3 50 112 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b58e2d45a15b0b988f1ca4843241ac8e.pdf 47450c2b28279b6ede6525fe4b3c09f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5578 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5187 Title A name given to the resource Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 72-85 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poźniak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka P o ź n i ak Etnolog, antropolog kultury. Od d w ó c h lat doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tematyka przygotowywanej pracy doktorskiej dotyczy roli żeńskich z g r o m a d z e ń zakonnych we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie. Zakres zainteresowań obejmuje natomiast zagadnienia związane z szeroko pojętą religijnością i jej przejawami. Interesuje ją tez antropologia symboliczna, mit w kulturze, literatura i problematyka genderowa. Zaangażowana członkini Fundacji O ś r o d k a KARTA, bardzo dobrze czuje się w trenie i o swojej pracy badawczej m o ż e o p o w i a d a ć godzinami. Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej a problemie ciała i cielesności napisano |już wiele. Można powiedzieć, ze „cie­ lesność" stała się jedną z kategorii opiświata, a ciało jest dziś raczej manifestacją su świat; kulturową, znakiem bardziej kulturowym n i ż biologicznym. Materia ukrywająca ciało - strój - przez wieki pełniła funkcie semiotyczna odsyłaiac widza" do pozycii społeczna pełniona funkcii" Wszystkie te znaczenia" we współ­ czesna zwłaszcza damskiei modzie zdaia sie zanikać a co naimmei zostaia sprowadzone do iedneso dominuiaceo-o eksponuiace^o kobie cość" Kobiecość którei riównym atrybutem iest raczei brak zakrycia i ciarie wysyłanie syonałów erotycznych. Współczesna moda raczej rozbiera, niż ubiera kobiece ciało. Istnieje jednak pewien, pochodzący z przeszłości, styl ubierania się, któ­ ry niewątpliwie zachował historyczną funkcję wskazywania na status społeczny noszącej go osoby. Jest nim habit zakonny, który dla osób konsekrowanych dekoduje ciąg znaczeń zwią­ zanych z określonymi wartościami stylem życia konkretnym charyzmatem. Jest oń również do' strze2"cinv i odczvtvwa.riv Drzez społeczeństwo iednak nie do końca tak iak o tvm mówią i iak chciałyby tego same siostry zakonne. W przypadku sióstr zakonnych ciało choć skrywane tak że mówi z naczy" właśnie poy ' ' " BARBARZYŃCA y ' jp �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej przez noszony strój. Artykuł chcę poświęcić analizie roli, jaką pełni habit w wizerunku za­ konnicy. Skoncentruję się przy tym na jego stro­ nie wizualnej, na tym, jak można interpretować postać zakonnicy poprzez jej ubranie. Jak ono wygląda, co zakrywa/odkrywa, jaki konstruuje model noszącej je osoby. W swoje rozważania włączę obserwacje i refleksje po rozmowach, które przeprowadziłam w ramach badań z kil­ kunastoma siostrami z żeńskich zgromadzeń zakonnych. Wychodzę z założenia, że rzeczywistość jest konstruowana społecznie. Najogólniej mówiąc, znaczy to, że akceptuję przesłankę o istnieniu wielu rzeczywistości społecznych wynikającą z przeświadczenia, że świat nie jest dostępny sam w sobie, nie jest czymś „gotowym" i ze­ wnętrznym wobec społeczeństwa, „lecz zawsze istnieje w postaci społecznie konstruowanych znaczeń" . Za Pierreem Bourdieu mogę powtórzyć, że wersja rzeczywistości uznana za obowiązują­ cą zostaje narzucona i usankcjonowana przez jakąś dominującą grupę społeczną, za