. s. 1-63). 9 Polskie tłumaczenie wg Biblii Nowego Świata. W całości fragment ten brzmi: „Ty zaś Danielu okryj te słowa tajemnicą i zapieczętuj księgę aż do czasu końca. Wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość praw­ dziwej wiedzy (w przekładzie Biblii Tysiąclecia: „Wielu będzie dociekało, by pomnożyła się wiedza") (przyp. tłum.). Dla porównania tłumaczenia Bacona zob. Valerius Terminus, WFB, t. 3, s. 221. W innych miejscach, także na stronie tytułowej Instauratio Magna, Bacon zwykle cytuje prze­ kład Wulgaty dosłownie. Zob. Valerius Terminus, WFB, T. 3, s. 221, by porównać z tłumaczeniem Bacona. W innych miejscach także na stro­ nie tytułowej Instauratio Magna, Bacon zwykle cytuje Wulgatę w orygi­ nale (przyp. aut.) 10 WFB, t. 3, s. 220-221. 11 Przekład polski wg Biblii Tysiąclecia; Łk 17, 12 (przyp. tłum.). 21 22 Zob. Novum Organum, ks. 1, Aforyzm 79.: ..At manifestum est, postquam Christiana fides recepta fuisset et adolevisset, longe maximam ingeniorum praestantissimorum partum ad Theologiam se contulisse; atque huic rei et amplissima praema proposita, et omnis generis adjumenta copliosissime subministrata fuisse... (WFB, t. 1, s. 187). 23 Najdobitniejszy wyraz błędów, jakie popełnili scholastycy, można odnaleźć w rozszerzonym wyjaśnieniu zawartym w Advancement of Le­ arning z 1605 r., ks. I. (WFB, t. 1, s. 282-83). Zob. również Novum orga­ num, ks. I, aforyzm 82., w którym scholastycy są potępieni za niewłaści­ we stosowanie logiki (WFB, t. 1, s. 189-90). 12 13 24 25 Stwierdzenie to może posłużyć także do złagodzenia opublikowa­ nych niedawno twierdzeń Beniamina Milnera, że pomiędzy Valeriusem Terminusem a publikacją Wielkiego Ustanowienia osłabło pragnienie WFB, t. 3, s. 300. WFB, t. 3, s. 221. 26 Por. ex parte reparar! potest oraz ex parte w ostatnim paragrafie drugiej księgi (WFB, t. 1, s. 365). 2 7 WFB, t. 3, s. 223. 28 Por. ostatni paragraf ks. 1, aforyzm 129.: Recuperet modo genus humanum jus suum in naturam quod el ex dotatione divina competit, et detur ei copia; usum vero recta ratio et religio gubernabit. WFB t. 1, s. 223 (Ostatnie słowa nabierają szczególnego znaczenia w świetle ni­ niejszej rozprawy). 29 W ten sposób odczytany Valerius Terminus każe umieścić Baconowskie określenie odrodzenia w kontekście biblijnym w zwykłej dok­ trynie chrześcijańskiej eschatologii/apokalipsy, ponieważ na końcu wszystkich rzeczy umrze stary porządek, a zastąpi go nowe niebo i nowa ziemia. Choć dla nas jest to dość niejasne, współczesny Baconowi czy­ telnik bez trudu rozpoznawał aluzję zawartą w słowach „próżność musi być zwieńczeniem wszystkich ludzkich osiągnięć, wieczność zostanie odzyskana..." Zob. Ap 2 1 , Mt 24, 33-36 etc. 30 przekład 31 Przekład Speddinga, WFB, t. 5, s. 127; łaciński oryginał: WFB, t. 2, s. 9. Tamże. Bacona „Wstęp" do Historia Naturalis et Experimentalis, Speddinga z 1622 (WFB, t. 5, s. 132). 32 33 WFB, t. 4, s. 91 -92. Jest to tłumaczenie Speddinga, o wiele bliższe łacinie w tym fragmencie niż kilka innych, a szczególnie to znajdujące się w zbiorze dzieł Bacona sporządzonym przez Basila Montagu. Przekład polski wg Biblii Tysiąclecia (przyp. tłum.). WFB, t. 3, s. 223. Należy zwrócić uwagę na użycie słowa instaurabis w łacinie. Charles Whitney proponuje, by uznać je za możliwe źródło dla Baconowskiego ro­ zumienia Instauratio (zob. Ch. Whitney, Francis Bacon's Instauratio: Do­ minion of and over Humanity, „Journal of the History of Ideas", VI-VIII 1989, t. 50, n r 3 , s. 371). 7 W Krytyce czystego rozumu Kant cytuje Bacona jako punkt wyjścia swojej filozofii, i we wstępie do 2. wydania bardzo wyraźnie określa miej­ sce Bacona jako ojca właściwej (empirycznej) metody naukowej (zob. The Everyman edition, red. V. Politis, London, J.M. Dent, 1993, ss. 1 i 13). Podobieństwo językowego ujęcia tego podziału u Bacona (wspomnia­ nego w przypisie 6. powyżej) i u Kanta jest uderzające, ilekroć Kant omawia ten problem. WFB, t. 3, s. 301. 15 Wskazówką dla zrozumienia tego, co Bacon powiada o Ustano­ wieniu, jest rozpatrzenie rozmaitych wyjaśnień przypowieści o ziarnie gorczycy w Ewangelii Św. Mateusza 13,31-32; Marka 4,31-32, i Łukasza 13,19. Szczególnie zasługuje na uwagę to, iż w wykładni Łukasza ziarn­ ko posiane jest przez konkretnego człowieka w jego ogrodzie. Ponie­ waż było to zachętą dla uczniów Jezusa, by wcielić naukę Ewangelii, Bacon również zachęca Karola, by był pożywieniem dla nasienia Usta­ nowienia, które było zasiane w jego „ogrodzie". PISMO ANTROPOLOGICZNE � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15f94c19f5f6ff90adfeedafe40c842e.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5593 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5201 Title A name given to the resource Język Zagłady - język świadectwa/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.64-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Morawiecka,Maria Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9e60387bbcf6b0baf63f7bd87de8148.pdf b4922d003cd9611d00fe2169af3691ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5582 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5191 Title A name given to the resource Doświadczenie ocalenia, próba analizy/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.38-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nahirny, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Nahirny DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . PRÓBA A N A L I Z Y Trupy ludzkie leżą jak nawóz na polu, jak snopy za żniwiarzem, których nikt nie zbiera (Jr 9, 21 ) 1 bo wielkie było dla mnie Twoje miłosierdzie i życie moje wyrwałeś z głębin Szeolu. (Ps 86 (85), 13) 2 1.1 Primo Levi, włoski Ż y d , więziony w O ś w i ę c i m i u , w swojej ostatniej książce The Drowned and The Saved, swo­ istej „fenomenologii świadectwa" , opisuje zaskakujące do­ świadczenie towarzyszące często ludziom ocalonym z Ho­ locaustu - paradoksalne poczucie winy i wstydu z powodu swojego ocalenia: 3 Powiedział mi, iż to, że ocalałem, nie może być dziełem przypadku, wynikiem nagromadzenia szczęśliwych okolicz­ ności (jak wtedy i dziś ciągle uważam), ale raczej Opatrz­ ności. Zostałem naznaczony, byłem wybrańcem: ja, nie­ wierzący, i nawet mniej niż wierzący po czasie spędzonym w Auschwitz, byłem osobą dotkniętą przez Łaskę, ocalo­ nym [...] Taka opinia wydawała mi się potworna. 6 [...] wielu (łącznie ze mną) doświadczyło wstydu, poczu­ cia winy, podczas pobytu w obozie i później, jest to fakt potwierdzony przez liczne świadectwa. Może się to wy­ dawać absurdalne, niemniej taka jest prawda. Spróbuję to zjawisko zinterpretować i skomentować interpretacje innych. 4 Punktem wyjścia analizy Leviego jest utożsamienie, w cy­ towanym wyżej fragmencie, wstydu z poczuciem winy. Ma to swoje poważne konsekwencje dla dalszych rozważań. Tak zdefiniowany wstyd każe poszukiwać przyczyn tego doświad­ czenia w zachowaniach niemoralnych czy niesprawiedliwych. Interpretacja doświadczenia wstydu przeniesiona została w ten sposób na płaszczyznę etyczną, co niesie za sobą określone wybory pojęciowe. Postępowanie Leviego pole­ gać więc będzie teraz na niemalże neurotycznym poszuki­ waniu wśród własnych wspomnień takich wydarzeń, które mogłyby świadczyć o t y m , iż „zasłużenie" odczuwa wstyd z powodu swojego ocalenia. Tak będzie właśnie w przypad­ ku opisywanego epizodu ze znalezieniem odrobiny wody w starej rurze i decyzji o podzieleniu się nią tylko z najbliż­ szym przyjacielem. Levi podejmuje zatem rozpaczliwą pró­ bę zrozumienia i przepracowania tego doświadczenia, cze­ go ceną jest wytoczenie samemu sobie „procesu". Z jednej strony Levi zmusza się więc do uprawiania w stosunku do ocalonych hermeneutyki podejrzeń, ale z drugiej, w o b e c braku jednoznacznych dowodów, konkluduje: Czy wstydzisz się, ponieważ żyjesz w miejsce kogoś in­ nego? Szczególnie bardziej wspaniałomyślnego, wrażli­ wego, pożytecznego, mądrzejszego, bardziej zasługują­ cego na życie od ciebie? [...] Nie, nie znajdujesz oczywi­ stych transgresji, nie przywłaszczałeś sobie niczyjego miejsca, nie biłeś nikogo [...]. Levi rozmyślnie odrzuca i pomija w swoim wyjaśnieniu ka­ tegorię łaski. Spróbujmy jednak pójść dalej, niejako wbrew Leviemu, wskazaną przez jego przyjaciela ścieżką. Spójrzmy na opisywane doświadczenie z innej perspektywy. Odsuńmy na później rozważania dotyczące przyczyn i skupmy się na zre­ konstruowaniu istoty tego doświadczenia. Żeby zrozumieć nie­ pokojący związek między ocaleniem a wstydem, powinniśmy odróżnić przede wszystkim poczucie winy od doświadczenia wstydu. Wstyd może, ale przecież wcale nie musi, pokrywać się z poczuciem winy. Jego przedmiotem mogą być zjawiska lub wydarzenia, za które w żaden sposób nie możemy być odpowiedzialni (np. wstydowi z powodu swojego wyglądu czy zachowania rodziny nie musi towarzyszyć poczucie winy). Dlatego też zaproponujemy naszą interpretację. Podsta­ wę dla niej stanowić będzie kategoria łaski . To ona pozwoli nam wyjść poza „osądzający" język etyki. Dlatego punktem wyjścia naszych rozważań uczynimy teologiczną dyskusję nad istotą łaski, dzięki czemu będziemy mogli uchwycić jej najistotniejsze momenty. 7 2.1 Pojęcie łaski do dyskusji filozoficzno-teologicznej wprowadzone zostało w zasadzie przez pierwszych chrze­ ścijan. Niemniej pojawia się ono również w Starym Testamen­ cie, gdzie kategorii tej, określającej specjalną relację mię­ dzy Bogiem a człowiekiem, odpowiada słowo hesed: Ze względu na takie znaczenie hesed jest idealnym poję­ ciem dla wyrażenia relacji Boga do człowieka i staje się też dlatego centralnym pojęciem Przymierza przygotowu­ jąc określenie tego, co dzisiaj nazywamy istotą Boga. Bóg właśnie jest i pozostaje na zawsze: nadobfitością łaska­ wości dla człowieka. 8 5 W tekście zarysowuje się możliwość odmiennej interpre­ tacji tego doświadczenia, szybko jednak zarzucona przez autora. W jednym z fragmentów Levi opisuje spotkanie ze swoim religijnym przyjacielem, w trakcie którego poruszony zostaje problem ocalenia: Określenie Boga Starego Testamentu jako łaskawego (he­ sed) pojawia się wielokrotnie w Biblii: Jahwe, Jahwe, Bóg miłosierny i litościwy, cierpliwy, bo­ gaty w łaskę i wierność, zachowujący swą łaskę w tysią­ czne pokolenia [...] (Wj 34, 6). Numer 10/2005 �Lecz ty jesteś Bogiem przebaczenia, jesteś łaskawy i miłosierny [...] (Ne 9, 17). Ale Ty, Panie, jesteś Bogiem miłosiernym i łaskawym, nieskorym do gniewu, bardzo łagodnym i wiernym (Ps, 86, 15). Kategoria łaski pojawia się w Starym Testamencie często w kontekście miłosierdzia Bożego: „[...] Ja wyświadczam łaskę, komu chcę, i miłosierdzie, komu Mi się podoba" (Wj 33,19). Ponadto znamiennym jest fakt, iż miłosierdzie i jego szczególny przypadek - łaska są przede wszystkim aktami dobrowolnymi, do których Bóg nie jest w żaden sposób zo­ bowiązany. Dlatego też wielokrotnie czytamy w Biblii, iż Bóg okazuje swoje miłosierdzie bez względu na winę czy grzech Izraela. 2.2 Nauka Jezusa przypada na okres w historii religii ży­ dowskiej, kiedy zaczyna wyraźnie dominować legalistyczna postawa wobec Boga. Relacja człowieka z Bogiem staje się relacją prawną, a zbawienie można osiągnąć jedynie prze­ strzegając Prawa. Jezus wyraźne podkreśla, iż dominująca wśród Żydów doktryna wiary, opierająca się na Prawie, ma swoje niebez­ pieczne następstwa. Dlatego w Nowym Testamencie czyta­ my: „Strzeżcie się, żebyście uczynków pobożnych nie wy­ konywali przed ludźmi, po to, aby was widzieli" [...] ( M t 6 , 1 ) . Konflikt Chrystusa z faryzeuszami to konflikt z ludźmi pew­ nymi siebie, pysznymi, tymi, którzy uważają, iż osiągnęli doskonałość. Na miłosierdzie Jezusa mogą liczyć wszyscy grzesznicy, ale nie oni. W p r z y p a d k u usprawiedliwienia z Prawa zachodzi niebezpieczeństwo, iż będzie to poboż­ ność na pokaz. Jezus mówi, więc: „Gdy się modlicie, nie bądźcie jak obłudnicy. Oni lubią w synagogach i na rogach ulic wystawać i modlić się, żeby się ludziom pokazać" (Mt 6, 5). Religijność staje się wtedy przede wszystkim szukaniem uznania w oczach innych. Stąd też ambiwalentny stosunek Jezusa do Prawa . U podstaw konfliktu zarysowanego w przypowieści o synu marnotrawnym leżą dwie odmienne postawy opierające się na sprawiedliwości i łasce. Z jednej strony pełen miłości oj­ ciec, a z drugiej porządny syn (przestrzegający wszystkich norm i praw), który nie może zrozumieć, dlaczego ojciec ota­ cza marnotrawnego syna taką dobrocią. Jest to różnica mię­ dzy myśleniem „prawniczym", w którym dominuje zasada sprawiedliwości, a podejściem pełnym miłości, wybaczenia i łaski. W tej przypowieści ujawnia się postawa Boga wobec człowieka: zadziwiająca, niezbadana, ale za to pełna miło­ ści, której Jezus daje wyraz w swojej nauce: „Nie przysze­ dłem powołać sprawiedliwych, ale grzeszników" (Mk 2,17). Zawiłą istotę prawa zrozumiał najlepiej nawrócony fary­ zeusz Paweł. Na długo przed Franzem Kafką i Jacquesem Lacanem dostrzegł kryjące się za nim paradoksy: Jak długo bowiem wiedliśmy życie cielesne, grzeszne namiętności [pobudzane] przez Prawo działały w naszych członkach [...]. Ale jedynie przez Prawo zdobyłem znajo­ mość grzechu. Nie wiedziałbym bowiem, co to jest pożą­ danie, gdyby Prawo nie mówiło: Nie pożądaj! Z przykaza­ nia tego czerpiąc podnietę, grzech wzbudził we mnie wszelakie pożądanie (Rz 7, 5 i 7-8). 9 Na nauce Pawła zaważyło być może jego osobiste do­ świadczenie: nawrócenie w drodze do Damaszku. Paweł musiał zadawać sobie wielokrotnie pytanie: Co jest we mnie takiego, co spowodowało, że zostałem wybrany? Przecież niczym sobie na to nie zasłużyłem, a wręcz przeciwnie. Pierw­ szy krok należy więc zawsze do Boga: „Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem" (J 15, 16). Powody tego wy­ boru są dla ludzi nie do przeniknięcia. Przemiana najgorliw­ szego z prześladowców, największego nieprzyjaciela chrze­ ścijan w najgorliwszego wyznawcę Chrystusa to właśnie przy­ kład takiego niezasłużonego, nieoczekiwanego wyboru. Pa­ weł tak o tym pisze w liście do Galatów: 10 Kategoria łaski pojawia się w dyskusjach filozoficznych w zasadzie dopiero za sprawą świętego Pawła. Jezus nie posługuje się tym pojęciem, tak jak nie posługuje się innymi kategoriami teologiczno-filozoficznymi. Wydawać się może dziwne, że tak istotna dla chrześcijaństwa kategoria nieobec­ na jest w jego nauce. Jednak jak zauważa Dariusz Oko: „Dzie­ ło Chrystusa jest wydarzeniem a nie traktatem". Przesłanie związane z łaską zawiera się w przypowieściach Jezusa. 11 PISMO ANTROPOLOGICZNE Słyszeliście przecież o moim postępowaniu ongiś, gdy jeszcze wyznawałem judaizm, jak z niezwykłą gorliwością zwalczałem Kościół Boży i usiłowałem go zniszczyć, jak w żarliwości o judaizm przewyższałem wielu swoich ró­ wieśników z mego narodu, jak byłem szczególnie wiel­ kim zapaleńcem w zachowywaniu tradycji moich przod­ ków. Gdy jednak spodobało się Temu, który wybrał mnie �Rafał Nahirny jeszcze w łonie matki mojej i powołał łaską swoją (Gal 1, 13-15). Różnica między zbawieniem, którego podstawę stanowi łaska, a doktryną usprawiedliwienia z Prawa polega na tym, iż człowiek nie może g o sobie wysłużyć. Zdaniem Pawła konsekwentne podążanie drogą wskazaną przez faryzeuszy prowadzić może jedynie d o zajmowania przez człowieka pozycji roszczeniowej w stosunku d o Boga. Zgodnie z we­ wnętrzną logiką usprawiedliwienia z prawa, człowiek może pozostać albo wiecznie winny (ponieważ w stosunku d o pra­ wa zawsze jest się winnym), albo pysznym. Postawa umiar­ kowana jest wykluczona, stąd też nauka Chrystusa w inter­ pretacji Pawła jest przede wszystkim teologią łaski i uwolnie­ nia o d Prawa . Człowiek potrzebuje do zbawienia łaski Bo­ żej; Bóg nie jest mu nic winien. Inaczej mówiąc, Paweł za­ rzuca koncepcji usprawiedliwienia z Prawa samozbawienie. Nie ma w nim udziału Boga, który zostaje niejako zobowią­ zany d o zbawienia człowieka, kiedy ten spełni określone warunki. Dlatego Paweł pisze: „Zerwaliście więzy z Chrystu­ sem; wszyscy, którzy szukacie usprawiedliwienia w Prawie, wypadliście z łaski" (Gal 5, 4). A w liście d o Rzymian: „[...] z uczynków Prawa żaaten człowiek nie może dostąpić uspra­ wiedliwienia w Jego oczach. Przez Prawo bowiem jest tylko większa znajomość grzechu" (Rz 3, 19). 12 grzechem pierworodnym. Musi tak być, bowiem łaska oka­ zana zostaje ze swej istoty temu, kto na nią nie zasługuje. Bóg może swobodnie decydować o tym, kogo przeznaczy do zbawienia, ponieważ świadczy to o jego autonomii, która poddana zostaje w wątpliwość w teologii usprawiedliwienia z Prawa, gdzie człowiek m a możliwość wpływania na wolę Boga. Jednak cena za odejście o d postawy faryzeuszy jest bardzo wysoka. 2.4 Na koniec powróćmy jeszcze do jednego wątku wy­ nikającego z rozważań nad istotą łaski. Teologia głoszona przez Pawła uwikłała się w jeszcze inną trudność interpreta­ cyjną. Arystoteles, w Eryce nikomachejskiej, pisze: „Skoro człowiek sprawiedliwy wykraczający przeciw prawu był nie­ sprawiedliwy, a ten, co się trzyma prawa, był sprawiedliwy, to jasne, że wszystko, co w zgodzie z prawem, jest w pew­ nym sensie sprawiedliwe". 14 Doktryna łaski sformułowana w opozycji d o koncepcji usprawiedliwienia z Prawa, podkreślająca arbitralność wy­ roków Boskich, usytuowała się dość niespodziewanie w opo­ zycji do sprawiedliwości : jeżeli Bóg jest sprawiedliwy (atak przecież określa się g o wielokrotnie w Biblii), to wyklucza to w pewnym sensie jego miłosierdzie, a c o za tym idzie, też i łaskę. Tak właśnie rozpoczyna się kolejna dyskusja teolo­ giczna, w której centrum znajduje się problem określenia isto­ ty łaski. 15 Jednym z tych, którzy próbowali się z nim zmierzyć, był Tomasz z Akwinu. Autor Traktatu o Bogu powtarza w znacz­ nej mierze rozwiązanie Anzelma: Dlatego też sprawiedliwością czasami nazywa się w Bogu stosowność Jego dobroci, a czasami zapłatę za zasługi. O obydwu wspomina Anzelm: „kiedy karzesz złych, jest to sprawiedliwe, ponieważ odpowiada ich zasługom, a kiedy złych oszczędzasz, jest to sprawiedliwe, ponieważ przy­ stoi Twojej dobroci" . 16 2.3 Pawłowa teologię łaski rozwija inny konwertyta - Au­ reliusz Augustyn. Koncepcja łaski Augustyna formuje się w opozycji d o herezji Pelagiusza, u której podstaw, zdaniem autora Wyznań, leży niezrozumienie istoty łaski . Pelagiusz próbuje zinterpretować ją w duchu Prawa. Bóg zostaje w jego koncepcji na powrót zobowiązany do udzielenia łaski t y m , którzy ze względu na swoją wolną wolę wybrali drogę do­ brych uczynków. Jest to w jakiejś mierze chrześcijańska wersja usprawiedliwienia z Prawa, z tą różnicą, iż punkt cięż­ kości przeniesiony zostaje na wolną wolę. Dlatego odpowiedź Augustyna koncentruje się, podobnie jak u Pawła, na wyka­ zaniu, iż o d Boga nie można niczego wymagać i uwydatnia przede wszystkim arbitralność jego wyroków (linia argumen­ tacji autora Wyznań jest bardzo podobna d o tej, którą obrał Paweł w polemice z faryzeuszami). 13 Problem łaski pojawia się też u Augustyna w trochę o d ­ miennym kontekście. Wiele kontrowersji wzbudza do dziś stanowisko autora Wyznań dotyczące problemu predestynacji dzieci. Niektóre dzieci umierają przecież bez chrztu, w wyniku czego, zdaniem Augustyna, zostaną potępione, te natomiast, które dostąpią tego sakramentu, będą zbawione. Czy nie jest to właśnie akt niesprawiedliwości ze strony Boga? Augustyn argumentuje, iż wszyscy ludzie zostali obciążeni Tomasz nie poprzestaje jedynie przy t y m wyjaśnieniu i, aby rozwiać wszelkie ewentualne wątpliwości, uzupełnia je własną koncepcją. W artykule trzecim Traktatu o Bogu, doty­ czącym kwestii sprawiedliwości i miłosierdzia Bożego, To­ masz analizuje szczegółowo problem pogodzenia w istocie Boga dwu sprzecznych na pierwszy rzut oka własności: mi­ łosierdzia, które powoduje, iż Bóg niektórych ludzi obdarza łaską, a innych nie, i sprawiedliwości: „Miłosierdzie jest zła­ godzeniem sprawiedliwości. Bóg jednak nie może pominąć tego, co przynależy jego sprawiedliwości". Rozwiązanie tego problemu przez Tomasza polega na analitycznym roz­ dzieleniu d w u porządków tak, aby się na siebie nie nakłada­ ły: „[...] Bóg postępuje miłosiernie nie czyniąc niczego wbrew swej sprawiedliwości, lecz działając ponad sprawiedliwo­ ś c i ą " . Tomasz, komentując ustalenia Augustyna, jedno­ znacznie stwierdza, iż łaska znajduje się poza sprawiedliwo­ ścią i nie powinna być rozpatrywana kategoriami jej doty­ czącymi. 17 18 3.1 Nie m a potrzeby rekonstruowania historii dalszych sporów dotyczących istoty łaski, chociaż nie są one bynaj­ mniej mniej interesujące . Przeanalizowany materiał pozwolił nam dostatecznie podkreślić najistotniejsze dla naszych ce­ lów wątki tej dyskusji. Powracać one będą w kolejnych jej etapach w nieco zmienionej wersji. Kiedy mówi się o łasce, w przypadku ocalonych pojawia się pewna trudność. Większość z nich była narodowości żydowskiej, a kategoria łaski jest ściśle związana z tradycją chrześcijańską. Mało tego, najbardziej wyczerpującego opi­ su tego doświadczenia dostarczają nam wspomnienia czło­ wieka, który utracił wiarę w swojego Boga. Levi odrzuca więc interpretację swojego przyjaciela, ponieważ łaska jest dla niego nierozerwalnie spleciona z religijnym obrazem świata. Numer 10/2005 19 �DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . P R Ó B A A N A L I Z Y Kiedy jednak spojrzymy na całe to zagadnienie z perspekty­ wy fenomenologicznej i weźmiemy w nawias nasze sądy, przekonania religijne, i skoncentrujemy się na samym do­ świadczeniu, to będziemy mogli dostrzec w nim wyraźnie elementy charakterystyczne dla doświadczenia łaski. 3.2 Składa się na nie zawsze jakaś tajemnica, której czło­ wiek nie może przeniknąć. Tajemnica ta wyraża się w teolo­ gii przede wszystkim w podkreślanej, jak widzieliśmy, arbi­ tralności łaski Bożej. Podmiotowość w poszukiwaniu odpo­ wiedzi na nią kieruje spojrzenie na siebie samą: co jest we mnie takiego, co powoduje, iż zasłużyłem na ocalenie? „Dla­ czego ja?" mógłby powtórzyć za Levim Paweł. Trzeba dodać, iż to odniesienie podmiotowości do sie­ bie samej ma charakter negatywny. Augustyn i inni teologo­ wie kładą przecież duży nacisk na fakt, iż łaska okazywana jest człowiekowi jako istocie ze swej natury grzesznej (jest to zabieg konieczny, ponieważ inaczej byłaby aktem sprawie­ dliwości), czego strukturalnym odpowiednikiem w doświad­ czeniu ocalenia jest często artykułowane przekonanie, iż było wielu, którzy bardziej ode mnie na nie zasłużyli: „[...] najlep­ si zginęli" . U podstaw takich deklaracji leży najczęściej samopoznanie koncentrujące się na negatywach: nie byłem taki ofiarny/ odważny/ solidarny jak Chaim/ Szabo/ Robert/ Baruch czy wielu innych. Widać teraz wyraźnie ambiwa­ lentny stosunek między łaską a sprawiedliwością. Tak więc, jak w przypadku nieochrzczonych dzieci, które Augustyn skazuje na wieczne potępienie, wspomina się często o nie­ zasłużonej karze (oczywiście w sensie etycznym, nie religij­ nym, przynajmniej nie z perspektywy Augustyna), tak w przy­ padku ocalonych podkreśla się równie często „niezasłużenie" na to ocalenie właśnie: „Najgorsi przeżyli [ . . . ] " . W tym przypadku nie powinno się raczej mówić o niesprawiedliwo­ ści, ponieważ „absurdalność" („Może to się wydawać absur­ dem, ale to fakt" ) tego doświadczenia polega właśnie na tym, iż ci, których staje się ono udziałem, nie powinni mieć ku temu żadnych podstaw. Być może bardziej adekwatne byłoby określenie: „poza sprawiedliwością". Podobnie czy­ ni przecież Tomasz, sytuując łaskę i sprawiedliwość na od­ miennych poziomach. 20 21 22 23 Pozostało nam omówienie problematycznego związku między doświadczeniem ocalenia a w s t y d e m . Zacytujmy w tym celu jeden z aforyzmów Fryderyka Nietzsche: Szczęście, któremu to Levi we własnym mniemaniu za­ wdzięcza ocalenie, i łaska Boska doświadczane są przez podmiotowość w zbliżony sposób. Szczęście jest przypad­ kiem, czymś, czego nie da się przewidzieć, zrozumieć. Po­ dobnie rzecz ma się z łaską: jest ona arbitralna, nie znamy powodów, dla których Bóg sobie kogoś upodobał, kosztem innych. Podobne doświadczenie opisuje właśnie Levi. De­ cyzja Boga jest nieprzewidywalna, kieruje się On sobie tylko znanymi regułami. Nie wiadomo, kto i dlaczego otrzyma ła­ skę, tak jak nie wiadomo, kto i dlaczego przeżył obóz zagła­ d y . Możemy więc powiedzieć, iż różnica między Levim a jego przyjacielem zachodzi na poziomie rozumienia: struk­ tura doświadczenia wewnętrznego jest taka sama, odmien­ ne są natomiast interpretacje. 25 1 Wszystkie cytaty z Biblii pochodzą z wydania: Pismo Święte Stare­ go i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, opraco­ wał zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań 1980. 2 Swoje doświadczenia z pobytu w obozie zagłady opisał w wydanej w Polsce książce Czy to jest człowiek, przeł. H. Wiśniowska, Kraków 1978. 3 G. Agamben, Remnants of Auschwitz, przeł. D. Heller-Roazen, New York 1999, s. 120. 4 P. Levi, The Drowned and The Saved, przeł. R. Rosenthal, New York 1989, S. 73. 5 Tamże, s. 8 1 . 6 Tamże, s. 82. Prowadząc rozważania o łasce, warto również wprowadzić kate­ gorię daru. Łaska bywa przecież często określana właśnie jako „nieza­ służony dar". Niestety, musimy ograniczyć się jedynie do zasygnalizo­ wania tego interesującego problemu, inaczej znacznie przekroczyliby­ śmy ramy niniejszej pracy. 7 8 D. Oko, Łaska i wolność, Kraków 1997, s. 34. Na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e. powstają liczne sekty i wspólnoty, takie jak w Qumran, które koncentrują się przede wszystkim na rygory­ stycznym przestrzeganiu Prawa. 9 10 Świadczą też o nim takie wydarzenia, jak opisywane w Nowym Testamencie uzdrawianie w szabat (Mk 3,1-6) czy dotykanie kobiety „cho­ rej na upływ krwi" (Mk 5, 25-43). Zob. też: Praktyczny słownik biblijny, pod red. A. Garbner-Haider, przeł. T. Mieszkowski, R Pachciarek, War­ szawa 1994. 11 12 Czemu odczuwamy wstyd, kiedy nas spotyka dobrodziej­ stwo albo wyróżnienie, na które, jak się mówi, 'nie zasłu­ żyliśmy'? Zdaje się nam przy tym, żeśmy się wcisnęli w dziedzinę, do której nie należymy, z której powinniśmy być wyłączeni [...]. Dzięki błędowi innych dostaliśmy się przecież do niego: i teraz opanowuje nas w części bojaźń, w części cześć, w części zdziwienie, nie wiemy, czy­ śmy powinni uciekać, czy korzystać z błogosławionej chwi­ li i dobrodziejstw łaski. W każdym wstydzie zawiera się misterium, które wydaje się przez nas sprofanowane, lub któremu grozi niebezpieczeństwo profanacji; wszelka ła­ ska zawstydza. 24 Teraz już rozumiemy, dlaczego u źródeł opisywanego przez Leviego wstydu leży inne doświadczenie - doświad­ czenie ocalenia. 4.1 Aby uniknąć wszelkich nieporozumień, należy pod­ kreślić, iż nie twierdzimy bynajmniej, iż religijny przyjaciel Leviego miał rację, przypisując ocalenie łasce Boskiej. Cho­ dziło raczej o pokazanie, iż utożsamiając zbyt łatwo wstyd z poczuciem winy, w p a d a m y w interpretacyjną pułapkę, z której będzie nam później trudno się wydostać (niekoń­ czące się dociekania o winie i niewinności). Tymczasem ka­ tegoria łaski może właśnie lepiej oddać istotę tego doświad­ czenia, pozwolić je zrozumieć. D. Oko, dz. cyt., s. 40. H. Arendt, Wola, przeł. R. Piłat, Warszawa 2002. 13 M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. III, przeł. A. Kuryś, Warszawa 1995. 14 Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1982, s. 162. przeł. D. Gromska, Warszawa 15 Oczywiście Paweł I Arystoteles rozumieją pod pojęciem prawa coś odmiennego, niemniej w obu przypadkach zakłada się Istnienie określonych norm regulujących postępowanie człowieka. 16 Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu, przeł. G. Kurylewicz, Z. Nerczuk, M. Olszewski, Kraków 1999, s. 322. 17 Tamże, s. 324. 18 Tamże, s. 325. Bierze w nich udział m.in. Pascal, kiedy polemizuje w Prowincjonałkach z jezuickimi koncepcjami rozróżnienia łaski na łaskę wystarcza­ jącą i skuteczną. Kategoria łaski pojawia się też w kontekście sporów dotyczących ontologicznego dowodu na istnienie Boga, którego zwo­ lennikiem był m.in. Kartezjusz. 19 20 R Levi, dz. cyt., s. 82. 21 Tamże, s. 83. 2 2 Tamże, s. 82. 23 Tamże, s. 73. F. Nietzsche, Wędrowiec i jego cień, przeł. K. Drzewiecki, Kraków 2003, s. 164. 24 25 O łasce jako sposobie interpretacji przygodnych wydarzeń pisze również W. Stróżewski w swoim szkicu O przygodności człowieka. Zob. W. Stróżewski, O wielkości, Kraków 2002. PISMO ANTROPOLOGICZNE 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e525782e744d1bd7838531ef7af13da.pdf 2c6cd9752cbdce50a7a9f1b78030d505 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5622 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia miasta Nowa Huta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5226 Title A name given to the resource Miasto dobrego losu/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.68-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nałęcz-Nieniewski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FOT. Michał Natęcz- N i e n i e w s ki TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.WORDPRESS.COM Ur. w 1986 roku. Student piątego roku etnologii i antropologii kulturowej UJ. Jego praca magisterska dotyczy wizerunku pisarza w okresie o d w i l ż y '56. Interesuje się mechanizmami totalitaryzmu, istnieniem mitycznych s t w o r z e ń w w y o b r a ź n i ludzkiej oraz antropologią literatury i filmu. Dziewczynko wybudują miasto, w którym nie będzie innych, niż szkolne, klas Ideowe korzenie Adam Włodek, olegom z 51. ochotniczej brygady ZMP koncepcji Nowej Huty BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nieniewski 70 I. Fenomen miasta pecyficzny i złożony twór, który nazywa­ my miastem, w ciągu wieków rozwoju stał się niemal synonimem cywilizacji i a k o takiej. tak jako Chodzi o taką osadę ludzką, która jest wyraźnie wyodrębniona w krajobrazie opa­ nowanym przez człowieka, wyróżnia się swoim rozmiarem, gęstością zabudowy i społecznością mieszkańców. Nie trudnią się już oni rolnictwem, które staje się wobec miasta czymś zewnętrznym, podobnie jak myślistwo czy rybołówstwo. W po­ dobny sposób ujął definicję miasta Philip Bagby, prowadząc rozważania na jej temat kontekście zagadnienia cywilizacii: To właśnie uwolnienie od konieczności wytwarzania własnymi rękami swego Dożywienia Dozwoliło należy sadzić mieszkańcom miast poświecić całv swoi czas^ soecializacii i co za tym idzie komplikowaniu kultury'" r ; zdefiniowanie cywilizacji jako „kultury miast" o w i e r e n r o n o n o w a ł 2 Z drugiej strony nietrudno zauważyć, że każ­ de miasto jest przede wszystkim wykwitem myśli ludzkiej, a jego forma i treść wyrastają z konkret­ nej kultury i są od niej zależne. Porządkuje życie zbiorowości i zaspokaja ludzkie potrzeby - ale też stanowi przestrzeń te potrzeby formującą. Można powiedzieć, że nadaje kształt kulturze, która funkcjonuje w ramach określonej miejskiej przestrzeni. Nic zatem dziwnego, że kiedy uto­ piści poszukiwali recepty na idealne społeczeń­ stwo, projektanci kreślili idealne rozwiązania zabudowy miejskiej, 2L wszyscy w swoich pOmyślach ulegali tendencii do regulowania życia ludzkiego na nowo, wedle arbitralnie przyjętych p r z e z siebie zasad. Zanim jednak nadszedł czas projektów ma­ jących za cel przemiany społeczne, trzeba było 1 P. Bagby, Kultura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, tłum. J. Jedlicki, PIW, Warszawa 1975, s. 230. 2 Ibid, s. 231. wielu wieków rozwoju myśli urbanistycznej i realizacji coraz to nowych rozwiązań w zmie­ niającym się świecie. Jedno z najstarszych zna­ nych nam miast wzniesionych według planów urbanistycznych to Kahun w Egipcie (z wyzna­ czonymi kwartałami dla robotników; około 1900 p.n.e.). Późniejsze, jak rozpoczęta przez Echnatona nowa stolica (Amarna, około 1340 p.n.e.), również powstawały w państwie faraonów lub rozwijały się j u ż poza tym kręgiem kulturowym (na przykład Marzabotto w Etrurii, około 500 p.n.e). W greckich koloniach, w przeciwieństwie do rozwijających się swobodnie prastarych Aten czy Olimpii powstawały ściśle uporządkowa­ ne ośrodki mieiskie (miedzy innymi Sehnunt na Sycylii około 628 o n e ) Ekspansia Gre ków u m o ż l i w i a ł a rozładowanie p r z e l u d n i ć nvch miast a zasiedlanie obcvch terenów bvło bodźcem dó szukania nowych rozwiązań. Układ urbanistyczny onartv na nrostokatnei siatce ulic nronaaowałHinnodamosz Milen, budowniczy L i a r y w n i e r w s z e i nołowie V w i e k ń Zastosował ao w nianie P i r e , Z Milen, i Thnrioi W e d ł n a stosowane przez niego demoKratycznej zasady isonomn (równego podziału; zaKIadano nowe miasta w Ko oniacn grecKicn przez prawie pięćdziesiąt lat. scentralizowanemu Imperium Rzymskiemu bardziej od demokratycznego sys­ temu nippodamejskiego odpowiadała prostokąt­ na symetria hellenizmu, którą wraz z wzorcem etruskim połączono w castrum Komanum Le­ piej reprezentowało państwo i hierarchię władzy, jednocześnie zapewniając obronność odpowied­ nią dla nowo zakładanych posterunków wojsko­ wych i stolic Prowincji (Kolonia, Strasburg T i m gad w Afryce) . Wymienione przekształcenia urbanistyczne są zgodne z ujęciem miasta jako emanacji kultury wyrażającej wiodące dla niej 3 W. Koch, Style w architekturze. Arcydzieła europejskiego od antyku po czasy współczesne, budownictwa tłum. W. Baraniewski i in., Świat Książki, Warszawa 1996, s. 390-393. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty treści. Wraz z wzrostem migracji i roli średnio­ wiecznego mieszczaństwa następował bardziej żywiołowy rozwój zabudowy, wcześniej niemoż­ liwy ze względu na rygorystyczny plan rzymski. Nowe lokacje powstawały wokół klasztorów i zamków lub w miejscach istotnych dla szlaków handlowych. W sposób ścisły planowano głów­ nie ośrodki spełniające funkcję warowni, a ich potrzeby militarne wciąż na nowo pobudzały rozwój fortyfikacji . 4 II. Miasto idealne 71 święciło swoje triumfy w okresie baroku, bę­ dąc odbiciem megalomanii władców. Dopiero w ustroju monarchii absolutnej realizowane były projekty miasta jako rezydencji, ogrodu, garnizonu, prestiżowego obiektu, czy wreszcie GesamtkunstweĄ Równocześnie zmieniał się sposób myślenia o mieście. W czasach oświecenia wzrastało za­ interesowanie drugim aspektem istnienia mia­ sta - kreacyjnym, sprawczym. Wiązało się to z XVIII-wieczną ideą „architektury jako dzie­ dziny o wyjątkowej społecznej randze, sprzęga­ jącej kwestie estetyki i polityki" . Dostrzegano zawarty w mieście potencjał kulturowy, jego ogromny wpływ na kształtowanie się relacji mię­ dzyludzkich i stosunków społecznych, a także nagły wzrost jego roli gospodarczej w okresie rewolucji przemysłowej. Niektórzy zaczęli po­ kładać nadzieje w nim jako narzędziu metodzie systemie czy tez mechanizmie który ukształtuje nowe społeczeństwo. Taki sam „nacisk padaiacv na 2~l0ba.ln.0sc rozwiązań, będzie charak tervstvcznv dla teorii urbanistyczna w okresie modernizmu. 6 7 Myśl o mieście idealnym zrodziła się naj­ prawdopodobniej w umysłach starożytnych, jednak dopiero w renesansie próbowano wpro­ wadzać ją w życie. Idealnymi rozwiązaniami urbanistycznymi zajmowały się wtedy najwięk­ sze umysły epoki, między innymi Leonardo da Vinci (którego pomysł wielopoziomowych ulic i kanalizacji wykorzystano dopiero na prze¬ łomie X I X i X X wieku w Paryżu), Albrecht Durer i Giorgio Vasari. Dla renesansowych teo­ retyków inspirację stanowiło dzieło O architek­ turze ksiąg dziesięć napisane przez Witruwiusza miedzy 88 a 26 rokiem P.n e. Cele projektów były r ó ż n e - zależnie od nich zwracano większą uwagę na obronność fortyfikacji na parki iako przestrzeń wypoczynkowa i ciesząca oko na odpowiednie dla każdego stanu umiejscowienie dzielnicy i tak dalei Kreślono ie na rozmaitym olanie-koła kwadratu c^iazdy wielokąta ehn sv i innych' nieraz fańfazvinvrh fi«n,r Proiek ty miast idealnych realizowano jednak hardzó r L d k o noniewaz koncentrowano sie na nrze Puuowie juzistniejącycn osrodKow . almanoya twierdza Wenecjan na peanie g ^ z d y była Z biegiem czasu paradygmatem stała się misja cywilizacyjna Europy Zachodniej, wiążąca się z industrializacją i uprzemysłowieniem. Szerząc ideę gospodarczego postępu, podejmowano coraz śmielsze przedsięwzięcia budowlane (moderni­ zacja centrum Paryża w 1852 roku, londyńskie metro w 1854, Kanał Sueski w 1859, Pierwsza Ko­ lej Transkontynentalna w 1862, Most Brookliński w 1870, Statua Wolności w 1884, Wieża Eiffla w 1889, Kolej Transsyberyjska w 1891 i inne). Co­ raz bardziej zmieniał się pejzaż miejski. Nadeszła epoka eksperymentów społecznych, w której roz­ poczęto realizacje różnych utopijnych projektów na miarę X I X wieku. 4 Ibid., s. 397-399. 7 5 Ibid., s. 404. socjalistycznego w planie „propagandy 6 „Racjonalnie przemyślana, funkcjonalną jednolita całość". Wydawnictwo Leopoldinum, Wrocław 1999, s. 41. Ibid 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 8 BARBARZYŃCA W. Tomasik, Inżynieria Ibid. dusz. Literatura realizmu monumentalnej", �Michat Naîecz-Nieniewski 72 Idąc za rozmaitymi wizjonerami, zarówno rządy, jak i bogaci przemysłowcy a n g a ż o w a l i się w tworzenie miast idealnych. Co charak­ terystyczne, rzadko decydowano się ekspery­ mentować na własnym podwórku. Jak więk­ szość ideologii wymyślonych w obrębie kultury zachodniej , tak i miasta idealne były testowa­ ne raczej poza jej granicami. Wiele utopijnych pomysłów starano się uskuteczniać w Nowym Świecie, m i ę d z y innymi wioskę owenowską, falanster Fouriera i Ikarię Cabeta. Jednym z wyjątków było Guise we Francji, gdzie alizowano w 1859 roku koncepcję Charlesa Fouriera - pół wieku po jej ogłoszeniu. E l i ­ sabeth F ö r s t e r - N i e t z s c h e siostra s ł a w n e g o filozofa w 1886 roku wraz z m ę ż e m założyła w Ameryce Południowej kolonię Nueva Ger¬ mania dla czvstei krwi Arviczvkow W latach dwudziestych X X wieku swoich sił na tym polu nróbował też naibosratszv człowiek na świecie Henry Ford Rył pomysłodawca trzyzmiano' Wraz z panem Fordem jesteśmy głęboko prze­ konani, iż gdybyśmy tylko zdołali wniknąć do samych korzeni i serca rodziny i życia domowe­ go (...), udałoby się nam stworzyć doskonalsze przyszłe pokolenia, niż teraz, gdy docieramy do nich jedynie w czasie godzin pracy . 11 9 10 weao trvhu pracy wynalazca taśmy fahrvcznei i pfekJsnrem masnwei nrndnkrif O J r n i e t v nhsesi! n ™ ™ ^ ^ obsesją ograniczania Kosztów zważania wydajności, w n i k a ł w życie prywatne swoich pracowników i marzył o stworzeniu dealnej społeczności, l ewnie dlatego założył na te­ renie Manow Zjednoczonych az trzy miasta. Warto zacytować stówa jego eksperta od siły roboczej: 9 Najbardziej znanym przykładem są losy myśli Chwilowy wzrost zapotrzebowania na g u m ę w produkcji samochodów zaowocował w 1927 roku szalonym pomysłem. Zakładając własną plantację w brazylijskiej dżungli, Ford chciał jednocześnie z a p r o w a d z i ć tam porządek na wzór amerykańskiego miasteczka: z krytymi gontem domami, rynkiem, kościołem i szpita­ lem, z elektrycznością zasilającą sieć telefonicz­ ną, lodówki, pralki i gramofony, z lodziarnią, estradą i dancingiem, z kortami tenisowymi, kursami golfa i wieczorami poetyckimi, z wie­ żą ciśnień, instalacją wodociągową i czerwo­ nymi hydrantami wzdłuż prostych szerokich dróg po których jeździć miały oczywiście słynne Fordy T " . III. Socrealizm Dyktatorzy państw totalitarnych i partyjni guru, podobnie jak inni władcy tego świata, wykorzystują wszystkie sposoby ekspresji, które opanowała ludzkość, jako narzędzia sprawowa­ nia władzy. W odróżnieniu jednak od swoich S. Friedrichsmeyer i in. (red.), The Imperialist Imagination: marksowskiej, wykorzystywanej w Rosji w różnych German Colonialism and Its Legacy, University of Michigan mutacjach, rozplenionej na Bliskim Wschodzie, w Afryce, Press, Ann Arbor 1998, s. 33-39. w Ameryce Środkowej oraz Południowej i nadal wegetującej 11 E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa historia jako oficjalna ideologia na terenach Azji. Wyobrażenie psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska Prószyński i S-ka, Lenina jadącego z Niemiec do Rosji w zapieczętowanym Warszawa 2009, s. 159, 160. wagonie, niczym nowy koń trojański, jest trafnym skrótem 12 dla tej prawidłowości. Ponadto wielu krwawych dyktatorów in Environmental History, Cambridge University Press, studiowało w Europie Zachodniej, zanim objęło rządy Cambridge 2002, s. 71-86. Por. G. Grandin, Fordlandia: w rodzimych krajach. The Rise and Fall of Henry Ford's Forgotten Jungle City, 10 R.C. Hołub, Nietzsche's ColonialistImagination: Nueva Germania, GoodEuropeanism, andGreatPolitics, W. Dean, Brazil and the Struggle for Rubber: A Study Metropolitan Books, Nowy Jork 2009. [w:] BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty poprzedników likwidują wszystko, co nie repre­ zentuje ideologii państwowej. Ideologia bowiem ma obejmować poszczególne aspekty życia, jako że zgodnie z oficjalną wykładnią jest samowy­ starczalna: stanowi receptę doskonałą na idealne społeczeństwo. Podkreśla się zatem ideę nowości - nie tylko w znaczeniu nowatorstwa czy nowo­ czesności, ale w sensie na nowo ustanawianego FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.COM świata. Nowa epoka oznacza nowego człowieka, nowe społeczeństwo i państwo. Każda dziedzina działalności człowieka miała być tego wyrazem. W ich szeregu, obok malarstwa i rzeźby, również architektura i urbanistyka. Wbrew różnym wizjonerom łączącym przy­ szłe społeczeństwa nowoczesne z futurystyczną aglomeracją, konstruowane od podstaw miasta socjalistyczne nie odznaczają się nowatorską architekturą. Podobnie jak w innych dziedzi­ nach życia, starano się ograniczyć indywidual­ ną inwencję do minimum, wprowadzając je­ W. Tomasik, op. cit., s. 39. 