pomo­ cą „znaturalizowania" i przemocy symbolicz­ nej. Uzyskuje ona status tego, co „normalne", „naturalne", „prawdziwe". Patrząc na naszą współczesną rzeczywistość, w roli „grupy domi­ nującej" możemy umieścić kulturę popularną, narzucającą swoje wizje świata za pośrednic­ twem mediów. Z kolei zgodnie z interpretacją Michela Foucaulta zakładam, że istnieje wielość wersji rzeczywistości, które jako konstruowane społecznie modele mogą się różnić od siebie, 1 1 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej, Wolumin, Poznań 2002. 2 Omówienie teorii Foucaulta i Bourdieu podaję 73 a nawet być sprzeczne. Jedne z nich uchodzić będą za dozwolone i preferowane, inne będą piętnowane i marginalizowane, zawsze jednak oferować będą pewną różnorodność form, w któ­ re dana jednostka może się „wcielić" . 2 Kobiecość - rozważania o konstrukcie społecznym W świetle tych rozważań chcę zwrócić uwagę na dyskursywność wizerunku kobiety i istnienie w tym aspekcie wielu możliwych do realizowania „wariantów" kobiecości. Jak zauważa Agnieszka Gromkowska, współcześnie (w przeciwieństwie do epok historycznych, kiedy obowiązujący ka­ non narzucała kultura wysoka, arystokracja) nie istnieje model „bycia kobietą", który mógłby być uznany za dominujący i jedynie obowiązujący. Mamy raczej do czynienia z wieloma konkuru­ jącymi z sobą różnymi konstrukcjami kobiecości. Co jednak pozostaje istotne, to fakt, że to „do­ piero socjalizacja sprawia, i ż [osoba płci żeń­ skiej] staje się kobietą - jednostką społeczną. Jest konstruowana poprzez obowiązujące znaczenia kobiecości. Jedynie w przypadku, gdy zaakceptu­ je je i ucieleśni w sposób odpowiedni, wówczas u zna. na. zostaje za prawdziwą kobietę" . W skład konstruowanej społecznie tożsamo­ ści kobiety wchodzi nie tylko sposób zachowa­ nia, charakter, wyznawane przez nią wartości, ale przede wszystkim jej wygląd zewnętrzny: „można bez większej przesady stwierdzić, iż zorientowana na spektakl - kultura globalna jest kulturą ciała, które staje się jedną z najważ3 różnymi drogami (system edukacji, kodeks prawny itp.) takiego oddziaływania na społeczeństwo, by tworzące je jednostki postrzegały rzeczywistość w kategoriach, za Ch. Barker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, które wyrażają punkt widzenia klas dominujących. Wydawnictwo UJ, Kraków 2005. Zarazem postrzegają one swoją sytuację jako naturalną 3 A. Gromkowska, op.cit. Ten monopol na „prawdziwość" lub nawet korzystną czy pożądaną dla nich samych (por. opiera się na dominacji oficjalnego, powszechnie m.in. P. Bourdieu, Reprodukcja. Elementy teorii systemu przyjętego języka i oficjalnej wiedzy, uniwersalnego nauczania, Warszawa 2006). dyskursu. Przemoc symboliczna polega na uzyskiwaniu nu BARBARZYŃCA ��Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej niejszych narracji codzienności" . Ideał kobie­ cej urody i tego, co uznawano za piękne ciało, ewoluował w ciągu wieków. Dziś zmiany te następują w o wiele szybszym tempie, wraz ze zmianą sezonów mody. I tak jak nie istnieje j u ż tylko jeden dominujący sposób realizowania roli kobiety, tak samo nie istnieje jeden „właściwy" kobiecości wygląd. To, co możemy natomiast zaobserwować, to pewne dominujące reprezen­ tacje, które są przez opinię społeczną prefero­ wane, przedkładane nad inne i jeśli okaże się to konieczne, zostają kobietom narzucone . Kobieto może być definiowana poprzez swo­ ją wizualność, a w kulturze popularnej da się wyróżnić różne „formy" kobiecości - business­ woman, kura domowa, nastolatka, sportsmenka, anorektyczka, dziwka. Każda z nich reprezentu­ je inny „ideał" wyglądu ciała czy też odpowied­ niego dla niej stroju. Pośród tych ewoluujących i zmiennych wzorców i modeli istnieje ten, który szczególnie mnie interesuje - kobiety konsekro­ wanej. Wybór drogi życia zakonnego pociąga za sobą określone konsekwencje - idąc do klasz­ toru, kobieta przyjmuje pewien jednoznaczny styl życia, system wartości, wizerunek. Choć charyzmaty poszczególnych zgromadzeń są róż­ ne, w każdym z nich przestrzega się trzech rad ewangelicznych - czystości, ubóstwa i posłu­ szeństwa. Założeniem leżącym u podstaw życia zakonnego jest wyłączne poświęcenie się Bogu, jak mówi Jan Paweł I I : „Jest to ewangeliczny ide­ ał dziewictwa, w którym zarówno godność, jak 4 5 75 i powołanie kobiety urzeczywistnia się w sposób szczególny. W tak pojętym dziewictwie docho­ dzi do głosu tak zwany radykalizm Ewangelii: wszystko opuścić i pójść za Chrystusem. Nie można tego porównywać z samą bezżennością w znaczeniu niezawarcia małżeństwa, g d y ż dziewictwo nie ogranicza się do samego «nie», natomiast zawiera głębokie «tak» w porządku oblubieńczym: oddanie siebie z miłości w sposób zupełny i niepodzielny" , a poprzez poświęcenie dla Boga - poświęcenie się ludziom: „W stosun­ ku do Chrystusa (...) miłość oblubieńcza, której macierzyński potencjał kryje się w sercu kobiety, jest także gotowa otworzyć się w stosunku do wszystkich i każdego" . Wstępując do zgromadzenia, przyszła siostra może zdecydować się na życie w zamkniętej klauzurze lub też na prowadzenie działalności apostolskiej albo innej posługi w zgromadzeniu czynnym. Zawsze jednak będzie to życie w spo­ łeczności złożonej z samych kobiet, zgromadzo­ nych pod jednym dachem i dzielących z sobą wszystkie codzienne doświadczenia. Wspólno­ cie, która według Dietricha von Hildebranda jest „realną całością" , konstytuującą się w oparciu o podzielany przez wszystkie członkinie system wartości . Dodatkowym, wizualnym już, wyróżnikiem „bycia zakonnicą" jest noszenie specjalnego ubioru, jakim jest habit. Wygląd habitu wyka­ zuje pewne różnice w zależności od zgroma­ dzenia, jednak da się wyróżnić pewien ogólny kanon - jest on długi do kostek, ma długie ręka6 7 8 9 4 A. Gromkowska, op.cit. czynienia nie z taką przez nas samych ustanowioną 5 Przejawy „niesubordynacji" mogą być napiętnowane jednostką podziału, którą zwyczajowo hipostazujemy społecznie - por. określenie „babochłop". 6 Jan Paweł I I , Mulieris Dignitatem, Rzym 1988. 7 Jan Paweł II, op.cit. Trzeba zauważyć, że rola kobiety zostaje tu przez papieża sprowadzona do macierzyństwa (a więc de facto płciowości) - czy będzie ono fizyczne, czy „duchowe". 8 „Trzeba sobie w pełni uświadomić, co następuje: w przypadku konkretnej rodziny, zakonu, mamy do nu BARBARZYŃCA jako twór realny, ale która w istocie nie ma obiektywnej realności, lecz z tworami autentycznie obiektywnymi, które w swojej jedności są niezależne od naszego wyobrażenia". D . von Hildebrand, Metafizyka Fragmenty, [w:] „Znak" (10)2006, Kraków. 9 D . von Hildebrand, op.cit. wspólnoty. �76 Agnieszka Poźniak wy, jest luźny, raczej workowatego kroju (cza­ sem przewiązany w pasie), najczęściej (przynaj­ mniej w wypadku sióstr po ślubach wieczystych) w ciemnej, stonowanej kolorystyce, nieodłącz­ nym jego elementem jest welon, „bo mężczyzna nie powinien być zawoalowany, ponieważ jest obrazem i chwałą Boga. Ale kobieta jest chwałą mężczyzny. Dlatego powinna mieć welon (po grecku władze) na głowie" . 