3-1 (1G-11) 3 3 3 3 den obowiązujący styl, którym stał się w końcu socrealizm. Miasto w ustroju socjalistycznym, postrzegane jako państwo w miniaturze, miało być gigantycznym pomnikiem reprezentują­ cym nowy porządek. W pewnym sensie była to idea przeciwstawna wobec rojeń władców ab­ solutnych. Miasto ludu miało być odpowiedzią na zbytkowną rezydencję typu Wersal wznie­ siony dla Króla Słońce, który mógł powiedzieć: „Państwo to ja". Według komunistów nade­ szły czasy by odrzec- Państwo tomy proletariusze" inrzeiśćod mterńacionalistycznych mrzonekdo bardziej konkretnego im­ perializmu. T ł u m a c z ą c założenia swo­ jego planu „propagandy mo­ numentalnej", którego częścią miał być socrealizm, Lenin po­ woływał się w 1918 roku na Miasto słońca Tommaso Cam¬ panella i wspomniane tam „socjalistyczne freski" pełnią­ ce funkcję edukacyjną. Pisał: „Niech to będą choćby towe bloki z inskrypcjami na nich, m o ż l i w i e najczytelniej­ szymi. (...) Za jeszcze w a ż n i e j s z e n i ż i n skrypcie u w a ż a m pomniki- popiersia lub posaJ naturalnei wielkości m o ż e płaskorzeźby ; -,3 d s t a w i a ć antenatów socia izmu" i bohaterów kultury" w e d ł u g wcześniei snorzadzonei listy W czasach sta linowskich idee komunizmu w y r a ż a ć miał j u ż e u D V M i a J ł v b v D r z e każdy fracrment u f o r m o w a n e i nrzez c z ł o w i e ka o r z e c z e n i w s z r z e a n l n n ś r i - założenia a r r h i r e k t n n i r z ń e i r n z w L a n i a urhanistyrz ne"H Arehitekt snnłeezeń <twa hn d n i a Jean i uiic, lecz liizyiiiereiii u BARBARZYŃCA 73 Ibid. QUSZ IUQZICICII. IVIH �Michał Natęcz-Nieniewski 74 on możność o d d z i a ł y w a n i a na masy ludzkie w s z ę d z i e i zawsze" . Realizm socjalistyczny powstawał w opozycji do nowatorskiego konstruktywizmu, który był początkowo wspierany i wykorzystywany przez bolszewików, a następnie, wraz z całą awangar­ dą, potępiony przez Lenina i Trockiego. Pojawiły się takie grupy plastyków, jak utworzona w 1921 roku Nowoje Obszczestwo Żiwopiscew lub za­ wiązana rok później Assocjacja Chudożnikow Rewolucjonnoj Rossiji. Wyeliminowanie wpły­ wów konstruktywizmu końca lat dwudziestych było wyraźnym sygnałem, w jaki sposób będzie kształtowane życie artystyczne w ZSRR. Sztuka miała być jednym z wielu narzędzi w walce o socidizm co oznaczało głównie położenie nacisku na to b'v treść podporządkować funkcji dvdak tyczna lako cześć propagandowa machiny ceł niła wyznaczona role obok mediów i literatury Jej przekaz miał być powszechnie zrozumiały — stad bierze sie nóźnieisza komunistyczna ten denria do dyskredytach innych niz realizm m u tów w sztuce jako „formalistycznych". 15 Tematyka malarstwa i rzeźby socrealizmu siłą rzeczy obracała się wokół etosów proleta­ riusza i rewolucjonisty, później również żołnie­ rza Armii Czerwonej. Przedstawiano doniosłe czyny socjalistyczne, głównie pracę fizyczną, i herosów w postaci portretów konkretnych re­ wolucjonistów, działaczy, przodowników pracy (które swoim wyidealizowaniem zaprzeczały realistycznym założeniom ruchu) lub anonimo­ wych wizerunków robotnika czy kołchoźnicy. W architekturze preferowano budowle o klasycystycznej formie i monumentalnym charakterze, takie jak gmach Uniwersytetu im Łomonosowa Of 3.Z, Ibogate wnętrza, jak wystrój moskiewskiego 15 E. Goldzamt, Zagadnienie realizmu socjalistycznego w architekturze, [w:] O polską architekturę Materiały socjalistyczną. z krajowej partyjnej narady architektów odbytej w dniu 20-21 VI1949 roku w Warszawie, Warszawa 1950, metra. Teorię nurtu sformułował Maksym Gor­ ki. Nazwy użyto po raz pierwszy w 1932 roku, kiedy na mocy postanowienia KC WKPB zlikwi­ dowano wszystkie dotychczasowe organizacje literacko-artystyczne i utworzono jednorodne związki na ich miejsce. Od 1949 roku socrealizm obowiązywał j u ż we wszystkich krajach bloku sowieckiego . Należało wówczas zdecydować przynajmniej orientacyjnie, co właściwie będzie zgodne z tym niespójnym stylem narzuconym polskiej kulturze. M o ż n a było twierdzić, jak Edmund Goldzamt, że wystarczy wybrać „wła­ sną, socjalistyczną w treści, narodową w formie architekturę opierająca sie na postępowych tradyciach naszego narodu kształtująca sie poprzez metodę realizmu socjalistycznego" odrzucając kosmopolityczna konstruktywistyczna archi tekturę burzuazyma w swei istocie odrtwaiaca naród od nostenowe.ro snadku nrźeszłych no 16 koleń i nodnorzadkowuiaca «ro rozkładowym wnływom J k r e i kultury Imneriali stycznego Zachodu" Mnie fanatycznie hrzmia wytycz ne nrzviete nrzez Rade SARP nrzewidmace ze 17 polska architektura otrzyma ,,tormy narodowe bliskie i zrozumiale ludowi dzięki odzwier­ ciedlaniu -ideowego bogactwa epoki budowy socjalizmu -odkrycie, ze stylem typowym dla polskiej architektury jest renesans, było ostat­ nią wskazówką, jaką dano zdezorientowanym architektom . 19 IV. Miasto p r z e m y s ł o w e W sto lat po ogłoszeniu manifestu partii komunistycznej, w którym Marks potępił „krytyczno-utopijny socjalizm i komunizm", zali­ czając doń idee Saint-Simona, Fouriera, Owena 16 B. Osińską Sztuka i czas, WSiP, Warszawa 1986, s. 100, 101. 17 E. Goldzamt, op. cit. 18 W. Tomasik, op. cit, s. 39. 19 E. Goldzamt, op. cit. s. 26; cyt. za: W. Tomasik, op. cit., s. 8. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty i Cabeta , została podjęta decyzja o budowie miasta, które nazwano później Nową Hutą. Najważniej szym j ego elementem miał być kombinat - największa inwestycja Polski Ludowej. Pomysł wzniesienia wielkiego zakładu metalurgicznego pojawił się j u ż w 1945 roku, a prace projektowe prowadzono od pierwszej połowy 1946 roku, kiedy to n a w i ą z a n o kontakt z amerykańską firmą Freyn Engineering Company z Chicago. Miała ona dostarczyć całą niezbędną do budowy huty dokumentację . 20 Mottem towarzyszącym budowie miasta mo­ głaby być jedna z wielu - podobnie brzmiących w całym bloku sowieckim - oficjalnych wypo­ wiedzi odwołujących się do znaczenia postę­ pu technologicznego dla rozwoju socjalizmu. W swoim referacie na piątym plenum KC PZPR, Bierut podkreślał, jakie zadanie stoi przed polską gospodarką: Przesiąść się na konia wyższej techniki na nowe skomplikowane maszyny własnej produkcj i, na nową hutę w przemy śle, na elektryfi¬ kację (...) - dopiero wówczas można zbudować trwałe i niewzruszone podstawy socjalizmu w Polsce. Dopiero bowiem wyższa technika umożliwia wysoką wydajność pracy człowie­ ka i stwarza warunki dla wydatnego wzrostu dobrobytu i kultury całego narodu, dobrobytu i kultury 111 ćl S pracujących, bez nie 1X1 cl 21 Po odrzuceniu Planu Marshalla Polska za­ cieśniła kontakty z ZSRR. W 1947 roku Stalin „zaproponował" współpracę przy wzniesieniu kombinatu metalurgicznego, pod warunkiem że zamiast pół miliona ton stali rocznie wypro­ dukuje a ż półtora miliona. W związku z tym na początku 1948 roku zerwano u m o w ę z Ame­ rykanami, a ZSRR zapewnił dostawę projektów i podstawowych u r z ą d z e ń dla huty. Głów­ nym projektantem został radziecki Gipromez, z i n ż y n i e r e m Chryzantem Dmitrijewiczem Zybinem na czele . Projekt kombinatu powstał w wyniku pierwszych prac nad sześcioletnim planem perspektywicznym rozwoju gospodarki narodowej. W latach 1950-1957 pracowało nad nim a ż kilkanaście radzieckich biur projekto­ wych Wiatach 1949—1960 generalnym oroiek tantem miasta był natomiast Tadeusz Ptaszycki a nroiektantami osiedli miedzy innymi Mar' 22 ta i lanusz Inaardenowie Tadeusz Remhie sa Tadeusz lanowski Adam Fołtyn Rolesław Skrzvhalski Andrzei TInieiewski i Stanisław JuchLwicz. 75 socjalizmu . 23 Cytowane słowa otwierały Kromkę Nowej Huty podsumowującą dzieje wielkiego przed­ sięwzięcia. Miało się na nią składać opraco­ wanie archiwów w posiadaniu Huty im. Le­ nina. W obszernym wstępie dyrektor naczelny Huty, mgr inż. Antoni Czechowicz, wskazywał, że zwycięstwo Związku Radzieckiego w drugiej wojnie światowej i „wyzwolenie Polski przez bohaterską Armię Czerwoną" zapoczątkowało nowej epokę w dziejach narodu. Tym SĆI 111 y 111 zapowiadał, w jakich kategoriach będzie ujęta historia powstania miasta - uniwersalnych i mi­ tycznych . 24 20 K Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, tłum. W. Piekarski, Książka i Wiedza, Warszawa 1976, s. 118-122. 21 A Markowski, Dwie huty, podobna historia: Zakład Słowackiego Powstania Narodowego i Huta im. W I . Lenina - budowa wielkiego socjalistycznego zakładu przemysłowego, aluminium z osiedlem na 16 tys. mieszkańców. 22 T. Gołaszewski, Kronika Nowej Huty. Odutwoizenia działu projektowania Nowej Huty do pierwszego spustu surówki wielkopiecowej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1955, s. 9, 27. 23 B. Bierut, Referat wygłoszony na Kongresie „Acta Histórica Neosoliensia" nr 10, 2007, s. 214, 215. Zjednoczeniowym. Podstawy ideologiczne PZPR, Książka W swoim artykule autor porównuje Nową Hutę ze słowacką i Wiedza 1949, s. 61; cyt. za: T. Gołaszewski, op. cit, s. 6. miejscowością Żiar nad Hronem, gdzie wybudowano hutę 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA 24 T. Gołaszewski, op. cit., s. 7. �Michał Natęcz-Nieniewski 76 Jednym z etapów na „trudnej, lecz pięknej drodze do socjalizmu" miało być wzmożenie sił wytwórczych społeczeństwa dzięki wysokiej technice podporządkowanej ekonomice kraju. W rzeczywistości oznaczało to charakterystycz­ ny dla ideologii komunistycznej przesadny na­ cisk na produkcję, angażującą masy w wyścigi pracy, którą uznawano konsekwentnie za war­ tość samą w sobie. Głównym ce­ lem tak zwanej „planowej polityki gospodarczej" był „stały rozwój sił wytwórczych kraju" . Największą waee przywiązywano do przemysłu ciezkieeo zapewnia) aceeo rzadko wymienianywoficialnych wypowie­ dziach rozwói militarny. To wszyst ko tłumaczy odrórny nacisk na hut niczy charakter nierwszep-o w Polsce socjalistycznego miasta uprzemysłowienie będące okazją do pokazo­ wej industrializacji. Przy wyborze miejsca pod budowę zignorowano całkowicie fakt, że grunt stanowiły w większości żyzne czarnoziemy. O lokalizacji miał zdecydować ogół przyczyn eko­ nomicznych, technicznych oraz polityczno-demograficznych . Pomysł tak bliskiego sąsiedz­ twa (7 k m od Placu Centralnego do Rynku 26 25 V. Satelita B u d o w ą wzorcowego miasta PRL-u, zaplanowanego na 60-80 tysięcy mieszkańców, rozpoczę­ to realizację planu sześcioletnie­ go. Dzielnica powstała na obsza­ rze gminy Mogiła, gromad Ruszczą i Wadów, części gromad Branice i Przewóz. Ziemie te zostały wskazane przez przysłanych z Moskwy architektów - 13 stycznia 1949 roku do Gliwic przybyli specjaliści radzieccy, aby usta­ lić lokalizację odpowiednią dla powiększonego projektu. Okolice Krakowa wybrano ze względu na płaski teren źródła surowców i dostęp do odpowiedniei ilości wody rezerwuar siły roboczei w małopolskich wsiach zaplecze transportowe szkoły i wyższe uczelnie techniczne oraz słabe FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.C0M Głównego) miał nieco odmiennego poprzednika w brytyjskiej koncepcji z lat dwudziestych, która sformułowała miasto satelitę z samodzielnymi rynkami usług i zatrudnienia, ale uzależnione od administracji, instytucji naukowych i kultu­ ralnych większego ośrodka. W przypadku Nowej Huty stosunki te miały przebiegać w sposób bar­ dziej obustronny . Wybór okolic Krakowa sugeruje bowiem jeszcze jeden cel. „Nowe miasta i fabryki miały 27 Ibid. rozwojowe), [w:] J. Dąbrowski (red.), Kraków. 26 Ibid., s. 31-40. rozwojem miasta, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, 27 A. Ptaszycka, Oblicze urbanistyczne 25 Krakowa (Rozwój współczesnego Studia nad s. 358. miasta w latach 1945-1955, perspektywy BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty «przekształcać» strukturę społeczną, uwarun­ kowaną przez formację schodzącą właśnie z h i ­ storycznej sceny" . Mieszkańcy pochodzenia robotniczo-chłopskiego mieli stanowić równo­ w a ż n i k dla drobnomieszczaństwa i inteligen­ cji grodu Kraka . Była to część stalinowskiej strategii w konflikcie pomiędzy „postępowymi" siłami komunizmu a „reakcyjnymi" warstwami społeczeństwa. „Nowa Huta świetnie pasowała, by stać się społecznym i ideologicznym labora­ torium stalinizmu" , z a u w a ż a Jerzy Sądecki i cytuje Andrzeja Chwalbę: „Miała stanąć do pojedynku ze starym Krakowem. Zmienić to miasto rozpuścić «błekitna krew» w świeżej i do­ brej, bó «robociarsko-biedniackiej»". Używając dalei ówczesnej nomenklatury zdrowy element proletariacki" miał rozsadzić "ten „zaścianek" i rezerwat" krakowski Rekompensaty wre rżane chłonom za odebrane ziemie stanowiły znikomy procent ich wartości a ponadto docho­ dziło nrzv tvm do nadużyć i machinacii Nano t y k a n o n a r z y n n y o n ó r w y s i e d l a n y r h mieszkań" rów Maiae I d n a k szczvtnv eel nnknnvwanń 28 29 30 31 takie przeszkody Pezsentymentów . zatwier­ dzeniu terenu Mogiły i 1 leszowa rozpoczęto pracę od pomiarów pod zakład metalurgiczny (1 kwietnia IW) .Juz w polowie roku przedłożono rezydmm Rządu plan urbani­ styczny wraz z makietą, jednak władze zdecy­ dowały wówczas o powiększeniu miasta do 1UU tysięcy mieszkańców. 77 VI. Inspiracje i idee Nowa Huta miała być przeciwieństwem „cia­ snych i chaotycznych" ośrodków przemysłowych na Zachodzie. Wytyczono sieć szerokich ulic, place i skwery, miejsca wypoczynku i rozrywki. Budynki mieszkalne nie od razu wpisywały się w narzucony od połowy 1949 roku styl realizmu socjalistycznego. Zanim dociśnięto ideologiczną sztancę, powielano warszawskie domy autorstwa Franciszka Adamskiego: jedno- i dwupiętrowe, ze spadzistymi dachami, ustawione szeregowo na dużej przestrzeni . Dopiero w następnym etapie budowy zastąpione je większymi bu¬ dynkami o profilowanych gzymsach i płaskich dachach ozdobionych attyka Realizując postu­ lat intensyfikacji zabudowy łączono obrzezne budynki w długie ciari Niezależnie od przy ietego stylu osiedla oroiektowano pod woły wem insniraćii amerykańska iednostka sąsiedzka (neiphhourhood unh ronrelt) która w czasach stalinowskich była oflrialnie noteniana Meto da ta noleaała na koncentracii ustalone! liczhy mieszkań wokół obiektów twórz a cvch w i i 34 społeczną przedszkoli, szkol, sklepów .lelen wyraz doktryna socrealizmu znalazła w zespole oraz l l a c u Centralnym, co jednak me prze­ szkodziło projektantom wzorować się na roz¬ wiązaniach i styfach zachodnioeuropejskich (na WTomasik,cp.£«.,s.7. (Osiedle Wandy, Osiedle Willowe, Na Skarpie). 29 A Kaszycka, o/>.«;.,s. 356. W „module Adamskiego" można się dopatrzyć wpływów 3 0 J. Sądecki, O Nowej to Hucie piosenką, [w:] Najnowsza historia „anglosaskiej idei miasta-ogrodu i koncepcji niemieckich 28 Polaków. Oblicza PRL, „Rzeczpospolita" 20.11.2007, s. 5. 31 32 kolonii pracowniczych z przełomu X I X i X X wieku, realizowanych w Krakowie po 1910 roku na Salwatorze Ibid. D . Gut, Nowa Huta w świadectwach jej mieszkańców, oraz w latach 1941-1944 przez Niemców budujących [w:] J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula osiedle przy ul. Królewskiej". Może tu leży przyczyna (red.), Kraków. kojarzenia jego projektu z I I I Rzeszą. W Komorowski, Przestrzenie kulturowe, Wydawnictwo Platan, Kraków 1993, s. 119, 120. Zob. też: Urbanistyka i architektura Nowej Huty T. Gołaszewski, op. cit., s. 57 i 65 „Rocznik Krakowski" t. L X X I , Kraków 2005, s. 190, 192; 3 3 3 4 T. Gołaszewski, op. cit., s. 56. Budowano je na terenie całej Polski, ale żaden zespół budynków nie jest większy od nowohuckiego 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 1949-1959, zob. także: T. Gołaszewski, op. cit., s. 66-67. 3 5 W Komorowski op. cit., 190, 193. Autor przytacza informacje na ten temat za S. Juchnowiczem i A. Lorkiem. �Michał Nafęcz-Nieniewski 78 przykład francuskim, z czasów Ludwika XVI). i był to dialog złożony z kontradykcji oraz konty­ Niemniej jednak dominowały cytaty ze stylów nuacji. Odpowiednikiem Rynku Głównego miał historycznych pochodzących głównie z polskiej być plac z bogato zdobionym ratuszem miejskim, architektury barokowej i renesansowej . a Traktu Królewskiego - Aleja Róż. Plan zakładał Równolegle do osiedli powstawały kolejne powierzchnię ponad dwa razy większą od Starego wydziały kombinatu (nazywanego początkowo Miasta. W przeciwieństwie do bogatego w kościo­ Gigantem): konstrukcji stalowych, mechaniczny, ły centrum Krakowa, w Nowej Hucie nie przewi­ kuźnia, odlewni staliwa, odlewni żeliwa, wal­ dziano miejsca na żadną świątynię. cowni gorącej blach, materiałów ogniotrwałych, Już w renesansie próbowano zwizualizować aglomerownia, siłownia i tak dalej. 22 lipca 1954 architekturę jednocześnie świecką i wzniosłą, uznaje się za początek istnienia Huty im. Le­ 0 formie odpowiedniej do kultu Wiedzy. Bu­ nina . Wzniesiono ją w odpowiedniej odległo­ dowla ukazana na Szkole Ateńskiej Rafaela sta­ ści od osiedli mieszkalnych, za doliną Dłubni. nowi przykład idealnej architektury monumen­ Z Placu Centralnego prowadziła do niej jedna talnej - wzorowanej zarówno na sakralnej, jak z głównych ulic. Oprawę głównego wejścia sta­ 1 świeckiej - będącej pomnikiem nauki i filozo­ nowiły dwa bliźniacze gmachy projektu Janusza fii. Style „świeckich religii", jakimi okazały się Ballenstedta i Janusza Ingardena zbudowane być ideologie totalitarnego państwa, czerpały w nierwszei nołowie lat pięćdziesiątych Sa do- w znaczący sposób z tradycji architektury sa­ brvm przykładem z i ákich elementów oolskiei kralnej. I to dosłownie znaczący: jeśli chodzi architektury renesansowej korzystano: okazałe o detal, to formy architektoniczne miały m ó ­ attvki sugeruia że mamv do czynienia z Draw wić językiem zrozumiałym dla każdego, niczym dziwymi robotniczymi pałacami Motyw attyki biblia pauperum. Podobnie jak w projektach ka­ snełniał wvmopi ideologiczne renesans został tedr i kościołów zakodowano przekaz odnoszący u z n a n y z a styl historyczny «rodn'v naśladowania w się do paruzji, takw budowlach socrealizmu znaj­ architekturze nowego miasta zarówno ze wzele dowała odzwierciedlenie szczęśliwość jutra. d „ na ieo-o nostenowy charakter iak i na J Nowa Huta miała być wizytówką Nowego siedź J o K r a k o w f oiezvznv n o k k l i attvki Z Państwa o bezklasowym ustroju, wyrazem spo­ nesansowej . usiedle mieszkaniowe długo było łecznych przemian i ideowym komunikatem. największym w powojenne] olsce. Ud Krakowa Był to hołd nauce w wydaniu ideologicznie spa­ miały oddzielać je obszary parkowe, a od strony czonym: monumentalna architektura w swej kombinatu wzdtuz doliny IJtubni przewidywano funkcji i formie została podporządkowana jednej izolujący od szkodliwych wyziewów pas zieleni, z gałęzi socjalistycznej władzy. Monumentalizm ze sztucznym jeziorem, plażą i boiskami teren niekoniecznie wskazywał na doniosłość funkcji pomiędzy dzisiejszą aleją Solidarności i ulicą ta- obiektu - ta bywała bowiem skromna w sto­ szyckiego podzielono na działki dla pracowników sunku do jego formy. Częściej przekazywała znamienne treści: wzniosłość epoki (spełniony Kombinatu. Nowe miasto wyraźnie korespondowało z po­ Dostulat sDołeczeństwa idealnego) noteee Dańłożonym na zachód od niego „starym Krakowem" stwa robotniczego. Budynki tego typu miały 36 37 36 Ibid., s. 192-194. op. cit., s. 214. 3 7 T. Gołaszewski, op. cit, s. 14. 39 38 W. Komorowski, op. cit., 202; zob. także: T. Gołaszewski, Warszawa 1966, s. 39. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. VIII, PWN, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty same sobą świadczyć o głębokich przemianach społecznych, a ich zadaniem było zapowiadanie rychłej przyszłości. „Dzieła architektów i urba­ nistów miały kształtować społeczeństwo nie tylko w sposób bezpośredni, ale też pośrednio kierując myśli mieszkańców ku «jasnym dniom» i szczęściu, jakie czeka «o przecznicę dalej»" . Plan urbanistyczny Nowej Huty ma kształt wachlarza i przypomina renesansowe oraz baro­ kowe miasta idealne, kreślone na planie okręgu (przykładami mogą być modele Andrei Palla­ dia, Simone Martiniego lub Giorgia Vasariego, a także te zrealizowane w Wersalu i Peters­ burgu). Waldemar Komorowski wskazuje na jeszcze inne możliwe wzorce; barokowe place del Popolo i św. Piotra w Rzymie, klasycyzujący układ centrum Londynu Christophera Wrena i realizacje paryskie Georges'a Haussmana. Jak stwierdza Woiciech Tomasik geometria prze­ strzeni («bez zaułków») gwarantować miała, iż w strukturze społecznei miasta powtórzy sie harmoniine i proporcjonalne zestroienie cze ści N o w a przestrzeń mieiska formowałaby n o w e ™ człowieka nosłusznep-o - tak iak ona - obiektywnym nrawom nauki" ' Tnsniracie re nesansowymi miastami miały widocznie szcze40 4 aólne znaczenie sknrn ieszcze na nnczatku lat niećdziesiatych krakowski SARP L a n i z o w a ł d l ! architektów trzvdninwe wvcieczki antoka Znaczny wpływ na projekt mogły mieć także miasta przemysłowe o barokowej urbanistyce bu­ dowane na ziemiach polskich pod koniec X V I I I i w X I X wieku. Według założenia w Kunsztowie (1790) gwiaździste place leżą wzdłuż przecina­ jących się osi, natomiast w Białogonie (1816) i Nietulisku (1820) występuje układ trójosiowy: 79 trzy ulice zbiegają się u wejścia do fabryki. Na planie Nowej Huty widać, że starano się w jedną połączyć dwie, zdawałoby się sprzeczne, kon­ cepcje: miasta przemysłowego i miasta-ogrodu. Za punkt odniesienia mogło służyć „rze­ mieślnicze miasto" Furttenbacha (XVII wiek), w obrębie którego nakreślił on szkołę, łaźnię, a przede wszystkim miejsca wypoczynku - staw, lasek i porośnięte drzewami place. Nawet wały obronne miały być obsadzone roślinnością. Na­ tomiast klasycznym przykładem zrealizowanego projektu miasta-ogrodu jest Richelieu autorstwa Lemerciera (na podstawie szczegółowych wskazówekkardynała) w którym wszystkie dziedziń­ ce wewnętrzne podwórza i place sa obsadzone rzędami drzew« Nawet po drugiej wojnie światowej na wy­ obraźnię projektantów wpływała wizja wywo­ dząca się z koncepcji Ebenezera Howarda. Jego książka Garden Cities of To-morrow stanowiła inspirację dla wielu teoretyków i działaczy spo­ łecznych przełomu X I X i X X wieku. Podjęta w niej na nowo myśl o mieście-ogrodzie została wzmocniona żywotną doktryną higieny i eugeniki, a kontynuowała ideę komunalnej własno­ ści ziemi. Przedstawiała rozwiązanie problemu, jak jednocześnie zaspokoić potrzeby związane z udogodnieniami miejskimi i z życiem bliżej natury Odpowiedzią miał być ośrodek o kontro¬ lowanym rozwoiu terytorialnym i limitowanym stanie zaludnienia", którego ziemia stanowiła własność wspólnoty a układ urD3.nisüvcznv ZÜ pewniał równowagę pomiędzy miastem a i ego otoczeniem" . Na w z ó r założonych przez Howarda miast fi etchworth Welwvn^ zaczęły w Furonie nowstawać coraz dalsze od nrototynu realizacie - także na ziemiach nokkich ÍZahki Młociny) Większość tych projektów wiązała się 44 4 0 W. Tomasik, op. cit., s. 7. 43 W. Koch, op. cit. 41 Ibid., s. 6. 44 A. Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Antropologiczna 42 Taką wycieczkę opisuje jeden z uczestników: http://www. interpretacja utopii miasta-ogrodu, WUJ, Kraków 2001, s. 11. nh.pl/jak_to_bylo.htm, 7.09.2009. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA �Michał Nafęcz-Nieniewski 80 z niepowodzeniami organizacyjnymi lub ekono­ micznymi, które wymuszały odchodzenie od za­ łożeń bądź ich zarzucenie. Otoczone szerokimi pasami zieleni zespoły osiedlowe Nowej Huty nawiązują więc nie tylko do tradycji moderni­ stycznych ośrodków robotniczych Polski przed­ wojennej. Pomimo przygaśniccia entuzjazmu dla konceptu miasta-wsi co pewien czas powraca on w zupełnie nowych projektach zagospodaro­ wania terenów bliskich dużym ośrodkom. zamknięcie go również od południa efektownym gmachem Domu Kultury - odpowiednikiem bu­ dynków opery lub teatru narodowego w miastach zachodnioeuropejskich. Po obu stronach miały­ by mu towarzyszyć okazałe budowle. Na środku Placu, w punkcie zbiegu alei Rewolucji Paździer­ nikowej i alei Lenina, miała stanąć wysoka iglica bardziej przypominająca starożytne obeliski niż zwieńczone gwiazdą pomniki typowe dla krajów Demokracji Ludowej. Jak twierdzi Leszek Sibila, koncepcj a urbani­ styczna Ptaszyckiego z 1949 roku opierała się na największym do dziś mieście przemysłowym Ro­ sji, stalinowskim Magnitogorsku (z którym łączył ją charakterystyczny zbieg trzech osi na placu), i na świeżo wówczas zakładanym Stalinstadt, pierwszym socjalistycznym mieście na niemiec­ kiej ziemi (również hutniczym, i z podobnymi kwartałami osiedli mieszkalnych) . Osiedla centralne odznaczają się od pozostałych wyższymi budynkami, co ma służyć podniesieniu rangi tego miejsca. Wzorowane na warszawskiej MDM, wyróżniają się bogactwem detali archi­ tektonicznych w postaci arkad, gzymsów i attyk szczególnie cztery gmachy wokół Placu Centralne­ go. W pobliżu znalazł się również budynek Straży Pożarnej i biurowiec przeznaczony dla instytucji gospodarczych, społecznych i politycznych miasta. Po 1956 roku zrezygnowano z wielu planów deko­ racyjnych, obejmujących ceramiczne płaskorzeźby na ryzalitach wokół Placu, figury i płaskorzeźby n*ł elewacjach, a także kamienne okładziny na bu­ dynkach wzdłuż głównych arterii . 45 VII. Opór rzeczywistości Założenie urbanistyczne Nowej Huty oparło się o zakole, w którym znajdują się Łąki Nowo­ huckie objęte dziś ramionami osiedli od zachod­ niej i wschodniej strony. Prostopadle do niecki wytyczono główną oś skierowaną na północ . U jej początku powstał główny plac, nazywany do dziś Centralnym, choć nigdy nie znalazł się w rzeczy­ wistym centrum miasta. Ma kształt zbliżony do pięcioboku i odchodzi od niego promieniście pięć szerokich alej. Od północy, wschodu i zachodu otaczają go budynki z arkadami. Zgodnie z pier­ wotnymi projektami parterowe części budynków zostały przeznaczone na pomieszczenia o charak­ terze publicznym. Plan urbanistyczny zakładał 46 45 R. Radłowska, Lenin nie stanąłby nigdzie - 47 Na południe od Placu Centralnego, u podnóża skarpy, projekt zakładał stworzenie Centralnego Zalewu Wodnego o powierzchni 80 hektarów z torami regatowymi, wydzielonymi kąpieliskami, amfiteatrami nad brzegiem, wielkim stadionem sportowym i innymi obiektami rekreacyjnymi. Zdobycie funduszy na takie przedsięwzięcie było niemożliwe . Podobnie plan wykorzystania terenu zielonego nad Dłubnią jako miejsca odpoczynku i rekreacji spalił n<ł pcinewce. 48 Główną oś założenia urbanistycznego, biorącą swój początek na Placu, tworzy Aleja Róż, dzieląca 48 Za stroną Tadeusza Binka, który od 1952 roku pracował rozmowa z Leszkiem Sibilą, http://miasta.gazeta.pl/ jako inspektor nadzoru budowlanego w Dyrekcji Budowy krakow/l,35812,3133844.html, 07.09.2009. Miasta Nowa Huta, a w latach 1956-1959 był tam 46 A. Ptaszycka, op. cit, s. 382. dyrektorem do spraw przygotowania inwestycji: 47 W. Komorowski op. cit., 193. http://tadeusz.binek.pl/6_02.htm, 7.09.2009. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty miasto na dwa skrzydła. Na odcinku znajdują­ cym się jeszcze w obrębie centralnych osiedli aleja rozszerza się, tworząc podłużny plac. Na północ od niego miała przecinać rynek z budynkami partyjnymi po bokach i ratuszem - symbolem sa­ modzielności pełnoprawnego miasta - na środku. Na podstawie makiety widać wyraźnie, że formą nawiązywał do renesansowych ratuszy w Polsce. 81 ciwlotniczych. Projekt budynków mieszkalnych przewidywał też instalację radiofonii przewodowej: montowano głośniki podłączone do osiedlowej cen­ trali. Ponieważ okazało się to anachroniczną kon­ cepcją, uruchomiono centrale nadawcze jedynie na dwóch osiedlach. Wkażdym budynku przeznaczano część piwnicy na wspólne: pralnię i suszarnię (czasa­ mi projektowane na poddaszu). Powszechne zaopa­ trywanie się w pralki i radioodbiorniki przekreśliło jednak sens tych pomysłów. Od wybuchu wojny w Korei w 1950 roku na każdym osiedlu z polecenia władz budowano w piwnicach schrony przeciwlotnicze. Jednak wobec dużych kosztów i dewastowania wyposażenia wykreślono je z nowych projektów. Po­ wstałe schrony, szczególnie pod kombi­ natem, świadczą o strategicznym wymia­ rze i militarnym aspekcie przedsięwzięcia z czasu zimnej wojny. FOT. TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.W0RDPRESS.COM Obawiano się jednak, czy kilkudziesięciometrowa wieża (wzorowana zresztą na krakowskiej ) nie stworzy zagrożenia dla samolotów z pobliskiego lotniska w Czyżynach. W związku z przekształ­ ceniem miasta w dzielnicę z budowy ratusza osta­ tecznie zrezygnowano . Nie przewidziano szyb­ kości, z jaką rozwiną się okoliczne przedmieścia. Już po dwóch latach budowy Nowa Huta została włączona do Krakowa . Zarzucono też - częściowo lub całkowicie - stworzenie pralni domowych i schronów prze­ 49 50 Na każdym osiedlu przewidzia­ no podstawówkę, przedszkole, żłobek i przychodnię lekarską. Oprócz tego, na terenie miasta wzniesiono Teatr Lu­ dowy, dwa bliźniacze kina (Świt i Świa­ towid), Szpital im. Stefana Żeromskie­ go. Pojawiły się także dwa stadiony (KS Wanda i KS Hutnik) i nieduży zalew z plażą przy ulicy Bulwarowej. Na osiedlu Szklane Domy, tuż przy głównej trasie przemarszowej Plac Centralny - Kombinat planowano postawić mało socjalistycz­ ny za to kojarzący się z kapitalizmem, jedenastopietrowy hotel Orbis. Nic dziwnego ze z czcisem również z tego projektu zrezygnowano . 52 VIII. Decydujące zderzenie 51 Historia dopisała gorzkie epizody do większości prób zrealizowania „nowego Eldorado". Wszystkie W. Komorowski "/'• <//.. s. 200. 51 A. Ptaszycka, op. cit., s. 358. R. Radłowska, op. cit. 52 R. Radłowska, op. cit. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nienlewski 82 społeczności „idealne" realizujące w USA pomysły Owena i Cabeta rozpadły się po zaledwie paru la­ tach istnienia, bezradne wobec klęsk żywiołowych i wewnętrznej niezgody. Warunki przyrodnicze w Nueva Germania okazały się nie do pogodze­ nia z niemieckimi przyzwyczajeniami, a kolonia zaciągnęła górę długów. W parę lat po samobój­ stwie męża Elisabeth Fórster-Nietzsche porzuciła mieszkańców i pierwsze pokolenie „nadludzi". Fordlandia, wybudowana na wzór typowej ame­ rykańskiej mieściny, nie zapewniła mieszkańcom ochrony przed szkodnikami i chorobami tropikal­ nymi. Dodatkowym utrudnieniem były drobia­ zgowe zasady reguluiace życie według poglądów pomysłodawcy od programu kulmralnego po wegetariańskie menu W trudnych warunkach Amazonii stalv sie zapłonem buntu pracowników co wraz z orólna norazka nlantacii zakończyło sie zwinięciem interesu który zdazył iuz nochłonać ponad 10 milionów dolarów. W przeciwieństwie do tych eksperymentów, miasto przemysłowe realizowane jako sztanda­ rowy projekt planu sześcioletniego miało oparcie w ustroju tak samo podporządkowanemu ideolo­ gii komunistycznej. Mimo to, ciemna strona No­ wej Huty doczekała się komentarza w Poemacie dla dorosłych Adama Ważyka, przeczącym zresztą dotychczasowemu nastawieniu poety: Ze wsi, z miasteczek wagonami jadą zbudować hutę, wyczarować miasto, wykopać z ziemi nowe Eldorado, armią pionierską, zbieraną hałastrą tłoczą się w szopach, barakach, hotelach, człapią i gwiżdżą w błotnistych ulicach (...) Wielka migracja przemysł budująca, 53 A. Ważyk, Poemat dla dorosłych i inne wiersze, PIW, Warszawa 1956, s. 9. Poeta, mając pełną świadomość nie znana Polsce, ale znana dziejom, karmiona pustką wielkich słów, żyjąca dziko z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom w węglowym czadzie, w powolnej męczarni, z niej się wytapia robotnicza klasa. Dużo odpadków. A na razie kasza. 53 Wtórował mu młody Ryszard Kapuściński, analizując temat zaplecza kulturalnego i rekre­ acyjnego Nowej Huty: „dwa maleńkie kina (oko­ ło 400 miejsc łącznie na 80 000 mieszkańców), ani basenu, ani boisk". I pytał: „Kto zatwierdził plan budowy miasta przewidujący dotąd tylko dwa małe kina, a za to wiele knajp?" . 54 IX. Idea i praktyka Można założyć, że na koncepcję Nowej Huty wpłynęły projekty miast idealnych i przemysłowych, idee miasta-ogrodu i miasta satelickiego. Oczywiście wszystkie w interpretacji socjalistycznej, a po części wręcz sowieckiej. W tej perspektywie Nowa Huta jawi się jako owoc konkremych prądów myślowych, permutacji ideologicznej komunizmu, skrzyżowa­ nia rozmaitych czynników kulturowych o zaska­ kującej niekiedy proweniencji. Została zbudowana w wyniku zewnętrznej decyzji politycznej. „Nowe miasto narzucało od początku swoim mieszkańcom «ideologie zamieszkiwania* z góry ustalony podział CZ9.SU- i przestrzeni Czasu - poprzez wypełnienie go obchodzonym, ( ') świętami oraz przestrzeń, - przez wsl^zan,eLwychm,e sc<<adorac ,>!'' zauważa Dorota Gut Gospodarcze p zeds,ewz,ec,e' na zamówienie Moskwy okazu sie być również eksperymentem SPO łecznymlednaLaokolemeetapyzaskoczyłyzarówno twórców miasta, jak , jego wrogów Wszystko dlatego 1 1 55 ie 54 R. Kapuściński, To też jest prawda o Nowej Hucie, „Sztandar Młodych" nr 234, 30.09.1955; cyt. za: utopijnego rodowodu Nowej Huty, umieszcza w tym http://www.kapuscinski.info/page/po_smierci/jezy k/l/kat/2/ samym utworze nazwisko Fouriera, którego wizja „morza txt/36, 07.09.2009. lemoniady" ziściła się jako system kłamstwa i odwracania 55 D. Gut, op. cit., s. 121. pojęć. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty że - jak twierdzi Michel Foucault - żaden projekt nie gwarantuje stałego porządku, bo zawsze jest możliwość sprzeciwienia się mu. Powołując się na francuskiego myśliciela, można zatem zdecydowanie odrzucić kon­ cepcję architektury determinującej lub wyzwalającej człowieka, jako że wolność jest praktyką (h liberté est une pratique) . Pod względem ideologicznym koncepcja poniosła więc prawdziwą klęskę, kiedy dzielnica stała się ośrod­ kiem strajków przeciw władzy i w obronie religijnego aspektu życia mieszkańców. W jednolitej siatce seman­ tycznej miasta zaczęły powstawać wyłomy. Najpierw w postaci placu pod budowę kościoła i słynnego Krzyża Nowohuckiego, który w kolejnych odsłonach pełnił tę funkcj ę przez pół wieku pomimo (z powodu ? ) wybu­ dowania w tym miej scu obiektu reprezentuj ącego j edną z instytucji władzy - szkoły . Następnym dysonansem była „Arka Pana" w Bieńczycach, formą nawiązująca do sztandarowej dla modernizmu kaplicy w Ronchamp projektu Le Corbusiera. Znakiem oporu wobec funda­ mentalnej dla miasta ideoloeii stała sie próba wysadzę ma pomnika Lenina a urwame mu stopy przełamało 56 57 83 nietykalność symbolu dominującego nad hutniczym miastem. Choć „kolos" nie runął, to socjalizm zo­ stał w symboliczny sposób pozbawiony stabilności. Ostatecznym zaprzeczeniem świeckiego charakteru starszej części dzielnicy stał się kościół Matki Boskiej Częstochowskiej na osiedlu Szklane Domy, budowa­ ny tuż przed tak zwaną „zmianą systemową". Nad Nową Hutą poj awiły się wieże kościelne, z których bij ą dzwony, a przez osiedla, zamiast pierwszomajowego pochodu przechodzi procesja Bożego Ciała-wszystko to wbrew planom pomysłodawców „pierwszego socj alistycznego miasta" w Polsce Ludowej . 58 Jednak w odróżnieniu od rozmaitych utopijnych projektów na świecie, społeczność dzielnicy nie roz­ padła się, apo przej ściu historycznych kryzysów, które dotknęły wielemiastwblokuwschodnim,NowaHuta nie przestała funkcjonować. Wprawdzie włączona w organizm „starego Krakowa" utraciła swą autono­ mię urbanistyczną, lecz w świadomości mieszkań­ ców zachowała swoją tożsamość. Ponadto zyskała wewnętrzną równowagę pomiędzy dwiema siłami: ideą i praktyką. City of Good Fate. Ideological Roots of the Concept of Nowa Huta The aim of this article is to present diversity of origins of Nowa Huta. The idea of the socialist city was a continuation of Utopian thinking about the society and the city. We can find the same thought in projects created by some great minds of Renaissance, as well as in English projects like garden cities and satellite towns (especially Howard's projects that were put into practice). The creators of Nowa Huta were inspired also by the examples of workers' estate in Poland and communist industrial cities. The main assumption was to shape a new kind of Soviet man by means of the architectural concept of the city. In this point Nowa Huta failed. In fact, it were the inhabitants who started to transform the town. 56 M. Foucault, Espace, savoir et pouvoir, [w:] D. Defert 57 Była to (zaprojektowana w duchu funkcjonalizmu) jedna i F. Ewald (red), Dits et écrits, 1954-1988, Gallimard, Paryż z tysiąclatek, które były częścią przygotowań do obchodów 1994, s. 275-276; cyt. za: M. Kwiek, Dylematy tożsamości. „Tysiąclecia Państwa Polskiego" organizowanych przez Partię Wokół autowizerunkufilozofaw powojennej myśli francuskiej, między innymi dla zmarginalizowania „Millenium chrztu Polski", Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii U AM, Poznań 1999, projektu Kościoła Katolickiego. W. Komorowski, op. cit, s. 209. s. 43. Według Kwieka sformułowanie Foucaulta, którego 58 oryginalne brzmienie podałem w nawiasie, pochodzi z jego strategii zmierzających do jej odzyskania i „uwłaszczenia". D. Gut, rozmowy z Rabinowem. op. cit, s. 120, 124. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Według Doroty Gut taka sakralizacja przestrzeni jest jedną ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35b415fde6aa97f4a094433591c1e1b0.pdf e4d37cebcaeb78302159b7de8dd7b920 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5627 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5231 Title A name given to the resource Kuchenne fascynacje fantastyki grozy/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.130-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nawrocki, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Nawrocki Ur. w I 975 roku. O b r o n i ł pracę magisterską o pisarzu science fiction Adamie W i ś n i e w s k i m - S n e r g u . Niebawem broni pracę doktorską Wokół progu. Problem transgresji w polskiej prozie niesamowitej okresu romantyzmu. Interesuje się klasyczną i współczesną fantastyką grozy, a także sferami pokrewnymi, takimi jak psychologia, funeralia, o b r z ę d o w o ś ć , hard rock, dawne i współczesne przesądy oraz zabobony. Jest miłośnikiem XIX wieku. Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 1. Pierwsza z muz? a początku człowiek, a konkretnie homo erectus sprzed około dwóch milionów lat, nauczył się rozpalać i wykorzystywać ogień. Umiejętność ta dała mu nie tylko światło, nmpń T Ti ciepło i obronę, ale po jakimś czasie pozwoliła na kolejne odkrycie. Mięso nadziane na patyk i wetknięte w płomienie wydziela przyjemny za­ pach i znacznie lepiej smakuje niż surowe. A gdy jeszcze natrzeć je którymś z rosnących w okolicy ziół... Ten akt uznać by można za debiutanckie zaistnienie rodzaju homo w kulturze. Powstała Ni 1 gastronomia, zapewne najstarsza ze sztuk, wy­ przedzając o co najmniej milion lat pierwsze znane nam malowidła naskalne i instrumenty . Wobec muzy Gastronomii popełniono chy­ ba największą niesprawiedliwość, całkowicie w y p ę d z a j ą c ją poza Parnas i degradując do poziomu służebnej, zdolnej jedynie w bardziej lub mniej wyszukany sposób zaspokajać proste potrzeby fizjologiczne. Przez długi czas, gdy literatura, teatr, muzyka i plastyka dorobiły się biegłych, wyspecjalizowanych interpretatorów, historyków i badaczy, nikt nie starał się prze¬ niknąć odmienności znaczeń potraw serwowa1 Najstarsze przejawy podobnych działań kulturotwórczych pochodzą j u ż od homo sapiens, datowane są na górny paleolit (40-12 tys. lat p.n.e.). Zob.: pl.wikipedia.org/wiki/Paleolit, 08.11.2009. BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy nych podczas Wigilii, romantycznej kolacji lub biznesowego lunchu, albo też kiełbasy z grilla czy jajka na twardo, pochłanianego w pociągu natychmiast po rozpoczęciu dalekiej podróży. A przecież o związku sztuki kulinarnej z po­ zostałymi świadczą nawet utrwalone w języku frazeologizmy, takie jak: „zaserwowano nam odgrzewane kotlety" - dotyczące obejrzanego przedstawienia, „uczta kinomana", „nudne jak flaki z olejem", „wysmakowane dzieło", „nie¬ smaczne żarty" i inne związki „smaku" i stu" odnoszące się zarówno do konsumpcji, jak i odbioru utworów artystycznych. Obecnie zapomniane aczkolwiek poczesne mieisce Gastronomn w panteonie staraia sie przywrócić kulturoznawstwo i antropologia zaś coraz większa popularność zdobvwaia programy orezentuiace kulinarne osiągnięcia r u n etnicznych na tle ogółu ich dorobku kulturowego. ? Gastronomia, choć wyrugowana i niedo­ ceniana, powraca jako echo swej pierwotnej potęgi w obszarze rozmaitych sztuk, zwłaszcza narracyjnych i wizualnych. Uczta Trymalchiona, opis obyczajowości za stołem, fragment powie­ ści Petroniusza Satyry {on, to znakomita krytyka gustów i poziomu rzymskich nowobogackich. Pierwszym polskim świeckim utworem poetyc­ kim, a jednocześnie najstarszym znanym pod­ ręcznikiem savoir-vivre'u, jest Wiersz o chlebostole (znany także jako O zachowaniu się przy stole) Przecława Słoty. Kuchenne produkty są nośnikami głębokich sensów w malarstwie zwłaszcza martwych naturach od Flamandów i Rembrandta po pop-art. Kulinarną symbolikę świetnie wykorzystał Juliusz Machulski w filmie Seksmisja. Swoistą klamrę stanowi tu motyw jajka na miękko. Jajko 2 H.P. Lovecraft, Supernatural Horror in Literature, Dover, Nowy Jork 1973, s. 12. 