10 Kobiecość - rozważania w kontekście cielesności Nie tylko w religii chrześcijańskiej, ale w kul­ turze europejskiej w ogóle, istotny jest problem ciała i jego wzajemnej relacji z duszą. Panuje przekonanie o rozdziale tych dwóch elementów. Dualizm ten pojawił się j u ż m.in. u Pitagora­ sa , a następnie był rozważany przez kolejnych greckich filozofów W średniowieczu przybrał formę potępienia ziemskiej powłoki, wystawie­ nia jej na umartwienia i niekiedy drastyczne praktyki ascetyczne oraz uznania niematerialnej duszy za jedyną wartą uwagi cząstkę człowieka. Dualizm ten widoczny jest także w koncepcji kartezjańskiej, która wywarła duży wpływ na myślenie Zachodu. Według niej dusza to my­ śląca część człowieka, natomiast ciało to jedynie sprawnie działający biologiczny mechanizm . W pewnvch momentach historycznych ciało po­ strzegane było wręcz iako źródło w s z e l k i e j zła odrzucane iako siedlisko erzechu diabła pokus' Kościół naaal traktuie cielesnośćz oeromna re­ zerwa W doktrynie rehminei naiważnieisze iest zbawienie żywot wieczny dusza-ciało podatne na zmysłowość i grzeszne, odwodzi od zbawięnia W tvm niecili człowiek iakbv rozpada sie na część cielesną (nacechowaną negatywnie) i du11 12 10 Drugi dyskurs nad Genesis cytuję za: D . Sawyer, Kobiety i religie w początkach 11 naszej ery, Astrum, Wrocław 1999. Szerzej w M . Eliade, Orfeusz, Pitagoras i nowa eschatologia, [w:] idem, Historia wierzeń chowa (pozytywną). W historii chrześcijaństwa ciało było potępiane, a cielesność odrzucana do tego stopnia, że na przykład Justyn Męczennik nie mógł sobie wyobrazić Marii rodzącej natu­ ralną drogą biologiczną. Nieufność wobec ciała, seksu, zmysłowości wyraża się najpełniej w stosunku chrześcijań­ stwa do kobiet i kobiecości. Poza przypisywa­ niem jej cech charakteru świadczących o słabości i skłonności do występków wizerunek kobiety konstruowany jest w nim przez pryzmat kobie­ cej fizyczności, seksualności. W ciało kobiety wpisana jest (fizjologiczna) możliwość wydawa­ nia na świat życia. Z seksem natomiast związano upadek człowieka i wygnanie z raju. Kobieta, pokutując za grzech biblijnej Ewy, ma rodzić w bólu. Ciało zostaje potępione, bo uległo pod­ szeptom szatana, a kobieta zostaje sprowadzona jedynie do funkcji prokreacyjnej: „Nie wiem, do jakiej pomocy mężczyźnie została stworzona ko­ bieta, jeśli wykluczymy cel prokreacji. Dlaczego mimo to cel ten się wyklucza, nie rozumiem. Jeśli kobieta nie została dana mężczyźnie do po¬ mocy w rodzeniu dzieci w takim razie do czego ? Mozę do tego, by uprawiali ziemię? W ta­ kim razie lepsza pomocą dla mężczyzny byłby mężczyzna To samo tyczy sie pociechy w samot ności O ileż przyiemnieisze iest życie i rozmo wa edv m i e s z k a ć z soba dwai przyiaciele mz mężczyzna i kobieta" . Akt seksualny natomiast postrzegany iako moment w którym przech iest przekazywany koleinem,,' nokolenin któremu towarzyszy żądza wzbudzana nrzeź kobietę staie sie aktem k a l a n y m ciało i dnsze któreaó należy sie wstydzić N i e wchodź w zażyłość ze śniewaczka Iw iei zamiary cie nie nsidl.ły N i e 13 wLtrm I L i r e I v ś n , ™ H k i e m nie wpadł w sidła kar T iei powodu T ) Odwróć 12 R. Descartes, Rozprawa o metodzie, PWN, Warszawa 1981. 