3 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 stanowi tradycyjny symbol życia i mocy prokre­ acyjnej. Na początku filmu, jako plastykowy surogat z odkręcanym wieczkiem, podaje je boha­ terowi dziewczyna - wyhodowana w probówce urzędniczka systemu do cna sfeminizowanej przyszłości. Pod koniec zaś ta sama para wystę­ puje w przeciwstawnych rolach: to mężczyzna uczy kobietę jeść prawdziwe, tradycyjne jajko na miękko, a za chwilę nakłoni ją, by w celach rozrodczych udali się do sypialni. Od antyutopii i science fiction teoretycznie blisko do fantastyki grozy. Teoretycznie, gdyż to teoria literatury łączy te dwa nurty w jeden typ twórczości - fantastykę. W rzeczywistości SF to dziecko oświecenia i jego dalekosiężnych planów, zaś horror i niesamowitość wydają się dużo starsze, sięgające pierwotniej szych pokła­ dów ludzkiej świadomości. Jeden z klasyków gatunku, Howard P. Lovecraft uznawał grozę za najstarsze uczucie ludzkości . Pewnym po­ twierdzeniem mogą być prace Marii Janion i jej szkoły, dostrzegające w opowieściach niesamo­ witych arty kulacie poprzez fantazmaty konflik¬ tów i kompleksów tkwiących w podświadomości i zbyt odrazaiacych bv człowiek mógł wyrazić ie wprost Dlatego za omawianiem sie wampirów i wilkołaków mogą stać tłumione żądze seksu¬ alne i konflikty zaś nonrzez widma ukochanych 2 3 zmarłych nowracaia do nas lek nrzed śmiercią i ,ednoczesne noczucie iei bliskości M o z ę wiec nanrawde niesamowita onowieść hvła nierwsza iaka wykoszono nrzy nrehistorvcznvm oaniskn' k ! d a c h ó w n r z o d l L i lek nrzed nowrotem n m a r W ^ umanycn należą do najpierwotme szycn wyoPrazen. INarracja ducUacn zmarłych mogła ujmować w społeczną konwencję lęki, z którymi nasi praszczurowie nie mogli sobie poradzie pozob. także: eadem, Zlo i fantazmaty, Universitas, Kraków 2001; eadem, Wampir. Biografia symboliczna, słowo/obraz Por. M . Janion, Projekt krytyki fantazmatycznej. O egzystencjach ludzi i duchów, 131 PEN, Warszawa 1991; BARBARZYŃCA terytoria, Gdańsk 2004. �Rafat Nawrocki 132 jedynczo. Uświadamiała również, że przeszłość i historia są ważnymi elementami tożsamości rodzącej się wspólnoty plemiennej. Filozof kul­ tury Rudolf Otto w swojej pracy Świętość dość odważnie wskazywał na współczesne historie z dreszczykiem jako echa dawnego lęku numinotycznego przed pierwotnym, przerażają­ cym wyobrażeniem boskiej i demonicznej siły (numen)\ Claude Lévi-Strauss określił niegdyś kuch­ nię jako „drugą, obok mowy, powszechną formę ludzkiej działalności" . Jeśli więc opowiadanie o duchach jest czynnością niemalże równie starą, to może warto prześledzić łączące je struktury imaginacyjne. Czyli: jak działa kuchnia w fanta­ styce grozy? Albo: jak się odżywiać, by zobaczyć duchy? 5 2. Co przyrządzić? Ebenezer Scrooge w Opowieści wigilijnej Charlesa Dickensa dość bezczelnie punktuje nawiedzające go widmo dawnego wspólnika. Oto co odpowiada, gdy zirytowany j u ż Marley pyta: „Dlaczego nie wierzysz własnym zmy­ słom?" [Scrooge] Ponieważ często błahostka wypro­ wadza je z równowagi. Lekka niedyspozycja żołądka czyni z nich oszustów. W rezultacie, możesz być kawałkiem niestrawionej wołowi­ ny, odrobiną musztardy, okruszyną sera, odro­ biną niedogotowanego ziemniaka... Pomimo wszystko wydajesz się być więcej istotą cielesną, niż duchem . 6 4 Por. R. Otto, Świętość: bóstwa elementy irracjonalne w i ich stosune\ do elementów pojęciu racjonalnych, tłum. Scrooge na pierwszym miejscu wymienia wo­ łowinę, do mięsa przyrównuje także substancję bezcielesnej zjawy! Mięso z całą pewnością związane jest ze sfe­ rą podstawowych wierzeń i struktur wyobraże­ niowych. Lévi-Strauss w Trójkącie kulinarnym udowadniał, iż: surowy - poddany obróbce - ze­ psuty to kategorie adekwatne nie tylko do kuchni i handlu, ale też podstawowych założeń cywili­ zacyjnych w wielu kulturach. To, co przyrzą­ dzone, odnosi się do kultury, surowizna zbliża człowieka do natury, zaś zgnilizna - do dziedzi¬ ny śmierci. W badanych przez sławnego antro­ pologa kulturach przestrzenie, gdzie można było przyrządzić zabite zwierzęta, wyznaczały sfery Z kolei mięso j u ż podane na. stół podzielił badacz na gotowane i pieczone To pierwsze bliższe iest ludom osiadłym o wvz ' szvm poziomie cywilizacyjnym - symbolizuje zvcie i wspólnotę (demokratvcznosc) Pieczvs e przywodzi na mvś raczei koczowniczv trvb zv ciaa także arystokrację i śmierć 7 Wynikałoby z tego, że spożyte mięso, pieczo­ ne lub nieświeże, przenosi nas na powrót w dzie­ dziny chaosu, destrukcji i śmierci. Konsument zbliża się więc do dziedziny, z której przybywają zjawy. By dostąpić podobnych manifestacji, jakie stały się udziałem Ebenezera Scrooge'a, należy więc przyrządzić sobie pokrewną potrawę; ze­ psucie można zapewne zastąpić macerowaniem, najlepiej w czerwonym winie. 3. Jak przyrządzić? W powieści Marka Krajewskiego Widma w mieście Breslau, łączącej kryminalną fabułę 6 Ch. Dickens, Opowieść B. Kupis, Thesaurus Press, Wrocław 1993, s. 51-53, 1949, s. 24. 136-140. 7 5 wigilijna. Opowieść fantastyczna, tłum. anonimowe, Wydawnictwo Feliksa Owczarka, Łódź C. Lévi-Strauss, op. cit., s. 72-74. C. Lévi-Strauss, Trójkąt kulinarny, tłum. S. Cichowicz, „Twórczość" 2 1972, s. 72. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 133 z elementami niesamowitości, lekarz stara się przekonać głównego bohatera, policjanta Mocka, że nawiedzające go upiorne fantomy mają podłoże czysto fizjologiczne: W sugestywnym i niezwykle zmysłowym opi­ sie uczty u Krajewskiego zwraca uwagę znacząca obecność na stole pieczystego, ale także poja­ wienie się wątroby (drobiowej). Louis-Vincent Thomas, jeden z prekursorów antropotanatoloTo nie jest kwestia wiary (...). Udowodnię ci, gii (antropologii śmierci) zauważał, iż człowiek, ile może zdziałać właściwa dieta. Ale najpierw uciekając powszechnie w kuchni od określeń sugerujących związek przyrządzanego mięsa musisz sam uwierzyć, że koszmary senne mają początek w twoich przeciążonych i ciężko pra­ i ludzkiego ciała, zachowuje jednakże możność spożywania wątroby i serca - „bez wątpienia cujących jelitach. Przekonam cię o tym, jeśli będziesz mi posłuszny. (...) Dzisiaj doświad­ dlatego, że chodzi o narządy szlachetne, któ­ czysz na własnej skórze, a właściwie na własnej rych degustacja odpowiada być może mrocz­ wątrobie strasznych skutków obżarstwa. Twój nym fantazmatom" . Rzeczywiście, wnętrzności mózg odbierze sygnały od utrudzonych trzewi zdaj a sie mieć specyficzny status w kulturze i odpowie tym, czym może cię skarcić — sennym kulinarnei Związane sa z witalnościa i siła ich spożycie wiec zaraz DO zabiciu zwierzyny lub koszmarem... wroJa gwarańtuie orzeiecie tych cech Trądy Jakie danie zaproponował w ramach dowodu evinie stanowią one materie magiczna dla wróz Jarzy i szamanów Do dziś nodrobv zwłaszcza medyk? 9 Na talerzu Mocka wylądowały cztery za­ rumienione gęsie szyje. Pokroił ten specjał w plastry, a następnie poukładał je na chru­ piących talarkach ziemniaków. W otoczce gęsiej skóry zamknięty był farsz z cebuli, wątróbki i gęsiego smalcu. Mock nałożył na te piramidy miękkie pierścienie duszonej cebuli i przypuścił zmasowany atak. Jadł powoli i metodycznie. Najpierw zanurzał sztućce w półmisku, w którym grube kawa­ ły pieczeni wieprzowe, pływały w gęstym zawiesistym sosie podbitym mąką i śmieta­ na Na nabity na widelec kawałek pieczeni nakładał ziemmaczano drobiowy pagórek Po pochłonięciu tei skomplikowana kom' Dozvcii nasuwał na widelec iak na szufle war twe kanusty zasmazanei ze skwarkami Talerze powoli pustoszały . 8 8 M . Krajewski, Widma w mieście Breslau, Wydawnictwo W A B , Warszawa 2006, s. 78, 81. 9 L.-V Thomas, Trup. Od biologii do antropologii, tłum. K. Kocjan, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1991. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA wątróbki serca sstanowią dania m niec uid dla wąuouK.1, cynaderki cyiiduciK.1, scicd i d u o w i ą uanid każdeero u iednvch biesiadników hudza wstręt nie do nrzezwvciezenia u innych zaś - entn złazm donnszczaiacv snozvwanie ich nawet w sr^ie ™ T Z w L h n i Z w stanie surowym. IN a pewno w kucnm grozy nie może zabraknąć potraw podrobów. Mogą byc, na przykład smażona wątróbka wie­ przowa z jabłkami lub, jeszcze lepiej, gęsi pipek kultowe dzieło kuchni żydowskiej, składające się ze ™ y ^ duszonych i zapiekanych gę­ sich żołądków z dodatkiem czosnku oraz curry, cebuli, rodzynków i suszonych owoców. s m a z c 4. Kiedy spożywać? Jak wiadomo, jednym z występków Promete­ usza było pozbawienie bogów mięsa. W odwecie zmuszono go, by ów niedobór zwrócił w postaci własnej wątroby . Ponieważ bogowie, zwłaszcza 10 10 Według Parandowskiego, kaźń Prometeusza była bezpośrednim następstwem ofiarnego oszustwa, por. J. Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania i Rzymian, Czytelnik Warszawa 1967, s. 52. Grelów �Rafał Nawrocki 134 dawni bogowie, pokrewni demonom - istotom 0 nadnaturalnych mocach, lecz ludzkich na­ miętnościach - lubują się w mięsie. Niektórzy, jak aztecki władca podziemi Mictlantecuhtli (który siał grozę w powieści Grahama Mastertona Wyklęty), gustowali wyłącznie w potrawach z ludzi. Ale nawet ci nam bliżsi, jak Jahwe, nie byli wegetarianami, o czym przekonuje historia Kaina i Abla. Z Księgi Rodzaju dowiadujemy się, że Bóg wybrał mięsne dary Abla, odrzucił zaś płody rolne złożone przez Kaina, co doprowa­ dziło do późniejszego bratobójstwa. Większość religii zawiera w sobie świadectwo dawnych, ludzkich ofiar - bogom przygotowuje sie to co naicennieisze Wielka historia iudeochrześciiaństwa pisana od strony kuchni" to onowieść zaczvnaiaca sie od niesnełmonei obiaty Izaaka zastanionei przez symboliczne zwierze ofiarne' kończąca s e zaś na transkornoracii i mece ł e z u ' sa rod mięsa człowieka noswiecone.ro R O P , , no mięso R o i złożone w ofierze rzłowiekowO Tak wania powracających zmarłych, a także rozła­ dowywania lęku przed nimi poprzez opowieści o duchach i przebierance, jest ujęciem w kon­ wencję społeczną bardziej pierwotnej grozy, wiążącej się z zanikiem słońca i wegetacji. Jak podkreślał Rudolf Otto, lęk przed upiorami jest pozostałością dawnego, numinotycznego lęku przed gniewem tajemniczego bóstwa . W tym czasie władające światem istoty mogą ograniczyć dostępność mięsnych potraw. 12 Jeśli w powyższych przypuszczeniach tkwi ziarno prawdy, w kuchni grozy mięso powinno się przyrządzać i serwować w porze postu. Sy­ tuacja taka ma miejsce w klasycznym dla prozy niesamowitej opowiadaniu Kuzyn Passeroux Jeana Raya: Jo Gellert wstał we Wstępną Niedzielę w nieco lepszym humorze niż zazwyczaj. Wielki Post rozciągał się przed nim czterdziestodniową kwa­ rantanną przetykaną suchymi pasztetami z ryby i cienkimi gulaszami. (...) w tych dniach świętej wstrzemięźliwości wiedział, że na lnianej ser­ wecie czeka na niego tylko filiżanka kwaśnego mleka, kromka przaśnego chleba i nie słodzony kompot. Dzisiaj, w niedzielę, surowy ów reżim miał się nieco rozluźnić, gdyż poprzedniego dnia wieczorem dostrzegł kątem oka w ciemnej czeluść, spiżarni tragiczną sylwetę świeżo odar­ tego ze skóry królika którego krwawe członki rozcapierzały się na białych drewienkach". twierdzi Zahiianie w uiierze ofierze iwieruzi Walter waner Rnrkerf ourKeru „z.aui]diiie stanowi nodstawowe doświadczenie świętości" 11 spożywanie mięsa obwarowane jest tabu w ob­ rębie Każde-1 z największych religii, koszernosc specjalny uboj zakaz spożywania określonych gatunków (wołowina, wieprzowina), wreszcie posty. W kościele katolickim dwa najważniejsze posty obejmują czas od jesiennego zamknięcia 1 zaniku światła do odrodzenia się życia wraz z wiosną (z przerwą na Roże Narodzenie dawne święto powracającego słońca - oraz kar­ nawał). Akurat jest to czas, w którym od dawna odnotowuje się zwiększoną aktywność zjaw (jesienne Halloween i Dziady, lutowe obrzędy u Rzymian). Ryć może owa tradycja wypatry­ 11 Cyt. za: B. Ehrenreich, Rytuały krwi. Namiętność Wbrew temu sielskiemu początkowi, opo­ wiadanie Jeana Raya jest niezwykle drastyczne, przepełnione makabrycznymi opisami śmierci, aż do ostatnich stron, gdzie do Jo Gellerta przy­ bywa coś z miejsc nieopisanej grozy: 13 J. Ray, Kuzyn Passerouz, tłum. J. Lisowski, [w:] opr. do wojny, geneza i historia, tłum. P. Kołyszko, Jacek zbiór, O duchach opowieści Santorski & Co, Warszawa 2001, s. 30. 1977, s. 250. 12 prawdziwe, Iskry, Warszawa R. Otto, op. cit., s. 51-53. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy Po raz ostatni odetchnął, niestety na próżno. Potworny smród doszedł do niego z głębi jadal­ ni, wezbrana fala zgnilizny zagęściła powietrze i napełniła mu gardło trucizną. Miał j eszcze siłę wstać, pobiec do schodów, wstrzymując oddech jak nurek, skryć się w swoim pokoju i zamknąć się w nim na trzy spusty. Po czym, dysząc cięż­ ko, zaczął nasłuchiwać. Najpierw cisza stała się gęsta, nieogarniona, w uśpionym domostwie, potem jakiś szelest się zrodził, daleki, niemożliwy do określenia. Długi czas to trwało, zanim się wzmógł na tyle, by można było cokolwiek rozróżnić, ale potem się uwyraźnił. Było to powolne wstępowanie po schodach jakiejś zwiotczałej rzeczy, posuwają­ cej się miękkimi plaśnięciami, niczym olbrzy­ mia gąbka, która zaczęła nagle żyć i wędrować. Uderzyła z obrzydliwym rozpędem o zamknię­ te drzwi i nagle przeniknął przez dziurkę od klucza ostry smród niosący te słowa: - Tak ia Przecięty na pół ziedzony zgnijesz".'" Co jednak p r z y r z ą d z i ć , gdy chcemy za­ kończyć post bez podobnych, g w a ł t o w n y c h p r z e k r o c z e ń ? Otóż europejska tradycja pro­ ponuje - poprzez stół wielkanocny - jajko, być m o ż e najbardziej n i e z w y k ł y z kuchen­ nych produktów, usytuowany idealnie po­ m i ę d z y tym, co jest i co nie jest m i ę s e m . Jak u d o w a d n i a ł Lévi-Strauss w Strukturze mitów, c z ł o w i e k g ł ó w n i e poszukuje p o ś r e d n i k ó w (trickster) p o m i ę d z y zastanymi sprzecznoś c i a m i . Jajko m o ż e zatem stanowić idealne danie mediacyjne. Ułatwia ono przekroczenie granicy miedzy postem a czasem światecznei wyżerki. 15 14 Ibid., s. 264. 15 C. Lévi-Strauss, Struktura mitów, 5. Jak uzupełniać braki w zaopatrzeniu? W w y ż e j cytowanych fragmentach prozy zwraca uwagę niemalże całkowite utożsamie­ nie oprawionego ciała zwierzęcia z powracają­ cym, nadnaturalnym lecz makabrycznie ciele­ snym trupem. Co ciekawe, Alfonso M . di Nola w Triumfie śmierci. Antropologii żałoby zano­ tował także funeralne obyczaje zabraniające spożywania mięsnych posiłków w czasie żałoby, gdyż stanowiłyby przeszkodę w naturalnym roz­ kładzie . W tej projekcji grobowych procesów na stół jadalni odnaleźć m o ż n a symboliczne przeciwstawienie się nadmiernej identyfikacji ze zmarłym To patologiczna żałoba która według Gezy Roheima prowadzić może do introiekcU ukochanei osoby" czyli odzyskania utraconego przedmiotu poprzez przeniesienie jego obrazu do własnepo la" co uznać można za tvnowv nrzvnadek kanibalizmu nsychicznepo- onłaku jacy żałobnik wchłania w siebie utraconą osobę, hv iei nie stracić" W skrainvch nrzvnadkach może to prowadzić do całkowitego zaniku wła 16 17 snei t o ż s a m o ś c i na rzecz n m a r ł e p o 7 w m a r i a c ^ k Z n e i n?/e?FeL7ca ^ Z ^ e p o tatyrtconu dokonanej przez r-edenca Felliniego, lam umarły pozostawił testament zawierający warunek pokaźny spadek otrzymają tylko ci krewni, którzy... skonsumują jego ciało. Jest to dosc wyjątkowa, racjonalna koncepcja agresji trupa poprzez żołądek. Wspomniano tu o tabuizacji mięsnych po­ traw i postach. Warto z a u w a ż y ć , że dotyczą zazwyczaj ciał ciepłokrwistych, wyższych krę­ gowców. Pozwala to podążać nowym tropem, który przez u t o ż s a m i e n i e mięsa ludzkiego 16 tłum. W Kwiatkowski, „Pamiętnik Literacki" 59 1968, s. 260-266. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 135 BARBARZVNCA A. M . di Nola, Tryumf śmierci. Antropologia ialoby, tłum. M . Woźniak, Universitas, Kraków 2006, s. 149. 17 A. M . di Nola, op. cit., s. 20. �Rafał Nawrocki 136 i zwierzęcego prowadzi do koszmaru zamaza­ nia podstawowych granic, gdy kulinarne zabiegi stają się środkami do wywrócenia i zanegowa­ nia porządku kultury Wedle hipotez Barbary Ehrenreich, człowiek nie jest naturalnym dra­ pieżnikiem (jego przodek, jak współczesne na­ czelne, chwytał tylko niewielkie zwierzęta). Stał się nim dopiero poprzez rozwój cywilizacji; po­ czątkowo jednak nauczył się skutecznie bronić, a także rywalizować z wielkimi drapieżnikami . Był to, według Ehrenreich, moment przeło­ mowy. Wcześniej nasz przodek stanowił raczej rodzaj krwistego dania dla istot o ogromnej silejednakże w chwili ich pokonania, sam zażądał miejsca im równego i sięgnął DO mięso Uzyskał status równy najwyższym Było w tym akcie coś ze zrównania z bogami w ich diecie. Niestety człowiek nr7viał także oietno nrzelanei czerwo­ nej krwi stworzeń do niego podobnych. Stał sie wyklętym oprawcą: 18 Ale bez wątpienia pierwszy człowiek, który zabił wołu, uważany był za mordercę; może go nawet powieszono, a już z pewnością wisiałby, gdyby był sądzony przez woły - i niewątpliwie zasługiwałby na to, jeśli jakikolwiek morderca na ową karę zasługuje. Idźcie na targ mięsny w sobotę wieczorem i popatrzcie na tłumy żywych dwunogów przyglądające się długim szeregom czworonogów martwych. Czyliż ten widok nie przypomina po trosze kanibali? odławianej zwierzyny. Z drugiej - rozwijające się społeczeństwa zaczęły poszukiwać wyobra­ żeniowego pośrednika, reprezentanta, którego obciążyłyby odpowiedzialnością za rzeź swych mniejszych braci. Funkcję tę przejął rzeźnik. Jednakże pośrednicy, byty mediacyjne, choć godzą przeciwieństwa, wywołują również nie­ pokój wyobraźni. Zawód rzeźnika chyba zawsze był obarczony brzemieniem zbiorowych fanta­ zmatów. Stanowiąc byt mediacyjny pomiędzy naturą a kuchnią, wyróżniał się spośród innych cechów rzemieślniczych specjalnym traktowa­ niem, honorowymi miejscami w kościelnych emporach, czasem niemalże szlacheckim stro­ jem (małopolscy kijacy). Rzeźnicy nadawali na­ wet herby miastom (Leszno). Ale jednocześnie ich biegłość w zabijaniu musiała budzić niepo­ kój I zdarzały sie eksplozje owego niepokoju gdy nastały czasy społecznych przewrotów chwile graniczne dla cywilizacji i iei porząd­ ków Tak iak podczas insurekcii kościuszkow skiei gdv podług licznych świadectw zwer bowani do ochotniczych oddziałów rzeźnicy budzili wręcz ^rozę Oddał ten mroczny nimb r m U.11L nnt /7Jvy rtlili Jfrwn /A/ Cp/lii t* 11 - Obuch i nóż to broń nasza - szlachtuz, to życie nasze. - Nam jedno: czy bydło, czy panów rżnąć. Dzieci siły i krwi, obojętnie patrzym na drugich, słabszych i bielszych - kto nas powoła, ten nas ma - dla panów woły, dla ludu panów bić będziem . 19 - pisze Herman Melville w Moby Dicku (o którego przewrotnych związkach z fantasty­ ką grozy warto by napisać monografię). Czło­ wiek zasmakował w mięsiwach, lecz próbował ukryć piętno mordercy. Z jednej strony pojawiły się więc skomplikowane obrzędy myśliwskie, mające na celu przebłagać lub oszukać duchy T^raciricki w i ATir Iv 1 a j l l l o J\.l W V IC" I)Rr>cbifi Do KICI poprzez chór r z e ź n i k ó w " 20 Gdy walą się dotychczasowe systemy, może wrócić pierwotność. Człowiek znów stanie się kawałkiem mięsa, a któż oprawi je skuteczniej niż doświadczony masarz? Niestety, bywało, że imaginacje te doganiała rzeczywistość, jak 18 B. Ehrenreich, op. cit., s. 41-52. 2 0 19 H . Melville, Moby Dick, czyli biały wieloryb, tłum. Wydanie jubileuszowe, t. I I I , Kraków - Warszawa 1912, s. 55. Z. Krasiński, Nie-Boska Komedia, [w:] idem, Pisma. B. Zieliński, Mediasat Group S A , Warszawa 2005, s. 363. BARBARZYŃCA 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 137 w przypadku Fritza Haartmana i Karla Denke, działających w Niemczech w czasach wiel­ kiego kryzysu. Jeden w Hanowerze, drugi na Dolnym Śląsku - dostarczali na lokalne rynki fragmentów ciał pomordowanych przez siebie rodaków. Współcześnie masarskie motywy pojawiły się w Delicatessen, mrocznej fantazji przyszłości reżyserów Jeana-Pierrea Jeuneta i Marca Caro (Francja, 1991). Są tu przedstawione ruiny Pa­ ryża po totalnym, zapewne wojennym katakli­ zmie. Rzeźnik nie tylko zapewnia tu lokatorom ocalałej kamienicy dostawy mięsnych dań, wyko­ rzystując w tym celu podstępem zwabione ofiary. Jest także stróżem nowego, postapokaliptycznego porządku, zapewniającego względny byt, lecz tylko kanibalom. Ale i polskiej literaturze nieobce są mroczne fantazmaty kanibalistyczne. Myślę tu o szcze­ gólnym, a zapomnianym prozaiku, Ludwiku Sztyrmerze, działającym, choć nieco pod prąd, w epoce rodzimego romantyzmu. Jego najlep­ sze dzieła to opowiadania niesamowite wydane w tematycznych zbiorach, spośród których wy­ różniają się zwłaszcza Frenofagiusz i Frenolesty. Po opisanej w historiach Warszawie krążą Frenolesty, diabelskie stwory, których zadanie to porywanie ludzkich mózgów i serwowanie ich na stół swc^o pana Frenofagiusza. Odpo­ wiedź na pytanie o metody tej konsumpci i znów uwalnia fantazmaty rzeźni: Jakim sposobem? Cha, cha, cha! Zabawne pytanie! Takim samym sposobem jak waćpan zjadasz kaczki, barany i woły. Wszak nie poły­ kasz ich, póki żywe, i im większy zwierz, tym na więcej kawałków musisz go rozdzielić . 21 W ten sposób kolejni warszawianie popadają w obłęd, zaś demon zyskuje przysmaki. Sama relacja o Frenofagiuszu pochodzi od jedne­ go ze skonsumowanych pensjonariuszy domu dla szaleńców. Jest on pośrednikiem pomiędzy demonem (być może zrodzonym z obłędu) a pozostałymi ludźmi. Możliwe, że dlatego opo­ wiadania z tomu przesiąknięte są niezwykle su­ gestywną metaforyką, przyrównującą ludzi do „medytujących krwi i mięsa", „z sercem, które można kupić w szlachtuzie". W pochodzących sprzed półtora wieku kanibalistycznych wizjach Sztyrmera pojawiają się j u ż głuche pytania współczesności, której szaleń­ stwo to kres metafizyki, to ustawiczny lęk przed klęską humanizmu, bez którego pozostanie tyl­ ko dwunożne mięso. Z którego można zrobić armatnią rąbankę, z a m k n ą ć w rzeźniach dla ludzi, zatomizować i podporządkować jako ho­ dowlane bydło. Pochłonąć w ramach nadrzęd­ nych procesów cywilizacyjnych. Rzeźnia - po­ przedzająca kuchnię - stała się idealną metaforą kondycji ludzkiej obecnego i (zwłaszcza!) po­ przedniego wieku Ta kwestia staje sie kluczowa we współczesnych' często odrażających horrorach z nurtu gore edzie ciało istoty rozumnej iest sztukowane bez litości, zmuszane do zwierzęce¬ go skowvtu rozbiiane na podstawowe elementy które nie kr'yia zadnei duszy W tych krwawych widowiskach nie ma zadne/o sadystycznego wy zwolenia lest tylko nowracaLe dramatyczne n tanie- czywe wsnółczesnym świecie albo w skrai nych sytnaciach notrafinw nozostac'czvms nonad kiwał r z e ź i a n m i e s a ? Teraz nan w,V" - mówi C Z Z Z Z S T L l w ^ m l Z i , , T Z Z I Z Z Z Z I Z Z Z Z h Z Z T Z jaKova lancia foaroz ao resu K ZZZZZZ ™ S nocy Z TZTZZLZIZT22 zuiiize wreszcie, teraz rna. pan laKis cet 21 L . Sztyrmer, Frenofagiusz i Frenolesta, [w:] idem, nieboszczyka Pantofla z papierów wybrane i ogłoszone przez Eleonorę po nim Powieści pozostałych Sztyrmer, t. I I , Wydawnictwo Adama Zawadzkiego, Wilno 1844, s. 303. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA 22 J. Lind, Podróż do kresu nocy, tłum. C. Karolak [w:] S.H. Kaszyński (red.), Spotkanie poza czasem. Antologia fantastycznej noweli austriackiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1990, s. 260. l jestem �Rafał Nawrocki 138 Jak można przyrządzić człowieka? Ewentu­ alnych ciekawskich trzeba by odesłać do książek Issei Sagawy . To najsławniejszy obecnie l u dojad, smakosz dań sporządzonych z koleżanki-studentki, którą zamordował w 1982 roku. Obecnie, wypuszczony z zakładu zamkniętego, bryluje w rodzinnej Japonii jako celebryta, grając nawet w fdmach erotycznych . W ten sposób gastronomia, sztuka, która niegdyś wyrwała człowieka ze stanu natury, może też w wyszukany sposób odesłać go tam na powrót, zamieniając w kanibalistyczną be­ stię. Ta pierwotność przejawia się także poprzez 23 24 destrukcyjny charakter: w dziedzinie najstarszej z muz odbiór dzieła sztuki jest jednocześnie jego całkowitym unicestwieniem. Poprzez skrajne imaginacje ludożerstwa, zawarte w dziełach fantastycznych, a także historyczne wyczyny niektórych jednostek, gastronomia ujawnia skry­ w a n ą w sobie grozę. Ciało człowieka także m o ż n a przyrządzić w kuchni, przemieniając odbiorcę sztuki w dzieło. Co najwyżej łaskawa muza uczyni z dania i konsumenta jedność, co uskutecznił dr Lecter \N Hannibalu, częstując policjanta smażonym móżdżkiem, przed chwilą wyjętym z jego własnej, otwartej czaszki . 25 Cuisine Fascinations of Horror Fiction The article takes on the problem of how the art of cooking functions in horror. The author's basic assumption, confirmed by archeological and anthropological research, is that both food processing and belief in the presence of the undead originate in the beginning of human culture. This relation between cuisine and these beliefs resulted in phantasmatic traces in various compositions and movies of the horror and weird genre. The emphasis is put on anxieties and fascinations connected to meat consumption and methods of obtaining it. The authors purpose is to portray the most interesting examples from various works from different periods. He seeks its justification in former sanctity of meat, in demonic beliefs, and man's primeval bond with nature. Since this article is the first to be ever published on such subject, it is largely based on hypothesis and leaves the reader with an open question. 23 Książki Sagawy nie zostały przetłumaczone, spis 24 Cyt. za: http://pl.wikipedia.org/wiki/Issei_Sagawa, oryginalnych (japońskich) tytułów dostępny jest na: 09.10.2009. http://www.goodreads.com/author/list/2795905.Issei_ 25 Sagawa, 09.10.2009. Warszawa 1999, s. 285 i n. Por. T. Harris, Hannibal, tłum. J. Kozłowski, Amber, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ffcd977b2d57af1f8be1e1b67899f64.pdf 2fb70b9a44722d1bfaa9450b23b7e369 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5545 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5156 Title A name given to the resource Akcja "Wisła" / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.18-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nędza, Sabina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S a b i n a U I n w 19 8 4 > studentka IV roku historii i I roku religioznawstwa S U M na UJ. Licencjat n z filozofii na A P w Krakowie w 2 0 0 6 r. Akcja „Wisła" Sytuacja m n i e j s z o ś c i ukraińskiej na z i e m i a c h z a c h o d n i e j i p ó ł n o c n e j Polski p o akcji „Wista" d o 1 9 5 2 r o k u o:I koło 150 tysięcy Ukraińców zostało prze­ siedlonych w wyniku akcji „Wisła" na obszar Polski zachodniej. Skupię się na pierwszych latach funkcjonowania tej mniejszo­ n i m ™ ści, do 1952 roku. Pojęcie „ziemie zachodnie" obejmuje tu województwo olsztyńskie, szczeciń­ skie i wrocławskie oraz część województw: po­ znańskiego, gdańskiego i białostockiego. W atrykule nie zostanie uwzględnione województwo śląskie, gdyż nie było ono objęte osadnictwem ludności związanym z akcją ,Wisła". przesiedleniu propaganda w mediach, dyskry­ minacja i bardzo silna izolacja Ukraińców od Polaków spowodowały odwrotny skutek. Zanim zajmę się sytuacją Ukraińców po akcji „Wisła", u w a ż a m za konieczne przedstawienie przebiegu samej akcji, gdyż jej założenia i prze­ bieg miały wpływ na późniejszą sytuację ludno­ ści nią objętej. Koncepcja przesiedlenia ludności u k r a i ń ­ skiej na ziemie zachodniej i północnej Polski miała jeden główny cel - asymilację Ukraińców w nowym środowisku. Środkiem służącym do osiągnięcia tego celu było rozproszenie ludności ukraińskiej i odizolowanie inteligencji. Asymi­ lacja była zgodna z ówczesną polityką władz polskich, realizujących doktrynę państwa jed­ nolitego narodowościowo. Jednak towarzysząca Ludność ukraińską, która w zdecydowanej większości chciała pozostać w Polsce, władze polskie postanowiły zmusić do wyjazdu, naj­ pierw metodami administracyjnymi, następnie przy użyciu wojska. Trwająca w latach 1944 1946 akcja przesiedlania ludności do USRR nie doprowadziła jednak do wyjazdu wszyst­ kich Ukraińców . Według danych szacunkowych pod koniec 1946 roku na terenie południowo- 1 Akcja „Wista" 1 R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944-1989, Warszawa 2001, s. 61. BAUBARZmt 1(111 ? 0 D 6 �Akcja „Wista" 19 -wschodniej Polski pozostało jeszcze około 200 tysięcy osób narodowości ukraińskiej . Władze zamierzały przesiedlić je do USRR, ale spotkały się z odmową strony radzieckiej. Zapadła więc decyzja o przesiedleniu pozostałej ludności na ziemie zachodniej i północnej Polski. W raporcie nr 20 z posiedzenia Wojewódzkiego Komitetu Bezpieczeństwa w Rzeszowie dla Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, powstałym 25 lutego 1947 roku, pada propozycja przesiedlenia Ukra­ ińców. Zawarte jest w nim stwierdzenie, że po­ zostali na terenie województwa rzeszowskiego Ukraińcy stanowią bazę zaopatrzeniową, wywia­ dowczą i łącznikową band UPA (Ukraińska Po­ wstańcza Armia). Dlatego autorzy raportu widza konieczność dokończenia akcji wysiedleńczej i stwierdzają Jeżeli obecnie nie ma możności przekazania tych Ukraińców do ZSRR to trzeba skierować ich na zachód i osiedlić w rozproszęniu abv uniemożliwić szkodliwa działalność" Prz'vczvnv decvz,i o nrzenrowadzerm, denor' tacji ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne są dyskusyjne. Propaganda komu­ nistyczna starała się usprawiedliwić tę decyzję potrzebą walki z UPA. Może o tym świadczyć również uchwała Prezydium Rady Ministrów w sprawie przeprowadzenia deportacji Ukra­ ińców w ramach akcji „Wisła" z 24 kwietnia 1947 roku. Podawała ona jako cel przesiedlenia konieczność normalizacji stosunków w kraju poprzez likwidację band UPA . Do koronnych argumentów propagandowych należała śmierć wiceministra obrony narodowej generała Karola Świerczewskiego (28 marca 1947 roku), o którą władze nie mając dowodów oskarżyły UPA W protokole nr 3 z posiedzenia Biura Politycz­ 2 - 3 4 5 R. Drozd, Droga na Zachód. Osadnictwo ludności ukraiń­ skiej na ziemiach zachodnich i północnych Polski w ramach akcji „Wista", Warszawa 1997, s. 5. R. Drozd, I . Hałagida, Ukraińcy w Polsce 1944-1989. Walka o tożsamość (Dokumenty i materiały), Warszawa 1999, s. 45, dok. nr 7. 2 3 m i ) nm uumnn nego Polskiej Partii Robotniczej (29 marca 1947 roku), które odbyło się po pogrzebie generała Świerczewskiego, znajduje się informacja, ze zapadło wówczas postanowienie: „W szybkim tempie przesiedlić Ukraińców i rodziny miesza­ ne na tereny odzyskane (przede wszystkim Prus północnych), nie tworząc zwartych grup i nie bliżej n i ż 100 km od granicy" . W rzeczywistości w 1947 roku działalność UPA nie stanowiła real­ nego zagrożenia dla państwa polskiego, a władze aż do wiosny 1947 roku nie przykładały więk­ szej wagi do zwalczania UPA . Według Romana Drozda akcja mogła mieć na celu przypodobanie sie społeczeństwu polskiemu które w większości odnosiło się do Ukraińców wrogo i popierało ich wysiedlenie. Na ziemiach zachodnich ludność u k r a i ń s k a - osiedlona w rozproszeniu bez moż­ liwości zaspokaiania swych kulturalnych religii nvch i oświatowych notrzeb - miała ulec nolo n.zacii fzwanei w dokumentach asvmilacia"^ W tvm okresie nolitvke nolska w kwestii nkraiń s k J kształtowało często zaodnie z wvtvrznvmi właHz radzieckich Rinro Politvczne Polskiei Partii Rohotnie.ei 'a reali owałv Ministerstwo 6 7 7 i a 7 p V, jaly™ ° Administracji ^ c z r i e j . Ministerstwo z,iem UdzysKanycn Ministerstwo b e z p i e c z e ń s t w a ublicznego, Ministerstwo Ubrony INarodowej, urzędy wojewódzkie i starostwa oraz powołane instytucje przesiedleńcze . Przesiedlanie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne rozpoczęło się w 1947 roku i trwało do 1950 roku (wtedy przybyły ostatnie transporty). Było przymusowe, objęło nawet pol­ sko-ukraińskie rodziny mieszane, a dokonywały go oddziały wojskowe. Grupa Operacyjna „Wi­ sła" rozpoczęła przesiedlanie 28 kwietnia 1947 r e a l l z o M i n i s 8 Ibid., s. 48, dok. nr 10. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 63. R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 47, dok. nr 9. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 65. Ibid., s. 13. 4 5 6 7 8 �Sabina Nędza 20 roku. W praktyce główny wysiłek wojsk skoncen­ trował się właśnie na wysiedlaniu, a nie na wal­ kach z UPA. Akcją objęto wszystkich Ukraińców bez względu na stopień lojalności wobec pań­ stwa polskiego. Nie ominęła ona również byłych partyzantów i bojowników antynazistowskich, zdemobilizowanych żołnierzy Armii Czerwonej czy Wojska Polskiego. Przesiedlano członków aparatu władzy ludowej, członków PPR, a także ludność tych wsi, w których oddziały UPA nie pojawiły się ani Oddziały wojskowe nie przestrzegały zaleceń zawartych w instrukcjach więc sytuacja wysiedlanej ludności zależała od decyzji dowódcy lokalnego oddziału. Dla póź­ niejszej sytuacji ludności obietei akcia ważny był sam przebieg wysiedlenia. O świcie wojsko ota¬ czało wieś szczelnym kordonem dawało miesz­ kańcom około dwóch rodzin na przygotowanie sie do droei Zdarzało sie że czas pakowania ograniczano do dwudziestu minut zatem lu dzie nie moeli zabrać nawet naipotrzebnieiszych rzerzv Do feao dorhodziłv nrohlenw z zanew nieniem transnortn iedna furmanka nrzvna n , dwie Inh ,r,l rnd inv P r z e ^ d l e ń r ó w _ 7 daia na awie IUP trzy rodziny, rzesieaiencow Kierowano ao punKtu zpornego, a potem ao stacji załadowczej, lam mieszkańców jednej wsi rozdzielano i przewożono P r a g a m i do rożnych miejscowości na ziemiach zachodnich i pół­ nocnych. Irzeladowanie wagonów ludnością i inwentarzem oraz długotrwały transport pod nadzorem wojska w skandalicznych warunkach sanitarnych spowodowały ze w czasie podroży zmarło co najmniej 27 osob. 1 ociągi przyjeżdża­ ły systematycznie do 15 sierpnia 1947 roku. Do tego czasu przesiedlono 140 662 osoby, głownie do województw: olsztyńskiego, szczecińskiego, poznańskiego, gdańskiego i białostockiego ale transporty nieregularnie przybywały nadal, az do 1950 roku. W sumie, biorąc tez pod uwagę liczbę osób osadzonych w obozie w Jaworznie, m o ż n a przyjąć, że w ramach akcji „Wisła" na 9 Ibid., s. 73. FOT. PRZEMYSŁAW ziemie zachodniej i północnej Polski deportowa­ no około 150 tysięcy osób . Przesiedlono także duchowieństwo ukraińskie. Rodziny ukraińskie zostały osiedlone w roz­ proszeniu według zasad opracowanych przez władze bezpieczeństwa, a sformułowanych w in­ strukcji M Z O z 10 listopada 1947 roku. W każdej z gromad (wsi) mogła osiąść tylko jedna rodzina o „opinii ujemnej" oraz najwyżej kilka rodzin 10 Ibid., s. 74-75. B ARB 1(111 P O D B MAZUREK �21 Akcja „Wista" 0 „opinii dodatniej". Osadnicy z akcji „Wisła" nie mogli być osiedlani do 30 km od granicy lą­ dowej, do 10 km od granicy morskiej i do 20 km od miast wojewódzkich. Ich liczba nie mogła przekraczać 10% liczby ludności danej groma­ dy. W dokumencie tym podkreślono, iż zasad­ niczym celem przesiedlenia osadników jest ich asymilacja w nowym środowisku. Zastrzeżono, by nie używać w stosunku do nich określenia „Ukraińcy". Inteligencja, gdyby się przedostała, powinna być umieszczana z dala od reszty osad­ ników. Ponadto została ograniczona swoboda ruchu przesiedleńców. Niedopuszczalny miał być zwłaszcza powrót do dawnych mieisc za¬ mieszkania. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego miał być poinformowany o każ­ dej sprawie w jakiej osiedleniec zwraca sie do władz administracji ogólnej W piśmie szcze¬ cińskiego urzędu wojewódzkiego do WUBP w sprawie duchownych greckokatolickich z 18 sierpnia P947 roku zwrócono ^ (zffod nie z zarządzeniem władz c e n t r a l n a miedzv nrzesiedleócami nie moaa sie znaidować inteli genci, do których zaliczono księży, adwokatów 1 urzędników . Sytuacja l u d n o ś c i ukraińskiej p o akcji „Wista" 11 12 Przesiedlona na ziemie zachodnie ludność ukraińska pochodziła z województw: rzeszow­ skiego, lubelskiego i krakowskiego. Na Pomorzu Zachodnim i w województwie gdańskim prze­ ważała ludność z województwa rzeszowskiego, reszta pochodziła z lubelskiego. Dotychczaso­ wych mieszkańców województwa krakowskie­ go i częściowo lubelskiego osiedlono głównie w województwie wrocławskim . Z chwilą osied­ lenia Ukraińców na ziemiach zachodnich i pół­ 13 11 12 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 53-55, dok. nr 13. Ibid., s. 52, dok nr 12. m i ) nm uumnn nocnych zmieniły się warunki ich egzystencji. Górzysty krajobraz rodzinnych stron zastąpiony został nizinnym środowiskiem przyrodniczym. Zakończył się dla tej ludności okres przebywania w jednorodnym środowisku etnicznym, w któ­ rym stosunki opierały się na więziach sąsiedzko-krewniaczych determinowanych tradycją ludową i czynnikami przyrodniczymi. Ludzie ci stanęli przed koniecznością ułożenia sobie życia na nowo po całkowitej zmianie środowiska geograficzno-przyrodniczego, gospodarczego, etnicznego społecznego politycznego a także cywilizacyjnego i kulturowego. Wysiedleni mu¬ sieli pokonać wiele barier - zarówno material­ nych iak i psychicznych Należały do nich sama deportacia rozproszenie w środowisku polskim utrata więzi emocionalnych nadzór organów bezpieczeństwa oraz ograniczenia w porusza¬ niu się. Powodowało to poczucie tymczasowości i chęć oowrotu do dawnych siedzib gało 'trudności aklimatyzacyjne. - Sytuacja gospodarcza Przesiedlona ludność pochodziła przeważ­ nie ze wsi. Dominowali wśród niej właściciele małych i średnich gospodarstw. Otrzymywali na nowym miejscu od pięciu do siedmiu hektarów ziemi, a niekiedy nawet kilkanaście. Następną grupę zawodową stanowili robotnicy zatrudnia­ ni w majątkach Państwowych Nieruchomości Ziemskich, leśnictwie, tartakach lub zakładach robót drogowych. Niewielki odsetek stanowiła ludność miejska i inteligencja . Władze pol­ skie starały się umieszczać Ukraińców przede wszystkim w gospodarstwach indywidualnych. Trudności powodowała jednak niewystarczają­ ca liczba nadających się do zamieszkania bu­ dynków. Warunki bytowe Ukraińców w miej scach osiedlania od początku były niekorzystne. 14 13 14 R. Drozd, Droga na Zachód, Warszawa 1997, s. 131. Ibid., s. 133-134. �22 Sabina Nędza Zabudowania przeważnie wymagały remontu . Duży wpływ na taką sytuację miał fakt, że lud­ ność ukraińska była ostatnią grupą osadniczą. Przydzielono jej więc niechciane przez nikogo gospodarstwa w najgorszym stanie. Lepsze były j u ż zajęte przez wcześniej przybyłych osadni­ ków. W województwie szczecińskim na 9800 za­ jętych przez rodziny ukraińskie gospodarstw in­ dywidualnych aż 7345 było zniszczonych (4386 z nich wymagało remontu, a 2959 - odbudowy). W województwie gdańskim powiaty przezna­ czone pod osadnictwo ukraińskie mogły przyjąć 600 rodzin, a przesiedlono ich 1690 . We wszyst­ kich mieszkaniach brakowało okien drzwi fu­ tryn pieców podłóg i mebli. Z czasem zacze to coraz wiecei osób umieszczać w maiatkach parcelacyjnych i należących do PNZ Trudną sytuacie mieszkaniowa władze rozwiązywały na Przykład przez umieszczanie dwóch czy trzech rodzin w jednym gospodarstwie Do zasedlema wvkorzvs vwano fakze domki robotnicze i hu wykorzystywano laKze U O I U K I rououiicze 15 16 dvnki fnlwarrzne a nawet stainie rzv stndnłv Zabudowania te również w y m a r ł y remontu w wątpliwość twier' i owyzsze przyKiaay podają w wątpliwość twier­ dzenie, iz Ukraińcy w zamian za pozostawienie dawnycn gospodarstw otrzymali nowe będące w lepszym stanie. M ó w i o n o nawet o „skoku cywilizacyjnym . M o ż n a się zgodzie, ze dla tych, którzy otrzymali murowane mieszkania, w dobrym stanie, z narzędziami rolniczymi, mogl to byc swego rodzaju skok cywilizacyjny lakie przypadki byty jednak nieliczne. Należy zaznaczyć, ze warunki prowadzenia gospodarki na ziemiach zachodnich na ogol były korzyst­ niejsze. Z czasem dawało to większe szanse podniesienia stopy życiowej. Lepiej od warun­ ków mieszkaniowych przedstawiała się sprawa wolnej ziemi uprawnej. Nie występowały raczej (poza Dolnym Śląskiem i Żuławami) j ej braki, jednak były to grunty zaliczane do piątej i szós15 16 Ibid., s. 142. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 83. FOT. WERONIKA CHODACZ tej klasy urodzajności. Poważnym problemem był brak inwentarza żywego ; 28 469 rodzin osiedlonych do 15 sierpnia 1947 roku przywio­ zło ze sobą 20 564 konie. Wynika z tego, że 7905 rodzin było ich pozbawionych. W praktyce licz­ ba ta może być większa, gdyż niektóre rodziny mogły mieć dwa lub więcej koni. Lepsza była sytuacja, jeśli chodzi o bydło. Większość rodzin 17 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 144-145. B ARB 1(111 P O D B �Akcja „Wista" 23 miała przynajmniej jedną krowę. Wysiedleńcy przywieźli ze sobą także niewielkie ilości kóz, owiec, trzody chlewnej i drobiu. Ludność z woje­ wództwa lubelskiego była najlepiej wyposażona w inwentarz żywy. Osadnicy odczuwali również brak paszy dla zwierząt. Władze organizowały zbiórki, ale część osadników polskich odmówiła udziału w akcji, a część nie miała dostatecznych zapasów, by się nimi podzielić . Sposób deporta­ cji sprawił, że ludzie zabierali ze sobą tylko wozy oraz drobny sprzęt, czasami lekkie narzędzia rolnicze . Niekorzystnie przedstawiała się tak­ że sytuacja aprowizacyjna ludności ukraińskiej. Ponieważ wysiedlenia przeprowadzono w mie­ siącach wiosenno-letnich Ukraińcy nie zdążyli zebrać plonów Szacowano ze w powiecie le borskim aż 60% rodzin nie przywiozło ze sobą zapasów żywności W najlepszym położeniu byli ci którzy zostali nrzesiedleni naiwcześniei Jv zdążyli obsiać lub obsadzić ziemniakami część pól. Osoby przesiedlone w czerwcu i późniei 18 19 7 nie z d a z v ł v nic z a s i a ć ani n o s a d z i ć Szczególnie ti r unudnnyv huyi vłn 1 948T rola, p r z e ił oo m 1 i ^947 t / i iy<to O K U . z.7 pnoowwooudun m hralni noe7v niektóre r n H 7 i n v likrainclHe mii^ia braku paszy niektóre rodziny ukraińskie musia­ ły wyzbyć się części zwierzą . imane warunki po przesiedleniu zmusiły władze do udzielenia przesiedleńcom pomocy. Irzyznano zapomogi w wysokości od do 4UU złotych, kartki żyw­ nościowe, zboże i ziemniaki, wyremontowano częsc zabudowań. 1 rzyznawano kredyty na re­ monty gospodarstw i zakup ziarna siewnego, ale me cieszyły się one popularnością, zwłaszcza in­ westycyjne (na remonty). Ludzie się obawiali, ze me będą w stanie ich spłacie, poza tym wciąż pa­ nował nastrój tymczasowości. Większość chciała wrocic do dawnych miejsc zamieszkania. Ponad­ to pomoc ta okazywała się niewystarczająca . Na przykład w województwie olsztyńskim do Ibid., s. 148. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 84. 18 19 1111) n U B A R B A R Z Y Ń C A 15 listopada 1947 roku na 10 tysięcy zabudowań wyremontowano tylko 2427. Wynikało to za­ równo z opieszałości urzędników, jak i z ogra­ niczonych możliwości państwa. Przesiedleńcy ukraińscy zostali zmuszeni do poprawy warun­ ków życia wyłącznie przez własną pracę, często zatrudniali się u polskich sąsiadów. Najwyższe wynagrodzenie, takie samo jak robotnicy polscy, otrzymywali Ukraińcy pracujący w majątkach Państwowych Nieruchomości Ziemskich. Taka postawa władz wynikała z dążenia do szybkiego zagospodarowania Ukraińców na nowym tere­ nie. Miało to przyspieszyć ich adaptację w no— wym środowisku i zniechęcić do powrotu na dawne ziemie. Potwierdzeniem tego może być fakt wypisywania Ukraińcom wniosków o nada¬ nie aktów własności gospodarstw Sprawę upo­ rządkowania własności na ziemiach zachodnich zapoczątkowano dopiero dekretem z 6 września 1951 roku o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw 'chłopskich n ix ^-y rn obszarze 22 Na początku utrzymywało się u przesied­ lonych poczucie tymczasowości. Czekali na sprzyjający moment, by powrócić do dawnych miejsc zamieszkania. Często z tego powodu nie podejmowali remontów swoich gospodarstw. Jednak po pewnym czasie Ukraińcy uświadomili sobie, że ich pobyt w nowym miejscu się prze­ dłuży, i zaczęli dążyć do poprawy swoich waru iików życia. Pomoc państwa, a przede wszystkim własna zaowocowały stopniowym pod­ niesieniem stopy życiowej. Dzięki temu ludność ukraińska nie musiała się j u ż zatrudniać u Po­ laków za żywność i mogła zawierać korzyst­ niejsze urnowy o pr3.cc Niektórym rodzinom udało sie zaiać opuszczone przez Polaków lepsze gospodarstwa. Przesiedleńcy zaczęli przejawiać 20 ukraińskiej. 21 22 Ibid., s. 85 Ibid., s. 85. Ibid., s. 86. �24 Sabina Nędza zainteresowanie hodowlą oraz pracą na roli. Niektórzy rolnicy swoimi osiągnięciami prze­ wyższyli nawet polskich osadników . Tylko brak dbałości o zabudowania, powodowany nadal utrzymującą się atmosferą tymczasowości, nie pasował do obrazu gospodarności Ukraińców. 23 Stosunki społeczne Bardzo w a ż n y m czynnikiem wpływającym na status przesiedleńców był stosunek ludności i administracji polskiej do nowych osadników, którzy wyróżniali się wśród Polaków stylem życia i gospodarowania, wyznaniem i językiem, a także strojem. Nosili przywiezioną ze sobą, wykonaną z grubego płótna lnianego odzież oraz ubrania otrzymane w ramach pomocy. Na co dzień wy­ glądali bardziej ubogo. Strój świąteczny też mieli inny . Większość osadników polskich odnosiła się do Ukraińców pogardliwie i wrogo . Szczególnie niechętny stosunek prezentowali repatrianci pol¬ scy ze Wschodu oraz przybysze z województw: krakowskiego rzeszowskiego i lubelskiego a wiec z terenów dotkniętych walkami polsko-ukraiń¬ skimi. Władze przez propagandę antyukraińska wzmacniały wrogie postawy i prowadziły do przeniesienia ich na osoby które nie doznały od Ukraińców żadnych krzywd Tendencyinie informowano o działalności ukraińskiego pod¬ ziemia oraz organizowano przed przybyciem mówienia Ukraińców, ich strój, sposób gospo­ darowania i wyznanie . Zdarzały się napady na przesiedlonych. Wieści o takich wydarzeniach wzmacniały negatywny stosunek przesiedlonych do Polaków i sprzyjały izolowaniu się. Nega­ tywne postawy występowały także wśród władz administracyjnych. Zdarzało się, że traktowano wysiedlonych jako nacjonalistów i nie zaspoka­ jano ich podstawowych potrzeb. Przypadki złego odnoszenia się urzędników terenowych do lud­ ności ukraińskiej musiały być nagminne, skoro spowodowały interwencję władz zwierzchnich u wojewodów. 18 lutego 1948 roku M Z O zwróciło wojewodzie olsztyńskiemu uwagę, że niewłaści27 T W ł " wypadKi dk (^szczególnie ' \ na n 1 aKcji „wisia uoinym aiąsKu; ze grupy mieszKancow przybywały na stacje Kolejowe, Dy nie dopuście do rozładowania pociągu z uKrainsKimi osadnikami, ^ s e j m o ­ stosunek urzędników w terenie do przesied leńców jest niezgodny z wszystkimi instrukcjami dotyczącymi osadnictwa ukraińskiego. Instrukcja ta nie odniosła jednak skutku Z chwilą przybycia na ziemie zachodniej i północnej Polski ludność ukraińska została poddana ścisłemu nadzorowi UB, MO, ORMO. Zdarzało się, że funkcjonariusze organów bez­ pieczeństwa przesiadywali w domach osadników ukraińskich lub „dosiedlano" do rodzin ukraiń­ skich rodziny polskich milicjantów. Ukraińcom narzucono również obowiązek meldowania się co kilka dni na posterunkach milicji. Nie mogli się gromadzić, a nawet zasłaniać w nocy okien. Co jakiś CZaS dokonywano wśród nich aresz¬ towań pod zarzutem przynależności do O U N (Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) lub UPA . W województwie olsztyńskim od maja 1947 roku do końca pierwszego półrocza 1948 roku za.trzyma.no pod tym zarzutem 875 osób Były także przypadki karania za naimnieisze przewinienia. wano tez próby niewpuszczema przybyłych do wsi. W życiu codziennym wyśmiewano sposób Ważną rolę w stosunkach polsko-ukraińskich odgrywał funkcjonujący wśród ludności polskiej 24 25 rransnortów z ludnością ukraińska snotkania na których oznaimiano mieiscowei ludności ze nrzy Iwwaia hanLi TTPA"26 7 d L a ł y ,ie w 7 23 24 25 26 LL Ibid., s. 94. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 134. Ibid., s. 136. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 88. 28 29 27 28 29 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 137. Ibid., s. 139. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 87. BARBARZYŃCA 1(111 P Q D B �Akcja „Wista" 25 stereotyp Ukraińca, który - wzmacniany przez propagandę - powodował, że w oczach polskich ludność ukraińska urastała do rangi naj zacie­ klej szego wroga Polski i Polaków. O osiedlanej ludności ukraińskiej krążyły przeróżne plotki. Opowiadano o szczególnie okrutnych zbrod­ niach popełnionych na ludności polskiej oraz 0 kolaboracji z Niemcami. Często obwiniano przesiedlonych o różnego rodzaju naruszenia porządku, kradzieże, podpalenia, zabójstwa. Taki stosunek Polaków do Ukraińców powodo­ wał izolowanie się tych ostatnich i wzajemnie wrogie nastawienie. Znane są przypadki wspól­ nego spędzania nocy przez rodziny polskie, ba­ rykadowania drzwi i wystawiania nocnych wart w obawie przed Ukraińcami . Na niechęć i nie­ ufność osadników polskich Ukraińcy odpowia­ dali tym Utrzymywali kontakty w obrę­ bie swojej grupy, natomiast kontakty zewnętrzne ograniczone zostały do minimum . Większość Ukraińców miała negatywny sto­ sunek do ludności polskiej. Nie rozumiejąc mechanizmów propagandowych, mieli za złe Polakom, że tylko ich oskarżają o dokonywanie mordów. Powszechnie zarzucali Polakom mor­ dowanie ludności ukraińskiej, w tym również bestialskie zbrodnie . Wzajemne oskarżenia, poparte przykładami zapamiętanymi z włas­ nych przeżyć bądź losów osób najbliższych, doprowadziły do powstania dwóch radykalnie odmiennych interpretacji polsko-ukraińskie­ go konfliktu, w których winą za jego krwawy przebieg obwiniano zawsze drugą stronę. Ta­ kie podejście pogłębiło się w latach następnych z powodu nasilenia antyukraińskiej propagandy. Oprócz tego w społeczności ukraińskiej funk­ cjonował stereotyp Polaka, przypisujący rriu wy¬ noszenie się ponad innych, pijaństwo, lenistwo 30 31 32 1 złodziejstwo . 33 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 141. Ibid., s. 142. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 89. Wszystkie te elementy spowodowały zamy­ kanie się w obrębie własnej grupy. Charaktery­ zowała je wrogość i nieutrzymywanie stosun­ ków sąsiedzkich i towarzyskich z pozostałymi grupami ludności. Polegało ono zarówno na samoizolacji, jak i izolacji towarzyskiej ze strony Polaków. Jednak z czasem następowały powolne zmiany nastawienia. Zatrudnianie się Ukraiń­ ców w zakładach pracy czy u polskiego sąsiada, uczestnictwo w nabożeństwach rzymskokatoli­ ckich oraz różnych zebraniach sprzyjało wza­ jemnemu poznawaniu się Polaków i Ukraiń­ ców. Najszybciej nawiązała z przesiedlonymi kontakt ludność rodzima, zwłaszcza Kaszubi, oraz osoby pochodzące z dawnych centralnych i zachodnich województw. Nie byli oni bowiem obciążeni zaszłościami historycznymi. Również sarno rozproszenie wymuszało na Ukraińcach konieczność kontaktu z Polakami. Przełamywa­ nie barier zaowocowało zawieraniem małżeństw mieszanych Nie bvłv one leszcze liczne ale świadczyły o zbliżaniu się obu grup ludności . 34 Kultura i religia Izolacja społeczna Ukraińców sprzyjała ich wzajemnej integracji. Wspomagali się w różnych pracach, wspólnie obchodzili święta oraz uro­ czystości rodzinne. Ta codzienna kultura stała się ostoją ukraińskości i sposobem na przetrwa­ nie . Wśród opisywanej ludności silnie zakorze­ nione były różne zwyczaje i obyczaje. Należało do nich zapraszanie w kumy. Przy zapraszaniu na wesele panna młoda i druhna witały się z za­ praszanymi gośćmi podaniem ręki przez wyszy¬ wany ręcznik Na pogrzebach członków rodzin głośno zawodzono, żeby nikt nie pomyślał, że nie opłakuje się zmarłego . Wraz z polepszeniem warunków material­ nych Ukraińcy zaczęli organizować sobie życie 35 36 30 33 31 34 32 mi) im BARBARZYŃCA ukraińskiej..., 35 36 Ibid., s. 90. Ibid., s. 91. Ibid., s. 91. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 134-135. �Sabina Nędza 26 kulturalne i religijne. Wykorzystywano do tego różne spotkania i uroczystości organizowane wewnątrz własnej grupy narodowej. Sprzyjało temu osłabienie rygorów osadniczych, które sprawiało, że Ukraińcy mogli tworzyć większe skupiska. Przesiedlali się do wsi i gmin zamiesz­ kanych przez większą liczbę Ukraińców. Podob­ nie było w przypadku PGR-ów. Na przykład w województwie szczecińskim do 1951 roku od­ notowano 375 takich przypadków. W niektórych wsiach z przewaga ludności ukraińskiej, na przy¬ kład we Wróblach (w powiecie Gołdap), zaczęły powstawać pierwsze zespoły ludowe. Prowadzo¬ no też korespondencję z krewnymi i znajomymi w kraju i za granicą (Kanada ,USA) . 37 Poza tym Ukraińcy występowali z pismami do władz, starając się o uzyskanie świątyń i pozwo­ lenie na odprawianie oficjalnych nabożeństw we własnym obrządku. Gdy go nie uzyskali, modlili się w swoich mieszkaniach. W Baniach Mazur­ skich grekokatolicy w większe święta zbierali się w miejscowym kościele i śpiewali ukraińskie pieśni religijne. W niektórych miejscowościach tajne msze zaczęli odprawiać diacy (psalmiści). Działo się tak na przykład w Krzeszowie koło By­ towa (Jan Bełtej) . Po zmianie granic i wysied­ leniach do ZSRR w Polsce została około 150 tysięcy grekokatolików. Ludność tę osiedlono w rozproszeniu na ziemiach zachodniej Polski. W granicach PRL Cerkiew greckokatolicka prze¬ stała praktycznie istnieć . Przed akcją Wisła" w Polsce mieszkało 114 księży greckokatolickich. Wraz z wiernymi deportowano na zachód sześć­ dziesięciu dwóch z nich. Siedmiu aresztowano i przekazano stronie radzieckiej a dwudziestu dwóch osadzono w obozie w Jaworznie. Na karę więzienia skazano siedmiu , na karę śmierci jed­ 38 39 R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 95. Ibid., s. 95. M. Skórka, Wspólne sąsiedztwo czy nie chciani intruzi? Kościół rzymskokatolicki w Polsce w oczach grekokatoli­ 37 38 39 nego. Co najmniej trzech uniknęło wysiedlenia. Pozostali opuścili Polskę, zginęli w czasie akcji wojskowych, przeszli na obrządek rzymskoka­ tolicki lub porzucili stan kapłański. Podobny los spotkał duchownych prawosławnych. Władze administracyjne starały się zapobiec odrodzeniu się Kościoła greckokatolickiego, uważając, że jego działalność utrudni proces wynaradawiania się Ukraińców w nowym miejscu zamieszkania. Początkowo sprzymierzeńcem na tym polu stało się duchowieństwo rzymskokatolickie. Przybyli na ziemie zachodnie i północne księża grecko­ katoliccy zostali objęci obserwacją urzędów bez­ pieczeństwa . 40 Obecni na zachodzie księża greckokatoliccy przyjmowali różne postawy: od zaprzestania pełnienia posług kapłańskich przez przejście na obrządek rzymskokatolicki aż do odprawia­ nia nabożeństw „przy zamkniętych drzwiach". Znana była działalność księdza Mirosława Ripeckiego, który od lipca 1947 roku odprawiał msze w swoim mieszkaniu. Miejsce jego działalności - Chrzanowo - szybko urosło do rangi centrum religijnego grekokatolików. Ksiądz Ripecki pro­ wadził także działalność kulturalno-oświatowa, wypożyczając książki z przywiezionej ze sobą biblioteki. W jego ślady poszli inni, na przykład Bazyli Hrynyk w Wiercinach a potem Cygan¬ ku. Działalność duchownych greckokatolickich spotykała się przeciwdziałaniem władz oraz niechęcią części kleru rzymskokatolickiego We fragmencie sorawozdania Urzędu Woiewódz kiego w Olsztynie z działalności kościołów na terenie województwa olsztyńskiego znaiduiemy informacie ze władze nie chciały donuśc ć do odrodzenia się ruchu ukraińskiego. W tym celu uniemożliwiały na przykład powstanie parafii 41 ków, „Więź", 1998, nr 3, s. 74. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 141. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 96. 40 41 BAUBARZmt ukraińskiej..., 1(111 F-QDB �27 Akcja „Wista" greckokatolickich, a duchownych oddały pod obserwację Wojewódzkiego U r z ę d u Bezpie­ czeństwa Publicznego. Problemem grekokatoli­ ków, jak czytamy w dokumencie, zajął się Koś­ ciół rzymskokatolicki, przyjmując duchownych greckokatolickich do swego grona i powierzając im, po odpowiednim przeszkoleniu, funkcje wikariuszy. Żonaci musieli pozostawić swe żony w dawnym miejscu zamieszkania . Zdecydowa­ na większość księży z tej możliwości skorzystała. Zabezpieczało to ich byt, poza tym birytualizm stwarzał w przyszłości możliwości odprawiania nabożeństw greckokatolickich. Swe żony oraz dzieci pozostawili formalnie, to znaczy nie za­ brali ich do nowych placówek, ale utrzymywali z nimi ścisłe kontakty. Proboszczowie przyj­ mowali różne postawy wobec prób odprawia¬ nia mszy greckokatolickich: od potępienia po poparcie. Wynikało to między innymi z faktu, że polski episkopat nie sformułował jasnych za­ sad działania w tym zakresie . August Hlond, a potem Stefan Wyszyński (pełniący kolejno funkcje Delegata Stolicy Apostolskiej do spraw Obrządków Wschodnich w Polsce) na począt­ ku nie pozwalali duchowieństwu greckokatoli­ ckiemu na odprawianie nabożeństw w swoim obrządku a iedynie w rycie łacińskim. Uważali że odnowienie działalności Kościoła greckoka¬ tolickiego pogłębi konflikt między Kościołem polskim a władzami. Nie bez znaczenia mogła być też niechęć ludności polskiej do ukraińskiej Nie można wykluczyć że kler polski brał ją pod uwagę O trudnościach ze organizowaniem nabożeństw greckokatolickich może świadczyć przykład Bań Mazurskich Ukraińska ludność teimieiscowości w 1951 roku rozpoczęła starania o uzyskanie z^ody na odnrawianie nabożeństw greckokatolickich. Zwróciła się w tej sprawie do Urzędu do spraw ^Vvznań a późnie do pryma sa. Pismo Samodzielnego' Referenta do spraw 42 43 42 43 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 55-56, dok. nr 14. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 97. m i ) im mminn Wyznań PWRN w Olsztynie do Wydziału Społeczno-Administracyjnego (z października 1952 roku) zawiera stwierdzenie: „Przesiedleńcy z ak­ cji » W « w Baniach Mazurskich występują cał­ kiem oficjalnie o zezwolenie na zorganizowanie parafii grekokat[olickiej]. Podobno wyjeżdżają z chrztami i ślubami do parafii Chrzanowo koło stacji Koszczewo [...], gdzie rzekomo zorganizo­ wano parafię grekokatolicką i proboszczem jest ks. Ripecki Mirosław" . Sprawa odprawiania greckokatolickich nabożeństw w Baniach Ma­ zurskich upadła mimo pozytywnego stosunku prymasa. Referat Wyznań PPRN w Węgorzewie początkowo się zgodził, potem jednak wycofał się ze swojej decyzji i zaproponował utworzenie parafii rzymskokatolickiej lub prawosławnej. Do zmiany sytuacji przyczyniło się prawdo­ podobieństwo przejścia grekokatolików na pra­ wosławie. Prymas Stefan Wyszyński, starając się walczyć z tym zagrożeniem, zezwolił w 1952 roku ks. Bazylemu Hrynykowi na odprawianie nabo­ żeństw w Bytowie i Nowym Dworze. W kwiet­ niu 1952 roku ordynariusz diecezji w a r m i ń ­ skiej erygował oficjalnie greckokatolicką kaplicę w Chrzanowie, a księdza Ripeckiego mianował jej rektorem . Łagodniej władze odnosiły się do Kościoła prawosławnego. Nie traktowały go bowiem jako nośnika świadomości narodowej Ukraińców. Nie utożsamiały go też jedynie z Ukraińcami. Kościół prawosławny działał legalnie i miał własną wewnętrzną strukturę. W1946 roku pod­ jął na terenie ziem zachodnich i północnych zor­ ganizowaną działalność, mógł więc rozpocząć starania o objęcie duszpasterstwem deportowa­ nej ludności ukraińskiej. Oddelegowanie przez konsystorz duchownych na ziemie zachodnie oraz ich przybycie wraz z wysiedlaną ludnością umożliwiło tworzenie pierwszych parafii. Naj­ wcześniej, j u ż na początku sierpnia 1947 roku, 44 45 44 45 R. Drozd, I. Hałagida, op.cit., s. 68-69, dok nr 20. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 98. �Sabina Nędza 28 powstały one na Dolnym Śląsku. Początkowo parafie prawosławne tworzyły się spontanicznie, bez zezwolenia władz administracyjnych, a na­ bożeństwa odbywały się w prywatnych domach. Powodowało to interwencje władz centralnych i terenowych . Grekokatolicy, którzy nie mieli możliwości uczestniczenia we własnych mszach, mogli wy­ brać między uczęszczaniem na nabożeństwa rzymskokatolickie (poświęcając swój obrządek) a braniem udziału w nabożeństwach prawosław­ nych, w których nie wszyscy duchowni posługi­ wali się językiem ukraińskim. Trudno jest okre­ ślić, która z opcji przeważała. Decydowała o tym często bliskość cerkwi lub kościoła oraz używany w nich język . Nabożeństwa greckokatolickie i prawosławne zawsze odgrywały rolę w życiu rozproszonej ludności. Właściwie było to jedyne miejsce poza domem gdzie Ukraińcy mogli porozmawiać w swoim ojczystym języku razem się modlić i śpiewać pieśni cerkiewne . 46 47 48 Na początku lat 50. centralne czynniki de­ cyzyjne w Polsce ponownie zainteresowały się problemem ukraińskim. Powodem były zmiany w polityce narodowościowej władz oraz cią­ gle utrzymująca się wśród ludności ukraińskiej chęć powrotu w rodzinne strony . Oznaczało to, że dotychczasowa polityka nie doprowadziła do oczekiwanych rezultatów, czyli asymilacji Ukraińców. Pismo Zespołu I I Prezydium Rady Ministrów do urzędów wojewódzkich w sprawie nielegalnego powrotu Ukraińców (z 19 czerwca 1951 roku) zawiera opis sytuacji: „Stwierdzono liczne wypadki samowolnego opuszczania go­ spodarstw rolnych przez ludność przesiedlona na teren województwa w 49 1947 r w ramach akcji »W« przy czym prezydia gminnych i powiato46 47 48 49 Ibid., Ibid., Ibid., Ibid., s. 99. s. 98. s. 100. s. 102. wych rad narodowych przez wydanie tej ludno­ ści dowodów stwierdzających wymeldowanie na pobyt stały do miejsc poprzedniego zamiesz­ kania stwarzają pozory legalności niepożąda­ nej i szkodliwej akcji, która staje się źródłem niepokoju i fermentu, zarówno wśród ludności przesiedlonej, jak również wśród ludności za­ mieszkałej na terenach objętych akcją »W«. Biu­ ro Społeczno-Administracyjne przypomina, że według ustalonych zasad wysiedlonym w akcji »W« nie wolno wracać do poprzedniego miej­ sca zamieszkania, i prosi o wydanie stosownych w tym względzie zarządzeń oraz dopilnowanie ścisłego ich przestrzegania" . 50 Jednak odgórne zakazy nie mogły powstrzy­ mać ludności od powrotu do dawnych miejsc zamieszkania. Przykładem może być postać znanego malarza Nikifora Drowniaka, który mimo trzykrotnego wysiedlenia na ziemie za­ chodnie zawsze powracał do Krynicy. Władze zrzucały winę na nacjonalistów ukraińskich, nie dostrzegając prawdziwych powodów zaistniałej sytuacji . Poza tym ludność ziem zachodnich zaczęła rozwijać życie narodowo-religijne. Te działania sprowadzały się do opisanych wcześ­ niej spotkań w mieszkaniach. Spotkaniom takim towarzyszyła wymiana poglądów oraz wzajem­ ne podtrzymywanie się na duchu. Oznaczało to, że władze traciły kontrolę nad ludnością ukra¬ ińską. Postanowiły poddać kontroli ukraińskie życie narodowe i kulturalne poprzez umożli wierne przesiedleńcom zaspokojenia podstawo wvch potrzeb w tvm zakresie Świadczy o tvm uchwała Biura Politycznego KC PZPR z kwiet¬ nia 1952 roku dotycząca działań zmierzaiacvch dononrawvsvtuar i aosnodarrze, ludność ukra 51 52 1 ińskiei w Polsre niei pra nra msKiej oisce i do uo wzmożenia wśród wsrou mej cy politycznej Informuje ona że przesiedlona _ R. Drozd, I. Hałagida, op.cit., s. 64, dok. nr 18. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 103. Ibid., s. 104. 50 51 52 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Akcja „Wista" 29 ludność, głównie chłopska, zagospodarowała się na nowym terenie i pracuje. Niektórzy nawet zdobywają znaczące miejsce w życiu społecz­ ności - głównie dotyczyło to rodzin biednych i średniozamożnych, które zyskały gospodarczo na przesiedleniu. Jednak znaczna część Ukraiń­ ców nie dba o zabudowania ani o podniesienie poziomu gospodarki (pada nawet określenie „świadomy gospodarczy sabotaż"). Przyczyną tej sytuacji według raportu ma być wpływ „faszy­ stów ukraińskich i podziemia OUN-owskiego". Jednak jest też w uchwale stwierdzenie, że wła­ dze miejscowe nie okazały dostatecznej pomocy prz v osiedlaniu a nawet zdarzały się przypadki dvskrvminacii przy wymiarze podatków i świad czeń Ukraińcy Dosłueuia sie oficialnie iezykiem polskim natomiast miedzy soba rozmawiaia wyłącznie DO ukraińsku Rzadko uczęszcza a do kościołów rzymskokatolickich Grekokatolicy orgamzuiapotaiemne nabożeństwa i uroczysto śc, A u t o r z , r a n o m , z a „ w a z a , a z e w n o ł o z e n i , , dyskryminowana ludności ukraińskiej, rozpa­ trywanie jej spraw, próśb i zaspokajanie potrzeb oraz wciągnięcie ludności przesiedlonej w dzia­ łalność społeczną. Urząd do spraw Wyznań miał przedstawić plan normalizacji stosunków reli­ gijnych wśród ludności ukraińskiej . Uchwała Biura Politycznego świadczyła o zmianie podej­ ścia władz do ludności ukraińskiej. Pozwolono jej oficjalnie zaistnieć, ale nie zrezygnowano z głównego celu - asymilacji. Uchwała została rozesłana do władz terenowych, nie wszędzie jednak spieszono się z jej realizacją . Wynikało to między innymi z opieszałości niechętnie na­ stawionych do Ukraińców urzędników którzy nie byli przygotowani do zmiany postawy wobec przesiedlonych tvm bardziei ze do tei pory wv magano od nich działań antyukraińskich Sami Ukraińcy też odnosili sie dosyć sceptycznie do tych nonwsłów Obawiali sie ze nrzyimowanie iakieikolwiek nomocy od naństwa może „trud nić n o w r ó t w r o d z i n n e stronv 7 teao nowodu l u d n o ś c i „ k r a i ó s k i e i k o n i e c z n e sa z m i a n y alw nie chcieli n r z v i m o w a c a k t ó w nadania aosno „ułiaati w i ćc jej iei ccaiKowue ałkowite znormalizowanie warn un darstw S t o n i e ń reahzacii n o s t a n o w i e ń n c h w a l v g° P° s a a r c z y ^ w c i ą g n i ę c i e oo aktywnego c n życia społecznego, w z w i ą z k u z tym B i u r o lityczne postanawia wprowadzić zarządzenia ułatwiające zagospodarowanie się ludności prze­ siedlonej . uregulowanie spraw własności gospo­ darstw rolnych, przyznawanie ulg w podatku gruntowym, zgodnie z obowiązującymi prze­ pisami, umorzenie zaległości pożyczkowych na zasiewy z lat 194/ i 1948, udzielanie przesied­ leńcom kredytów gospodarczych. Nadal miał byc przestrzegany zakaz powrotów do dawnych miejsc zamieszkania. Położono nacisk na zakaz 53 54 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 68, dok. nr 19. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., l j l l ) nU BARBARZYŃCA 53 54 Iwł . r o . n i r o w a n v nawet na terenie n o w i a t ó w pyi zróżnicowany nawet na terenie powiatów ! ' rozpoczęły się; zmiany w sytuacji Ukraińców na ziemiacn zacnodnicn. IN ową po­ litykę wyznaczało Biuro "lityczne ¿ 1 K, a realizowało Urzędu Kady Ministrów (od listopada l ^ Z roku Urząd Kady Ministrów) a zwłaszcza Ministers wo Spraw Wewnętrznych (do grudnia 19M roku Ministerstwo Bezpie­ czeństwa 1 ubhcznego). Na szczeblu terenowym zajmowały się tym prezydia wojewódzkich rad narodowych, hunkcję kontrolną w terenie pełnily komitety wojewódzkie PZPR . s. 106. Ibid., s. 14. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa68c31fc361db1f1f14cdf6895556c9.pdf d55436fbf8e6f5eb94bdfb853238f628 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5558 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5168 Title A name given to the resource Wizje apokaliptyczne mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowego, czyli jak kiedy i dlaczego/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.32-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Niechciał, Paulina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paulina Niechciał WIZJE A P O K A L I P T Y C Z N E MIESZKAŃCÓW SUWALSKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO czyli j a k , k i e d y i d l a c z e g o „I nastąpiły błyskawice i głosy, i grzmoty, i nastąpiło wielkie trzęsienie ziemi, jakiego nie było, odkąd jest człowiek na ziemi: takie trzęsienie ziemi, tak wielkie" (Ap 16, 18-19) 1 BIBLIA I SYBILLA Mieszkańcy Suwalskiego Parku Krajobrazowego w nie­ wielkim stopniu znają Biblię, a tekst samej Apokalipsy wg św. Jana jest dla większości całkiem obcy. Na wizje końca stosunkowo mały wpływ mają też media czy współczesna literatura. W kształtowaniu wyobrażeń apokaliptycznych naj­ ważniejsze jest to, co znają z opowiadań starszych pokoleń, no i oczywiście z przepowiedni sybillińskich - prawie każdy z pytanych o nich słyszał, duża część czytała przynajmniej fragmenty. Wspominają jakieś stare egzemplarze - jedna ze staruszek mówi o oprawionej w skórę książce, którą przy­ wiozła z daleka, a którą p o t e m podpalili w lesie Niemcy i zmoczył deszcz. „Czytała Pani?" (Smolniki, M, ur. 1951) upewniają się, że nadaję się d o rozmów o końcu. Niektórzy cytują nawet fragmenty tego, co zapamiętali z dawnych lat: „Sybilla uczyła nas, jak będzie na końcu świata" (Hańcza, K, ur. 1925). 2 W polskim popularnym katolicyzmie Sybilla, zwana też niekiedy Michaldą, utożsamiana z biblijną królową Saby, spełnia rolę mędrca i głównego autorytetu, posiadając mię­ dzy innymi umiejętności przewidywania przyszłych wydarzeń. Przejmuje ona cechy, które w Biblii posiada król Salomon, często też mówi się o niej jako o jego żonie. Przekonanie 0 wyższości Sybilli nad Salomonem ma swoje źródło mię­ dzy innymi w takich popularnych tekstach, jak Mądra rozmo­ wa królowej ze Saby z królem Salomonem (1912) i Proroctwo Michaldy, królowej ze Saby 13 Sybilli. Główną ich treść sta­ nowią przepowiednie dotyczące losów świata. Przejęcie przez Sybillę należnej Salomonowi funkcji pro­ fetycznej sięga dawnej tradycji zachodniochrześcijańskiej - wierzono, że Żydom nadejście Mesjasza obwieszczali pro­ rocy, natomiast poganom - Sybille. Imię to w kulturze trady­ cyjnej kojarzone jest z różnego rodzaju wiedzą i księgami. Trudno podać jednoznaczny rodowód tej postaci - z jednej strony wyrosła ona na gruncie tradycji klasycznej związanej z chrześcijaństwem, przejmując cechy apokryficznej królo­ wej Saby. Z drugiej natomiast strony czerpie ze zbioru cech przypisywanych występującym na gruncie tradycji słowiań­ skiej demonicznym istotom, takim jak zamieszkujące wody 3 1 bagna „wiły" czy boginki „sibiele". ZNAKI 4 KOŃCA Prawie wszyscy rozmówcy, którzy powołują się na prze­ powiednie Sybilli, mówią, że koniec jest już blisko i w ota­ czającym świecie widzą wypełnianie się znaków nadchodzą- cego finału. Mówią o suszach, co najlepiej obrazować miało bieżące lato - w czasie przeprowadzania tych wywiadów deszcz nie padał od ponad miesiąca. Kataklizmy i anomalia pogodowe - i te bliskie, z własnych podwórek, i te oglądane na ekranie telewizora - są czymś, czego dawniej nie było według pytanych. Ze wszystkich osób, z którymi prowadzo­ ne były rozmowy na temat ich wyobrażeń końca świata, tyl­ ko jedna, starsza pani rozsądnie zwróciła uwagę na to, że być może dawniej po prostu o tym się nie mówiło, nie było takiego przepływu informacji. Poza nią, prawie każdy z pyta­ nych wskazuje na szczególne zepsucie współczesnych cza­ sów i niezwykłe wydarzenia - „widać już takie kataklizmy, w Suwałkach z kościoła świętej Aleksandry dach zerwało" (Udziejek Dolny, K, ur. 1969). Inny respondent, rolnik w śred­ nim wieku, mówi podobnie o obserwacjach z najbliższego otoczenia: „większych plag nie trzeba, jak są. Stonka nor­ malnie do d o m ó w idzie. Straszne rzeczy. Zwierzęta chorują od tej gorączki. [...] Kiedyś były klęski, ale nie aż takie" (Błaskowizna, K, ur. 1954). Pośród znaków zwiastujących bliski koniec najczęściej powtarza się motyw związany z niemożnością odróżnienia płci poszczególnych osób. Chyba dlatego, że to najłatwiej zaob­ serwować; że zdecydowanie kłóci się z obrazami, jakie starsi ludzie pamiętają ze swoich młodszych lat. Jest to też zmiana, z którą wcale nie jest się łatwo pogodzić, szczególnie star­ szym, konserwatywnym mieszkańcom wsi. A widać ją prze­ cież na każdym kroku - kobiety w spodniach i z krótkimi fry­ zurami, mężczyźni o długich, kobiecych włosach; brak spe­ cyficznych ubrań, charakterystycznych dla jednej tylko płci. Siedemdziesięcioletnia babcia, której za czasów młodości nie śniło się o podobnym postępowaniu, cytuje wierszyk, który „kiedyś umieli wszyscy" (Udziejek Dolny, K, ur. 1930). a niejedna panienka w męskim stanie kroczy, trudno ją rozpoznać, bo nie ma warkoczy W ogóle dużą wagę przywiązuje się do zachowania współ­ czesnej kobiety, które według respondentów znacznie się zmieniło przez ostatnie kilkadziesiąt lat. Jakby to znów - na wzór biblijnej Ewy - właśnie kobieta miała sprowadzić nie­ szczęście: panny brzydkiej mowy kosmetyki dla urody że grzech to się nie przejmują grzeszne ciało pokazują (Hańcza, K, ur. 1925). Numer 10/2005 �Paulina Niechciał Koniec świata będzie tak straszny, że „ludzie będą umie­ rać ze strachu, żywioły będą wychodziły", ziemia będzie „pę­ kać", a potem i Pan B ó g , i Pan Jezus będą sądzić, bez żad­ nego miłosierdzia dla złych ludzi (Suwałki, K, ur. 1917). Często pojawiają się motywy związane z żywiołami, któ­ re mają zalać świat - ukazuje to ich odradzającą, oczyszcza­ jącą moc. Elementy takich właśnie opisów znaleźć można w Biblii: a spłonęła trzecia część ziemi i spłonęła trzecia część drzew i spłonęła wszystka trawa zielona (Ap 8, 7-8). Zalanie lub spłonięcie świata otwiera drogę dla jego póź­ niejszego powstania w nowej formie - nie mający kształtu ogień pozbawia formy wszystkiego, czego dosięga. W porządku mi­ tycznym zetknięcie się z ogniem ma wartość sakralną, prowa­ dzi do rozpadu wszelkich kształtów i opozycji, a także otwiera drogę nowemu życiu, które znów może odrodzić się z chaosu . Do podobnej symboliki odnosi się też często powtarza­ jący się widok krwi. Wiele jest jej w wypowiedziach respon­ dentów - jeden z nich mówi na przykład, że znakiem końca będzie to, że „krowy będą się krwią pocić" (Gulbieniszki, K, ur. 1956). Powtarzają się też wypowiedzi o wodzie, która za­ mieni się w krew - podobnie do nowotestamentowego opi­ su, który mówi: 5 a trzecia część morza stała się krwią i wyginęła w morzu trzecia część stworzeń (Ap 8, 8-9). Krew również ma m o c destrukcyjną i oczyszczającą jed­ nocześnie. Styczność z nią przynosi skazę śmierci, ale rów­ nocześnie może uzdrawiać i oczyszczać, podobnie jak stycz­ ność z ogniem czy wodą . W jeszcze jednym z opisów pojawia się postać Jezusa trzydziestokilkuletnia kobieta mówi o strasznym huraganie, aniołach dmących w trąby na cztery strony świata, o smoku, który „ogniem będzie ziajał" i Chrystusie, który w tej scenerii się ukaże. „Ziemia się usunie, góra z górą się zejdzie, drze­ wa znikną pod ziemią, jeziora będą płonąć i czarny d y m bę­ dzie wisiał w powietrzu. Ludzie będą umierali z przerażenia. Zboże nie będzie rosło" (Udziejek Dolny, K, ur. 1969). Koniec świata też łączony bywa z nadejściem wielkiej wojny, „trze­ 6 ciej wojny światowej" (Smolniki, M, ur. 1 9 5 2 ) - t a totalna wojna stanowi eskalację obserwowanego dotychczas na świecie zła, po której ma nastąpić odnowa, otwarcie kolejnej epoki w losach świata, wszystko może zacząć się na nowo . Kilka osób oczekuje zagłady ze strony samego człowieka - wyobrażają ją sobie najczęściej jako wybuch bomby ato­ mowej, poza tym zagrożenie widzą w wojnie nuklearnej, uży­ ciu broni biologicznej, działalności „szaleńców i terrorystów", błędzie komputerowym. Jak mówi jeden z pytanych - koniec świata „ludzie spowodują, trzeba się bać żywego człowieka, a nie tych, co powstają z grobu" (Łopuchowo, M, ur. 1955). To właśnie działalność człowieka, którego umiejętności i techni­ ka osiągnęły wyższy niż kiedykolwiek poziom, może sprowa­ dzić na przykład katastrofę ekologiczną - w e d ł u g jednej z badanych zwiastunem końca są usychające drzewa (Hań­ cza, K, ur. 1948). Ktoś inny snuje przypuszczenie, że to wła­ śnie człowiek wyprodukuje diabła, bestię - na co dowodem są prowadzone już dziś różnego typu badania genetyczne, związane z dylematami natury etycznej (Wodziłki, M, ur. 1961). 7 Zdarzają się również, jednak stosunkowo chyba najrza­ dziej, obawy przed katastrofą naturalną, nie sprowadzoną przez człowieka, ani nie zesłaną przez Boga. Bowiem „przy­ roda to wielka siła" (Bucki, K, ur. 1939), jak mówi jedna z badanych. Zwykle miałby to być meteoryt lub kometa, któ­ ra „wybije ziemię z orbity" (K, ur. 1961), ewentualnie trzęsie­ nie ziemi czy powódź (Szurpiły, M, ur. 1986). W kilku margi­ nalnych przypadkach ziemię m o g ą zniszczyć kosmici, jakiś wielki statek z innej planety. Ale wizje zaczerpnięte z filmu i literatury science fiction należą raczej do rzadkości. NOWY ŚWIAT Co nastąpić ma po końcu świata? Jak już wspomniałam wcześniej, „koniec" niekoniecznie oznacza ostateczność często powtarzają się wizje tego, co nadejdzie później. Jed­ na ze starszych respondentek mówi, że „może tylko cząstka świata zostać, albo świat całkiem zniknie" (Bucki, K, ur. 1939). Inni bywają bardziej optymistyczni - „nastanie pokój, [...] będzie potem życie obfite, kto doczeka" (Gulbieniszki, M, ur. 1924). Część obecnego świata zniknie, „jakby coś się roz­ prysło" (Bucki, K, ur. 1939), a to co pozostanie, stanie się kolebką nowego życia. Ktoś inny mówi, czerpiąc z tradycji biblijnej, że po końcu świata czekać ma nas życie wieczne, Fot. M. Mróz 34) Numer 10/2005 �WIZJE A P O K A L I P T Y C Z N E M I E S Z K A Ń C Ó W S U W A L S K I E G O P A R K U . . W większości wizji związanych z odrodzeniem świata po­ wtarza się obraz spustoszonej ziemi, na której pozostanie bardzo mało ludzi. Jeden z respondentów (Smolniki, M, ur. 1952) mówi wręcz dosłownie, że „nas zostanie pięciu czy sześciu", następnie opowiada dalej: „Potem będziemy szu­ kać jednej rośliny. No i na przykład, przepraszam, że tak mówię, może Panią kiedy ja znajdę. I potem z tego powsta­ nie małżeństwo i świat powstanie. Jeden drugiego znajdzie. I będzie nowy świat". Dalsza jego opowieść staje się coraz bardziej praktyczna, osadzona w znajomych realiach: „No, jeżeli ja przeżyję, to tak już będę kombinował, żeby dalej żyć. [...] pola będą hektary, jak te pegeery. To się wszystko zagospodaruje i kupi sprzęt". Często powtarza się wizja człowieka szukającego dru­ gich - co można odczytać jako wyraz troski o to, by człowiek wreszcie nauczył się doceniać obecność innych. Pytani zwra­ cają uwagę na to, że w dzisiejszym świecie nawet ludzie bli­ scy występują przeciwko sobie z nienawiścią. Po strasznej zagładzie, jaka nastąpi za karę dla ludzkości, świat odrodzi się na nowo, a „człowiek człowieka będzie szukał" (Smolni­ ki, K, ur. 1967) i „klękał będzie, jak zobaczy ślad" (Smolniki, M, ur. 1923). Ludzie spotkają się znowu, „jak Adam i Ewa", a wtedy „pomału, znów Pan Bóg da nowy świat" (Błaskowizna, K, ur. 1954). Wtedy wszyscy „będą się kochać, lubić" (Smolniki, M, ur. 1923), zapanuje dobro. Widać w tych obrazach odzwierciedlenie mitycznego postrzegania czasu jako okręgu, odradzania się świata na nowo i powrotu do początków - „Koło losu wiecznie bieży, niewstrzymany bieg i ciąg. Coraz nowy, krasy świeży, żywy wchodzi w świetlny krąg" . Będzie można zacząć wszystko raz jeszcze, „następny świat". Przedstawiony przez badanych opis apokalipsy opiera się na mitycznym schemacie końca, gdzie rozpasanie obyczajów, utrata różnic między przeciwstaw­ nymi w stosunku do siebie elementami (kobiety w spodniach!), naruszenie wszelkich zakazów ma na celu rozkład świata i „odtworzenie owego pierwotnego illud tempus, który oczy­ wiście jest mityczną chwilą początku i końca". 8 9 Jedna osoba mówi, że po końcu świata, kiedy nastanie już pokój i „obfite życie", „pierwszą mszę ksiądz odprawi pod suchym dębem, [...] będzie tylko garstka narodu" (Gulbieniszki, M, ur. 1924). Ciekawe, że tym drzewem ma być wła­ śnie dąb - w mitologiach wielu ludów drzewo święte, o spe­ cjalnej, magicznej mocy, symbolizujące d ł u g o w i e c z n o ś ć i nieśmiertelność, najstarsze z drzew, mieszkanie nimf i driad, miejsce w pobliżu środka świata, jego oś. Dąb mógł speł­ niać funkcje pośredniczenia miedzy światem śmiertelników i bogów. Z drugiej strony dąb ten jest uschnięty, być może więc msza pod uschniętym dębem symbolizować ma zwy­ cięstwo nad poganami - jak napisane jest w biblijnej Księdze Ezechiela - „bałwochwalcy będą pobici [...] pod wszelkim dębem gałęzistym, gdzie palili kadzidła wonne wszystkim bałwanom swoim" (Ez 6, 13). 10 Kilka osób wspomina też o tym, że uratować ma się ja­ kieś jedno państwo - niektórzy mają nadzieję, że to może być Polska. W Polsce nie jest jeszcze bowiem aż tak źle, jak na Zachodzie - „nawet zachorowalność na AIDS nie taka duża" (Błaskowizna, M, ur. 1973). Inni natomiast m ó w i ą wprost, że żaden naród nie zostanie wyróżniony - jeśli już dla kogoś Bóg ma być łaskawszy, to ewentualnie dla naj­ uboższych, którym teraz żyje się najciężej. NIE T Y L K O W K R Ę G U KATOLIKÓW Mały domek staroobrzędowców na końcu świata. Gospo­ darz nie daje się namówić na rozmowę - stojąc na podwór­ ku, słyszę, jak w środku żona mówi do sąsiadki, że jej mąż nie będzie tam na zewnątrz z obcą kobieta rozmawiał. A już na pewno nie o końcu świata. Ale w końcu to ona sama daje Fot. A. Metelski się namówić na rozmowę (Wodziłki, K, ur. 1964). Nie zapra­ sza do środka. Siadamy na progu. Tak naprawdę, mimo że dała się długo prosić, ma ochotę porozmawiać. O tym, jak się im tu żyje, w małej wiosce, gdzie większość domów jest opuszczonych, a ostatni nastawnik zmarł kilka lat temu. O swojej rencie czterystuzłotowej i o tym, jak daleko dzieci mają do szkoły. Że na szyi wiesza im krzyżyki, których nie zdejmują nigdy, dopóki nie przetrze się zawieszka. 11 Ciężko im, źle się żyje. A koniec świata? Blisko, ale 0 wszystkim „Bóg zadecyduje". O tym się nie rozmawia, jeśli już , to starzy, „przeżyci" ludzie. W księgach pewnie o tym jest, ale oni nie czytają. Jej babcia opowiadała o tym, jak to będzie na końcu - „jeden z głodu umrze, drugi z zabójstwa, trzeci nawet nie będzie mógł z d o m u wyjść, bo będzie się bał. Jeden z głodu będzie umierał, drugiego będą katować". Już źle się dzieje na świecie, blisko koniec. Starowiercy, o ile godzą się w ogóle na rozmowę, rozta­ czają wizje szczególnie pesymistyczne. Ich wiedza na te­ mat końca pochodzi raczej z tego, co mówią starzy ludzie; każdy podkreśla, że wszystko jest w księgach, ale oni - jako prości wyznawcy - nie czytają ich. Widzą tylko, że źle na świecie i że Bóg się gniewa, bo „ludzie szaleją jak diabły" 1 wszędzie bezbożność. Nie poruszają takich tematów na co dzień - jak powiedziała jedna z pytanych: „O końcu świata lepiej nie myśleć. Znać godzinę końca - to można się zała­ mać. Pop zmarł, bo zbyt sobie to do serca wziął" (Hańcza, K, ur. 1948). Nie ma u staroobrzędowców wizji tego, co nastąpi po końcu świata - są jedynie przejmujące obrazy samego, osta­ tecznego końca. Jak mówi jeden z informatorów, prawie sie­ demdziesięcioletni mężczyzna, „żywe poumierają, martwe z grobu powstaną, [...] cała ziemia wyschnie. Księgi mówią, PISMO ANTROPOLOGICZNE �Paulina Niechciał że wody powymierają, rzeki wyschną" (Wodziłki, M, ur. 1935). Nie ma raczej myślenia o tym, że ktoś mógłby przeżyć, po­ zostać. Wszyscy będą umierać, a koniec poprzedzą znaki - wojny, śmierć, nienawiść. Jeden z mężczyzn wspomina 0 przepowiedni jakiegoś staruszka, która już się spełniła ludzie mieli się ponoć bić „za kamienie" (Wodziłki, M, ur. 1935) - gdzieś w pobliżu wybudowali zakład czy fabrykę mającą coś wspólnego z kamieniem, który ludzie nawzajem sobie zabierają i walczą o niego. OSOBISTY K O N I E C ŚWIATA Jest też pewna niewielka grupa osób, dla których koniec świata oznacza własną śmierć. Nie snują żadnych wizji „człowiek jest, to jest; nie będzie, to nie będzie" (Hańcza, K, ur. 1972). Nie wybiegają myślą ponad to, co związane z wła­ snym, codziennym losem - „we wiosce to człowiek nie ma czasu myśleć o niczym" (Hańcza, K, ur. 1921). Mówią, że koniec świata, to „mój koniec, kiedy zamknę oczy. Liczy się tylko mój czas, [...] o końcu świata nie myślę, bo nic mi na to. Jest to dla mnie tylko gadanie" (Bucki, K, ur. 1939). Koń­ cem dla nich jest własna śmierć - „temu koniec, kto umrze" (Hańcza, K, ur. 1921). Szczególnie chętnie taką opinię wyra­ żają starsi ludzie, świadomi, że ich życie d o b i e g a końca. Jedna z respondentek, urodzona w latach 30., mówi: „Ja tam w gusła nie wierzę. Jak człowiek umiera, to koniec jemu świata. A dalej świat istnieje. Kończy się życie, ale cała ludz­ kość to nigdy chyba nie zginie" (Smolniki, K, ur. 1933). OPTYMISTYCZNIE? Jedna z pytanych mówi wprost, że nie ma przeczuć ka­ tastrofy (Smolniki, K, ur. 1945). Ktoś inny, że „trochę" zła być musi i nic nie wskazuje wcale na jakikolwiek koniec, a „tylko księża straszą" (Hańcza, M, ur. 1946). Bo świat, wręcz prze­ ciwnie, przecież zupełnie spokojnie „może trwać wiecznie" (Hańcza, M, ur. 1946). Pewna (stosunkowo jednak marginal­ na) grupa mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowe­ go nie przejmuje się bardzo tym, co może w przyszłości spo­ tkać świat. Jest źle, ale raczej rozpatrują to na własnym po­ dwórku, a nie w kontekście losów całej ludzkości. Jedna z pytanych staroobrzędowców roztoczyła przede mną taką wizje: „kto łańcuszki, kolczyki noszą, zamiast nich potem żmije będą" (Wodziłki, K, ur. 1964). Ale sama nosi biżuterię 1 moja uwagę skwitowała krótko: „no tak, noszę"... *** cym wyobrażenia o świecie z opowieści starszych, z podań przekazywanych przez pokolenia, z ludowej religijności i nauk kościelnych. Wszystko to sprawia, że ich wizje związane z końcem świata sytuują Apokalipsę w stosunkowo nieodle­ głym czasie, jako karę za szerzące się zło. Współczesny czło­ wiek przekroczył pewne granice i to sprowadzi na niego tę karę, według jednych od Boga, według innych - to sami lu­ dzie spowodują własne unicestwienie. Myślę, że im ciężej ludziom się żyje - a przecież wschod­ nie obszary Polski są najbardziej ubogimi rejonami, o sto­ sunkowo najwyższym bezrobociu i najniższych zarobkach tym intensywniej oczekują końca i wiążą go z jakąś poprawą bytu. Wizje apokaliptyczne niosą nadzieję na położenie kre­ su temu, co złego otacza współczesnego człowieka. Inter­ pretowanie kondycji otaczającego świata w myśl popular­ nych przepowiedni - jako znaku nadchodzącego końca pozwala zrozumieć to, co dla ludzi często bywa trudne do pojęcia; nad czym ciężko przejść do porządku dziennego. Można wytłumaczyć sobie w ten sposób docierające z wielu stron obrazy kataklizmów i nieszczęść, a także osobiste, codzienne porażki. 1 Ten i następne cytaty z Apokalipsy wg Pismo Święte Starego i No­ wego Testamentu, Warszawa 1971. 2 Cytaty pochodzą z wypowiedzi mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowego, zebranych podczas wywiadów przeprowadzanych we wrześniu 2002 roku, na podstawie kwestionariusza autorstwa M. Czai. W nawiasach po cytatach znajduje się wskazanie miejscowości, z której pochodzi rozmówca, jego płeć i rok urodzenia. 3 Zgłębianie wyobrażeń apokaliptycznych nie jest łatwą kwestią - temat jest bowiem stosunkowo osobisty i część z pytanych osób nie chce go poruszać. Zagadnienia doty­ kają własnego odbioru porządku dzisiejszego świata, jego oceny i kondycji współczesnych jego mieszkańców - nas samych. A człowiek często przecież uznaje okres własnego życia za gorszy od czasów minionych, idealizuje dawniejsze złote, srebrne i spiżowe epoki. Współcześni mieszkańcy wiejskich terenów Suwalskiego Parku Krajobrazowego z jednej strony mają już przecież sze­ roki dostęp do mediów, które szczególnie chętnie przytaczają obrazy wojen, wypadków i kataklizmów. Z drugiej strony są wciąż jeszcze głęboko zanurzeni w światopoglądzie czerpią­ 36 Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje nych w kulturze ludowej, Wrocław 2000, s. 184-186. 4 wątków biblij­ Tamże, s. 209-213. 5 P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, Warszawa - Wrocław 1998, s. 371 -380. znaczenie, "Tamże, s. 251-256. 7 M. Czaja, Z nieba upadną w morze gwiazdy. Europejska wyobraź­ nia apokaliptyczna, „Barbarzyńca. Pismo Antropologiczne" 2002, nr 7/8, s. 7 1 . 8 W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990, s. 155. 9 M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 2000, s. 421. R Kowalski, dz. cyt., s. 76-80. 10 11 Osoba przewodnicząca obrzędom w molennie - świątyni staro­ obrzędowców. Numer 10/2005 �k '' » / ' \ / * / / \ • / • .\ • \ \ » ^ / i i / / \ \ / N \ \ \ HOLOKAUST � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1ea76566361990bfb17b560bd707f35.pdf 7bcbb95d657411df4ac30392f013c2a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5591 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource szamanizm trickster Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5199 Title A name given to the resource Figura trickstera/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.46-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostaszewska, Aneta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aneta ur. w I 9 7 7 r., pedagozka. O b r o n i ł a doktorat z socjologii w 2 0 0 7 roku w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Jej praca nosiła Ostaszewska tytuł: Cechy bohatera mitycznego w dobie kultury narcyzmu na przykładzie społecznej kariery Michaela Jacksona. Perspektywa antropologiczna. recepcji Obecnie pracuje w Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej „Pedagogium". Interesuje się kategorią dzieciństwa oraz w i z e r u n k i e m dziecka w kulturze popularnej. Figura trickstera igura trickstera obecna jest w wielu m i ­ tologiach. Lewis Hyde pisze, że jest pandemiczna - pojawia się w mitologiach europejskich, afrykańskich czy w wierzeniach F 1 1 L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This buddyjskich. Nazywana bywa błaznem, głup­ cem, chochlikiem, demiurgiem lub diabłem. W tym tekście przedstawię postać trickstera w oparciu o antropologiczne studium Paula w tradycji Winnebago i znał przekaz o tricksterze, sam World. Mischief, Myth, and Art, North Point Press, New nie mógł przekazać mitu, dlatego też o opowiedzenie York 1999, s. 11. Trickster, jak pisze Hyde, nie jest postacią poprosił członka starszyzny (Blownsnake nagrał treść centralną, występuje w świecie politeistycznym, gdzie przekazanego mitu, tłumaczenia na angielski dokonali przynależy do peryferii. Patrz: Ibid., s. 13. Indianie, John Baptiste i Olivier Lamere). Tradycja P. Radin, The Trickster. A Study in American Indian Winnebago nakazuje ściśle przestrzegać reguł związanych Mythology, Greenwood Press, New York 1972. Pierwsze z opowiadaniem świętych mitów. Prawo takie przysługuje 2 wydanie książki ukazało się w 1956 r. Mity przedstawione tylko nielicznym, najczęściej członkom starszyzny, którzy przez Radina to wynik jego badań terenowych, jakie wierzą w świętość przekazywanej historii (mitu nie może odbył w 1912 r. Informatorem i współpracownikiem przekazać Indianin - konwertyta chrześcijański). Więcej Radina był Indianin, Sam Blowsnake. Choć Blowsnake o pochodzeniu mitu, patrz: P. Radin, The Trickster..., (potomek klanu o nazwie Thunderbird) był wychowany s. 111-112. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �47 Figura trickstera Mity o tricksterze tworzą cykl opowieści o wę­ drówce bohatera: jego zewnętrznej, jak i we­ wnętrznej przemianie . Trickster Winnebago nosi imię Wakdjunkaga , swoją wędrówkę od­ bywa wzdłuż świętej dla Indian rzeki Missisipi. Przemierzając świat, poznaje przede wszystkim siebie samego. Choć nie wyznaje żadnych war­ tości i nie wie, co to moralność, skazany - jak z a u w a ż a Radin - na „łaskę i niełaskę swych namiętności i popędów" , z upływem czasu i przebytymi kilometrami tworzy świat warto­ ści. Własnym przykładem pokazuje, co służy, a co szkodzi człowiekowi. Dokonuje zmian w otaczaiacei eo rzeczywistości Przyszedłem na ziemie by przeprowadzić zmiany" - podsu¬ mowuje swoją ziemską drogę trickster. postaci. Pojawia się równie nieoczekiwanie, jak znika, dopada ofiarę w niespodziewany sposób, a jeśli da się sam złapać, to tylko tak, by móc się znowu wymknąć. W a ż n y m instrumentem, za pomocą którego dokonuje wszystkich swych zadziwiających czynów, jest za każdym razem przemiana" . Problematyczne jest dociekanie „prawdziwej natury" trickstera. Pytaniem, na które trudno odpowiedzieć, pozostaje kwestia: czy trickster pozbawiony jest własnej tożsamości, co masku­ je, naśladując innych i przybierając różne formy, czy jego tożsamość składa się z licznych warstw (masek) i jest sumą różnych opozycyjnych cech. Według Hyde'a transgresywność trickstera bie­ rze się stąd, że trickster jako indywiduum „[...] has no way" . Nie posiadając skrystalizowanej tożsamości może mieć ich wiele a w rezultacie być niezależny, bo nieprzywiązany do jednej formy. Może wcielać się w różne postaci, jest nieograniczony w naśladowaniu Łatwo przystosownie sie do otoczenia a iego elastyczność umożliwia szybką adaptację. Działalność trickstera skupia się na „prze­ prowadzaniu zmian". Kategoria przemiany jest podstawową właściwością tej figury. Elias Ca¬ netti pisze o nim jako mistrzu przemiany, który potrafi przybrać dowolną postać. „Jego władza polega na zdolności przybierania niezliczonych Trickster jawi się zatem przede wszystkim jako symbol. Charakteryzują go ambiwalent­ ne cechy. To figura, która w jeden system uj­ muje zachowania opozycyjne. Jego atrybutami są jednocześnie dobro i zło. Bywa traktowany jako bóstwo, bohater, demiurg i duch zmarłych Radina , które dotyczy mitologii Indian północ­ noamerykańskich, w szczególności plemienia Winnebago , gdzie trickster, jak pisze autor, peł­ ni rolę „figury zapowiadającej człowieka" . Jest tam metaforą człowieka w jego relacji z samym sobą oraz światem. 2 3 4 9 5 6 7 8 3 Winnebago należą do licznej grupy Indian mówiącej 10 o tricksterze. Trickster to ktoś „w drodze". Droga jednak językiem sju. Plemiona te pierwotnie zamieszkiwały symbolizuje również podróż w głąb siebie. Patrz: L . Hyde, ziemie położone wzdłuż rzeki Missisipi. Pierwszymi Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 6. białymi, którzy dotarli do Winnebago (zamieszkujących 6 Radin imię Wakdjunkaga tłumaczy jako tricky one. dzisiejsze okolice Green Bay w stanie Wisconsin), była Patrz: P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 132. O etymologii francuska ekspedycja w 1634 r. Badania archeologiczne słowa „trickster" patrz: L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, potwierdzają, że Winnebago zamieszkiwali teren Green Trickster Makes This World..., s. 7. Bay od ok. 1400 r. Więcej o historii i kulturze Winnebago, 7 P. Radin, Prefatory..., s. X X I V patrz: Ibid., s. 112-117. 8 Ibid., s. 52 [epizod 48]. 9 E. Canetti,M*SB i władza, Czytelnik, Warszawa 1996, s. 440. 4 R Radin, Prefatory Note, [w:] tegoż, The Trickster..., s. X X I V 5 10 Warto przy okazji zwrócić uwagę, że motyw drogi, wędrowania należy do najczęstszych w mitach 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA L . Hyde, Trickster Makes This World..., s. 43. Hyde zwraca uwagę, że jednym z określeń trickstera jest „imitator"; Patrz: Ibid, s. 42. �Aneta Ostaszewska 48 przodków również w obrębie jednej mitolo­ gii. Uosabia stan, w którym nie ma wyraźnego podziału na to, co boskie i nieboskie, ludzkie i zwierzęce. Jego głód, płeć, wędrowanie - to ce­ chy, które explicite nie należą ani do boga, ani do człowieka. Jest kimś, kto potrafi zmieniać wygląd oraz płeć. Trickster posiada zarówno elementy właściwie bóstwom, jak i ludziom/zwierzętom. W niektórych mitologiach bywa utożsamiany z konkretnym totemem: z krukiem, zającem, kojotem oraz pająkiem. Utożsamiany jest ze zwierzętami, którym przypisywane są cechy biegunowe: z jednej strony przebiegłość i spryt, z drugiej zaś - lekkomyślność i głupota. Trickster przedstawiany jest jako istota kie­ rująca się instynktem, która nie ma w zwyczaju myśleć nad konsekwencjami własnych czynów, dlatego uchodzi za istotę niezdolną do refleksji, działającą impulsywnie i bez zastanowienia. Określany jako zmienny, przewrotny i nieprze­ widywalny w zachowaniu, trickster zwiastuje swą obecnością zamęt i chaos. Nazywany szelmą i psotnikiem pada ofiarą własnych trików. Stać go na dobre uczynki, ale równie często oszukuje i bywa oszukiwany, wyśmiewa innych i sam jest wyśmiewany . 11 Typowym elementem postawy trickstera jest prowokacja. Zarówno Hyde, jak i Radin zwra­ cają u w a g ę , że trickster explicite przekracza i zaciera, ale implicite ustala i utrwala społecz­ ne granice. To prowokator, który podważając społeczne tabu - poprzez swoje czyny i za­ 11 Hyde przyjmuje, że trickster jest odkrywcą twórczego kłamstwa. Zobacz, co Hyde pisze o kłamstwie wśród zwierząt: ibid., s. 44-45. 12 Z.W Dudek, Symbolika Trickstera a chrześcijańska, 14 12 13 14 Karl Kerenyi, zastanawiając się nad figurą trickstera, używa porównania do chaosu. Pisze: „Nieporządek należy do całości życia, a trick­ ster jest duchem tego nieporządku ". Według Kerenyiego funkcją mitu o tricksterze (w archa­ icznej społeczności) musiało być równoważenie panującego porządku poprzez dodawanie doń chaosu. Opowieści o tricksterze tworzyć mu­ siały całość, czyniąc możliwym to, co w świecie o niezmiennych, stałych granicach było niedozwolone. W tym świecie trickster, co z kolei podkreśla Hyde, jest figurą poza. wszel­ ką moralnością - trickster nie jest ani moralny, ani niemoralny lecz kimś poza" pomiędzy" kimś kogo nie dotyczy m o r a l n o ś ć Z tego tez powodu tncksterowi przypisywane są cechy 15 16 Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 35. 15 duchowość „Albo Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 13. 13 chowanie - jednocześnie (nieświadomie) defi­ niuje to, co należy do sfery zakazanej. Zatem wskazuje i pogłębia różnice. Zenon W Dudek pisze o tricksterze jako pośredniku pomiędzy dwiema rzeczywistościami, światem porządku i bezładu: „Figura Trickstera chroni tradycyj­ ną rzeczywistość przed uświadomieniem sobie konieczności radykalnej zmiany. Społeczność może stopniowo oswajać się z nową prawdą i tymczasowo traktować Trickstera niepoważnie, z dystansem" . Celem (niekoniecznie zamierzo­ nym) tej figury jest odkrywanie „[...] wartości tego co słabe chore niezauważone porzucone w cieniu codzienności ". Jednak czyni to przede wszystkim w formie paradoksu i żartu w innym przypadku - stanie się kozłem ofiarnym . K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 185. Kerenyi porównuje mity o tricksterze do powieści z życia rozbójników (przywołuje m.in. powieści Franciszka Ibid. Rabelais'go), których celem nigdy nie było pouczanie, ale Jak pisze Dudek, elementarnymi formami wypowiedzi opowiadanie o świetności bohatera. trickstera są: gra, teatr, paradoks oraz metafora. Patrz: 16 Z.W. Dudek, Wymiary i funkcje figury Trickstera, „Albo World..., s. 10. L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �głupca i błazna, a zatem figur posiadających przyzwolenie na prowokowanie i naruszanie społecznych norm. Trickster może prowokować, ponieważ jego zachowanie odbierane jest w ka­ tegoriach żartu i zabawy. Przez akcentowanie śmiesznych, niedorzecznych cech jego postawy następuje redukcja tej figury do nieszkodliwej rozrywki - trickster uchodzi za tego, który bawi i rozśmiesza publiczność. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Mity o tricksterze: Winnebago Po tym ogólnym wstępie proponuję teraz przejść do prezentacji wybranych mitów o trick­ sterze. Korzystać będę ze studium Paula Radina. Skoncentruję się na typowych cechach dla tej fi­ gury, a do takich zaliczam: zdolność trickstera do przemiany, jego ambiwalentną postawę moral­ ną oraz problematyczną seksualność. Jak pisze �Aneta Ostaszewska 50 Radin, w przypadku mitów o tricksterze ważny wątek poświęcony jest procesowi jego przemiany i samopoznania, symbolizowany - przez motyw wędrówki po świecie. Przedstawię zatem stresz­ czenie epizodów, w których opisane są etapy transformacji trickstera. Rozpocznę od mitów, w których trickster po raz pierwszy odnosi się do siebie, wymawiając własne imię . Wakdjunkaga spotyka bizona, zwodzi go i zabija, a następnie zdejmuje z niego skórę. Wszystkie te czynności wykonuje tylko jedną, prawą ręką. Kiedy jego lewa ręka chwyta mięso bizona, prawa natychmiast próbuje je wyrwać. „Oddaj! To moje! " - krzyczy Wakdjunkaga. „Inaczej potnę cię na kawałki!" - grozi sam sobie. Obie ręce zaczynają się kłócić i wyrywać mięso. Następnie prawa ręka kaleczy głęboko lewe ramię. Dopiero kiedy ręka krwawi, trick­ ster uświadamia sobie, że sam sobie sprawił ten ból. ledyne na co się wtedy zdobywa to okrzyk: „Dlaczego to zrobiłem?" . 17 18 19 20 Trickster odwiedza pewnego człowieka, ojca czwórki dzieci. Dowiaduje się, że karmienie dzieci odbywa się w określony sposób i tylko o ściśle wyznaczonych porach. Jeżeli któraś z reguł zostaje złamana, dzieci umierają. Trick­ ster uprasza człowieka, zwracając się do niego „bracie" , aby ten pozwolił mu zaopiekować się dwojgiem z jego potomstwa. Zabiera dzieci w dalszą podróż. Wie jednak, że jeśli złamie za­ sady opieki nad nimi - ich ojciec będzie go ści­ gać i zabije. Niestety, wskutek łakomstwa trick­ ster zapomina o przestrzeganiu reguł - karmi dzieci o nieodpowiedniej porze wskutek czego 21 Y I Y > & umierają. W ten sposób ściąga na siebie zemstę 17 W społeczności Winnebago człowiek nie istnieje oficjalnie, dopóki nie ma imienia. Patrz: P. Radin, The Trickster..., s. 134-135. l% Ibid., s. 8 [epizod 5]. ich ojca. Udaje mu się ujść z życiem wyłącznie dlatego, że decyduje się opuścić świat. Skacze do oceanu. Pływając w poszukiwaniu jakiegokol­ wiek brzegu, trickster mija różne gatunki ryb, jednak na pytanie o brzeg otrzymuje trzykrotnie tę samą odpowiedź - brzeg jest niedaleko. Nie zdaje sobie sprawy, że cały czas płynie wzdłuż brzegu. Będąc j u ż na lądzie, z a u w a ż a po drugiej stronie brzegu cień, który bierze za człowieka wskazującego palcem w jego kierunku. Pyta zatem: „Bracie, na co wskazujesz?" . Kiedy nie otrzymuje żadnej odpowiedzi, postanawia naśladować postawę postaci drugiej strony brzegu rzucając wyzwanie - kto dłuzei wytrzy­ ma stoiac nieruchomo w ieden nozycii Po kil ku godzinach kiedy ogarnia go głód rezygnuie z bezcelowe^ zakładu Przyblizaiać sie zaś do taiemniczepo obiektu z a u w a ż a ze tym co brał za człowieka iest nniak drzewa z wystaiaca pałez i a Mówi wtedy do siebie To dlatego ludzie n a z ™ mnie Wakdmnkapa plunięć ,eden Mają rację" . ' 22 - 23 Głodny Wakdjunkaga zauważa nad jeziorem stado kaczek i postanawia na nie zapolować. Robi małą paczkę, którą zakłada na plecy. Jego poczy­ naniom przyglądają się zaciekawione kaczki. Trzykrotnie pytają trickstera: „Co masz w pacz­ ce?" . Dopiero za czwartym razem otrzymują odpowiedź: „To moje piosenki. Mój żołądek jest wypełniony smutnymi pieśniami. Niektóre z nich tak mi ciążyły na żołądku, że musiałem je zarzucić na plecy. Podczas mojej wędrówki nie spotkałem nikogo, komu mógłbym zaśpiewać moje pieśni, a kto mógłby dla mnie zatańczyć. A nie śpiewałem od bardzo dawna ". Trickster 24 25 21 Podczas swojej wędrówki Wakdjunkaga do napotkanych po drodze przedmiotów i postaci zwraca się „bracie", „siostro". 22 Ibid., s. 13 [epizod 11]. 19 Ibid. 23 Ibid., s. 14. 20 Ibid. 24 Ibid., s. 14-15 [epizod 12]. 25 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 51 zwabia kaczki, które zgadzają się zatańczyć przy akompaniamencie jego pieśni. Wakdjunkaga buduje szałas. Gdy zaczyna śpiewać, ptaki roz­ poczynają swój taniec. Ponieważ tańczą z za­ mkniętymi oczyma (co ma je uchronić przed zaczerwienieniem oczu) wpadają w pułapkę. Kiedy bowiem tańczą, trickster porywa je po­ jedynczo, a następnie dusi. Jedna z nich, sły¬ sząc dźwięk „Quack!", otwiera oczy i widzi, jak trickster ściska za gardło inną kaczkę. Krzykiem ostrzega swe siostry. Jednak tylko niektórym udaje się uciec pozostałe kończą żywot nabite na kije piekąc sie w popiele. Trickster czekając aż mięso się upiecze, zasypia. Czuwanie nad piekącymi się kaczkami powierza zaś własnemu odbytowi zwracając się do niego mój bracie" Ten iednak me wvwiazuie sie z powierzonego zadania Pobliskie lisv które zweszvlv oozvwienie kradną mięso akiie na których wcześmei niekłv sie kaczki chowaia z nowrotem w noniół tak bv Wakdinnka^a niczego nie zanwazvł 7a - niedonilnowanie KaczeK kaczek trifkster no przeuuuze nrzehndze iiieuopiiiiowaiiie iricKsier po nin postanawia nostanawia ukarać odhvt nrzvnieka mu imarac własnv wiasny ouuyi, przypieKa\c\c ero ro77ar7nnvni ooriipm T^ipHv 1117 nip mnyp I n i S ^ ' w J u ? »26. t samo pytanie x zywająmniewaKOjunKaga. po]awi się ]eszcze kilkakrotnie. Z przedstawionych epizodów wynika, że trickster stopniowo zdobywa samoświadomość. Jego przemiana rozpoczyna się od całkowitej nieświadomości własnego ciała. Początkowo nie identyfikuje się z nim, wydaje się pozbawiony jakiejkolwiek tożsamości, nie wie, kim jest, gdzie się zaczyna jego ciało. Uczy się, że zarówno jego prawa ręka, jak i lewa należą do niego, że można używać obydwu. Odczuwa na własnej skórze, że również odbyt jest częścią ciała i nie może być traktowany jako coś niezależnego. Odkrywa, dlaczego został nazwany Wakdjunkaga. Tym, czego jeszcze nie potrafi, to ponosić odpowie­ dzialność za własne czyny. Nadal wydaje mu się, że to świat, inni ludzie lub istoty decydują o jego zachowaniu. Trickster przedstawiony jest jako istota o nie­ poskromionym apetycie, ukierunkowana na zaspokojenie głodu fizjologicznego. To ktoś nieustannie głodny, łakomy, nieznający umia­ ru. Jego egzystencja zogniskowana jest wokół podstawowych potrzeb fizjologicznych. Jednak za niepohamowanym głodem trickstera kryje się coś więcej - głód ten bowiem ujawnia jego potrzebę do ciągłego pomnażania i wzrastania. Trickster nigdy nie jest zaspokojony . 27 Warto zwrócić uwagę, że do tego momentu nie pojawiają się informacje o wyglądzie trick­ stera. Być może spowodowane jest to tym, że dopiero teraz trickster przeobraża się z pier­ wotnie nieznanej i nieświadomej formy w kon­ kretną postać. Dopiero kiedy zdaje sobie sprawę z własnego ciała, kiedy je odkrywa, to ciało zdaje się nabierać kształtów przypominających ludz­ ką sylwetkę. Również dopiero teraz pojawia się pierwsza wzmianka o genitaliach i seksualności trickstera. Wakdjunkaga ma w zwyczaju nosić genitalia na plecach, w specjalnym pudełku. Początkowo jest nieświadomy swojej seksualności. Reakcje własnego ciała komentuje w jednym z epizo­ dów: „To zawsze mi się przytrafia" . Kiedy ob­ serwuje córkę wodza kąpiącą się w jeziorze, po­ stanawia: „To jest odpowiedni czas na zbliżenie seksualne" . Wysyła swój penis, pod wodą, do młodej kobiety. Ogromnych rozmiarów genitalia wystraszają jednak towarzyszące córce wodza dziewczęta, wskutek cze^o inicjacja seksualna trickstera zostaje przerwana 28 29 Problematyka płci i seksualności należy do najbardziej kluczowych motywów całego cyklu 26 Ibid., s. 18 [epizod 14]. 28 P. Radin, The Trickster..., s. 18-19 [epizod 15]. 27 Zob. analizę Hyde'a na temat źródeł apetytu trickstera: 29 Ibid., s. 19-20 [epizod 16]. ibid. (Slipping the Trap of Appetite), s. 18-38. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �52 mitów o tricksterze. Wśród opowieści przytacza­ nych przez Radina znajduje się epizod, w któ­ rym trickster przemienia się w kobietę. Podczas wędrówki, kiedy przychodzi zima i kończy się pożywienie, Wakdjunkaga udaje się do wioski i pod postacią kobiety poślubia syna wodza (później rodzi mu dzieci), w ten sposób chro­ ni się przed zimą i brakiem pożywienia. Radin wskazuje, że wątek przemiany płci pojawia się również w innych mitologiach Indian północ­ noamerykańskich i bywa różnie interpretowany. Zmiana płci trickstera często jest traktowana jako zabawa, żart, na który trickster pozwala sobie, będąc kimś, komu z definicji nie jest przy— pisana konkretna postać i płeć Tb trik który ma p o k a z a ć jak daleko trickster-transeresor może posunąćsię w przekraczaniu społeczno obycza jowycheranic- iakie uświęcone zasady iest gotów złamać. Jednak przemianę trickstera w kobietę można również interpretować iako Dróbe zemsty za obelgi iakich doznawał nodczas wcześnie/ szvch wędrówek i konfrontacji z ludźmi i zwier7Ptami W t v m knnkrptrwm mirip n n r h n d 7 a r v m od Winnehiao naiwaznLszvm rnntvwPm dla Vt't ó r e g o tricKster t •k t K • • piec \'VKKomety, t'' jestt przyjmuje chęć zdobycia pożywienia i przetrwania zimy. 3 0 Mimo że trickster pozbawiony jest konkretnej Aneta Ostaszewska Jednocześnie, jak zauważa Radin, transformacja płciowa to ważna część edukacji seksualnej trick­ stera. Rozpoczyna się ona od rozróżnienia oby­ dwu płci. Dotychczas trickster był istotą o nie do końca ukształtowanej formie, istotą uzależnioną od instynktu i żyjącą tak, jakby każda część jego ciała funkcjonowała oddzielnie i niezależnie od siebie. Teraz poznaje, czym obie płcie różnią się od siebie i do czego służą ich genitalia . W edukacji seksualnej trickstera istotną rolę odgrywają zwierzęta. Pręgowiec, naśmiewając się z Wakdjunkagi, podpowiada mu, gdzie geni­ talia powinny być umiejscowione: „Czy to twój penis, który nosisz na plecach?" - pyta. Trick­ ster, mimo zakłopotania, stosuje się do wska­ zówek pręgowca . Przyjmuje postać zbliżoną wyglądem do człowieka. 30 31 32 Tradycje europejskie a trickster Karl Kerenyi traktuje epizody dotyczące sek­ sualności trickstera jako wyraz jego emancypacji. Pisze: „Fallus jest jego alter ego" . Porównuje trickstera do greckiego Hermesa, który bywa przedstawiany właśnie w postaci fallusa . Opie­ kun kupców, patron złodziei i magów, podobnie 33 34 wspaniałego organu mnie pozbawiłeś!" - rozpacza tożsamości, to jednak w mitach przytaczanych zarówno trickster, a następnie z pozostałości po genitaliach tworzy przez Hydea, jak i Radina, najczęściej występuje rośliny, które mają służyć człowiekowi, m.in. konwalie, w postaci męskiej. O kobietach tricksterach patrz: L . Hyde, lilie, karczochy i ryż. Rozstaje się również z pudełkiem, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 8. w którym wcześniej nosił genitalia. Patrz: Ibid. 31 P. Radin, The Trickster..., s. 38-39 [epizod 38]. 3 3 32 Jednak przyjmuje te rady z niechęcią. Atakuje Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 182. K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek penisem pręgowca - chce w ten sposób ukarać zwierzę 3 4 za ingerencję w jego seksualność. Pręgowiec skrywa pudełko trickstera. W jednej z opowieści Klemensa Zagadką dla Kerenyiego pozostaje jednak tajemnicze się w dziupli, którą trickster penetruje swym dużych z Aleksandrii dotyczącej Macedonian Cabiri, Kerenyi rozmiarów penisem. I m dalej ucieka pręgowiec, tym odnajduje przykład czczenia Dionizosa, polegający bardziej rozciągają i wydłużają się genitalia trickstera. na składaniu w ofierze fallusa przynoszonego „Ho!" - krzyczy nagle i pośpiesznie wyciąga z dziupli w specjalnym pudełku. Zwyczaj ten rozpowszechnił swój penis. „Mój, cóż za haniebny uraz mi poczyniłeś!" się pośród Etrusków, znany był także w Azji Mniejszej. - woła. Pręgowiec odgryzł mu genitalia - po dużych Zastanawiające pozostaje to, że sam Dionizos nigdy nie rozmiarów penisie został tylko fragment. „Cóż za był przedstawiany w postaci fallusa. Ibid., s. 182-183. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 53 jak trickster Winnebago, jest kimś pomiędzy, nie bóg, ale i nie człowiek, posłaniec i strażnik światów Z postacią trickstera łączy Hermesa także skłonność do oszukiwania i błaznowania. O swo­ jej tricksterowskiej (łotrzykowskiej) naturze grecki bohater daje znać j u ż pierwszego dnia ży­ cia: kradnie Apollinowi bydło i tworzy lirę, dzię­ ki której łagodzi gniew boga i zatrzymuje jego zwierzęta. Trickster jednak nie tylko oszukuje i zwodzi innych, ale również sam bywa oszuki¬ wany i nierzadko pada ofiarą zarówno swoich, jak i czyichś żartów. Kerenyi zwraca uwagę na paralelę występującą pomiędzy oszukiwaniem i głupotą. Te dwie cechy zdaniem wsze idą ze sobą w parze W przypadku zaś f i trickstera mitologiczny motyw oszukiwania jest pierwszy i najważniejszy. Pod tym względem na przykład Prometeusz który okłamuie Zeusa może być spokrewniony z tncksterem. Ciekawe pytania wysuwa Kerenyi, rozważa­ jąc epizod o walce lewej ręki z prawą. Zastana­ wia się, czy Prometeusz i jego brat Epimeteusz nie byli pierwotnie jedną dualistyczną istotą, podobną do trickstera . W opowieści o walce rąk Kerenyi dostrzega nie tyle przejaw głupoty czy brak elementarnej świadomości trickstera co do własnego ciała, ale charakterystyczny dla tej figury element autoironii. „Czy to nie jest tak pyta Kerenyi - że trickster z premedytacją robi to, co robi, odgrywa krwawą scenę aby wzbudzić śmiech?" . Czy trickster nie pełni „tradycyjnej" roli błazna? - to drugie, właściwie retoryczne pytanie, które natychmiast się pojawia. 35 36 Według Kerćnyiego „coś" z trickstera mają w sobie również historyjki o życiu rozbójników i łobuzów, jakie przetrwały od czasów Petroniusza, a których rozkwit nastąpił wraz z twór­ czością Franciszka Rabelais'ego . Ciekawe, że celem tych historii nie było nigdy pouczanie, lecz opowiadanie o świetności bohatera. Inną ważną właściwością tego typu opowieści była tzw. dra­ styczna rozrywka — przemoc zawsze stanowiła ich nieodłączny element. 37 W mitologii nordyckiej negatywne cechy trickstera uosabia Loki, demoniczny i złośliwy bóg zniszczenia, śmierci i oszustwa. To jemu jak piszą Lewis Hyde i René Girard - przy­ pisywana jest odpowiedzialność za śmierć Baldra, boga piękna, dobra i światła. Niezdolny do przemocy i przez wszystkich kochany, Baldr był bogiem bez wad, właściwie przeciwieństwem Lokiego. Pewnego dnia zaczęły nękać go sny o własnej śmierci. Wtedy jego matka, by uchro­ nić syna, zaklęła wszystkie byty - oprócz jemioły - żeby nie stały się przyczyną jego śmierci. Kiedy towarzysze zabaw na wszelkie możliwe sposoby próbowali razić iego ciało żaden cios nie był w stanie mu zaszkodzić. Jednak kiedy zjawia się Loki i w reke Hotera niewidomego brata Baldra wkłada gałązkę jemioły jej dotknięcie zabija go' Loki winny śmierci dobrego bosa zostaie orzy ' kuty'do skały ^dzie za kare na i e twarz nada jad węża znajdującego się nad nim . 38 39 TO 40 Choć w niektórych mitologiach trickster ucho­ dzi explicite za sprawcę zła na świecie, to dopie­ ro wraz z rozpowszechnianiem chrześcijaństwa utożsamiony został z szatanem i kusicielem . 41 35 Ibid., s. 180-181. 38 L . Hyde, Trickster Makes This World, s. 101. 36 Ibid., s. 181. 3 9 R. Girard, Kozioł 37 Ibid., s. 175. Michail Bachtin pisze, że właśnie w powieściach Rabelais'ego ambiwalentny śmiech ofiarny, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987, s. 100-104. 40 L . Hyde, Trickster..., i. 102. (właściwy tricksterowi) osiągnął punkt kulminacyjny. 41 Trickster własnym przykładem nauczył ludzi postę­ Patrz: M . Bachtin, Twórczość pować nieuczciwie: kłamać, kraść, wykorzystywać innych Franciszka Rabelais'ego a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 173. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA itd. Patrz, co na temat interpretacji mitu przez Winnebago pisze Radin: P. Radin, The Trickster, op.cit., s. 149. �54 Aneta Ostaszewska Na konotacje figury trickstera z ludowym wize­ runkiem średniowiecznego diabła zwraca uwagę Carl G. Jung. Diabeł w średniowiecznych opi­ sach ludowych przedstawiany był jako „prostak" i „błazen". Określany jako simiadei, czyli „małpa Boga", uchodził za istotę złośliwą, skorą do pła­ tania ludziom psikusów, sprowadzającą ich na złą drogę . Najważniejszy motyw tricksterowski Jung odnajduje w opisach średniowiecznych karnawałów. W średniowieczu w pierwszy dzień nowego roku we francuskich kościołach obcho­ dzono święto, w którym uczestniczyli klerycy, dzieci i diakoni. Wybierano wówczas biskupa dzieci, który przebrany w papieski płaszcz skła­ dał oficialna wizytę w pałacu arcybiskupa Pod koniec X I I wieku zwyczai ten przybrał formę festum stultorum czyli święta głupców Jung podaje ze w raporcie z 1198 roku znalazła się notatka według którei podczas święta obrzezania (Feast ofCircumcision.obchodzonego na noczat ku nowego roku w katedrze Notre Dame zostało popełnionych tyle nikczemnych i wstydliwych 42 43 ^ v n ó w ze święte mieisce zostało zbezczeszczone nJtvlk'o nr. J . n r o ś i *artv ale n r . e . n a l a n i e me tyiKo przez sprośne żarty, przez przelanie Krwi M i m o nawoływań papieży. m . i n . I n n o c e n ­ tego n r , ao opamiętania się i n a r z u c e n i a „zartow i szaleństwa, Które roDią z Kleru posmiewisKo C G. Jung, On The Psychology OfThe Trickster Figurę, s. 194-195. 43 44 45 45 46 Zdaniem Junga archetyp trickstera jest wciąż obecny: przypisywanie złośliwych intencji przed­ miotom, mówienie o „chochlikach", popełnia­ nych „gafach" - to wszystko są motywy tricksterowskie, dla Junga jednoznaczne z archetypem „Cienia" . Mity o tricksterze przedstawiają zatem nie tylko odległą przeszłość, ale także teraźniej­ szość każdego człowieka. Mogą być odczytywa­ ne i wciąż interpretowane na nowo. Paul Radin pisze: „To właśnie stanowi o uniwersalnym uro­ ku figury trickstera, który stał się wszystkim - bó­ stwem, zwierzęciem, ludzką istotą, bohaterem, bufonem, błaznem. Kimś, kto był przed dobrem i złem. Śmiejąc się z niego, śmiejemy się z sie­ bie, a to, co spotyka jego, spotyka nas" . Warto o tym pamiętać. 47 4 7 Jung pisze, że „Cień" (czyli trickster) jest czymś na wzór błędu, faux pas, który zapisywany jest jako wada Ibid., s. 196-197. naszej świadomości. Nasz osobisty „Cień" jest pochodnym Ibid. tego zbiorczego archetypu. Pęka od uderzenia cywilizacji, Święto osia traktowano jako błazeńskie wspomnienie zostawiając ślady w folklorze, a te często trudno jest ucieczki Świętej Rodziny do Egiptu. Patrz: Ibid., s. 198. 4 6 44 48 zwyczaj.obchodzenia święta przetrwał do A V wieku. Kościół nadal nawoływał do porzucenia 42 niemoralnych praktyk, w których „[...] nawet księża i klerycy biorą udział i podczas których wy­ biera się arcybiskupa, biskupa lub papieża, który nazywany jest papieżem głupców" (fatuorum papam). Motyw tricksterowski odnaleźć m o ż ­ na również w obchodzonym w średniowiecznej Francji święcie festum asinarium (święto osła) . Głównym bohaterem był osioł, a procesja z jego udziałem przechodziła przez kościół. Po zakoń­ czeniu każdej części mszy kongregacja wiernych wydawała z siebie odgłosy przypominające ryki osła . Jung przywołuje XI-wieczną notatkę, w której czytamy: rozpoznać. Współczesny człowiek nie podejrzewa nawet, że to jego własny, głęboko ukryty „Cień" może być tą siłą „Na zakończenie mszy zamiast słów: ite missa est, ksiądz płatającą figle. ryczał trzykrotnie, a kongregacja zamiast słów: Deo 48 P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 168-169. gratias, odpowiadała również trzykrotnie Y-a" (Jung przypomina, że bóg Żydów był wulgarnie wyobrażany jako osioł); Patrz: Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c393f6efa8b15e630e9ab30bf97c75cc.pdf 0d880cc869837f779644a4b30d2e0686 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5551 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5162 Title A name given to the resource Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.30-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Owczarek,Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław I O w c z a r e k Ur. w I 9 7 5 r., antropolog kultur/, d o k t o r nauk humanistycznych. O d p o w i a d a z a Dział Kultur Miejskich w M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m i Etnograficznym w Łodzi. Jest wykładowcą. A u t o r książki o kulcie Jana Pawta II na Podhalu Karol Paweł II. Podhalańska opowieść o świętym. Wojtyta-Jan Artykuły naukowe i krytyczne publikował w „Tyglu Kultur/", „Literaturze Ludowej", „Zeszytach Wiejskich", „Magazynie Sztuki", „Formacie" i w y d a w n i c t w a c h pokonferencyjnych. A u t o r nagradzanych u t w o r ó w poetyckich (m.in. nagroda im. J. Bieriezina w 2 0 0 6 r ) . Interesuje się sztuką współczesną. Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki (Na g r a n i c y r e p o r t a ż u i eseju f o t o g r a f i c z n e g o ) Cóż na tym świecie, jakaż powieść mogłaby dorównać epickiej rozległości albumu z fotografiami? Oby Pan Bóg, który niczym pilny amator, który co niedziela fotografuje nas z góry, a więc w okropnym skrócie, i lepiej czy gorzej eksponowanych wkleja do swojego albumu, oby więc Pan Bóg zechciał poprowadzić mnie pewną ręką - udaremniając wszelką nader rozkoszną, lecz niestosownie długą zwłokę - przez ten album me podsycając zamiłowania [...] do labiryntowych wędrówek. I miałbym ogromną ochotę uzupełnić te fotografie oryginałami . 1 (G. Grass, Blaszany bębenek) Prawdopodobnie ze wszystkich naszych uczuć jedynym me naszym jest nadzieja. Nadzieja należy do życia, nadzieja to samo życie, które się brom . 2 (J. Cortázar, Gra w klasy) 1 2 G. Grass, Blaszany bębenek. Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1991, s. 39. J. Cortázar, Gra w klasy, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985, s. 154. B A R B A R Z E AC ft 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w oowietrzu i ciuchy z drugiej ręki O statnie pięć dni sierpnia 2001 roku spę­ dziłem j ako wolontariusz we wsi Orliska (kilka kilometrów od Sandomierza). Po­ magałem wtedy w porządkowaniu i wydawaniu darów dla powodzian. Parę tygodni wcześniej wzburzone wody Wisły zalały okoliczne wsie, między innymi Sokolniki i Zalesie. Woda wdarła się również do Orlisk. Sztab przeciwpowodzio­ wy postanowił uratować Sandomierz i mieszczą­ cą się tam hutę. Obawiano się katastrofy o wiele groźniejszej w skutkach - eksplozji hutniczego pieca. Ewakuowano ludzi i wysadzono wał (to wersja wydarzeń opowiedziana przez mieszkań­ ców Orlisk). Niejednemu gospodarzowi powódź zniszczyła dorobek całego życia. Kiedy woda opadła, z kraju ruszyły transporty z darami. 