13 Święty Augustyn, De Gen. ad litt. 9, 5-9. i idei religijnych, t. 2, I W PAX, Warszawa 1994. BARBARZYŃCA PD08 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej oko od pięknej kobiety, a nie przyglądaj się obcej piękności: przez piękność kobiety wielu zeszło na złe drogi, przez nią bowiem miłość namiętna rozpala się jak ogień. Z kobietą zamężną nigdy razem nie siadaj ani nie ucztuj z nią przy winie, aby przypadkiem twa dusza nie skłoniła się ku niej, byś przez swą namiętność nie potknął się aż do zagłady" (1 Kor 9, l n , BT). Kobietę uzna­ wano za skalaną nie tylko ze względu na funkcje fizjologiczne związane z ciążą i porodem, ale także z menstruacją. Biblia mówi: „Niewiasta, która co miesiąc cierpi płynienie krwi, przez siedem dni będzie odłączona. Każdy, kto się jej dotknie, będzie nieczysty aż do wieczora. I na czem by spała albo siedziała we dni odłączenia swego splugawione będzie" (Księga Levithicus R X V 19-24) wtóruje jej British Medical Journal" pisząc w roku 1878- " M I C S O dotknię­ te przezkobiete w stanie menstruacji podlega zepsuciu" Aby dopełnić wizerunek kobiety jako istoty 'podejrzanej" ze względu na swoja cielesność przywołaimy ieszcze znane słowa św Odona: Gdyby ludzie mogli dostrzec to co'kryie sie cod skóra osiadanie kobiety D O ' wodowałoby tylko wymioty Skoro sami nawet koniuszkami palców nie chcemy dotykać śluzu i łaina dlaczego tak gorliwie nożadamv obiecia naczynia z nieczystościami?" 14 15 Alternatywą dla brudnej i grzesznej kobiecości, skalanej przez swą cielesność i seksualność, jest w chrześcijaństwie odniesienie się do wizerunku czystej, dziewiczej, posłusznej woli Boga Maryi. 14 Fragment „British Medical Journal" cyt. za: Szczecin 1987. Seksualizm w historii chrześcijaństwa, Agencja Wydawnicza Uraeus, Gdynia 1994. 16 16 17 18 na. kanwie pejoratywnego wartościowania ciała ludzkiego iako siedliska pokus grzechu zła Swoie źródło maia one u zarania ruchów chrzęści ańskich a szczególnie były nasilone w III i IV wieku (ere' mickie masowe ucieczki na pustynne tereny Nubii oraz Fpinm róre Athos nad Morzem F J s k i m ^ Dualizm ten jest silnie zakorzeniony wchrześciiaństwie nomimo że nrawdv wiarv określaia człowieka jako jedność ciała i duszy" . Jak zauważył biskup Bernard Heitz-wchrześcijaństwie wykształciły się jedynie trzy modele, dyskursy kobiecości: matka, święta i prostytut19 Grzegorz z Nysy, Bazyli, Jan Chryzostom, Atanazy, Hilary z Poitiers, Ambroży, Augustyn, Hieronim czuli potrzebę Święty Odo (878-942), cyt. za: D . Karlheinz, Krzyż Pański z Kościołem: Mamy tu do czynienia z dwoma skrajnymi typa­ mi reprezentacji - grzesznica (Ewa i każda inna kobieta) i święta (Maria). Przy zarysowaniu tego dwubiegunowego podziału następuje idealizacja dziewiczości oraz stworzenie modelu, w którym rezygnacja z seksualności ciała i asceza stanowią podstawę drogi ku świętości . Asceci w różnych religiach i czasach widzieli w ciele przeszkodę sto­ jącą na drodze do osiągnięcia zbawienia. Umar­ twiali oni ciało, w konsekwencji doprowadzając do jego wyalienowania . Model świętej kobiety, dziewicy i ascetki, zakładał, że odwraca się ona od swojego ciała, traktuje je z pogardą, umartwia, męczeńsko ginie, sprzeciwiając się np. przymu­ sowi społecznemu, który chce wtłoczyć ją w tra­ dycyjnie „cielesne" role żony i matki . Podobną wersję osiągnięcia świętości poprzez zniwelowa­ nie roli ciała propagowały wspólnoty zakonneW historii zakonów chrześcijańskich odnaleźć można podobne praktyki osadzone wychwalali taki sposób życia. Grzegorz z Nazjanzu, M. Kozakiewicz, Kobieto, ty wieczna istoto, Glob, 15 „Święty Justyn mówi z dumą o dziewicach chrześcijańskich, przeciwstawiając ich życie zepsuciu szerzącemu się w świecie. Od III do V wieku powstaje opiewania dziewictwa" (cyt. za: F. Ciardi, zakonna. Ideał a rzeczywistość, 17 Por. P. Shirard, Ciało, piękno eSPe, Kraków 2005). i seksualność, „Konteksty", 18 Przykłady - por. U . Janicka-Krzywda, Patron, atrybut, symbol, Pallottinum, Kraków 1988. 