3 W u r z ę d z i e gminy w Gorzycach wraz z czwórką przyjaciół otrzymałem przydział do obsługi magazynu darów we wsi Sokolniki. Dojechaliśmy tam nyską dowożącą chleb i zupę dla wolontariuszy - w większości harcerzy ZHP. Chaos organizacyjny, jaki tam napotkałem, we­ sołe hulanki młodzieży po stertach darów, prze­ ważnie używanej odzieży, oraz zabawne sytua­ cje, które kreowali „przebierańcy" - wszystko to sprawiało wrażenie, jakby zagościł tu karnawał. Szefowa wolontariuszy zaproponowała mnie i moim znajomym pracę przy dystrybucji darów W Orliskach. Polegać ona. miała na gospoda­ rowaniu przestrzenią kościoła, zamienioną na m a £ra z vn Wraz z czwórką przyjaciół mieliśmy tam dotrzeć następnego dnia Pierwszy wieczór i nocleg wyznaczono nam w Sokolnikach. Rozejrzałem się po terenie. W przydomo­ wych ogródkach stały jeszcze kałuże cuchnącej wody. Na wiejskim asfalcie buty ślizgały się na cienkiej warstwie grzyba i środków dezynsekcyjnych. Mocniejsze podmuchy wiatru przynosiły Niniejszy tekst powstał w 2004 roku, ma formę w znacznej mierze literacką. Klęska powodzi, zwłaszcza tej z 1997 roku, doczekała się już opracowań opartych na badaniach antro­ pologicznych i obserwacjach. Zob. J. Hajduk-Nijakowska, 3 U l i ) nm BARBARZYŃCA 31 z pól zapach szamba i zgnilizny. Domy, które oglądałem, nosiły ślady powodzi. Dopiero na wysokości mniej więcej dwóch metrów zaczy­ nała się sucha cegła lub tynk. Noc spędziliśmy, śpiąc w śpiworach na stop­ niach pobliskiej szkoły. Powietrze śmierdziało stęchlizną. Myliśmy się wodą mineralną z trans­ portów, ponieważ bieżącej nie mogliśmy uzyskać. Przed chłodem nocy ratowała nas ciepła herbata. Wodę gotowaliśmy na małym turystycznym pal­ niku. Rankiem u miejscowej gospodyni dostali­ śmy śniadanie i skorzystaliśmy z naprawionego prysznica. Wtedy po raz pierwszy zacząłem spo­ rządzać opisy sytuacji i wydarzeń, które zastałem w podsandomierskich wsiach. Chciałem przede wszystkim pomagać ludziom. Ale z drugiej stro­ ny kusiła mnie rola badacza. W konsekwencji przez cały czas pobytu na terenach popowo" dziowych towarzyszyło m i poczucie swoistego dysonansu miedzy dwiema rolami których sie podiałem Miałem meiasne a potem coraz bar dziej' wyraźne wątpliwości natury etvcznei Czv w takiej sytuacji wolno m i zadawać niektóre pytania? Czy nie drażniłbym ran które ieszcze sienie zagoiły? Rola wolontariusza była na tvle wwodna ze ułatwiała ohserwarie i nie zdradza ł / n k r v t v ' r h intenrii 7 m J L m nnnwieść a n a ukrytycn intencji, z a p a m i ę t a ł e m opowieść gospodyni, snutą przy śniadaniu, po cudow­ nym prysznicu, Który zmyt mnie intensywny i drażniący zapach zgnilizny upowiadala, jak to chłopy w sokolnikach pobity się o skarpetki, bo ludzie gdy d w a n o dary, skakali sobie do oczu i z bardziej błahych powodów . 1 odobne lenomeny domagały się zapisu. Następnego dnia dotarliśmy do Orlisk. W j e ż ­ dżając do wsi, zauważyłem stertę porzuconych kanap, łóżek, foteli i innych sprzętów domowych, które tworzyły rodzaj wału. Na łąkach po drugiej r o z a Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem, [w:] „Lud" 2004, t. LXXXVIII, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 13-41. �32 stronie słońce odbijało się w popowodziowym bagnisku. Minęliśmy pierwsze chałupy i wje­ chaliśmy na obszerny plac. Przecinał go kanał, w którym stała zielonkawa woda. Obok piętrzy­ ła się sterta cegieł. Jak się późnej dowiedziałem - budulec na przyszłą remizę Ochotniczej Straży Pożarnej, wielkie marzenie Prezesa strażaków (o tej postaci czytelnik niebawem dowie się więcej). Od placu drogi się rozwidlały. Pierwsza z prawej strony, przy której stały domostwa, pro­ wadziła w stronę wałów przeciwpowodziowych, druga na lewo, w kierunku wsi, której nazwy j u ż nie pamiętam. Przy niej znajdował się kościół. Sceny z rzeczywistości domagały się udoku­ mentowania. Nie miałem jednak aparatu foto­ graficznego, którym mógłbym zarejestrować, ująć w swoistym „niebycie" fotografii obraz najbardziej istotnych dla mnie zdarzeń. Brak naukowej czujności usprawiedliwiałem w my­ ślach pierwotną intencją, z powodu której po­ jawiłem się w Orliskach. Uparte narzucanie się antropologicznych słów kluczy porządkujących obrazy i zdarzenia wedle naukowych schematów było czymś nieznośnym, a zarazem pożądanym i oczekiwanym. Oczywiście gra między tkwią­ cymi w umyśle antropologicznymi kategoriami i zewnętrznym światem fundowała myślenie, które nie mieściło się w ramach odpowiedzial­ nej roli wolontariusza. Tym silniej odczuwałem irytację związaną z brakiem aparatu fotogra­ ficznego. Sytuacja zmieniła się diametralnie, gdy jeden z wolontariuszy wyjął z plecaka starego zenita. Na kliszy było jeszcze parę wolnych klatek. Kierow­ ca nyski dowożącej zupę zadeklarował, że kupi nam następną kliszę. Wtedy obiecałem sobie, że postaram się wszystko uwiecznić na zdjęciach, za­ wrzeć w notatkach, gdy tylko będzie czas. A czasu zabrakło - nie tyle z lenistwa czy nadmiaru pracy, lecz z powodu natłoku wrażeń. 4 5 Zob.Caillois,Zy^/^,PI^Warszawal973,s.l60il83. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w:] M. Philibert, Przemysław Owczarek W tym miejscu przerwę swą opowieść o Or­ liskach. Sposób przybliżania tamtych doświad­ czeń poprzez fotografię wymaga uzasadnienia. Zanim jednak tego dokonam, warto podjąć próbę zrekonstruowania kontekstu, w jakim te antropologiczne doświadczenia zaistniały. Od­ powiedzi wymaga następujące pytanie: czym jest powódź? Jakiego rodzaju jest to zdarzenie i jakie niesie ze sobą znaczenia? Postaram się je wyłowić, brodząc po pozostałościach żywiołu, który nagle zaatakował lokalną kulturę. Sądzę, że klęska żywiołowa pod względem siły mobilizującej społeczność ludzką jest pa­ roksyzmem podobnym do święta i wojny . Po­ wódź nie jest jednak eksplozją ludzkiej energii, która oznacza wtargnięcie sacrum w niezwy­ kłym czasie święta, ani zawierającym pokrew­ ne znaczenia paroksyzmem wojny. Powódź to wybuch żywiołu, niemniej stanowi słup milowy ludzkiej pamięci. W opozycji do wojny i święta współcześnie atak natury nie powołuje zacho­ wań rytualnych, nie domaga się mitycznej wa­ loryzacji. To czysty atak żywiołu, który zabu­ rza dychotomię sacrum - profanum, zawiesza pierwszą z tych kategorii i spycha poza horyzont zdarzeń. To profanum przemieszcza się w sferę SUCYU771. Jedynym nadmiarem - niej ako kompen¬ sacją - staje się dzisiaj rozdawanie darów. O ile dawniej powódź mogłaby powołać wszelkie rytualne zachowania, które na nowo ustaliłyby porządek świata, granicę między sacrum i profa­ num - „potop jest bowiem powrotem do stanu niezróżnicowania" - o tyle obecnie u lilii iy do czynienia raczej z profanum „rozbitym" przez chaos żywiołu. 4 5 W czasach archaicznych (jak powiedział­ by M . Eliade) potop, epidemie, wszelkie klę­ ski żywiołowe tłumaczono wyrokami bogów. Współcześnie, w odczarowanym świecie, szuka Paul Ricoeur, czyli wolność na miarę nadziei, PAX, Warsza­ wa 1976, s. 157. B A RB AR Z!/SC A 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 33 się innych przyczyn nagłego kryzysu, jaki wywo­ łuje atak natury Wini się pogodę, zmieniający się przez zanieczyszczenia klimat lub urzędni­ ków i ludzi władzy (zwłaszcza gdy zaniedbane zostały wszelkie systemy zabezpieczeń). „Słynne trzęsienie ziemi z roku 1755 - zauważa L. Dupre - które zniszczyło centrum Lizbony i wstrząsnę­ ło niemal deistycznymi przekonaniami Woltera, dziś nie wywarłoby żadnego wrażenia. Nikt nie oczekuje, że wiara dostarczy rozwiązania takich problemów. Tymi rzeczami ma się zajmować nauka" . Ktoś zawsze poniesie odpowiedzialność za zlekceważenie żywiołu. W i n ę należy udowod­ nić, zwłaszcza jeśli ma spaść na głowę polityka. „Ścinają" ją częściej media niż gremia politycz­ ne. W dzisiejszej Europie żadnemu człowieko­ wi, który ponosi odpowiedzialność za brak za­ bezpieczeń przed żywiołem, nie grożą mityczne sankcje. Nikt nie złamał tabu, świat nie chwiał się w posadach, powódź nie objawiła głębokie­ go kryzysu kultury. Wszelkie sacrum raczej się „skurczyło", tak jakby klęska żywiołu przestała być znakiem boskiego gniewu. W Orliskach p o w ó d ź zaburzyła sakral­ ną przestrzeń kościoła, czyniąc z niego ob­ szar sprofanowany przedmiotami codziennego użytku. Również przestrzeń domostw, swojska i zamieszkana, została zaburzona lub zupełnie zniszczona. Powrót do normalności to powrót przez odbudowę, uporządkowanie. Stąd biorą się zabiegi jak najszybszego wyremontowania domostw i oczyszczenia kościoła z darów (nie tylko z powodów czysto ekonomicznych). Te zabiegi, zwłaszcza jeśli chodzi o kościół, inicjo­ wał Prezes OSP w Orliskach, człowiek, którego cechowała siła i mądrość nieformalnego lidera społeczności wioskowej i strażnika jej tożsamo­ ści. Warto przywołać w tym miejscu rozważania E.Wolickiej: „Kiedy realna przestrzeń utożsamień ulega drastycznemu ograniczeniu lub zostaje zburzo­ na, człowiek buduje sobie imaginatywne obsza­ ry swojskości. Radykalna bezdomność jest dla osoby ludzkiej głębokim okaleczeniem, a utrata domu - egzystencjalną katastrofą. »Człowiek jest, o ile mieszka« - powiada Martin Heidegger. Miejsce zamieszkania - w szerokim tego słowa znaczeniu, od własnego domostwa po środowi­ sko naturalne - »opowiada« historię mieszkańca, stanowi w a ż n y element jego tożsamości oraz związków z innymi" . Imaginatywnym obszarem swojskości stał się dla mieszkańców Orlisk plac przykościelny. Tutaj zachodziły szczególne interakcje. Tutaj społeczność wioskowa odnajdywała zbiorową tożsamość pomimo sporadycznych dysonansów i konfliktów, które odzwierciedlały ludzką nie­ moc wobec skutków powodzi. W przeciwień­ stwie do społeczności Sokolnik ludzie z Orlisk byli na tyle zdyscyplinowani, że chętnie udzielali pomocy wolontariuszom, między innymi w pra­ cach porządkowych i dystrybucji darów. Choć - jak powiedział jeden z mieszkańców - „już nigdy nie będzie tak samo". Wiele wioskowych przyjaźni legło w gruzach, po tym jak ogłoszo­ no sposób udzielania rekompensat finansowych stosownie do rozmiarów szkód. Fotografie wykonane przeze mnie w Orli­ skach stanowią swoisty dokument zarysowanych powyżej wydarzeń. Służą jako medium i za­ razem rodzaj dowodu, którego status wymaga krótkiego uzasadnienia. L. Duprć, Życie duchowe i przetrwanie chrześcijaństwa w świeckiej kulturze. Refleksje na koniec tysiąclecia, [w:] Człowiek g"> - > Nomos, Kraków 1999, s. 67. E. Wolicka, Osobowa tożsamości odrębność w perspek­ tywie hermeneutyki dialogicznej, [w:] Tożsamość, od­ mienność, tolerancja a kultura pokoju, red. J. Kłoczowski i S. Łukasiewicz, IESW, Lublin 1998, s. 46. 6 6 w mi) o b nu e c reli r e d K M e c h BARBARZYŃCA 7 W swojej książce Fotografia jakp zjawisko estetyczne Jan Kurowicki zauważa, że z jednej 7 �34 Przemysław Owczarek strony fotografia dematerializuje obiekt, jaki się na niej znajduje - czyni go i jego kontekst czymś nieobecnym, a z drugiej strony sprawia, że obiekty znajdujące się na zdjęciu wydają się czymś rzeczywistym . Aby je rozpoznać, inter­ pretujący powinien w y k a z a ć się znajomością kontekstu, w jakim owe zdjęcia powstały. A to z kolei zakłada swoistą grę między zdjęciem a obrazami zachowanymi w pamięci lub moż­ liwymi interpretacjami wtedy, gdy kontekst nie należy do pamięci oglądającego zdjęcia. Fotografia zawsze jest nierozerwalnie zwią­ zana ze swoim obiektem, odsyła nas do orygi­ nału . Możemy więc mówić tylko o określonych zdjęciach. Pierwsze spojrzenie na fotografię sprawia, że widzimy pewien wycinek rzeczywi­ stości, bo sama fotografia pozostaje jakby niewi­ doczna. Dopiero akt refleksji umożliwia spojrze­ nie na fotografię jako na zdjęcie, medium, które nie jest odniesieniem rzeczywistym (referencją), lecz tym, co semiotyka nazywa znaczącym. Pró­ ba oddzielenia fotografii od jej odniesienia rze­ czywistego powoduje jej „zniszczenie" . Fotografia-medium może zaistnieć w formie dokumentu. Ów swoisty dokument potraktować można jako punkt wyjścia do snucia opowie­ ści, ukazywania znaczeń. W tym sensie zdjęcia mogą się stać momentem procesu poznawczego. Jednak we wszelkim poznaniu podstawową rolę odgrywa teoria. Dane doświadczenia, zmysłowe i dokumentarne, są względem fotografii niesamoistne. Perspektywę poznawczą buduje się niejako „od góry", przyjmując za punkt wyjścia założenia orzekające o tym, jaka jest natura tego, co badamy, a także co w badanym wycinku świata jest istotne (hierarchia ważności). Groma8 9 10 J. Kurowicki, Fotografia jako zjawisko estetyczne, Wy­ dawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1999, s. 37. M. Zalewski, Formy pamięci, IBL, Warszawa 1996, s. 42. S. Sikora, Fotografia - pamięćwyobraźnia, PSL Konteksty, 1992, nr 3/42, s. 108. 8 9 10 dzenie danych zakłada, że wiemy, czego dotyczą. Jednocześnie nie traktujemy ich wszystkich tak samo . Zdjęcie możemy więc uznać za swoisty „przystanek w rozkładzie jazdy", za medium dokumentujące trasę perspektywy poznawczej. Zastępuje ono lub uzupełnia obraz wzrokowy, potwierdza lub podważa przyjęte założenia po­ znawczej perspektywy . O tym, że zdjęcie-dokument może być rów­ nież przedmiotem manipulacji, świadczy nie tylko technika fotomontażu. Wystarczy wykonać fotografię osoby, która zmarła, i przedstawić jej ciało w taki sposób, aby oglądający mógł odnieść wrażenie, iż obcuje z obrazem żyjącego człowie­ ka . Pojawia się tutaj problem autorytetu twórcy zdjęć. Ów autorytet może się oprzeć tylko na ak­ cie wiary, że rzeczywistość sfotografowana niesie ze sobą właśnie ta\ie, a nie inne znaczenia. I że właśnie ta\ było - choć to właśnie może być tylko próbą interpretacji. R. Barthes zauważa, że noemat fotografii to ra­ czej proste i banalne to-co-było. Fenomenologicz­ nie rzecz ujmując, obraz jest nicością przedmiotu. Fotografia ukazuje jednak nie tylko nieobecność przedmiotu, ale jednocześnie fakt, że ten przed­ miot naprawdę istniał. Dla Barthesa fotografia staje się dziwacznym medium, niejako formą halucynacji - fałszywą na poziomie postrzegania, prawdziwą na poziomie czasu . Zatem to było odnosi się do porządku czasu, podczas gdy ta\ było odsyła do porządku znaczeń. Barthes wyróżnia dwa sposoby oglądu zdjęć: 11 12 13 14 studium i punctum. Studium należy do porząd­ ku kultury: „To za pośrednictwem studium in­ teresuję się wieloma zdjęciami, bądź odbierając je jako świadectwa polityczne, bądź smakując J. Kurowicki, op.cit., s. 113-114. Ibid., s. 114. Ibid., s. 117. R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, Wydaw­ nictwo KR, Warszawa 1996, s. 194. 11 12 13 14 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki je jak dobre obrazy historyczne. Gdyż to właś­ nie poprzez kulturę (to znaczenie jest obec­ ne w studium) uczestniczę w wyrazie twarzy, gestach, realiach działania" . Punctum zaś to element przełamujący studium, wybiegający ku oglądającemu, mieszczący się w porządku ta­ kich znaczeń, jak rana, kropka, użądlenie, małe przecięcie, ale również rzut kości. To nie my je znajdujemy, lecz ono nas znajduje, wystrzeliwu­ je ku nam przeszywa, świadomość, która tkwiła 15 do tej pory w polu studium . Punctum odnosi się 35 przecież dążyć do zrozumienia jego intencji, za którą kryje się jawna pretensja, by traktować serio zaświadczające „ja". Najważniejsze pytanie, które mnie osobiście nurtowało, gdy pracowałem w kościele, spacero­ wałem po wsi lub obserwowałem mieszkańców, brzmiało: czy w zdesakralizowanej przestrzeni kościoła i wsi dostrzec można zjawiska, które w jakiś sposób mieszczą się w porządku sactum r 16 do porządku przeżyć i emocji, jest spoza kultury - ostatecznie studium zawsze przechodzi przez kod punctum nie jest kodowane" — z a u w a ż a Barthes. 17 Punctum to kategoria, którą włada idiosynkrazja. Dogodniejszym sposobem opisu fotogra­ fii z Orlisk (to było) oraz wspomnień, które ukła¬ dają się niejako wokół nich, jest raczej studium u m o ż l i w i a j ą c e z m i a n ę porządku czasowego w porządek znaczeń (ta{ było), traktowane jako własna próba interpretacji. Ważną rolę odgrywa w niej perspektywa poznawcza ufundowana na konkretnych założeniach dotyczących nie tylko zabiegów interpretacyjnych wokół paroksyzmu, jakim jest powódź. Znane antropologii poję­ cia i kategorie odgrywają przecież istotną rolę w podejmowanych ujęciach interpretowanego później materiału i powodują że ruch obiek­ tywu podażą w określona stronę - wycina" z rzeczywistości konkretny obraz zdarzeń lu dzi i przedmiotów. Można powiedzieć jest to jakby pierwotna selekcja treści rzeczywisto¬ ści Wtórna selekcia owych treści byłaby próba odczytania danego zdiecia i e interpretacia 1 tutai właśnie noiawia ieaiitorytet antropologa' któremu można zawierzw hadź nie 7 którvm można dyskutować nie zgadzać się z nim ale TO 15 16 Ibid., s. 46. Ibid., s. 47. m i ) im mminn Kościół Nie sądziłem, że kiedykolwiek w życiu będę pił kilka razy dziennie gorące kubki z Winiar, herbatę i kawę, siedząc przy ołtarzu, dwa metry od Najświętszego Sakramentu. Nie spodziewa­ łem się również, że oprócz drobniaków dzwo­ niących na kościelnej tacy i ryżu rzucanego na ślubną parę u drzwi kościoła usłyszę kiedykol­ wiek syk rozsypującej się po podłodze kaszy. Pamiętam pierwsze wrażenie, jakiego dozna­ łem, gdy zajrzałem do wnętrza kościoła w Orliskach. Chaos. Pomyślałem wtedy, że podobnie mogły wyglądać cerkwie i kościoły zamienione przez czerwonoarmistów na magazyny. Dwa dni minęły zanim ułożyliśmy towary według przeznaczenia i przestaliśmy sie potykać o różne przedmioty na przykład c i ą d e walający sie za ołtarzem akordeon ofiarowany przez i a k i L o ś współczui acego "powodzianom wiejskiego mu zyka ledyna fotografia iaka udało sie wykonać w kościele f b r a k 1 a m ń v , ukazuie przestrzeń noarazona w mroku rozświetlana n,kłvm hla k k • 1 łt ' • • \ h k' ' d • t k h' 1 • tł • d • tk żywności i przedmiotów codziennego uzytKu. tonęliśmy w używanych rzeczach: ubraniach, ' Ibid., s. 89. �36 FOT. 1 . PRZEMYSŁAW OWCZAREK pralkach, szafach. Wszędzie piętrzyły się ster­ ty makaronów, toreb z cukrem, ryżem, kaszą i płatkami. Zamiast dyskretnego aromatu ka­ dzidła otaczał nas zewsząd silny zapach środków czystości - proszków, mydeł, płynów do prania i mycia naczyń - który mieszał się z wonią (to najbardziej neutralne określenie) używanej odzieży (fot. 1). Często zaglądał do kościoła Prezes, który był nie tylko strażakiem, ale też ważną osobą w ra­ dzie parafialnej. Uzgadnialiśmy z nim sposób i kolejność wydawania darów. Jego silne ręce wskazywały nam zadania i łatwo można było odgadnąć, że celem Prezesa jest jak najszyb­ sze przywrócenie kościołowi jego pierwotnej funkcji. Szefowa wolontariuszy ceniła sobie tę współpracę. Reszta załogi też, bo Prezes uroz­ maicał pracę dowcipem, a wieczorem zdarzało mu się przynieść kilka piw. A piwo? Po przerzu­ ceniu sterty ubrań i uporządkowaniu darów, po kolejnych transportach smakowało wyśmienicie i wypełniało gardła prawdziwa rozkoszą przy której kompletnie nieistotna wydawała się obiet¬ nica raju symbolizowana przez święte wizerunki Przemysław Owczarek umieszczone w prezbi­ terium. Prezesa słucha­ liśmy, wioskowi też. Soł­ tys, którego kowbojska grzywka zazwyczaj smętnie sterczała w stro­ nę interesantów, miał zdecydowanie mniej¬ szy posłuch. Trudno mu było się dogadać z ludźmi odbierającymi na placu przykościel¬ nym ziemniaki i zboże. W przeciwieństwie do mego Prezes wkraczał między ludzi zdecydo wanie i łatwo odczyintencje Mozę nomarała I w tvm opinia dzielnego strażaka i determinacia okazywana w ciaałvch zabiegach hv zbudować w Orhskach remizę•OSP. ' W ciągu pięciu dni kościół prawie opusto­ szał, przestały go zagracać kolejne transporty. Posprzątaliśmy ołtarz. Zdążyliśmy to zrobić, ale proboszcz i tak załamywał ręce. Moje wspo­ mnienia ukazują przestrzeń kościoła w Orli­ skach jako kompletnie zdesakralizowaną. W i ­ sząca na krzyżu figura Chrystusa przywodziła na myśl absurdalne skojarzenia, chociaż wiem, że absurd roztaczał się raczej wokół mnie, mię­ dzy stertą dziecięcych odżywek i worków mąki, które wobec sacrum wygnanego z kościoła mogły wydawać się bluźnierstwem. Bluźnierstwem? A może jedyną „ofiarą", jaką mogło z siebie złożyć SCI CYU TYl W miejscu' pozbawionym aur v i symbolicznej mocy. Swoisty stan zawieszenia powoli mijał. Czu­ łem, że pewnego dnia wszystko wróci do normy i magazyn znów przemieni się w kościół i że trochę nieśmiałe „alleluja" odda to miejsce Bogu, ustanowi na nowo wspólną modlitwą zachwiany przez żywioł porządek. BnUBAHZMCIL 1(111 P B D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 37 Na g r a n i c y wsi Między kompensacją a rytuałem Pierwsze wspomnienie-obraz z Orlisk. Ster­ ty łóżek, szaf, foteli i krzeseł - wał przy drodze wjazdowej do wsi. Przedmioty, które umarły, wchłonąwszy w siebie zgniliznę i grzyby. Stra­ ciły swoją poręczność. Zaskakująca ilustracja Wydawanie żywności i środków higienicz­ nych było zadaniem, z którym wolontariusze radzili sobie bez większych problemów. Przy bocznym okienku kościoła codziennie około południa ustawiała się kolejka kobiet z dziećmi. Do worków, które ze sobą przynosiły, wkładali­ śmy proszki, mydła, szampony, pasty do zębów, szczoteczki i inne rzeczy. Po południu pod przykościelnym krzyżem wyrastała sterta używanych ubrań i czasem no­ wych ciuchów. Jak tylko owa sterta zaczynała rosnąć, rosła też grupka kobiet siedzących na pobliskiej ławce i wypatrujących łakomie wszyst­ kiego, co w przybliżeniu mogło odpowiadać rozmiarom ich ciał. Co dwa dni wydawaliśmy ciuszki dzieciom. To była przyjemna praca. Na­ tomiast niezwykle trudno było upilnować ludzi, by nie wdarli się na stertę ubrań przed wyznaczo­ nym czasem. Codziennie miała być to godzina granicy m i ę d z y orbis interior i orbis exterior. Antropologiczny zachwyt zmieszał się we mnie ze współczuciem. Coś żyło jeszcze w tych rze¬ czach. Ulatujące wspomnienie ciepła ludzkich ciał, domowej, swojskiej przestrzeni. A przecież mocniej tchnęło od tych gratów śmiercią, utratą użytkowej funkcji. Czekały na wywóz w niebyt, na którego granicy j u ż się znalazły. Gdy dosta­ łem aparat natychmiast do nich przybiegłem Zachwycił mnie fotel obsypany stęchłą słomą i zdechła kanapa leżąca tuż za nim. Bez nich dom tracił swa moc także dotykał eranicv nie­ bytu Całe Orhska walczyły o to by tę granicę odsunąć jak najdalej (fot 2). Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A �38 siedemnasta. Ale nigdy nie zdarzyło się tak, aby rozgadany tłumek kobiet wytrzymał do wyzna­ czonej pory. Któraś z nich - starsza czy młodsza - zawsze się wyrywała. Pozostałe ruszały, po­ mimo krzyków wolontariuszy, i rozpoczynał się dynamiczny spektakl, którego nie jest w stanie ukazać żadne zdjęcie (fot. 3). Najpierw miałem opory, czy to fotografować, czy wioskowe kobiety nie poczują się urażone. Potem zauważyłem, że nie ma to dla nich żad­ nego znaczenia. Były całkowicie pochłonięte grzebaniem w ciuchach. W końcu wdrapałem się na słupek przy kościelnej furtce i zrobiłem pierwsze zdjęcie. Zauważył to Prezes i powie­ dział: „Tak, rób zdjęcia, fotografuj ludzką głupo­ tę". Był w nim jakiś rodzaj pogardy wyzierającej poprzez ludzką godność. Zresztą, jak niemal wszyscy mężczyźni we wsi (choć zdarzały się wyjątki), trzymał się od tego z daleka. Mężczyź­ ni podchodzili tylko do kościelnego ogrodzenia, w obrębie którego odbywało się wielkie grzeba­ Przemysław Owczarek nie w ciuchach, i odbierali z rąk kobiet wybrane przez nie rzeczy. Może na wzięcie w tym udziału nie pozwalała im wioskowa duma, a może nie była to sfera męskiej aktywności (fot. 4). Z dnia na dzień owo grzebanie przybierało na sile. Pamiętam, jak chodząca o kulach babcia znalazła w tym bałaganie zapakowaną, nową kurtkę. Zawiesiła ją sobie na przykościelnym płotku. C h w i l ę później kurtki j u ż nie było. Z trudem znosiłem jej rozpacz. Chciała przecież ciepłe zimowe okrycie, a ktoś je ukradł. Był to jedyny moment, gdy gwałtowne emocje odebrały mi chęć do pracy. Grzebanie zamieniło się w codzienny rytuał, babskie święto przypominające bardziej zabawę, w której coraz częściej zaczynały brać udział dzie­ ci. Nadmiar ubrań był najpierw swego rodzaju kompensacją, przesytem, wypełniającym pustkę po tym, co porwała woda. Później wdzierającą się znikąd zabawą, która stała się jednym z za­ uważalnych znaków powrotu do normalności, BARBARZYŃCA 1(111 ?0DB �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki stanu poczucia bezpieczeństwa. Po kilku dniach ubrania, przebrane powtórnie w domach, wracały pod drzwi kościoła. Lud się nasycił. Inaczej było z żywnością. Tu decydowała praktyka. Nadmiar kaszy i ziemniaków zjedzą kury i świnie. Owo babskie święto, zadziwiające codzien­ ną powtarzalnością, miało swój istotny związek z oswajaniem rzeczywistości po powodzi. Jego rytm zaspokajał podstawową potrzebę zamiesz­ kiwania w świecie. Trwania pomimo niedawnej jeszcze groźby utraty domu i dobytku. „Trwa­ nie jest od początku i z istoty swej rytmem" . Urządzać się w świecie (w tym wypadku czynić to niemalże od początku) to ustanawiać sieć schematów działania, nawyków i umiejętności mających ułatwić działanie w powtarzalnych strukturach. Dzięki temu rzeczy nabierają swoj­ skiego charakteru . 18 19 F. Chirpaz, Ciało, Wydawnictwo IFiS Pan, Warszawa 1998, s. 38. 18 Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A 39 Kobiety z Orlisk wracały do swych zawilgoco­ nych i pozbawionych sprzętów domostw, dźwi­ gając worki ubrań. Wracały zadowolone. Jak za­ u w a ż a F. Chirpaz: „[...] doświadczenie dobrego samopoczucia jest doświadczaniem rzeczy" . Rzeczy pomyślanych jako przedmioty wraz z ich życiem w przestrzeni, w której porusza się czło­ wiek. Przymierzanie ubrań, dotykanie ich może rodzić przyjemność kompensującą brak trwałe­ go porządku. Bo przecież świat tych ludzi parę tygodni wcześniej chwiał się w posadach. W Heideggerowskiej fenomenologii ludzkie­ go domostwa rzeczy stanowią sposób zachowy­ wania czworokąta - przestrzeni, którą zamiesz­ kuje człowiek: „Zamieszkiwanie, jako czworakie zachowanie czworokąta, dokonuje się właśnie w ratowaniu Ziemi, w zgodzie na niebo, w oczekiwaniu Istot 20 19 20 Ibid., s. 44. Ibid., s. 35. �Przemysław Owczarek 40 Boskich, w posłuszeństwie Istocie Śmiertelnych. Zachowywać znaczy chronić czworokąt w jego istocie. To, co wzięte w ochronę, musi być ukry­ te. Zamieszkiwanie, tzn. zachowywanie czwo­ rokąta - chroniąc jego istotę - przechowuje ją tedy. Gdzie? Jak mieszkają Śmiertelni, skoro zamieszkiwanie jest owym zachowywaniem? Śmiertelni nigdy nie zdołaliby tak mieszkać, gdy­ by zamieszkiwanie było tylko pobytem na Ziemi, pod Niebem, w Obliczu Istot Boskich, wespół ze Śmiertelnymi. Ale nie jest tym tylko - jest raczej zawsze j u ż pobytem przy rzeczach przy któ­ rych przebywają Śmiertelni, zamieszkiwanie jako przechowywanie przechowuje czworokąt" . 21 Od gromadzenia rzeczy zaczęła się w Orliskach mozolna odbudowa czworokąta, w którym egzystują ludzkie jestestwa. Ów ruch prowadził ku Ziemi, Niebu, Istotom Boskim i Śmiertelnym. Rzecz - ubranie czy inny przedmiot - może stać się jednym z fundamentów ludzkiego trwania, znakiem nadziei, że życie ponownie może biec normalnym torem. Warto w tym miejscu przytoczyć obszerny, ale niewątpliwie trafiający w istotę rzeczy fragment powieści Ernesta Sabato. Jeden z bohaterów - Bruno - wypowiada długą kwestię o bezsilno­ ści rozumu wobec odradzającej się wciąż w lu­ dziach nadziei. „Ot, zaledwie ustało trzęsienie ziemi, które spustoszyło rozległe obszary Japonii lub Chile, zaledwie cofnęła się powódź, która pochłonęła tysiące dzieci znad Żółtej Rzeki, zaledwie minęła krwawa i dla większości ofiar pozbawiona sensu wojna, jak na przykład wojna trzydziestoletnia, która obróciła w perzynę miasta i osiedla, przy­ niosła męki i zagładę kobietom i dzieciom, a j u ż ci, co pozostali przy życiu, bezsilni świadkowie straszliwego wyroku losu lub człowieka, ci sami, CO w chwilach rozpaczy sądzili, że nigdy j u ż nie M. Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć ne, Czytelnik, Warszawa 1977, s. 323. 21 Eseje wybra­ nabiorą ochoty do życia, że nie zdołają go od­ budować, chociażby nawet nie chcieli, ci sami mężczyźni i te same kobiety (kobiety zwłaszcza, kobieta bowiem jest życiem, jest matką-ziemią, jest tą, która nigdy nie traci nadziei), te same kru­ che istoty zaczynają od nowa, jak nierozumne a bohaterskie mrówki, wznosić swój mały świat dni powszednich: świat niewielki, to prawda, lecz tym bardziej wzruszający. Toteż nie myśl ocala świat, nie intelekt ani rozum lecz coś wręcz przeciwnego: owa nierozumna nadzieja człowieka, jego wytrwała chęć pozostania przy życiu żądza oddychania jak długo to możliwe jego małe, uparte i śmieszne bohaterstwo co­ dzienne w obliczu niedoli. Jeżeli więc rozpacz odnowiada Nicości ieśli iest ona newnego ro dzaju dowodem onkologicznym Nicości to czyż nadzieja nie jest dowodem Ukrytego Sensu Ist¬ nienia czegoś o co warto walczyć? A Donieważ nadzieia noteźnieisza iest niz roznacz fiako ze zawsze odnosi nad nia tnmmf advhv tak nie lwio wszvscv n o n e ł n i l i h v ś v ' s L o h ó i s t w o ) m czvz'ów T Tkrvtv Sens Istnienia nie iest może har dziej prawdziwy niz owo słynne nic?" . 22 Śmierć i bezsens są oznaką wdzierającej się nicości. Było w podsandomierskich wsiach kilku potencjalnych samobójców (jak wynika z opo­ wieści szefowej wolontariuszy). Chęć przejścia na tamtą stronę mijała jednak wówczas, gdy zdesperowani ludzie chwytali za kilofy i łopaty. Trzymane w dłoni narzędzie stawało się zna­ kiem woli przetrwania, odwracało od śmierci ku życiu. Rytm pracy jest przecież jednocześnie rytmem życia. Ludzie W przykościelnej przestrzeni można było zauważyć, że społeczność Orlisk dzieli się na E. Sabato, O bohaterach i grobach, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków 1977, s. 181-182. 22 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 41 łatwe do wyodrębnienia grupy Kryterium tego podziału stano­ wiły wiek i płeć. Kobiety trzymały się w grupach wiekowych, mężat­ ki razem, starsze kobiety razem. Młode mężatki i dojrzałe dziew­ częta również tworzyły przy koś­ ciele łatwo dającą się wyodrębnić w przestrzeni grupkę. Dla nich wolontariusze płci męskiej stano­ wili stały obiekt zainteresowania. O ile w przypadku niezamężnych dziewcząt było to dla mnie cał­ kiem zrozumiałe o tyle w przv— padku młodych mężatek budziło rodzaj miłej konsternacji. Pewnego dnia wraz ze współ­ towarzyszem mojej wolontariackiej doli zostaliśmy zaproszeni przez młode mężatki na piwo. Rzecz wyjaśniła się w rozmowie, w której partnerami dialogu kie­ rowały zapewne różne, może cał­ kiem rozbieżne intencje. Gdzie byli mężowie? Pracowali w Gre­ cji. Nie chodzi tutaj bynajmniej o to, że skryty antropolog mógł stać się obiektem adoracji, lecz o fakt że samotność opuszczonej kobiety była na tyle przytłaczają¬ ca iż właśnie obcy niópł łatwiej znieść iei ciężar bez ponoszenia konsekwencji ze strony miesz­ kańców wsi Mój towarzysz orzvtłoczonv ' a.t~m o sfera osamotnienia zrezygnował z następnych zaproszeń. ' 23 Ciekawość mogła zwodzić na manowce, ale mogła też przynieść zrozumienie. Wydaje mi się, że zrozumiałem, ile wysiłku przynosi walPodobne opisy doświadczeń odnaleźć można w pracy K. Zawistowicz-Adamskiej Społeczność wiejska. Doświadcze­ nia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie wydanej 23 m i ) enoe BARBARZYŃCA ka za pomocą kilofa, toczona z zagrzybionym tynkiem i zniszczoną podłogą, zwłaszcza gdy narzędzie nie spoczywa dłoniach mężczyzny. Że samotność gna Bożenę na leśne drogi, na których swoją czerwoną toyotą zakreśla półkoliste smu­ gi wiraży. Że tęsknota za bezpieczną bliskością przez Polski Instytut Służby Społecznej w Łodzi w 1948 roku. �42 Przemysław Owczarek Najstarszy, pięćdziesięciolatek, był czołgistą. Kiedyś to było woj­ sko. Jadąc w czołgu przez mia­ sto, oparł się o dźwignię obrotu wieżyczki. LufaT-55 kompletnie zniszczyła kiosk Ruchu. Trzy­ dziestolatek pijany wrócił do jed­ nostki. Dyżurny złapał go w ja­ dalni z beretem założonym tył na przód. Dwudziestolatek siedział cicho. Może dlatego, że jego wieści były zbyt świeże. ukochanego mężczyzny, pełna rezygnacji i ne­ gatywnych emocji, może się wyrażać w drgającej wskazówce prędkościomierza. Nie mam żadnej fotografii Bożeny, bo in­ stynktownie czułem, że trzask migawki zepsułby atmosferę intymności, w której wyłaniały się jej pełne bólu opowieści o losie osamotnionej ko­ biety i matki. Mężczyźni. Zdarzyło m i się spotkać z przed­ stawicielami trzech pokoleń na wspólnym piwie. Chłopi z Orlisk opowiadali o służbie woj skowej. Nigdy nie spotkałem ich przy kościele. Jeśli jakiś m ę ż c z y z n a wchodził do środka, to był to Pre­ zes lub sołtys. Czasami przycho­ dził wiejski pijaczyna, dla które­ go było obojętne, czy znajduje się za płotem kościoła, czy wewnątrz niego. Szczególnie interesujące było dla mnie obserwowanie dzie­ ci. Może dlatego, że zachwycała mnie ich prostota. Słowo, które kojarzy się z dziećmi, to zabawa. Spontaniczna i całkiem pochła­ niająca zabawa z rzeczywistością. Miała ona miejsce, kiedy używa­ ne ubrania stawały się powodem wesołych igraszek. I wtedy, gdy rozbawione oczy tańczyły w kręgu „graniastego kółka". Była w tych oczach szczera naiwność, która niejednokrotnie zmuszała wolontariuszy do bardziej efektywnych poszukiwań cukierków i chrupek (fot. 5, 6). Tragiczne o b l i c z e w i o s k o w e g o błazna W Orliskach osobą, którą postrzegałem jako wioskowy autorytet, był Prezes. Społeczność Or­ lisk miała także swojego błazna. Nie był to męż­ czyzna. Nie pamiętam jej imienia. Nie pamiętam jej nazwiska. Pamiętam, że każde jej pojawienie BHBARZT&CI 1(111 P O D B �Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki się mogło przynieść kłopoty lub kompletnie roz­ ładować atmosferę. Była to osoba, która czuła się najbardziej pokrzywdzona i zmaltretowana przez żywioł powodzi. I tę „krzywdę" niejednokrotnie widzia­ łem, gdy kobieta kładła się na workach ziemnia­ ków, które należały się innej rodzinie. Czasami opowiadała, że straciła niemal wszystko, choć miała jeszcze dużo. W tej steatralizowanej for­ mie zachowań tkwił swego rodzaju wzorzec wspólnej niedoli, który z powodu nieszczęść, jakie przeżyła, może właśnie jej łatwiej było wyrazić. Straciła syna, który kilka lat wcześniej, wra­ cając z wiejskiej potańcówki, wjechał maluchem w koryto rzeki. Nie uratował się ani on, ani dwóch jego kolegów. Dla wsi był to straszliwy cios. Bo w Orliskach niemal każdy z każdym jest spokrewniony. Bożena straciła w tym wypadku brata, a jej ciotka poczucie rzeczywistości. Odtąd ciotce zdarzało się nader często mówić do ludzi słowami, które układały się w wartki potok trud­ m i ) enoe BARBARZYŃCA 43 no zrozumiałej mowy. Słowo goniło za słowem. Z trudem łączyłem je w zdania - mieszkańcom przychodziło to z łatwością. Po Orliskach krążyły barwne opowieści. Ich kanwą były przeróżne perypetie, jakich doświad­ czała ta starsza j u ż kobieta. Kiedyś przegnała urzędnika, który przyszedł po zapłatę za abo­ nament telewizyjny. Zadarła na niego spódnicę, krzycząc, że chce ją zgwałcić. Po urzędniku pozostała teczka, świadcząca o nader gwałtow­ nej ucieczce. Innym razem z podwórka przy zagrodzie zerwał się byk, który nadziawszy na rogi suszące się na sznurku pieluchy wnuczki, pognał przez wieś, stając się chwilową, ale nie­ zapomnianą sensacją. Jej opowieści porywały słuchaczy jak wartki potok. Wywoływały śmiech i uspokajały emocje zgromadzonych. Jej ciało współgrało z opowieś­ cią, tworząc rodzaj pełnego dowcipu przedsta­ wienia. Ale wszyscy obawialiśmy się żałosnego końca owych eksplozji, w którym przeradzały się one w roszczeniowe postulaty. Powodzian �44 miał niebawem odwiedzić naczelny prezes OSP i były premier Waldemar Pawlak. M i e l i ś m y próbkę podobnych emocji, zaciekłego upomi­ nania się o swoje, gdy wieś wizytował proboszcz zaprzyjaźnionej parafii z Wielkopolski. Nasza bohaterka opętała go siecią prawdziwych i urojo­ nych krzywd. Ksiądz nie tylko załamał ręce nad kościołem i jego „zdewastowaną" przestrzenią. Załamał ręce również nad naszą bohaterką, pragnąc bardziej się od niej uwolnić, n i ż ją wy¬ słuchać. Jej cierpienie było dla niego przykładem popowodziowej traumy, nie zaś przypadkiem szczególnym. Na szczęście Waldemar Pawlak nie dotarł. Barwna postać tej kobiety budziła i budzi we mnie wielką sympatię. Pamiętam, jak pozowała do zdjęcia. Jej twarz, jeszcze przed chwilą wykrzy­ wiona awanturą z Prezesem, nagle złagodniała. Czy to przez ową przemianę wyszła nieostra foto­ grafia, której jakość nie pozwala na zamieszczenie pod niniejszym tekstem? Na innym zdjęciu moja bohaterka znalazła się w grupie kobiet siedzących na schodach kościoła. Zastygła w pozie ze sple­ cionymi ramionami, obok pustego wózka. W jej towarzystwie dziecięcy wózek wydaje się przed­ miotem, któremu można nadać więcej n i ż jedno zwykłe proste znaczenie (fot 7) Pamiętam jak całowała mnie w łokieć, kiedy niosąc zgrzewkę wody mineralnej usiłowałem uciec przed wylewnością Dziękowała za stare kapcie które odłożyłem dla niej ze sterty ciuchów Zakończenie Przemysław Owczarek nym nastrojeniu na rzeczywistość. Współtworzą narrację zakotwiczoną w poznawczej perspekty­ wie. Wsparte komentarzem i osobistym doświad­ czeniem, mogą w istotny sposób wesprzeć wysi­ łek zrozumienia fenomenu Orlisk - fenomenu wciąż otwartego na nowe pytania. Jedno z tych pytań wciąż dopomina się od­ powiedzi. W co wcieliło się przegnane z kościo­ ła w Orliskach sacrum} Czy wsiąkło w rzeczy i produkty, które w tak istotny sposób miały uła­ twić ponowne zamieszkiwanie, czy może tkwiło w powietrzu, w emocjach popowodziowej trau­ my, podobne do rany - niczympunctum.? Z Orlisk wyjeżdżałem w niedzielę. Rozważa­ łem w myślach słynną frazę z Listu jasnowidza Artura Rimbaud -Ja to \tośinny \ Moją świa­ domość wypełniły nowe doświadczenia, towa­ rzyszył im namysł nad własną osobą. Wolonta­ riusze, którzy pozostali na swoich posterunkach, poszli pod kościół. Obładowany plecakiem też ruszyłem w tym kierunku. Proboszcz odprawiał właśnie mszę. Wioskowi z Orlisk modlili się wspólnie na przykościelnym placu. Powracające ominęło wnętrze kościoła. Objawiło się we wspólnej modlitwie, obok murów, w miej¬ scu gdzie jeszcze wczoraj piętrzyła się sterta odzieży Skręciłem w boczną uliczkę, sto metrów od kościoła. Marzyła mi się wanna i znajoma przestrzeń domu Wyjeżdżałem z przeświad czemem że wszystko zostanie umiejscowione w uniwersalnym porządku. Że kościół w końcu stanie sie kościołem a wieś wsia I nie myślałem o tym c z y iest to nówrót do rzeczywistości i iei i snvrh nodziałów r z v t o r a r z e antronoloairzna 2 fl Wykonane przeze mnie fotografie, których jakość pozostawia wiele do życzenia, są tutaj swoistym punktem wyjścia, m a j ą c y m źródło i uzasadnienie w postulowanym antropologicz­ 1 luzia Pozostaw z a ś nadzie,a ze w lei wędrówce n r z e z f n r n a r a f i r z n v a l h n m nndnhnie a k h n h a t e r KJa^nJnhohml c h o ć n r L moment d n t k n . Blaszanego acaenąa, cnoc przez moment aoiKną- Zob. A. Rimbaud, List jasnowidza, [w:] Rimbaud, Apollinaire i inni. Wybór przekładów, red. A. Międzyrzecki, Czytel­ nik, Warszawa 1988, s. 73. 24 BARBARZYŃCA 1(111 F-ODB � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e02d792c56300f0eda90522b6dd9ce57.pdf 9830643e175525b81fd9257d520b1404 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5639 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource antropologia wizualna fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5242 Title A name given to the resource Świat zamknięty w obrazie/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.60-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piechocka, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marta Piechocka Ur.w 1985 roku, magister socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. Zamieszczony artykuł jest fragmentem jej pracy magisterskiej pt. Instytucjonalizacja świata (na przykładzie fotograficznego obrazu konkursu World Press Photo), napisanej w 2009 roku pod kierunkiem dr. hab. Kazimierza Kowalewicza, profesora UŁ. Świat zamknięty w obrazie Od wizualnego stylu do odczytania mitu w fotografii Uwagi wstępne Konkurs World Press Photo to najbardziej znana, powszechnie rozpoznawalna i prestiżowa inicjatywa w dziedzinie fotografii reportażowej. Nagrodzone w nim zdjęcia tworzą wystawę odwiedzaną przez ponad dwa miliony ludzi w 45 krajach na całym świecie. Każdego rokuzwycięskiepracesąpublikowane w postaci albumu w sześciu językach. Organizowany od 1955 roku konkurs ma formę bardzo zinstytu­ cjonalizowaną. Do udziału mogą przystąpić jedynie osoby profesjonalnie zajmujące się fotożurnalizmem, których zdjęcia zostały wykonane z intencją publi­ kacji. Nagrody p rzyzn ctw3.fi e s ^ w 10 kategoriach (Spot News, General News, People in the News, Sports Action, Sports Features, Contemporary Issues, Daily Life, Portraits Arts and Entertainment, Naturę) za pojedvncze zdiecia (simie ima?e) oraz fotograficznie opoJ e d z i a n ą historię ( ^ . P r z e d m i o t e m mojego zainteresowania będą natomiast fotografie wyróżnione główną nagrodą jako Zdjęcia roku (WorldPress Photo ofthe Year). Na stronie internetowej konkursu można przeczytać, że ten tytuł przyznaje się pojedynczemu zdjęciu, które nie jest wyłącznie fotoreportażowym podsumowaniem roku, ale reprezentuje kwestię, sytu­ ację lub wydarzenie ogromnej wagi dziennikarskiej i czyni to poprzez osiągnięcie wybitnego poziomu wizualnej percepcji i kreatywności . 