19 stwierdzić, że wszyscy wielcy Ojcowie tego okresu Warszawa 1987. BARBARZYŃCA Wspólnota 4/1999. obszerna literatura na temat wartości dziewictwa. Można nu 77 J.W Kowalski, Świat mnichów i zakonów, PWN, �Agnieszka Poźniak 78 ka. Matka i prostytutka mają rolę w y r a ź n i e instrumentalną: matka jako dająca poczucie bezpieczeństwa (bądź jako matka-żona rodząca dzieci), zaś prostytutka jako ta, która zaspokaja mężczyznę seksualnie. Nawet „rola" świętej nie zapewnia pełnej dowolności dla rozwoju ko­ biecości. Świętość kobiety, o czym pisze s. Mał­ gorzata Borkowska, definiowana jest bowiem poprzez jej relacje do mężczyzny (a raczej ich brak): dziewica lub wdowa . We współczesnej, jak zostało to powiedziane wyżej: zorientowanej na spektakl i obrazkowej, kulturze popularnej ciało stało się czynnikiem, który określa wartość jednostki. Podlega ono ciągłej ocenie ze względu na realizowanie na­ rzucanych przez tę kulturę konstrukcji, modeli, reprezentacji. Jego wygląd ma zasadniczy wpływ na tożsamość osoby, to, w jaki sposób postrzega ona siebie i innych. Ciało musi zatem wpisać się w pewien obowiązujący dyskurs, może przy tym zostać zaakceptowane lub odrzucone, ale nigdy nie jest neutralne, wolne od kulturowego przy­ pisywania znaczeń: „Ciało nie istnieje «samo w sobie» wyłącznie jako biologiczna całość. Nie ma ciała «naturalnego» - jest ono zawsze defi­ niowane poprzez kulturowe i społeczne procesy. W ich trakcie konstruowana i rekonstruowana jest prawdziwa wiedza o ciele. Społeczne presje na jednostki powodują, że wiedza ta jest przez nie akceptowana i ucieleśniania w ciałach. Wie­ dza dotycząca tego, jakie ciało ma być (aby było podziwiane, pożądane, a przede wszystkim nor­ malne), ma charakter normatywny i dyscyplinu­ jący. Wyznacza kryteria analizy, wartościowa­ nia i klasyfikowania ciał" . We współczesnym dyskursie wizerunek idealnego kobiecego cia­ ła zaprzecza funkciom fizjologicznym Figura smukłej, delikatnej, wąskiej w biodrach kobiety 20 21 20 M . Borkowska, Życie codzienne polskich klasztorów żeńskich 21 w XVII-XVIII Z. Melosik, Tożsamość, w., PIW, Warszawa 1996. ciało i władza, Edytor, P o z n a ń - nie jest z punktu widzenia biologii idealna do rodzenia dzieci. „Prawdziwa" kobieta to przede wszystkim uczta dla oczu. Inteligencja i walory umysłowe pozostaj ą miłym, choć niekoniecznym, dodatkiem. Kobieta wciąż jest przede wszystkim ciałem. Ciało kobiece jest modelowane i podda­ wane przez kulturę obróbce na wiele różnych sposobów. Trwałym elementem zachodniego światopoglądu pozostaje to, że kulturowe kono­ tacje ciała nadal umieszczają kobietę w porządku natury jako zdeterminowaną przez swoją fizjo­ logię i funkcję reprodukcyjną, w przeciwieństwie do mężczyzny, który przynależy do kultury . Od czasów starożytnych po współczesność kobieta jest więźniem swojego ciała, które poddawane jest nieustannym praktykom dyscyplinującym. Jako ucieleśnienie sił natury, przyrody, a zatem nieprzewidywalna i nieokiełznana, poddawana jest kontroli „zewnętrznego oka" nadzorcy, który formuje ją według swoich upodobań. 