1 Ikona i mit. Metoda analizy wybranych Zdjęć roku Na analizowany zbiór Zdjęć roku składają się 52 obrazy. Nie przyglądam się jednak każdemu z nich, ale na wybranych przykładach staram się pokazać pewne tendencje oraz zasugerować możliwe inter¬ pretacje. Za cel stawiam sobie nie tyle kompletną i wyczerpująca analizę, ile zwrócenie uwagi na kwestie, które stanowić mogą punkt wyjścia do pogłębionych badań. M a m pełną świadomość, że moja metoda nie jest jednorodna i może budzić wątpliwości natury 1 http://www.woridpressphoto.org/awards, 25.01.2012. B A RB A ß ZV H C A 1(18) PD1P �metodologicznej. Uważam jednak, że badając obraz należy odwoływać się do różnych sposobów jego analizy. Pozwala to spojrzeć na fotografię z wielu per­ spektyw i umożliwia pełniejsze jej zrozumienie. Warto zaznaczyć, że nie tylko nagrodzone zdjęcia powinny stać się polem zainteresowania badacza, ale również instytucja organizująca konkurs i podejmowane przez nią działania. Bez uświadomienia sobie, że fotografia jako medium rozwija się poprzez różnego typu insty­ tucje, niemożliwe jest zrozumienie mechanizmów, którym podlega, tendencji, sposobów konstruowania świata. World Press Photo jako fundacja wyznaczyło sobie misie szerzenia najwyższych standardów foto­ grafii reportażowej i jej profes onalizację. Zajęło się działalnością edukacyjna tym samym wpływając na kształtowanie fotograficznego spojrzenia. Poprzez nagradzanie pewnego typu prac wyznaczyła kła syczny" styl aspiruiacy do miana naibardziei foto reoortażowego definiującego dobry fotożurnalizm rym samym dezawuuiac inne drogi rozwoiu N ów s i l składać sie beda czrery wyodrębnione cechy osia gane poprzez zastosowanie różnorodnych technik Istotne iest że owe kategorie moga również wpływać na siebie wzajemnie, zostanie objaśnione w amszej części rozważań, upieram się poniekąd na analizie kompozycyjnej. Kompozycja może bowiem wzmac­ niać przejście od konkretu do abstrakcji, wynosząc obraz na poziom ogólności, tym samym warunkując jego odbiór. a zabity partyzant Roberta Capy, marines zatykający flagę na wysepce Pacyfiku, wietnamski jeniec z przy­ stawionym do skroni pistoletem, zamordowany Che Guevara na koszarowym stole. Każdy z tych obrazów stał się mitem i wyraża w swej formie bardzo wiele. Fotografie te wykroczyły daleko poza przypadkową okoliczność, w której zostały zrobione, nie ukazują jedynie poszczególnych osób, lecz są w stanie wyrazić pewne ogólne pojęcia. Są unikalne, a zarazem odsyłają do innych obrazów, wcześniejszych lub późniejszych, próbujących je naśladować . 2 W przestrzeni publicznej funkcjonują obrazy, które są z łatwością rozpoznawane przez ludzi wywodzących się z różnych społecznych środowisk. Cieszą się szacunkiem i wyzwalają cały kompleks złożonych emocji, podlegają szerokiej reprodukcji i zostają umieszczane zarówno w publicznej, jak i prywatnej przestrzeni. Reprezentują również histo­ ryczne doświadczenie. Bez względu na to, jakie są okoliczności ich rozpowszechnienia, w y d a j ą się zawsze znajdować ponad natłokiem wiadomości, dyskusji, decyzji i śledztw. Posiadają więcej niż wartość d o k u m e n t a l n ą dzięki niesieniu świadectwa czegoś co wykracza poza słowa W e d ł u g Roberta Harimanaoraz Johna Louisa Lucaitesa Owe znajome obrazy funkcjonująjak pomniki pamięci (...), zostały wykorzystane do skonstruowania kolek­ tywnego sensu przeszłości. Od antycznej ody przez renesansową pietę do fotografii, dostępne technologie publicznej reprezentacji sytuują życie w formalnej kom­ pozycji i zachowują kontekst znaczenia ostrożnie chro­ niony przed zmianą. Takie obrazy dostarczają mniej lub bardziej wyidealizowanego sensu co do tego, kim jesteśmy i kim powinniśmy być, i pozwalają każdemu To w ł a ś n i e ten w i z u a l n y styl p r z e s ą d z a o potencjale i k o n i c z n o ś c i Zdjęć roku, stwa­ rzając d o s k o n a ł e w a r u n k i do z a g n i e ż d ż e n i a się Barthesowskiego m i t u . Czym jest ó w p o t e n c j a ł ikoniczności? M o ż n a śmiało stwierdzić, że istnieją fotografie, które z pewnością przejdą do historii i ukażą się w tysiącach publikacji. Cytując Umberto Eco: Historia naszego stulecia streszcza się w kilku symbo­ licznych fotografiach, które zdołały uchwycić istotę swego czasu: bezładny tłum wylewający się na plac podczas „dziesięciu dni, które wstrząsnęły światem", 2 U . Eco, Semiología życia codziennego, tłum. J . Ugniewska, P. Salwa, Czytelnik, Warszawa 1998, s. 265. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICA �Marta Piechocka 62 odczuć osobiste powiązanie z wielkowymiarowymi dzięki obecności Barthesowskiego punctum • detalu, wydatzeniami . szczegółu przyciągającego naszą uwagę. 3 Obrazy pojawiające się w mediach drukowa­ nych, elektronicznych lub cyfrowych, zapamiętane Pierwszy [tj. studium-MP] to niewątpliwie obszat, całe pole, któte postrzegam jako coś bliskiego, gdyż związane i powszechnie rozpoznawalne, rozumiane jako repre­ jest z moją wiedzą, kultutą ogólną. (...) Odsyła jednak zentacja ważnych historycznie wydarzeń, aktywizujące silną emocjonalną identyfikację lub reakcję , nazwę zawsze do podstawowej infotmacji (tewolta, Nikatagua) i wszystkich znaków do tego należących. (...) Zrobio­ „ikonami". Fotografia-ikona przywołuje bardzo silne, emocjonalne doświadczenie. Konstruuje scenariusz, no na tym obszatze tysiące zdjęć i mogę oczywiście odczuwać ogólne zaintetesowanie nimi, czasem przeję­ w k t ó r y m konkretne reakcje emocjonalne wobec wydarzenia stają się podstawą rozumienia i odczy­ tania znaczenia przez odbiorcę. Innymi słowy, poprzez cie, ale te emocje przychodzą do mnie X2l rozumowym pośtednictwem mojej kultuty moralnej i politycznej. (...) Dtugi element ptzełamuje studium lub poddaje skupienie na cielesnej ekspresji nie tylko podkreślają aspekt emocjonalny ale umieszczają widza w uczu­ ciowym" związku wobec przedstawionych na żdieciu osóbaDoprzLpieranienaspołecznychkonwenciach Drzedstawienia sa wiarygodne i każdy może ie rozoo je rytmowi. Tym razem to nie ja go szukam (ponieważ moja świadomość zajmuje się polem studium), to on wybiega ze sceny i jak strzała przeszywa mnie. (...) zdję­ cia, o któtych mówię, są rzeczywiście jakby zaznaczone punktami czasem nawet usiane tymi wtażliwymi miej­ znać i zrozumieć Owa emocjonalność może wynikać z okoliczności ich powstania a mianowicie konfliktu nieoewności i chaosu Wewnątrz obrazu znaiduia sie zakodowanenroblenwsnołeczeńsrwa Większość foro grafii nagrodzonwh w L e g o r i i 7ji,ri, loku nosiada scami ( ) Dlateeo ten dmei element którv narusza stud um,L^punctum. (...) ta^akiegośzdjęcia to przypadek któty w tym zdjęciu celuje we mnie ( ) 4 1 sobie Lenciafikonicznofci nrzez krórv rozumiem renieokLlona do końra właściwość nowodniara *e Si Tl Z AZTTT^rTTr zdjęcie bardzo silnie oddziałuje na odbiorcę, ma szansę zapisać się w kolektywnej pamięci, stac się symbolem danego wydarzenia, a co najważniejsze byc obrazem wyrażającym jakieś idee ogólne, w który zakradł się barthesowski m i t Ikonicznosc niesiona jest w wizu­ alnym stylu danej totograhi. onadto w ikonie zachodzi przeobrażenie tego, co banalne, ale zarazem mepokojące, w to, co wymowne i perswazyjne. Roland Barthes rozważał kwestie dualizmu pole­ gającego na współistnieniu w fotografii dwu niespój­ nych elementów, niejednorodnych, bo nie należących do tego samego świata . Do przeobrażenia dochodzi 5 R. Hariman, J . L . Lucaites, No Caption Needed. Iconic Photographs, Public Culture, and Liberal Democracy, The University of Chicago Press, Chicago 2007, s. 2. Tłum. własne. t 6 Punctum stanowi więc taki element w fotografii, który może się wiązać z podwójną referencją, czy też rozszczepieniem referencjalnym, a to zakłada j u ż pewną jakość symboliczną . Determinuje więc prze­ kształcenie się obrazu w ikonę - przejście na poziom ogólny, ale jest również bodźcem do budowania mitu i zachęca odbiorcę do poszukiwania symbolu . 7 8 Zdjęcie traktować więc będę również jako system znaków, Bzrthesowskie signifiant na poziomie mitu. Postaram się prześledzić proces przekształcania fotografii reporterskiej, której celem jest szybkie przekazanie treści o zdarzeniu w uchwyconym J . Trznadel, Aletheia, Warszawa 2008, s. 45. 6 Lbid.,s. 49-52. 7 S. Sikora, Fotografia i mit, [w:] A. Sobota (red.), Estetyka 3 4 5 i racjonalność fotografii, Oficyna Wydawnicza A T U T , Wrocław 2002, s. 99. Lbid, s. 27. 8 R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, tłum. Społeczno-Kulturalno-Antropologiczny" 1 (1) 2007, s. 56. K. Klimek, Fotografia buduje mit, „Maska. Magazyn B A RB A ß ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 63 fragmencie rzeczywistości, w obraz o znaczeniu ponadczasowym. Poprzez k o n k r e t y z a c j ę w y d o b ę d ę znaczenie ukryte w przekazie. Konkretyzacja, inaczej obiek­ tywizacja obrazu, składa się z symbolizacji pier­ wotnej (denotacji) oraz symbolizacji w t ó r n e j (konotacji). Denotacja to operacja u m y s ł o w a , której celem jest tworzenie znaczenia tylko na podstawie wizualizacji przedstawionej na obrazie . Odkrywa dosłowną treść obrazu, czyli „sens" signifiant pierwszego poziomu systemu semiologicznego Barthes'a. Konotacja to wzbogacenie denotacji o asocjacje i implikacje łączące sie z obrazem oraz kontekst w y s t ę p o w a n i a danego przekazu Poprzez ten zabieg sens" przekształci sie w forme" dla której bedè szukać nowego mitycznego znaczenia D u ż a role w procesie ana' lizy odgrywa kwestia nawiązań intertekstualnych i alep-acvinvch omawianych Zdieć roku Także one nomagaia fotografii u w o l n i ć sie od bieżącego zna L n i a i wejść na mityczny poziom sygnifikacji. 9 10 W e d ł u g M i c h a ł a Głowińskiego intertekstualność to te relacje z innymi utworami, które stały się elementem strukturalnym lub (...) znaczeniowym (semantycz­ nym), relacje zamierzone i w taki czy inny sposób wi­ doczne (.. . ) . O intertekstualności (...) mówić można tylko wtedy, gdy odwołanie do tekstu wcześniejszego jest elementem budowy znaczeniowej tekstu, w któ­ rym ono się dokonuje (.. . ) . n 12 Przywołanie intertekstualne ma wydobyć w tekście kultury nowy, wyższy sens, nie poprzez „powołanie się" na autorytet innego dzieła, ale przez wspólne wypracowanie bogatszej konotacji. Alegacja wzmacnia natomiast wymowę perswazyjną komunikatu wizual­ nego. Przywołany tekst kultury traktuje się jako auto­ rytatywny, jedyny słuszny i wartościowy. Dzięki temu powołujące się na niego dzieło zyskuje odpowiednią wymowę i jest powszechnie uznawane za wiarygodne. Należy również poruszyć kwestię wpływu podpisu na sposób odczytania i znaczenie nagrodzonych fotografii. Podstawową funkcją biorących udział w konkursie zdjęć ma być przekazanie rzetelnej informacji z miejsca zdarzenia Podpis umieszczany przy zdjęciu warunkuje jego odczytanie i interpretację zgodne z intencjami nadawcy. Słowna mediacja czyni obraz zrozumiałym". Clive Scott wyodrębnił trzy funkcje podpisów pod zdjęciami a pierwsza z nich - podpis jako docelowe wyjaśnienie - jest charakterystyczna dla fotografii konkursu World Press Photo. Tekst w tym przypadku ma służyć obiaśnieniu wszvsrkich szczegółów krorvch ze zdieria nie można o d r z L ć a króre składaia siena iak nainełnieiszv obraz kadru'- darv mieisr boha rerów" leśli dokładnie r o k n o r o k n nrlesl'edzimv fnrnarafie króre J n h v ł v o ł ó L a naârnde rrndnn h d T nr, ż n będzie oprzeć się wrażeniu ze wszystkie mają ze sobą coswspolnego. len sam podpis można by umieścić pod kilkoma innymi obrazami, bez wpływu na ich odbiór. Mowny przypis stanowi zrodło wiedzy uzupełniającej i przede wszystkim ukonkretniającej to, co widzimy, innymi słowy, podpis odsyła tylko do pierwszej war­ stwy systemu semiologicznego, umożliwiając odczy¬ tanie „sensu . T Ï 11 1 3 Zob. M . Garncarek, Instrukcja obsługi obrazu - o podpisach pod fotografiami prasowymi, [w:] T. Ferenc, K. Makowski (red.), Przestrzenie fotografii. Antologia tekstów, Wyd. Galerii f5 & Księgarni Fotograficznej, Fundacja Edukacji Wizualnej, J . Szulich-Kałuża, Społeczny obraz świata w fotografii 9 - o zastosowaniu analiz fotografii w badaniach socjologicznych, [w:] J . Kaczmarek, M . Krajewski (red.), Co widać', Wyd. Naukowe U A M , Poznań 2006, s. 69. 10 Ibid, s. 69. 1 1 M . Głowiński, O intertekstualności, „Pamiętnik Literacki" 4 1986, s. 77. 12 14 Ibid, s. 234 Clive Scott w swojej typologii wyróżnia dwie dodatkowe funkcje: podpis jako punkt wyjścia, który daje dyskretny sygnał ukierunkowujący odbiorcę, a potem pozwala działać samemu, oraz podpis jako paralelny, ale oderwany od zawartości zdjęcia komentarz, który jest na tyle zdystansowany wobec obrazu, 1 5 że ostateczne znaczenie nie zawiera się ani w jednym, ani Ibid, s. 82. 1 (18) PD1P Łódź 2005, s. 231. w drugim, ale w punkcie ich przecięcia. W tej ostatniej funkcji BARBARZ7IICA �Marta Piechocka 64 Uwolnienie obrazów z narzuconego przez Wizualny styl Zdjąć roku s ł o w o kontekstu p o z w o l i n a dotarcie do warstwy mitycznej. Traktuję Zdjęcia roku j a k o starczalne teksty k u l t u r y artykułujące samowy­ W o r l d Press P h o t o w p r o c e s i e o c e n i a n i a selek­ społeczne c j o n u j e k o n k r e t n e typy z d j ę ć . W y o d r ę b n i e n i e czte­ znaczenia, e g z e m p l i f i k u j ą c e konflikty, s ł u ż ą c e okre­ rech kategorii p o z w o l i p o k a z a ć ślaniu i naznaczaniu zjawisk i ludzi. w i z u a l n y styl n a g r o d z o n y c h p r a c . B ę d ą to: d r a - P o z o s t a j e jeszcze k w e s t i a u z a s a d n i e n i a w y b o r u z d j ę ć d o analizy. G i l l i a n R o s e w y s u w a postulat m a t y z m , charakterystyczny, d o k u m e n t a l n y n a r r a c y j n o ś ć r e a l i z m , oraz a r t y s t y c z n a eks­ s a m o ś w i a d o m o ś c i badacza, k t ó r y dotyczy koniecz­ p r e s j a . O w e cechy są wzajemnie połączone, n a ności rozważenia własnego przykład dramatyzm m o ż e być kreowany sposobu patrzenia n a o b r a z . S p o j r z e n i e n i g d y n i e jest n a t u r a l n e i czyste, zastosowanie dlatego t e ż n a l e ż y u z m y s ł o w i ć s o b i e , j a k m y go umiejscawia odbiorcę postrzegamy. wydarzeń 1 6 Subiektywność staje s i ę e l e m e n t e m szerokokątnego ale t e ż poprzez obiektywu, przez n a r r a c y j n o ś ć poprzez zesta¬ dowcip i r o n i e s t a ł y m , niezmiernie t r u d n y m do „przeskoczenia", wianie kontrastujących e l e m e n t ó w dlatego p r z y w y b o r z e k o n k r e t n y c h fotografii t r z e b a itd Wspólny jest o s i a L y poprzez z a s t o s o w a n i e t e c h n i k uwzględnić swoją wrażliwość podkreśla, że najbardziej oraz emocje. ekscytujące, Rose wstrząsa­ który i fotoreportera w c e n t r u m wszystkim zdjęciom styl w i z u a l n y jakie pomagajązdjęciu wkroczyć na poziom ikoniczności. j ą c e i o d k r y w c z e analizy ostatecznie n i e p o d l e g a j ą metodoloeii S a o n e w y n i k i e m p e ł n e e o pasji zaan- e a ż o w a n i a w to c o w i d z i m y w y p ł y w a j ą z p r z y j e m ­ ności wzruszenia fascynacji z a d u m y leku osoby oatrzacei n a obraz' k t ó r a o c t e m o r ó b u i e o o o i s a ć e 1 7 Dramatyzm D r a m a t y z m , bardzo w a ż n y element k a ż d e j nagro­ N i e o z n a c z a to, ż e w y s e l e k c j o n o w a n e p r z e z e m n i e dzonej fotografii, fotoptafie n i e w o i s u i a sie w j a k i e ś b a r d z i e i o p ó l n e w a n i e r ó ż n o r o d n y c h m e t o d . Po pierwsze, o s i ą g a się go kareLie onierałam d z i ę k i w r a ż e n i u b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fotorepor­ na z d i e c i a c h k r ó r e w e H W mnie s r a n o w i ł v doskonała e ^ z e m n l i f i k a c i e S z u k a ł a m obrazów tera z w y d a r z e n i a m i , c z ę s t o n i e b e z p i e c z n y m i . D z i ę k i sie \L Pisząc o stvl„ wizualnvm z LrhesowskiJmultum 7 7 aWnia bo dla k a ^ e . n k r ó r e iesr s n b i e k r v w n e m J bvć i n n J T l e m rTT TT TT Y J T l mentem Usw a d o m i e m e obrazu, h T n i własnej s u b i e k t y w n o ś c i p o z w o l i ł o m i n a lepsze z r o z u m i e n i e mojej postawy badawczej. tekst pod zdjęciem stanowi komentarz, który nie odnosi się bezpośrednio do obrazu, ale do jakiegoś wydarzenia. Zapoznanie się z nim zasadniczo zmienia znaczenie fotografii i różni się radykalnie od pierwszego wrażenia wywołanego wizualnym przedstawieniem. Gdyby podpisy towarzyszące Zdjęciom roku wpisywały się w tę funkcję, ich analiza musiałaby stanowić oddzielne zagadnienie rozważań. Zob. M . Garncarek, op. cit. Za: T. Ferenc, Analiza obrazów -przegląd metod i inspiracji teoretycznych, [w:] B. Sułkowski (red.), Ze studiów nad sztuka jest u z y s k i w a n y p o p r z e z zastoso­ odczuciu, ż e znajduje się o n w c e n t r u m uchwyconej sytuacji. T y m s a m y m d o c h o d z i d o p o d k r e ś l e n i a jego h e r o i c z n o ś c i jako silnie z a a n g a ż o w a n e j jednostki. T o p o k ł o s i e s t y l u z a a n g a ż o w a n e g o , k t ó r y stał s i ę n o r m ą fotografii r e p o r t a ż o w e j , z a i n i c j o w a n e g o przede przez R o b e r t a C a p ę , ale l a n s o w a n e g o r ó w ­ nież przez D a y i d a oevrrioufa oraz vjeors?e a J~vocli?efa wszystkim odrzucających rejestracje z bezpiecznego d y s t a n s u ' N i e e d y ś w a l c z ą c y o s w ó p r e s t i ż i u z n a n i e fotoreporter o b e c n i e staje sie b o h a t e r e m Dodeimuiacym w y s i ł e k b y z d o b y ć zdiecie k t ó r e o o o w i e h i s orie k o n f l i k t u wszystkim bezpiecznie p o z o s t a j ą c y m w d o m a c h . Z d j ę c i e S a d a y u k i M i k a m i z 1 9 7 8 r o k u (fot. 1) w y k o ­ 1 6 i kulturą duchową, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2007 CArt-a Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica 32), s. 7. 17 n a n o w czasie p r o t e s t ó w przeciwko b u d o w i e m i ę d z y n a ­ rodowego l o t n i s k a N e w T o k y o I n t e r n a t i o n a l A i r p o r t . A b y n a b y ć p o t r z e b n y teren, r z ą d m u s i a ł w y e k s m i t o w a ć Ibid, s. 6. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie protestujących właścicieli ziem. W wyniku brutalnego starcia obu stron zginęło 13 osób, w tym 5 policjantów. Nagrodzona fotografia emanuje dynamizmem: pło­ nąca postać demonstranta, latające w powietrzu kok­ tajle Mołotowa, walczące postaci uchwycone w ruchu. Fotoreporter bez wątpienia znajduje się w centrum wydarzenia, a widz razem z nim. Dramatyzm sytu­ acji podkreśla również kompozycja zamykająca się w „wirującym" kręgu, który wyznaczają dwie butelki, czarny dym i płonąca postać. Ciała w wyniku dyna­ micznego ruchu przechylone są na lewą stronę, dopeł­ niając wrażenie koła. Ponadto policjant znajdujący się na pierwszym planie oraz postać bezpośrednio za nim biegną w naszym kierunku W ten oto sposób wyłania się kolejna technika dramatyzacji - poprzez kompozycję. Prostota i graficzna wyrazistość mogą stanowić jej doskonałe wzmocnienie lub wręcz o niej decydować. Przyjrzyjmy się fotografii Luciana Perkinsa (fot. 2), która uzyskała tytuł Zdjęcia roku w 1995 roku. Towarzyszący opis informuje, że na zdjęciu znajduje się autobus w drodze do Groźnego, miasta, w którym trwają walki pomiędzy bojownikami o niepodległość Czeczenii a rosyjskimi oddziałami. Sama fotografia nie daje żadnej ficznej wskazówki. Zarejestrowane miejsce mogłoby znajdować się wszędzie. fot. 1. Sadayuki Mikami, Zdjęcie roku 1978 fot. 3. Larry Towell, Zdjęcie roku 1993 Centrum kompozycji stanowi tył autobusu, forma bardzo symetryczna i geometryczna, ukazana z wyjątkową dokładnością. Nasuwa się skojarzenie z nadzwyczaj precyzyjnymi fotografiami Henryego Cartier-Bressona, który zwykł przyglądać się zdjęciom umieszczanym w pozycji „do góry nogami", tak jak czynili to malarze, by ocenić kompozycję. Prosta geo­ metria kompozycji powinna działać wyciszająco. Coś jednak zaburza ten spokój i harmonię, kontrastuje z prostą i idealną formą. Ten ład przełamuje czło­ wiek naruszający przewidywalność obrazu: w oknie pojazdu znajduje się chłopiec przyklejony" do szyby trzymający ręce w geście wołania o pomoc jakby krzyczał Zabierzcie mnie stad'" Zakłóca symetrie niszczy porządek, stanowi Barthesowskie punctum przenosząc obraz na poziom abstrakcyjny, 'odrywając 1 (18) POI? BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 66 go od miejsca i wydarzenia. Siła zdjęcia opiera się na statyczności i spokoju oraz zestawieniu kontrastują­ cych elementów. Z jednej strony znakomity ład rzeczy martwych, z drugiej cierpienie niewinnego dziecka, nasuwające pytanie o kondycję i porządek tego świata. Innym dobrym przykładem dramatyzacji jest następujący obraz (fot. 3): na tle popisanego muru widzimy chłopca z uniesionym w górę pistoletem. Obok jego dłoni dwie inne, również dziecięce, trzy­ mające broń - symbol przemocy i wojny. Dziecko, którego prawa w kulturze zachodniej są szczególnie chronione, które otacza się wyjątkową troską i opieką mającymi zapewnić mu odpowiednie warunki roz­ woju, jest tutaj pozbawione swojego dzieciństwa, staje się uczestnikiem konfliktu zbrojnego. Pomimo uświa­ damiającego podpisu, że pistolety są tylko gumową zabawką, wyraz twarzy dziecka znajdującego się na pierwszym planie oraz ręce podniesione' W geście oporu pozwalają wnioskować że to nie zwykła chłoniecą zabawa ale demonstracja zaangażowania i chęci walki Zdiecie bazuje na Dołączeniu niby orzeciw stawnych wykluczających sie e l e m e n t ó w - orzemocy w świecie dzieci. A teraz przyjrzyjmy się temu zdjęciu z innej perspektywy. Fotografia może stanowić odzwier­ ciedlenie zachodniego dyskursu dotyczącego spo­ łeczności arabskiej, utożsamianej z ekstremizmem i fundamentalizmem. Pokazuje, że j u ż małe dzieci wychowywane są w duchu nienawiści. Tym samym, może niebezpośrednio, odczytujemy strach świata Zachodu przed kulturą islamską. Udramatycznieniu służy r ó w n i e ż pokazanie wydarzenia przez pryzmat jednostki. To cecha cha­ rakterystyczna prawie wszystkich nagrodzonych fotografii. Zabieg ten pomaga przekształcić się zdjęciu w obraz ponadczasowy i ikonę. Styl Zdjęć roku konkursu World Press Photo, który nazwałam stylem wizualnym, celuje w produkowaniu abstrak­ cyjnych i symbolicznych obrazów. Dokumentalny realizm Dokumentalny realizm polega na wywołaniu u odbiorcy wrażenia, że fotografia jest uczciwa, bez­ stronna i przede wszystkim wiarygodna. Wydarzenia i osoby rejestrowane są tak, by wywołać wrażenie spontaniczności i wykluczyć możliwość pozowania oraz ustawienia postaci. Widz ma uwierzyć, że jest świadkiem pewnej historii i dokładnie w ten sam sposób by ją zobaczył, gdyby był obecny w czasie jej trwania. Fotografia jest dokumentem. Realizm w tym wypadku służący idei humanitaryzmu - że wszyscy jesteśmy ludźmi i należymy do tego samego eatunku pomimo lokalnych różnic - umożliwia odbiorcy identyfikacje z obiektem przedstawionym Fotoerafia staje sie narzędziem d e m o n s t r u j ą c y m solidarność miedzy ludźmi. Wsoomniane wcześniej wrażenie bezstronności autora zdjęcia, osiągane dzięki efektowi uktvtei kamerv" oraz zwrócenie „ w L i na nroblemv innvch ludzi i eksrremalne warunki w krórvch nrzvszło im żvć zmnieiszaia dvsrans ńomiedzv odbiorca a n r z e d l w i o n a scena Pozwalają mu ziLorować fakt że fotograf działa na r a s a d j l nieć L . a r r i a a ł n ś ć r e a n rn w i t a l n e Realizm w fotografii może być budowany poprzez k o m p o z y c j ę , w y b ó r światła, użycie przestrzeni, przedstawienie ekspresji. Bohaterowie Zdjęć roku na ogół nie kierują swojego spojrzenia w kamerę, a jeśli już, to niebezpośrednio. Spoglądanie w obiektyw wyraźnie potwierdza obecność fotografa i pośred­ niczy p o m i ę d z y obserwowanym a odbiorcą. Jego brak natomiast konotuje sens obecności w miejscu zdarzenia, bardziej jako świadka niż uczestnika. R ó w n i e ż obfitość przedstawienia, pierwszy i drugi plan sfotografowany bardzo szczegółowo i wzmocniony taką samą ostrością, dają iluzję real­ nego dokumentu. 1 8 A. Rouille, Fotografia. Między dokumentem a sztuką współczesną, tłum. O . Hedemann, Universitas, Kraków 2007, s. 113. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie Narracyjność Patrząc na fotografię, czasem zastanawiamy się, co działo się tuż przed otwarciem migawki lub tuż po zarejestrowaniu obrazu, co znajduje się na zewnątrz kadru, jakie relacje wiążą znajdujących się na zdjęciu ludzi. Narracyjność fotografii opisałabym przy użyciu continuum. Na jednym końcu znajdowałaby się nar­ racja wysoce specyficzna, opisująca i informacyjna, ściśle skupiona na konkretnych ludziach, okolicz­ nościach i wydarzeniach. Na przeciwległym usytu­ owałaby się narracja abstrakcyjna, przekształcająca konkretny, uchwycony moment w wiadomość uni­ wersalna Ta kreacja jest charakterystyczna dla Zdjęć roku które odcina a się od swojego informacyjnego kontekstu i wyabstrahowane stają się wartością samą w sobie. Obraz nie od widza wiedzy fis. tenułt fot. 4. Mike Wells, Zdjęcie roku 1980 fot. 6. Don McCullin, Zdjęcie roku 1964 fot. 8. James Nachtwey, Zdjęcie roku 1994 zawiłości i szczegółów życia przedstawionych postaci Dochodzi tu do przesunięcia miedzy konkretem a symbolem s t a n o w i ą c e j oodłoże metafo ryzach i symbolizacii Fotografie o abstrakcyjne! narracii to re o wsnomni nvm wcześnie! n o r e n i e ikoniczności B a r t h e s o w s k i m , L ^ . Znów zacytuję Barthes'a a - Szczegół pochłania mnie przy oglądaniu, wywołuje żywą przemianę mojego zainteresowania, elektryzuje. Przez naznaczenie jakąś rzeczą zdjęcie nie jest już byle jakie. Ta jakaś rzecz uruchomiła brzęczyk, wywołała we mnie małe poruszenie, satori, przejście pustki (to nic, że na samo odniesienie zdjęcia można machnąć ręką). Dziwna rzecz: cnotliwy odruch, który włada „ułożony­ mi" zdjęciami (wypełnionymi przez proste studium), jest odruchem leniwym (przeglądać, szybko i miękko przebiegać wzrokiem, zwalniać i przyspieszać). Tym¬ czasem lektura punctum (zdjęcia, można powiedzieć, „naznaczonego") jest krótka i aktywna zarazę m (...) To przybliża Fotografię (pewne fotografie) do Haiku. Gdyż zapis Haiku jest także niezmienny: wszystko jest dane od razu, nie wywołując chęci rozwoju, a nawet bez możliwości retorycznego przekształcenia ( ) [A] ni Haiku ani Zdjęcie nie pozwalają marzyć 19 1 9 R. Barthes, op. cit., s. 91-92. 1 (18) PDIP BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 68 Zdjęcie roku nie pozwala więc marzyć, stanowi całość odnoszącą się do abstrakcyjnego bytu. Natomiast Walter Benjamin twierdził, że obraz stworzony przez malarza jest całością, podczas gdy obraz wykonany przez fotografa składa się z wielu fragmentów . Gilles Deleuze uważał, że malarstwo „uosabia nadal uniwer­ salny logos, owo pragnienie scalenia wszystkiego i utrzy­ mania więzi, które odwiecznie łączą Część z Całością i Całość z Częścią" . Fotografowi zarzucano fragmentaryzację świata, zaś malarzowi przypisywano kon­ struowanie pewnej całości poprzez kolejne dotknięcia pędzla. Przyjmując jednak założenie o dwóch typach narracji należy ponownie zrewidować zarzuty wobec fraementamaciiświataNarraciaabstrakcyjnaprowadzi bowiem do osiągnięcia jedności i spójności obrazu. 20 21 Przez zespół rozumie on połączenie obrazu z tekstem wyjaśniającym. Jego fotografie mają stanowić czystą informację, wpisują się więc w pierwszy, wspomniany wcześniej typ narracji. Nie posiadają nic, co mogłoby je wynieść na poziom uogólnienia. Sekuła broni się przed narracją abstrakcyjną czyniącą zdjęcie obiektem autono­ micznym. Ciekawa uwaga dotycząca muzeum może być użyta w stosunku do instytucji konkursu. Czy nagra¬ dzane zdjęcia są produkowane pod ocenę i akceptację World Press Photo? Na to pytanie odpowiedzieć nie można. Pewne jest jednak, że prace o narracyjności abs­ trakcyjnej 7ysh\)-\xyt\\\ Zdjęć roku. Co może decydować o narracji abstrakcyjnej? Na pewno punctum, które przenosi nas na inny poziom rozumowania, nadaje znaczenie. Niestety, jego definicja się wymyka. Niełatwo jest je wskazać i nie dla każdego będzie ono tym samym Potwierdzeniem tego założenia może być projekt fotografa Allana Sekuły Sketch for Geography Lesson, elementem zdjęcia. Istnieją również inne techniki wspoopublikowany wrazzesejami wksiążceDismalScience: magające oderwanie się fotografii od konkretu. Znowu Photo Works 1972-1996. Jego fotografie nie stanowią pojawia się kwestia odpowiedniej kompozycji. Dobrze metafory, ale próbę odniesienia do konkretnej rzeczy­ zorganizowana, prosta i przejrzysta, umożliwia stwo­ wistości - bazy wojskowej Stanów Zjednoczonych rzenie czytelnej narracji. Posługiwanie się zbliżeniem, w Niemczech. Nie posiadają podpisów i są zagadkowe odpowiednie kadrowanie i kąt widzenia mają zasad­ do momentu przeczytania eseju umieszczonego na nicze znaczenie. Odbiorca nie ma gdzie „uciec", obraz końcu. Obrazy nie mogc^ być wyjęte z kontekstu. Nie nie pozostawia pola dla wyobraźni Dodatkowo często można im przypisać abstrakcyjnej narracji. Na przy­ pojawia sie zestawienie dwóch kontrastujących ze soba kład fotografia kobiety stojącej obok znaku ostrzega­ elementów tak jak w przypadku omawianej fotografii jącego o minach i trzymającej pocztówkę z ludźmi przedstawiającej arabskie dzieci które nie tylko służy którzy wspięli się na ogrodzenie, nie ma sensu do udramatycznieniu ale implikuje uniwersalne znaczenie momentu przeczytania że niemiecka granica była obrazu NagrodzonezdiecieMikeaWellsaz 1980 roku kiedyś atrakcją turystyczną. (fot 4) posiada wszystkie omówione cechy. Autor podkreśla, że w jego pracach „nacisk był konsekwentnie kładziony na »zespół«, nie na formę czy znaczenie pojedynczego obrazu. (...) [Tjakie podejście wydaje się jedyną rozsądną drogą, by sprzeciwić się ten­ dencji włączania fotografii do muzeów, tendencji do pro­ dukowania prac pod ocenę i akceptację tej instytucji" . 22 2 0 W. Benjamin, Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty, tłum. K. Krzemieniowa, H . Orłowski, J . Sikorski, Wyd. Poznańskie, Poznań 1996. 2 1 23 G . Deleuze, Proust i znaki, tłum. M . Markowski, słowo/ obraz terytoria, Gdańsk 2000. 2 2 Biała dłoń dorosłego mężczyzny trzymająca wychudzoną dłoń czarnego dziecka to prosta kom­ pozycja bazująca na zasadzie kontrastu. Poprzez „por­ nografię powiększenia" obraz staje się abstrakcyjny i w pewnym sensie odrealniony. Po pierwsze, nie wiemy, kto znajduje się na fotografii, w jakiej sytuacji została wykonana, jakie relacje łączą te postaci. Po drugie, uderzająca dysproporcja (ręka dziecka jest sze­ rokości palca misjonarza) jest tak niewiarygodna i nie- A. Sekuła, Dismal Science. Photo Works 1972-1996, Normal 1999, za: M . Woodward, The Construction of Photojournalism. Visual Style and Branding in the Magnum Photos Agency, M I T , Boston 2006, s. 84. Tłum. własne. 2 3 A. Rouillé, op. cit., s. 169. BARBARZVÑCA 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie naturalna, że w pewnym sensie podważa realność tego obrazu, a tym bardziej możliwość przypisania go do konkretnych osób, więc implikuje znaczenie ogólne: Świat Zachodu niesie pomoc głodującym w Afryce. O s i ą g n i ę c i e narracji charakterystycznej dla stylu W o r l d Press Photo ma miejsce r ó w n i e ż poprzez uchwycenie gestu lub ekspresji. Fotografia Roberta Capy (fot. 5) z 1943 roku zatytułowana Neapolitańskie matki lamentujące nad swoimi synami ukazuje kobiety pogrążone w rozpaczy. Jedna z nich trzyma zdjęcie syna obok swojej twarzy. Ten obraz stanowić będzie wzór dla innych fotografów doku­ mentujących konflikty na świecie. W ł a ś n i e w owej ekspresji zdjęcie niesie swoje znaczenie. Przez sku­ pienie na twarzach dochodzi do pominięcia innych elementów, w t y m kontekstu. D z i ę k i takiemu zabiegowi fotografia odsyła na poziom narracji abstrakcyjnej i przekształca sie w ikonę niosąca Barthesowskimit. fot. 9. Georges Merillon, Zdjęcie roku 1990 Zdjęcie Dona McCullina (fot. 6) opiera się na tym samym schemacie. Nie liczy się fakt, kogo opłakuje kobieta: czy poległego na wojnie grecko¬ -tureckiej męża, czy syna. Ten przekaz - porusza­ jący, emocjonalny, silny, niemalże odbierający mowę - nikogo nie pozostawia obojętnym. Obok gestu i ekspresji, które implikują ten rodzaj narracji, w przytoczonych przykładach równie wielkie znaczenie odgrywa postać „Matki". Jak pisze Kaja Klimek, następuje pełna identyfikacja z przekazem wizualnym - każdy z nas, odbiorców, ma matkę, apołowa ludzkości jest czyjąś matką. (...) Zdjęcia traumatyczne według R. Barthesa są niemal doskonałymi analogonami. Nie wymagają komentatza ani podpisu (...). Jak silnym ptzekazemjest obtazmatki, pisze sam Barthes. (...) [P] isze o zdjęciu, któte dla niego stało się symbolem fotogtafii i odkryło przed nim prawdę o tej sztuce. Zdjęcie to ptzedstawiało właśnie jego matkę (.. . ) . 24 1 4 K. Klimek, op. cit., s. 52. 1 (18) POI? BARBARZYŃCA fot. 10. Ovie Carter, Zdjęcie roku 1974 �Marta Piechocka 70 Co ciekawe, „Matka" jest bardzo częstym motywem Zdjęć roku - jako kobieta rozpaczająca, albo otaczająca opieką swoje dzieci. To, czy kobieta w rzeczywistości opłakuje dziecko, męża czy kogoś z rodziny, staje się nieistotne. Obrazy te bardzo często bazują na skoja­ rzeniu z wizerunkiem Matki Boskiej. Robert Hariman oraz John Louis Lucaites podkreślają, że ikoniczne fotografie nawiązują do popularnych motywów iko­ nograficznych. Ten zabieg intertekstualny wynosi obraz na poziom ogólny i uwalnia od konkretu . Współczesne „Piety" i „Madonny z Dzieciątkiem" jako ikonograficzne motywy są również dowodem na bardzo silny wpływ kultury chrześcijańskiej i jej tości Fotografia humanitarna zdaje sie odwoływać do naszej empatii używając chrześcijańskich symboli reli­ gijnych uważając ie za uniwersalne Ponadto zastoso wanie takich środków kulturowych powoduje' kono­ tacje z największymi dziełami sztuki Tvm bardziei więc fotografia odrywa się od narracji konkretyzującej. 25 W tym miejscu warto zwrócić uwagę na kolejną cechę charakterystyczną wizualnego stylu Zdjęć roku, a mianowicie na a r t y s t y c z n ą ekspresję. Nie polega ona na kreacji piękna w obrazie poprzez metody estetyzujące, takie jak światło, podkreślenie tekstury czy koloru. Techniki te są wykorzysty­ wane, ale nigdy w odłączeniu od innych, wspo­ mnianych wcześniej elementów stylu wizualnego. Ich użycie zwiększa zdolność narracyjną obrazu, pomaga, kreowaniu dramatyzmu. Zdaniem Susan Sontag, nawiązywanie do malarstwa pozwala foto­ grafii uzyskać wyższy sens i uwolnić się od presji aktualności. W jednym ze swoich esejów porusza temat rozpowszechnionych przez boliwijskie władze materiałów fotograficznych przedstawia acych ciało Che Guevary złożone w stajni na noszach. Zwraca ona uwagę na kompozvcvine podobieństwo tego orzedstawienia do Martw Jo Chrystusa Mantegni czy Rembrandtowskiej Lekcji \natomii doktora Tulpa. Niezanomniane wrażenie iakie ro zdiecie wvwiera wskaznie na norenrialna możliwość L Zolirv' zacji, stawania się obrazem ponadczasowym" 26 2 5 R. Hariman, J . L . Lucaites, op. cit., s. 27. 2 6 S. Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wyd. Artystyczne Malarskość osiągana jest jednak nie tylko w kon­ tekście intertekstualnym - poprzez jawne, bądź ukryte nawiązanie do dzieł sztuki - ale też dzięki zabiegom formalnym. O kompozycji pisałam odnośnie każdego elementu stylu: dramatyzacji, narracji, dokumental­ nego realizmu. To właśnie ona jest często ową arty­ styczną ekspresją wpływającą na powyższe cechy. W przypadku Zdjęć roku może pojawić się zarzut „choroby estetyzacji". Zdjęcia wyrwane ze swojego kontekstu po pewnym czasie stają się „pięknym" obrazem „jakichś ludziwjakichś sytuacjach" . Według Jeana Baudrillarda „spisek sztuki" to nic innego, jak pozbawianie się przez nią samą wszelkiego znaczenia społecznego, kulturowego, artystycznego. M i ę d z y innymi dlatego należy fotografię trzymać z dala od pokus włączenia jej w obręb tego „skończonego" świata sztuki, produkującego nieskończone ilości obrazów, w których nie ma nic do zobaczenia, bowiem są one tylko konsekwencją pewnego rytuału produkcji kulturowej . Fotografia wplątała się w kontekst stra¬ tegii artystycznych Czego żałuje to estetyzacji foto¬ grafii tego że ten rodzaj obrazów stał sie iedna ze sztuk p i ę k n y c h ! spadł w czeluść kultury" . 27 28 29 Znaczenie estetyzacji obrazu, rozumianej jako wszelkie zabiegi formalne stanowiące o harmonii i przyjemności oglądania, w przypadku fotografii nie jest jednoznaczne. Można uznać za dyskusyjne stwier­ dzenie, że odziera ona zdjęcie z wszelkiego znaczenia (pisałam powyżej o zabiegach formalnych wpływają­ cych m.in. na narracyjność i dramatyzację, które to z kolei decydują o przejściu obrazu na poziom uniwer­ salny), ale należy zaznaczyć, że takie zjawisko czasami występuje. Wyróżniającym się stylem, który fawory­ zuje estetykę obrazu względem wszelkich innych cech, w tym bardzo istotnej narracji (bądź to konkretyzu­ jącej, bądź abstrakcyjnej), jest wizualny styl ni a.ga.zyn u i Filmowe, Warszawa 1986, s. 103. 2 7 J . Baudrillard, Spisek sztuki, tłum. S. Królak, Sic!, Warszawa 2006, s. 96. P. Zawojski, ]ean Baudrillard i fotografia, „Kultura Współczesna" 1 (42) 2008. 2 8 J . Baudrillard, P. Petit, Przed końcem. Rozmawia Philippe Petit, tłum. R. Lis, Sic!, Warszawa 2001, s. 118. 2 9 BARBARZVÑCA 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie „National Geographic". Oto, co pisze pracujący od wielu lat dla tego czasopisma fotograf, znany jako Reza, na temat swojego zdjęcia (fot. 7): Rzeź pomiędzy plemionami Tutsi i Hutu rozpoczęła się. Była sporadyczna, ale masowa. Trzech fotografów i ja byliśmy wysłani w ten region (...), by pokazać ten horror Zachodowi, obraz po obrazie. Te masakry będą później nazwane „100 000 bezsensownych śmierci". Ta kobieta znajdowała się w obozie dla uchodźców . 30 Czy takie odczytanie obrazu byłoby możliwe, jeśli nie posiadalibyśmy wyjaśnienia zamieszczonego przez autora? Czy bylibyśmy w stanie odgadnąć, o jaką sytu­ ację chodzi chociaż w przybliżeniu? A może zdjęcie jest tak skonstruowane, że odsyła nas do znaczenia uniwer­ salnego? Otóż nie. Abstrakcyjne i ostre tło odrealnia przedstawienie, wyrywając je z kontekstu mogącego dostarczyć dodatkowych informacji. W odniesieniu do fotografii często używa się sformułowania, że coś jest „zamknięte w kadrze". W tym przypadku okre­ ślenie to można rozumieć dosłownie. Nie ma żadnego elementu, który ukierunkowywałby uwagę odbiorcy f l c l COS D O Z c l kadrem. Tekstura tła „pomaga" w prze** istoczeniu znajdującej się na pierwszym planie postaci wdrewniana hebanowa rzeźbę Kobieta poprzezprzy ieta pozę upodabnia sie do afrykańskich figurek form określanych często jako orymitywne" Pozbawiona twarzy staje się bytem bezosobowym abstrakcyjnym obdamrm z Jakiegokolwiek sensu Czerwień szatv kontrastuje z czernią rzeźby" przykrywa" człowie czeńsrwo również L i i w "odrealnieniu W r v m nrzvnadkn esrervzacia nozbawia obraz z n a c z e n i budując ciekawą plastycznie formę. fot. 11. Zdjęcie roku 1979 David Burnett, n Dla kontrastu warto przywołać Zdjęcie roku Jamesa Nachtweya z 1994 roku (fot. 8). Podobnie, jak oma­ wiana powyżej fotografia, dotyczy wojny domowej w Rwandzie. Twarz mężczyzny została okaleczona przez Interhamwe, policję Hutu, która oskarżyła go o sympatyzowanie z rebeliantami Tutsi. fot. 12. Finbarr O'Reilly, Łącza do p o z o s t a ł y c h Zdjęcie roku 2005 fotografii: Neapolitańskie matki lamentujące po utracie synów, 1943 fot. 5. Robert Capa, Reza, Rwandan Refugee, http://photography. nationalgeographic.com/photography/photos/reza-oneworld/rwandan-refugee.html, 8.12.2009. Tłum. własne. 3 0 1 (18) POI? BARBARZmA fot. 7. Reza, Rwandan Refugee, fot. 13. Nick Ut, Z d j ę c i e roku 1994 1972 �Marta Piechocka 72 Rozmyte, nieostre tło powoduje skupienie uwagi na mężczyźnie. Zabliźnione rany tworzą harmo­ nijną i zatrważającą kompozycję, stając się równocze­ śnie symbolem przemocy władzy wobec jednostki. Ekspresja na jego twarzy i gest kojarzący się z próbą wydobycia krzyku osadza jednostkę może nie w kon­ kretnej rzeczywistości, ale w realnym świecie. Wzrok skierowany przed siebie, na coś, co nie zostało ujęte W kadrze, daje pewne pole dla wyobraźni i snucia opowieści. Mamy tu wszystko: dokumentalny realizm, dramatyzm kreowany przez ekspresję i dłoń obej­ mująca gardło okaleczenie układające się w parali­ żujący wzór bedacy jednocześnie lunctum pozwala­ jącym w k r o c z y ć poza konkret Fakt że fotografia jest czarno-biała również nie pozostaje bez wpływu Tak twierdzi Maria Gołaszewska, Najwyższe osiągnięcia artystyczne osiąga fotografia jako „sztuka światłocienia", stąd uważa się fotografię czarno-białą za bardziej wyrafinowaną, wysublimowa­ ną artystycznie, niż kolorowa . 31 W przypadku tej fotografii „artystyczność" nie blokuje znaczenia. Wręcz przeciwnie, pomaga w kre­ owaniu dramatyzmu i abstrakcyjnej narracji. Aż 31 z 51 Zdjęć roku jest czarno-białych. Poprzez te zabiegi aspi­ rują do miana dzieła artystycznego, nie tracąc funkcji obrazu informującego o kondycji człowieka. 27-letniego Elshaniego Nashima, zabitego podczas protestów przeciwko decyzji jugosłowiańskiego rządu o zniesieniu autonomii Kosowa. Analizując tą foto­ grafię, uwzględnię wszystkie opisane wcześniej ele­ menty stylu wizualnego oraz pokażę, jak budują ikoniczność tej konkretnej fotografii i gdzie wkrada się Barthesowski mit. Mężczyzna wygląda jakby pogrążony był w głę­ bokim śnie. Elementem centralnym kompozycji jest postać rozpaczającej kobiety. O p i e r a j ą c się na d o ś w i a d c z e n i u praktycznym, tak jak zaleca Erwin Panofsky przy opisie preikonograficznym , zakładam, że lamentująca kobieta to matka opła­ kująca śmierć syna. Pozostałe postaci to żałobnicy. 32 Dynamizm przedstawienia dramatyzuje sytuację. Wygięte do tyłu ciało rozpaczającej kobiety sprawia wrażenie ogarniętego szałem, jej ręce wymknęły się ostrości obiektywu. Podczas gdy jedna z żałobnie rozkłada dłonie nad głową zmarłego, pozostałe są sku­ pione na matce i jej bólu. To nie śmierć młodego czło­ wieka staje się najważniejsza. W takiej fotografii uwaga koncentruje się najczęściej na rozpaczającej kobiecie, ujętej w planie „do pasa", której twarz wykrzywiona jest w grymas cierpienia. Ręce zakrywają twarz lub podniesione sa do góry w geście rozpaczy. Opłakujące kobiety sa bierne ich sprzeciw wobec wojny może być tylko niemy. Kultura wizualna wydobywa więc Ikonograficzno-ikonologiczna koncepcja analizy dzieła Erwina Panofskiego polega na odczytaniu sensu obrazu na trzech poziomach. Opis preikonograficzny ma za zadanie wyodrębnić motywy artystyczne oraz odczytać zachodzące pomiędzy nimi relacje. Elementy identyfikujemy, posiłkując się praktycznym doświadczeniem. Kolejny etap, czyli analiza ikonograficzna, to łączenie kompozycji z tematami i pojęciami. Identyfikacja takich obrazów, opowieści i alegorii należy do dziedziny określanej zwykle jako ikonografia. Trzeci poziom, czyli interpretacja ikonologiczna wykracza poza dzieło mogące stanowić dokument epoki lub osobowości twórcy. Tenże nie jest świadomy ukrytych znaczeń w swoim obrazie. Badacz powinien odwoływać się do historii objawów kulturowych lub symboli. Potrzebna jest mu wiedza o tym, jak w zmiennych warunkach historycznych wyrażane są istotne dążności umysłu ludzkiego, za pomocą jakich specyficznych tematów i pojęć. Zob. E . Panofsky, Studia z historii sztuki, tłum. J . Białostocki, PIW, Warszawa 1971. 3 2 Mit macierzyństwa. Wojenne Madonny i Matki z Dzieciątkiem Pisałam powyżej między innymi o ekspresji jako środku pomagającym zdjęciu wkroczyć w narrację abs­ trakcyjną i osiągnąć poziom ikoniczności. Przyjrzyjmy się z bliska fotografii Georgesa Merillona, która w 1990 roku uzyskała tytuł Zdjęcia roku (fot. 9). Z opisu towarzyszącego obrazowi wiemy, że uchwycona scena przedstawia rodzinę i sąsiadów opłakujących śmierć 3 1 M . Gołaszewska, Estetyka współczesności, W U J , Kraków 2001, s. 206. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 73 z jednej strony najmniej drastyczny (np. w porów­ naniu z gwałtami), a z drugiej najbardziej ckliwy i zarazem najbardziej widowiskowy aspekt cierpienia kobiet w wyniku działań wojennych . Zamknięta kompozycja oparta jest na kontraście. Nieruchomość i spokój martwego ciała przykrytego białym prze­ ścieradłem kontrastują ze sceną obłędu przesyconą wyrazistymi barwami. Malarskość ujęcia wydaje się oczywista. Nasuwa na myśl barokową kolorystykę Caravaggia. Tym samym odrealnia przedstawioną scenę i przenosi ją na poziom abstrakcji. Na poziomie denotowanym sensem (sirnifiant) fotografii jest żałoba DO utracie syna i związane z nia cierpienie Ó w sens stanowi czes'ć iakieiś historii (historii młodego męż­ czyzny który przedwcześnie zakończył swoje życie) Przechodząc na nóziom mityczny sens Drzekształcony w ousta formę konotuie ooiecie macierzyństwa tym sanwmodsvłaiac do wszystkich cech z nim koiarzo nvch dobroci wrażliwości siłv noświecenia bez.ra nicznej miłości. ' Przywołanie religijnego motywu wzmacnia wymowę perswazyjną dzieła, sugerując odpowiednie odczytanie przekazu (alegacja). Jak pisze Katarzyna Kobylarczyk, 33 W odczytaniu tego pojęcia pomaga odnalezienie w fotografii relacji intertekstualnej w odniesieniu do innego tekstu kultury. Obraz dopasowany jest do kulturowych konwencji, operuje kulturowymi kliszami i tym samym uruchamia dopasowanie do już znanych odbiorcy schematów. Według Ernsta Gombricha tzw. programowa projekcja powoduje, że widzimy to, co dostarcza nam pamięć . Obraz nawiązuje bezpośrednio do jednego z najbardziej rozpoznawalnych motywów ikonografii chrześcijań­ skiej - opłakiwania Chrystusa Relacja intertekstualna w tym pLpadku może służyć odpolitycznieniu treści zdjęcia które zyskuje wymiar ponadczasowy i antywoLny.RozDaczaiacakobietastaiesiewspółczesnyrn wcieleniem Matki Boskiej oersonifikacia Ciemienia a jej zmarły syn - Chrystusem niewinną ofiarą 34 35 3 3 I. Kowalczyk, Wobec wizualnego kanibalizmu, [w:] T . Ferenc, K. Makowski (red.), op. cit., s. 72. 34 Ibid., s. 72. 3 5 E . Gombrich, Sztuka i złudzenie. O psychologii przedstawienia obrazowego, tłum. J . Zarański, PIW, Warszawa 1980, s. 182. 1 (18) PD1P „Wojenna Madonna" jest kobietą niezbyt młodą- tak, by jej wygląd konotował macierzyństwo. Najczęściej ubrana jest w chusty, co jeszcze silniej upodabniają do wizerunku Mater Dolorosa z przedstawieniaTycjana. Taki egzotyczny w naszej kulturze fragment stroju kieruje wyobrażenia odbiorcy ku przeszłości (czasy biblijne) i ku wschodowi (Ziemia Święta) . 36 Nawiązanie do m o t y w ó w mocno zakorzenio­ nych w kulturze chrześcijańskiej przenosi współ­ czesnych bohaterów konfliktu zbrojnego w sferę sacrum, czyniąc ich męczennikami. Chrystus, który umarł na krzyżu dla zbawienia ludzkości, wybaczył swoim wrogom. Wartości charakterystyczne dla religii chrześcijańskiej: miłość, wybaczenie, dobroć, wpisując się w znaczenie mitu, stają się wartościami uniwersalnymi, obowiązującymi całą ludzkość. Spójrzmy na zdjęcie jeszcze raz. Przy prawej krawędzi kadru, oddzielona od głównej akcji przez rękę jednej z żałobnie, siedzi młoda dziewczyna. Nienaturalnie opanowana w obliczu takiej tragedii, spogląda prosto w obiektyw aparatu. Nie wpisuje się w żaden z porządków - żywych i umarłych, wyrywa się kompozycji ponadczasowego obrazu. Kontrast pomiędzy nią a innymi bohaterami zdarzenia ma odmienną naturę, niż ten pomiędzy opłakującymi a zmarłym. O n i stanowią układ, jasny do odczytania komunikat tworzący mit Dziewczyna jest postacią jakby z zewnątrz poprzez swoja bardzo intrygująca reakcje laka funkcje pełni' Czy podważa mit czy wręcz przeciwnie wzmacnia go> Bezpośrednie spoj­ rzenie w kamerę w tym orzynadku oodkreśla wartość tej fotografii jako dokumentu. Odbiorca nie traci wrażenia że reoortet iest świadkiem a nie uczestni kiem svtuacii oonieważ oozostałe oośtaci uchwvcone są w głębokiej ekspresji nie patrzą w jego kierunku. 3 6 K. Kobylarczyk, Fotografia jako mit. Zdjęcia streszczają stulecia, „Zeszyty Prasoznawcze" 1/2 (181/182) 2005, s. 83. BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 74 Zwracając się bezpośrednio do widza, dziewczyna zdaje się mówić: „To, co widzisz, dzieje się naprawdę". Oboje okazują się bezradnymi, pozbawionymi nadziei obserwatorami, którzy nie są w stanie zmienić kon­ dycji tego świata. Wiele fotografii nagradzanych w konkursie World Press Photo ukazuje śmierć. Jest ona wszechobecna, zobrazowana bezpośrednio (poprzez ukazanie zmar­ łego lub osoby tuż przed śmiercią) lub pośrednio (poprzez przedstawienie rozpaczy po utracie bliskiej osoby, głodu, dotknięcia śmiertelną chorobą, kata­ klizmu jako zagrożenia dla życia, broni itp.). Ciało ludzkie przedstawiają często w pozycji leżącej, pozba­ wione energii, unieruchomione ze względu na chorobę lub wycieńczenie. Staje się anonimowe i uprzedmio­ towione. Podlega dopasowaniu do kulturowych kon­ wencji odwołujących się np do toposu śmierci jako wiecznego snu W przypadku części fotografii nie ma przy tym pewności czy faktycznie przedstawiają one ciało martwe Łącza wysublimowane piękno z L z a śmierci (piękno martwego ciała czy też otaczającej ie scenerii lub układu kompozycyjnego) Śmierć prze staie być w takim orzyoadku realna sm ercia dotvkaiaca konkretnego człowieka, a staje się Śmiercią w ogóle, jakąś ideą śmierci" odnoszącą się do idei bytu. ' Contact Press w 1992 roku w Arlington w Teksasie. Z całą pewnością można je odnieść do niektórych Zdjęć roku: Zdjęcie zrobiono jako reportaż. Człowiek uczynił je sztuką. Gwałt? Zabójstwo było gwałtem. Zrobienie zdjęcia było gwałtem. Publikacja i wystawa były gwałtem. Pogłębialiśmy ten gwałt poprzez wpatrywanie się w ten obraz i uprzedmiotawianie w wykładach i esejach. A jednak zdjęcie pomaga nam pamiętać o wartości ludzkiego życia, zachowuje ją i w ten sposób to życie uświęca . 38 W y p o w i e d ź ta bardzo celnie chwyta problem fotografii reportażowej, która z gazet i m a g a z y n ó w staje do konkursów i dostaje się na muzealne ściany. Czy w ogóle istnieje odpowiednie miejsce dla tego typu obrazów, gdzie wartość życia, którą w sobie niosą, zostanie obdarzona należytym szacunkiem? 37 Dzięki dokumentalnemu realizmowi odbiorca jest w stanie zidentyfikować stan agonalny, w jakim znaj­ duje się przedstawiony człowiek, jednak jego tożsa­ mość pozostaje anonimowa. Na naszych oczach z bytu przekształca się w nie-byt. To, co pozostaje, to ciało zamknięte w kadrze, a raczej jego wizualny ekwiwalent. Zostaje sparaliżowane, uwięzione w momencie śmierci. Zawsze jednak przekazuje ono jakąś ideę życia, które było lub właśnie się kończy. Tym samym fotografia staje się jednocześnie gwałtem i świętością. Warto w tym miejscu przytoczyć słowa Juliannę H . Newton w kon­ tekście iednei fotografii znaiduiacei się na wystawie Photojournalism Since Vietnam zorganizowanej przez 3 7 I. Kowalczyk, Ciało zszargane w fotografii dokumentalnej i sztuce współczesnej, [w:] M.Janczyk, I. Święch (red.), Punkt widzenia-fotografa ciała, Muzeum Historii Fotografii w Krakowie, Kraków 2006, s. 27. Przekształcamy to, co wydarzyło się innym, w piksele i nazywamy wiadomościami, nagradzamy w konkur­ sach. Umieszczamy je w galeriach i nazywamy sztuką. Wrzucamy na duże ekrany, by czynić erudycyjne uwagi. W tym wszystkim tkwi coś koszmarnego: (...) przekształcanie ludzkiego ciała w przedmiot dyskusji . 39 Wprzypadku Zdjęć roku to styl wizualny pomaga w uabstrakcyjnieniu przedstawienia, utrudniając pełną identyfikację z ofiarą. Śmierć staje się odre­ alniona. Z drugiej jednak strony nie można zapo­ m i n a ć o sile tkwiącej w ludzkim spojrzeniu, które daje wybór. Umożliwia połączenie we współczuciu i refleksję nad życiem. Równie częstymi motywami Zdjęć roku są sceny ukazujące matkę z dziećmi. Aluzja religijna wydaje J . H . Newton, The Burden of Visual Truth. The Role of Photojournalism in Mediating Reality, Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah 2001, s. 121. Tłum. własne. 3 8 39 Ibid.,*. 124. Tłum. własne. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie się w tym przypadku oczywista. Fotografie powta­ rzają wizerunek Madonny z Dzieciątkiem, który wielokrotnie był powielany w europejskim malar­ stwie i sztuce ludowej. Fotografie numer 10, 11 i 12 łączą w sobie paraliżujący strach z pasywnością i matczyną troską, odcinając się od jakiegokol­ wiek działania w celu uzyskania potrzebnych do życia środków. Matka przyciskająca swoje dziecko do siebie, chroniąca je własnym ciałem, nie jest w stanie zaspokoić jego potrzeb. Zdjęcie stawia odbiorcę w roli ojca, który ma być „żywicielem rodziny" Wyrwani ze społecznego kontekstu matka i dziecko zdani są na współczucie i pomoc odbiorcy. Mit uniwersalnego humanitaryzmu Pisałam j u ż o zdolności fotografii, traktowanej jako dokument, do kumulowania w s p o m n i e ń . Stanowi narzędzie pamięci kolektywnej. Zdjęcie roku ma streszczać w jednym ujęciu najważniejsze wyda­ rzenie danego roku. Ikoniczność analizowanych wcześniej fotografii znajdowała się w ikonograficz­ nych motywach przez nie wykorzystywanych, które stanowiły jedną z przyczyn przekształcenia się zdjęcia w byt autonomiczny, a jego sensu w mit. Pośród nagrodzonych prac znajdują się również takie, które swoją ponadczasowość osiągnęły w inny sposób. Fotografia reportażowa odegrała bardzo ważną rolę w definiowaniu wojny w Wietnamie oraz jej legitymizacji. 8 czerwca 1972 roku fotograf Associated Press, Nick Ut, w y k o n a ł zdjęcie, które przeszło do historii i zapisało się w zbiorowej pamięci A m e r y k a n ó w (fot. 13). Jego opublikowanie nastą­ piło dzień później w prasie na całym świecie. Obraz ukazał się między innymi w „Newsweeku", maga¬ zynie „Life" oraz uzyskał nagrodę Pulitzera i tytuł Zdjęcia roku w konkursie World Press Photo. Stał się symbolem horroru militarnych działań nie tylko W Wietnamie, ale został uznany za ikonę definiującą tragedię wojny w ogóle. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 75 Ciekawe, że właśnie ta fotografia spośród wielu innych, również drastycznych, stała się najsłynniej­ szym obrazem wojny w Wietnamie i najszerzej rozpo­ znawalnym obrazem amerykańskiej fotografii repor­ tażowej. To właśnie ona, a nie relacje telewizyjne, wpłynęła na stosunek amerykańskich obywateli do wojny i zdominowała kolektywną pamięć o wydarze­ niach. Naga dziewczynka biegnie krzycząc, ponieważ jej ramiona i plecy zostały poparzone napalmem. Ręce trzyma z dala od ciała, co upodabnia ją do ukrzyżowanego Chrystusa. Sprawia wrażenie, jakby ją odzierano żywcem ze skóry. Przed nią i za nią idą inne wietnamskie dzieci. Twarz chłopca znajdującego sie na pierwszym planie przybrała kształt maski Za kroczącymi ze spokojem żołnierzami unosi sie czarny dym pożerający tło sceny. Fotografia przesycona jest dramatyzmem kon­ struowanym przez nagość, ucieczkę, ekspresję, gest, kontrast p o m i ę d z y postaciami dzieci i żoł­ nierzy. Epatuje bólem i cierpieniem. Dokumentalny realizm zachowany jest przede wszystkim przez sposób ujęcia - postać dziewczynki biegnie prosto w kierunku aparatu fotograficznego. Ż a d n a z osób nie spogląda jednak w obiektyw, dzięki czemu tworzy się dystans m i ę d z y obrazem a odbiorcą umożliwiający refleksję na poziomie uogólnienia, a nie tego konkretnego przypadku. Kilka elementów tej fotografii szczególnie przy­ ciąga uwagę. Stanowią one punctum oraz miejsce przekształcenia się sensu na poziomie denotowanym w pustą formę, otwartą dla mitu. Owe detale deter­ m i n u j ą narrację abstrakcyjną. Opublikowanie tej fotografii poprzedzone było gorącą dyskusją, czy należy publicznie pokazywać zdjęcie zawierające nagość. To właśnie ona sta­ nowi tutaj element najważniejszy. Dziewczynka, która zdarła z siebie ubranie, by uciec od palącego napalmu, staje się metaforą zachwiania norm spo­ łecznego porządku dającego poczucie bezpieczeń­ stwa i stabilizacji. N i k t bowiem nie powinien być pokazywany nago publicznie, tak samo jak cywile nie powinni być bombardowani. To zdjęcie, które �Marta Piechocka 76 nie powinno być pokazane, wydarzenia, które nie jego reprezentanci (żołnierze) poprzez swoją obojętność powinny się zdarzyć. znieważają jedynie cierpienie ofiar. Z jednej więc strony Ból, którym emanuje poparzone ciało, wzmocniony żołnierz jest reprezentantem narodu, z drugiej strony przez postać chłopca, którego wyraz twarzy przywo­ naród chce mieć władzę i kontrolę nad nim. Zarówno łuje pamięci słynny obraz Edwarda Muncha Krzyk, wietnamskie dzieci, które powinny być chronione, jak jest doświadczeniem anonimowej jednostki. Poprzez i amerykańscy obywatele pokładający zaufanie w armii zwrócenie się w kierunku aparatu projektuje ten ból na zostali zdradzeni . 41 widza, w jego świat. Poprzez anonimowość staje się ona Gdy się przyglądamy temu zdjęciu jako obrazowi uosobieniem wszystkich ofiar wojny. Odbiorca czuje niosącemu mit, przestaje mieć znaczenie, jacy żołnierze, się naocznym świadkiem tragedii. Wojna prowadzi jaki kraj reprezentujący, znajdują się na zdjęciu i kto do destrukcji społecznego porządku i do moralnego jest poszkodowany. Na wojnie zawsze są ofiary wśród relatywizmu. Jednostka staje się wyobcowana, porzu- cywilów, w tym dzieci. Fotografia pokazuje zachwianie eona w świecie niezdolnym do współczucia, w którym społecznego porządku, norm i moralnych wartości, panuia niszczące siły i ból nie mający końca Tragiczny które niesie ze sobą każdy konflikt zbrojny Jednocześnie wyraz obrazu jest dopełniony poprzez relacje pomiędzy pogrążone w bólu dziecko zwraca się do odbiorcy dziećmi a żołnierzami. Ich obecność stanowi kontrast, W wołaniu o pomoc, licząc na jego współczucie. Można nie tylko dramatvzuiacvuiecie ale dostarczaiacysilnego pokusić się o stwierdzenie, że fotografia niesie przesłanie ooczucianieookoiu lolJLoPunctum oomaLiaceL pokoju, poszanowania praw człowieka, a dziewczęca w odnalezieniu mitycznego sensu. Są Barthesowskim nagość staje sie ucieleśnieniem uniwersalnego humani­ współistnieniem nie pasujących do siebie elementów taryzmu. Zawarte w niej doświadczenie terroru przy­ wołuje przekleństwo współczesnego świata Zdjęcie Przeglądałem czasopismo ilustrowane. Zatrzymałem stanowi wieewpewnymsensieterapt która uruchamia się na pewnym zdjęciu. (...) Bardzo szybko zrozumia­ mowe w celu Drzeoracowanie traumy Przeżycie trau łem, że jego istnienie (jego „przygoda") polegało na matyczne nie daie sie bowiem zwerbalizować i często współistnieniu dwu niespójnych elementów, niejed­ sovchane Jest w nieświadomość Kiedv iuż zaczvnamv norodnych, bo nienależących do tego samego świata mówić, kiedy uruchamiamy pośredniczące działanie (...): żołnierzy i zakonnic. Przeczuwałem w tym jakąś mowv oznacza ro że rana sie zabliźnia zasadę strukturalną (...) i zaraz spróbowałem to spraw­ z d i e l zd.ie sie n ó w r . r z . ć w kółko dzić, oglądając inne zdjęcia tego samego reportera (...): nad nią mit pełni funkcję katalizatora. wiele z tych zdjęć przyciągało moją 42 Scena ze n dbndow nv a a a gdyż miały w sobie właśnie taki dualizm . 40 Kierunki dalszych badań Żołnierze w przeciwieństwie do dzieci idą powoli i spokojnie, jakby otaczający ich horror był dla nich Temat Zdjęć roku pozostawiam otwarty do dal­ codziennym doświadczeniem. Nie pomagają im, są szych rozważań i dyskusji. Za cel wyznaczyłam sobie zobojętnieni na cierpienie, wyglądają, jakby traktowali zwrócenie uwagi na kwestie, które mogą stanowić dzieci niczym jeńców wojennych. Odbiorca identyfi­ przedmiot kolejnych, pogłębionych badań. Obrazy te, kuje się z ofiarą. Hariman i Lucaites analizują tę foto­ ze względu na wpisywanie się w pole fotografii repor­ grafię w kontekście amerykańskiej pamięci zbiorowej. tażowej, którą definiuje się poprzez jej funkcję reje­ Zwracają uwagę, że dziewczynka zwraca się bezpo­ strowania rzeczywistości, stają się bardzo specyficznym średnio do widza, ale ten nie może nic zrobić, ponieważ 4 0 R. Barthes, op. cit., s. 45-46. 4 1 R. Hariman, J . L . Lucaites, op. cit., s. 181. 4 2 S. Sikora, op. cit, s. 90. B A RB A R ZV H C A 1 (18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 77 dokumentem naszych czasów. Cechuje go bowiem może postępować jednak jeszcze dalej, prowadząc do charakterystyczny styl wizualny, który określiłam za pomocą czterech elementów: dramatyzacji, doku­ wykształcenia idei ogólnej i uniwersalnej. Dzieje się tak wtedy, kiedy wobrazie odnajdziemy Barthesowski mentalnego realizmu, narracyjności i artystycznej ekspresji. Kategorie te są bardzo płynne, przepla­ mit. Zdjęcia roku poprzez swój wizualny styl, prze­ sycone punctum (również nierzadko budowanym tają się i konstruują siebie nawzajem. Ich zadaniem lub wzmacnianym przez wspomniane kategorie) jest po pierwsze potwierdzenie dokumentalizmu fotografii, na przykład poprzez stworzenie wrażenia stwarzają dla niego doskonałe „warunki rozwoju". Abstrakcyjny model reprezentacji charakterystyczny obecności w miejscu zdarzenia, sposób kadrowania, ujęcia postaci i jej ekspresji. Po drugie, przebija w nich dla fotografii nagradzanych w konkursie World Press Photo sprawia, że widz nie może się o świecie wiele echo mitu fotoreportera zaangażowanego, gotowego znaleźć się w niebezpieczeństwie po to by dostar­ czyć społeczeństwu prawdę Przejawia się nacisk na nauczyć. Szczegółowe studia wizualnego stylu foto­ grafii reportażowej moga stanowić punkt wyjścia do efektywnej analizy iei wpływu na zrozumienie świata fotoerafa-autora który jest heroiczny i wrażliwy na drugiego człowieka. Styl wizualny pomaga uwolnić fotografie od konkretu stanowi iei potencial ikonicz ności Fotografia ikona dzięki na vceniu emocional nościa może w soołeczeństwie funkcionować iako i jego historii przez odbiorcę Rozważając konstru­ owanie narracji w obrazie usytuowałam ia na conti­ nuum: od konkretu do abstrakcji. Uważam więc za całkiem uzasadnione prowadzenie dalszych analiz które tvm razem skuojrvbv sie na wizualnym stvlu wvrazaiaca istotę iakiegoś wvdarzenia króre będzie Z e z nia odrad definiowanTi w ten śnosób zanisze się w pamięci społecznej Przesunięcie znaczenia forografii o konkrernvm rvnie narracii Pvranie o n iaka w i e d z e o ś w i e c i e n r z e k l i a forografii nozosraie STtw^te P H dograne, pozostaje r m A World Captured in an Image. From the Visual Style to the Reading of a Myth in Photography The article discusses the way in which the visual style promoted by World Press Photo enables the elevation of photography to become first a symbol, and ultimately a Barthes myth. From the very beginning of the competition the title of the World Press Photo of the Year has been awarded to works which were particularly dramatic, characterized by a documentary-style realism, narrativity and artistic expression. The analysis reveals the importance of documentation and the testimony of heroism, typical for the involved photo reporter. The visual style allows the photography to depart from the concrete reality and become a photographic icon which will function in society as a symbol of a given event. Such a photo will define the event and hence it will remain in the collective memory of people. It can also become an image which will have some general ideas associated with it, thus being a perfect candidate for a Barthes myth. 1 (18) PD1P BARBARZ^flCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fee862a710221f5771215bcc2f27e32a.pdf b401f84148e0e3bcbcc7f1df1633be6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5568 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5177 Title A name given to the resource Malarskie próby po śmierci Kazimierza Malewicza/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 42-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrala, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Pietrała > student etnologii UJ. Jego zainteresowania skupiają się g ł ó w n i e na poezji trzech pierwszych dekad X X w. w Polsce i na świecie oraz francuskiej nouveau roman lat 50. U n w 19 8 2 n Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Witkowi Kiettyce (1984-2007) W nowym budynku Galerii Tretiakowskiej, na ekspozycji poświęconej ro­ syjskim malarzom awangardowyn trzech pierwszych dekad X X wieku, wisi obraz kuriozum. Przeciętny turysta poświęca mu nie więcej n i ż dwadzieścia sekund (wliczając w to przeczytanie skrótowej notki o autorze, czasie powstania dzieła etc), zachwyca się nim jak eg­ zotycznym zwierzęciem obwożonym po prowin­ cji w metalowej klatce. Niewiele tu przecież do oglądania - na pierwszy, i jedyny, rzut oka dwa kolory, dwa elementy, więc to niecałe pół minuty jest jak gdyby rozgrzeszone. Ktoś kupi plakato­ wą reprodukcję, „żeby pokazać znajomym" jako souvenir z podróży. Z drugiej strony wiele j u ż napisano o walorach artystycznych tego obra­ zu, umieszczono go sprawnie w dziejach sztuki malarskiej i tym samym zamknięto mu usta. Co się jednak stanie, jeśli na chwilę wyciągnie się go z zagłuszających się wzajemnie interpretacji, za­ bierze sprzed pobieżnych oczu zwiedzających, sprzed złośliwych uśmiechów? Co powie, kiedy znajdziemy się z nim sam na sam, kiedy będzie j u ż mógł mówić? Mam tu na myśli obraz, który po raz pierwszy zaprezentowano szerszej publiczności w 1915 roku w Sankt Petersburgu - Czarny kwadrat na białym tłe Kazimierza Malewicza. Chciałbym w kilku rozdziałach przytoczyć historię, jaką ten obraz opowiada, a przynajmniej stara się BARBARZYŃCA nn �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza opowiedzieć. Wszystkie te części wiąże zakoń­ czenie. Zmierzają one do jednego wspólnego finału - śmierci. Tylko to je łączy. Kierując się samym doznaniem oraz narzu­ cającymi się zaraz za nim skojarzeniami, pra­ gnę przysłuchać się historii obrazu, wziąwszy wskazówkę od samego autora, który w swojej książce, mającej charakter teoretycznego mani­ festu, pisze: „Samo zaś przedstawienie [przedmiotów-K.P.] jest w sztuce suprematyzmu bezwartościowe... I to nie tylko w niej, ale w każdej sztuce, po­ nieważ trwała, prawdziwa wartość dzieła (do jakiejkolwiek «szkoły» by nie należało) wyraża się wyłącznie w przeżyciu" . 1 Jest to, otwarta gra w „dużą swobodę interpre­ tacji", która doprowadza „do «pustyni», w której nie można dostrzec niczego prócz wrażenia, do­ znania" . Doznania, które jest niczym innym jak patrzeniem kompleksowym, czynną i poznaw­ czą pracą intelektu, zmysłów (nie tylko wzroku), emocji, wysiłkiem przezwyciężającym trudności w odbiorze równym niemalże wysiłkowi artysty, jak uważał Władysław Strzemiński . Można podejrzewać, że za tą chłodną i inży­ niersko precyzyjną konstrukcją obrazu kryje się coś więcej, jakaś przytłaczająca prawda o czło­ wieku i jego kondycji, i ż jest to coś więcej niż jedynie obraz nieprzedstawiający niczego poza czarnym kwadratem na białym tle. Nie wypada wymawiać się niezrozumiałością albo prostotą dwóch „tylko" elementów. Cieka­ we, że w tym przypadku im jest ich więcej, im większy stopień skomplikowania, tym lepiej, bo 2 3 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2001, s. 65. 43 tym łatwiej, bezpieczniej. Zobaczmy, co przed patrzącym skrywa w środku ten obraz, zwróć­ my się w stronę tego, co pozostaje niewidoczne (bo pozornie nieprzedstawione, przynajmniej wprost), ukryte dla pobieżnego spojrzenia. O wi­ dzeniu tego typu dużo pisał Merleau-Ponty: „Malarstwo niczego nie przywołuje, zwłaszcza niczego, co dotykalne. Robi coś całkiem innego, niemal przeciwnego: nadaje widzialne istnienie temu, co pospolite, widzenie uważa za niewi­ dzialne". I jeżeli „malarstwo zawsze celebruje jedną tylko zagadkę: zagadkę widzialności" , to mam zamiar wejrzeć, a może bardziej wedrzeć się, w ten obraz. Przyjrzeć mu się poprzez jego do­ znanie bez chciwej chęci rozwiązania zagadki. W końcu nie idzie o jej rozwiązanie, a podtrzy­ manie, jej istnienia, podtrzymanie do istnienia. Dopóki będę na niego patrzył, pewność, że ona jest, nie zniknie. Co zatem można zobaczyć na tym płótnie o wymiarach 107 cm X 107 cm? Przede wszystkim ruch. Choć może nie do końca ruch - poruszenie raczej, bo przecież de facto żadnego ruchu tam nie ma. Czy istotnie? Coś się wydarzyło, coś nieodwracalnego. Machi­ na widzenia została wprawiona w ruch w mo­ mencie otwarcia powiek na malowidło. Obraz przytłacza jakąś niewysłowioną (nienamalowaną?) przestrzenią, za którą kryją się nieprzebra­ ne rudy energii. Z każdą następną chwilą kwa­ drat wprowadza w coraz głębszy stan hipnozy czy, jak by to powiedział Derrida, halucynacji . Kwadrat porusza się i porusza cały obraz. Jest to, 4 5 4 M . Merleau-Ponty, Oko i umysł. Szkice o malarstwie, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996, s. 27. 2 Ibid., s. 65. 5 3 Władysław Strzemiński, Wybór pism estetycznych, obrazie Vincenta van Gogha Derrida pisał: „Te trzewiki są Universitas, Kraków 2006, s. 148. W odniesieniu do butów przedstawionych na pewnym halucynogenne". J. Derrida, Prawda w małarstwie, obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 321. W) PD08 BARBARZYŃCA słowo/ �Krzysztof Pietrała 44 wszystkie nasze kategorie, rozpościerając wła­ sny oniryczny świat cielesnych esencji, skutecz­ nych podobieństw niemych znaczeń" . jak pisze o malarstwie abstrakcyjnym (być może nawet myśląc o tym obrazie) Kantor, „PRZESTRZEŃ naładowana E N E R G I Ą . PRZESTRZEŃ kurcząca się i r o z p r ę ż a j ąca " . 6 Jak gdyby ta czarna przestrzeń umieszczo­ na pośrodku obrazu była jego sercem, biła ży­ ciem i biła śmiercią. Żywotna i nieskończona, ograniczona jedynie patrzeniem, a i później, po odwróceniu wzroku, nadal tętniąca. Widziana, a właściwie przeżywana, jakimś wewnętrznym okiem, pozostająca w patrzącym śladem po w i ­ dzeniu, doznaniem. Ruchoma. Można chyba powiedzieć, że charakter tego malowidła jest procesualny, że uchwycono na nim jedno z ostatnich stadiów życia (przyjmując biel za życie, czerń za śmierć). Niebawem wypełni się ono w cało­ ści czarną materią kwadratu - śmiercią. Ciem­ ność kwadratu nadciąga i anektuje, zagarnia całą dostępną statyczną rzeczywistość, podkłada w jej miejsce jakby swoją własną, dynamiczną, zwróconą (a w stosunku do tej podkładanej wy­ wróconą) w jednym tylko kierunku - by stać się jedyną. Dąży do zrównania, eliminacji wszel­ kich wątpliwości. Jest w tym jakaś przerażająca nieuchronność, rozpoczęty j u ż rytm odliczania. Jednocześnie to bardzo spokojny ruch, dostoj­ ny i pewny. Kojarzący się z równie spokojnym najazdem kamery w siedmiominutowej scenie kończącej film Zawód: reporter Michelangela Antonioniego. Dlaczego nie? Śmierć bez śmierci, śmierć nie wprost. Zresztą i tak nie ma pewności, czy nie wprost. Jak połączyć to, co jest, z tym, co zdaje się, że może być; to, co widać, z tym, czego na obrazie nie ma? Na zasadzie podobieństwa: 7 Przed patrzącym rozpościera się unikato­ wy świat stworzony przez obraz Malewicza na gruzach niewidomego widzenia. Można z tego miejsca próbować się zastanowić nad relacją śmierci i jej postrzegania. Śmierć zmienia się w jej widzenie, pozostając śmiercią, nie tracąc nic z siebie. Jest ona w widzeniu siebie, kiedy „na koniec ta sama rzecz jest tam, w sercu świa­ ta, oraz tutaj, w sercu widzenia, taka sama albo podobna, jeśli komuś na tym zależy, lecz po­ dobieństwem skutecznym, które jest párantela, genezą, metamorfozą bytów w ich widzenie" . 8 A więc byty zmieniają się w ich widzenie albo - jak chciałby Malewicz - w doznanie. Nie w śmierci widać śmierć, nie w śmierci przeżywa­ my śmierć. Przeżyć śmierć na obrazie: być może to jedyne, na co stać widza, a to i tak dużo. Dokąd jednak zmierza ów ruch kwadratu? Jaka, jeżeli w ogóle jakaś, teleología nim kieruje? Rozszerza się w biel na obrazie, ale też wydaje się toczyć poza jego ramy. W takich okolicznościach życie bezpowrotnie obraca się wokół również obracającej się śmierci. Jasny otok korzysta wte­ dy z krótkiej chwili jej nieobecności. Sytuacja podobna do tej ujętej w wierszu Mieczysława Jastruna Koło: „W niepowrotnych obrotach szprych. [...] Toczą się w miejscu koła. [...] Wszędzie w gotowe kontury wchodzą barwy oddechy, głosy, Smierc opuszcza je cieniem, jak ktos, „Istota i istnienie, wyobrażone i rzeczywiste, widzialne i niewidzialne - malarstwo burzy 6 T. Kantor, Lekcje mediolańskie, s. 29. Cricoteka, Kraków 1991, 7 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 32. 8 Ibid., s. 28. BARBARZYŃCA E ( 1 E | IUI �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Kto przystanął w połowie kurzem okrytej szosy, Aby sprawdzić koła czarną oś" , 9 czy opisanej przez Kantora jako: „RUCH OBROTOWY, wokół os,, rózme nachylone, do płaszczyzny obrazu: pionowej, poziomej, ukośnej... Ruch ten wymaga nieustannego KONTROWANIA" . 10 Oś obraca się własnym ruchem naprzeciw „kontrującym" go szprychom. I tutaj, na obra­ zie, „kwadratu czarna oś" obraca się przeciwnie do ruchu okalającej go otoczki z bieli. Ruchy te, nieschodzące się z sobą, zaprzeczają sobie, choć może właśnie przez swoje przeciwieństwo po­ twierdzają się wzajemnie. Ruch śmierci wymaga drugiego, brakującego elementu, ruchu życia. To jedyne takie spotkanie w czasie, w obrazie. Obydwa te elementy dopełnianiają się. Dwa przechodzi w jeden jako suma. Ale być może ta suma, w której proporcje czynników się zmie­ niają, w pewnym momencie stanie się jednym składnikiem. To, co ubędzie życiu, w pewien sposób zyska śmierć. Czy wtedy uzupełnienie, jakie zagwarantowane jest przez nieustanne wchodzenie z sobą w związek, nie zostanie za­ chwiane? Czy owo jeden jako suma będzie rów­ ne jeden jako składnik tej sumy? A jeśli tak, to który z nich? Czy na krótką chwilę przed speł­ nieniem, czy też wypełnieniem się tego obrazu przez moment zapanuje jedność? Czy jest to właśnie jedność momentu śmierci? Jej zagadka czy jej oczywistość - brak, brak życia? Czy więc jedność? Biorąc pod uwagę założony wcześniej zmienny charakter malowidła, można również zapytać: „Kiedy tak się stanie?". Kiedy nastąpi 9 10 M . Jastrun, Wiersze zebrane, PIW, Warszawa 1956, s. 127. T. Kantor, op.cit., s. 30. W) PD08 BARBARZYŃCA 45 ta nierozdzielność? W chwili fizycznego zaist­ nienia kompozycji barwnej na obrazie, a może w trakcie czy też na końcu jego doznawania? Najważniejsze pytania pozostają bez odpowie­ dzi, pojawia się jedynie przeczucie. Raz wprawiony w ruch czworokąt prowa­ dzi do coraz to nowych skojarzeń. Co, jeśli ten nachylony, toczący się kwadrat jest wprawioną w ruch kością do gry? Jest samym przypadkiem. Przechylającym w swoim obrocie szalę barw raz na jedną, raz na drugą stronę, to do przodu, to do tyłu, raz w przyszłość, a raz w przeszłość. Czarna, otchłanna pustka tocząca się po bieli życia, grająca z nią, grająca w wielką niewia­ domą, której jednakowoż finał być może jest z góry znany. Czy faktycznie? Czy jest to ta kość, której wynik niezależny jest od rzutu? A przecież istnieje możliwość, iż wyrzut po­ zostanie niejawny - ktoś zamalował wszystkie ścianki, a w takim wypadku nie ma żadnej pewności, czy wynik nie będzie rezultatem oszustwa. Kto by chciał nas oszukać? Sam kwadrat, który Kantor równa z „BOGIEM" ? O ile ten kwadrat istotnie jest przypadkiem, to tak. Wyrzucona na sześcianiku liczba, ocala­ jąca od czerni bądź skazująca na nią, byłaby dziełem właśnie niepewności związanej z wiel­ ką niewiadomą takiej gry. Byłyby to wówczas narodziny śmierci w przypadku. Jak w osła­ wionym poemacie Stephane'a Mallarmego: „rzut kości nie usunie przypadku, padający nawet w okolicznościach wiecznych" . A trud­ no chyba o bardziej wieczne okoliczności n i ż okoliczności śmierci. Koniec jest, trawestując jeden z wierszy Paula Eluarda, zrzucony na grę przypadku, na wieczność przypadku. Ale czy to tylko przypadek i ruch, czy może coś jeszcze? A jeśli to taniec? 11 12 11 Ibid., s. 24. 12 S. Mallarmé, Wybór poezji, PIW, Warszawa 1980, s. 113. �Krzysztof Pietrała 46 Jedność tańca, rozkosz tańca i radość śmierci w nim. Subtelny, niemal erotyczny obrót geome­ trycznego danse macabre, który uwodzi, uwodzi kolejny, a jednocześnie ostatni raz. To powolny, stateczny krok korowodu pogrzebowego, a zara­ zem powolna gra wstępna między dwojgiem ko­ chanków. Kwintesencja erotyki śmierci, za sło­ wami poety: „Dla zakochanych to samo staranie - co dla umarłych" . Tańczą na śmierć i życie, tak jak kochają, a więc ten obraz jest czymś wię­ cej niż życiem i śmiercią, jest światem. Jak mówi przywoływany j u ż nie pierwszy raz dramaturg: „Malewicza Czarny kwadrat na białym tłe jest światem" , całym światem. W tańcu jasna au­ reola życia - jedno z kochanków się zacieśnia, pętla gwałtownieje i zaciska się w bezradności znikających ramion i traconego pośpiesznie od­ dechu, jest obręczą, której nie można przerwać, ale która ostatecznie znika w czerni. Tańcząc życie, wytańcowują śmierć. 0 zespoleniu miłości i śmierci jest mowa w jednym z wierszy Ezry Pounda o renesanso­ wym malarzu Jacopo del Sellaio. Przypomnienie go w kontekście rozważań nad obrazem Malewi­ cza, nie będzie chyba wielkim nadużyciem: Sellaio to widział, Pound to dostrzegł. Oczywi­ ście mowa tu o malarstwie figuratywnym, ale co począć z abstrakcją? Jakie oczy przemówią z obrazu, skoro żadnych tu nie ma? Zdaje się, że Kantor też ich nie chciał widzieć: „Ten człowiek zgłębił tajniki miłości, Nikt by tak nie malował, kto by nie zgłębił Co może być tutaj siłą, a co słabością? To zależy od momentu, w którym spojrzymy na po­ stępujące w czasie malowidło. Na obrazie zdaje się jednak dominować czerń i to ona jest siłą (przynajmniej w tej chwili, fizycznie uchwyco­ ną, nie domyślaną później). Dajmy się na to na­ mówić, na ten czarno-biały akt. To, że nie widać człowieka, nie znaczy, że go tam nie ma. Chodzi tu o linię, o płaszczyznę, nie o najwierniejsze zastosowanie się do empiryczno-mimetycznego postrzegania i malowania. Ruchomy akt umie­ rania. Zauważa to Merleau-Ponty: „Wydaje mi się, że cały wielki dramatyzm abstrakcji leży w tym braku przedmiotu. W nieobecności figury ludzkiej" . 16 13 14 [•••] 1 oto jeszcze coś przetrwało wszystko: Oczy tej zmarłej damy do mnie mówią" . 15 Nie zamierzam twierdzić, że Malewicz zgłę­ bił tajniki śmierci, o nie. Niemniej jednak obraz jest na tyle sugestywny, że czasem można odnieść takie wrażenie. Poza tym wobec wspomnianego wcześniej tańca kusi przywołanie w tym miej­ scu tandemu miłość-śmierć. Miłość po śmierci? 13 S. Grochowiak, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1978, s. 115. 14 T. Kantor, op.cit., s. 27. Czyżby? A jeżeli tam jednak jest człowiek, przedstawiony jako egzystencja komplementar­ na, życie i śmierć? Czy nie do takiego właśnie świata przyrównywał malowidło Kantor? To portret losu ludzkiego złapany in flagranti. Tutaj śmierć jest jak gdyby najbardziej żywotną częścią życia, jest jego kwintesencją i zwieńczeniem, piękną metą. Bo to przecież tańczył człowiek i tkwiące w nim siły, któż inny by mógł. Obraz ten jest doskonałym przykładem, jak można „zawrzeć w jednej unikalnej linii i zwykły ryso­ pis Bytu, i potajemne działanie łączące w nim słabość lub bierność z siłą, ażeby przeistoczył się w akt,twarz" . 1 7 15 E. Pound, Poezje wybrane, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 56. 16 T. Kantor, op.cit., s. 19. 17 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 57. BARBARZYŃCA PDQ8 �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza „Dylemat figuratywności oraz niefiguratywności jest źle postawiony: prawdą jest, nie prowa­ dzącą do sprzeczności, zarazem i to, iż żadne winne grono nie było nigdy tym, czym jest w najbardziej figuratywnym malarstwie, i to, iż żadne, nawet abstrakcyjne malarstwo nie może wyminąć Bytu, i to, iż winne grono Caravaggia jest winogronem samym" . 18 Niewątpliwie obraz Malewicza Bytu nie wy­ mija. Byt jest tutaj, w tym kwadracie, w widzeniu kwadratu. Jest bardzo realny przez to, że właśnie taki odległy. Kwadrat to Byt sam i sama śmierć, obie te rzeczy jednocześnie. Czarna figura jest jakby pierwszą organiczną komórką, punktem wyjścia dla Bytu, ale i jednocześnie jego fina­ łem. Obraz został zbudowany z nieubłaganego napięcia (plastycznie zapewnionego przez kolo­ rystyczne kontrasty) właściwego ostatniej porze człowieka. Drzwi do obrazu otworzono, to nie zaproszenie, ale nakaz, skoro się już zerknęło raz, trzeba tam wejść, za kwadrat — czarny aksamit teatralnej kurtyny, za którą znajduje się tajemnica drugiej strony, o ile taka istnieje. Ten kwadrat nie jest próbą generalną śmierci, to śmierć wcielona. To maska lęków i wszystkich nadziei, to twarz wszystkich bogów ze wszystkich religii, to także ich uczta i ich Jedyne w swoim rodzaju za.ćmienie słońca - czarne, jednorazowe zaćmienie bieli życia. Eksplozja i cisza. Stan czysty, niezmą­ cony, prosty jak wszystkie sprawy pod koniec ży­ cia czerń i biel bez mediatorów życie i śmierć chciałoby się nawet rzec: bez człowieka. Ale czy 18 Ibid., op.cit., s. 63. 19 A. Ważyk, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 158. nu BARBARZYŃCA 47 może być śmierć bez człowieka? Tam musi być człowiek. I jest to właśnie jego portret, dla któ­ rego poruszanie się po ukośnym boku kwadratu ku dołowi, w głębię ciemnego morza Acherontu - jak w wierszu Orfeusz Adama Ważyka - to (są na to duże szanse) „najpiękniejsze schodzenie pochyłością czasu" . W miarę pisania tych słów, patrzenia na ten obraz zmienia się jednakże w sposób nieuchron­ ny jego widzenie. Świadomość wzrokowa, jak twierdził twórca unizmu, czyli praca rozstrzy­ gająca, jaką ilość elementów świata poznaliśmy przy pomocy oka, ma charakter dynamiczny . Obraz świata i świat obrazu ulegają przekształ­ ceniom. Choć pytania, które stawia myśl, a na które próbuje odpowiedzieć widzenie, pozostają te same. A zatem tym razem biały, kolor życia, postawiony naprzeciwko sczerniałego kwadratu śmierci, nie wydaje się j u ż do niego odnosić. Ten wcześniej niemy kolor mówi tak samo jak kolor kwadratu, jest nie mniej martwy jak czarny. Jest śmiertelnym prześcieradłem okalającym teraz żywy, szamoczący się w nim wspominany j u ż rzut ostateczny. Pozostaje pytaniem nierozstrzygniętym, czy Malewicz rzeczywiście skomponował szachow­ nicę zachodzących na siebie najistotniejszych kolorów ludzkiej egzystencji. Stworzył czy od­ tworzył na niej śmierć. Czy w ogóle jest (albo będzie) tutaj cokolwiek, co nazwiemy śmiercią. Na tę właśnie chwilę przyjmuję - niech tak bę­ dzie istotnie, ale być może stoję zbyt blisko tego obrazu, małego zdjęcia w albumie. 19 20 2 0 W Strzemiński, op.cit., s. 148. �