22 W dyskursie cielesności modele ciała męskie­ go i kobiecego różnią się od siebie. Podczas gdy od ciała męskiego oczekuje się siły, mocy, sprawności fizycznej i świadczącej o niej muskulatury, kobie­ ca sylwetka powinna być raczej drobna, szczupła i delikatna. Mimo iż może nam się wydawać, że egzystujące w kulturze „warianty" kobiecości są w stosunku do siebie w pewien sposób „równo­ rzędne", to niektóre z nich dominują nad inny­ mi. „Idealny" wizerunek kobiety łączy w sobie cechy fizyczności z cechami charakteru - praw­ dziwa kobieta ma filigranową sylwetkę, zadbane paznokcie, lśniące włosy, promienny uśmiech i idealny makijaż, jest wzorową żoną i matką, od¬ noszącą zarazem sukcesy w życiu zawodowym, jest samodzielna, przebojowa i niezależna. Można zatem powiedzieć, że we współcze­ snej kulturze j u ż nie dusza, ale ciało, i jego wy- 2 2 S.B. Ortner, Czy kobieta ma się ta\ do mężczyzny ja\ natura do kultury?, [w:] T. Hołówka, Nikt nie rodzi się kobietą, Czytelnik, Warszawa 1982. Toruń 1996. BARBARZYŃCA EDD8 �79 Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej gląd, wybiło się na pierwszy plan. Nie znaczy to, że przestało być umartwiane, zmienił się tylko sposób jego dyscyplinowania. Zamiast poddawać je ascetycznym torturom, mającym na celu jego poniżenie, wyzwolenie duszy z cielesnej powło­ ki poprzez cierpienia fizyczne, umartwia się je, wtłaczając w ramy obowiązującego dyskursu, aby za pomocą różnego rodzaju środków, takich jak diety, uzyskało wygląd „idealny". Kobiecość ubrana w habitrozważania o stroju zakonnym Elementem charakterystycznym i wyróżnia­ jącym kobiety należące do zgromadzeń zakon­ nych jest noszony przez nie ubiór. Jego krój, kolor oraz rodzaj tkaniny określa reguła danego zakonu. Strój zakonny zazwyczaj składa się z sukni, płaszcza, szkaplerza, welonu oraz pasa lub sznura. Pojawiają się także różne „dodatki" do stroju - medaliki, krzyżyki, różańce, obrącz­ ki. Habit jest pierwszym zewnętrznym znakiem statusu społecznego noszącej go osoby, który rzuca się w oczy. Zakonnica wyznaje nim, jakie wartości i styl życia obrała. Strój zakonny jest w dokumentach kościelnych, jak ilustruje to po­ niższy cytat, uznawany za znak ubóstwa i posłu­ szeństwa. „Ubiór zakonny, jako znak konsekracji, powinien być prosty i skromny, ubogi i równo­ cześnie estetyczny, a ponadto zgodnie ganiami higieny przystosowany do warunków czasu i miejsca oraz do potrzeb posługiwania. Ubiór zaś tak zakonników, jak i zakonnic, który nie odpowiada tym normom, należy zmienić" . 23 23 Dokumenty Soboru Watykańskiego I I 1965; Dekret Główną funkcją stroju zakonnego ma więc w in­ tencji autorów tekstów soborowych być funkcja znacząca, czyniąca z niego widoczny dla oczu osób świeckich znak poświęcenia noszących go osób innemu życiu. Funkcja utylitarna i zwią­ zane z nią zagadnienia wygody wspomniane są w drugiej kolejności i nie są tak istotne, co zresztą podkreślają same członkinie zgromadzeń . W rozmowach, które prowadziłam z zakon­ nicami kilku żeńskich zgromadzeń, temat ha­ bitu pojawiał się właściwie za każdym razem. Wywoływały go różne pytania, od tych o powód wyboru danego zgromadzenia poprzez pytania o stosunek sióstr do świata ludzi świeckich i vice versa, życie w zgromadzeniu, zasady, którymi się kierują, po zagadnienie ewentualnych zmian, jakie zakonnice chciałyby wprowadzić do klasz­ tornego życia. Przez same siostry zakonne habit definiowa­ ny jest w pierwszych słowach jako znak ich przy­ należności do Chrystusa, poza tym mówią o nim jako o swoistym „strażniku" składanych przez nie ślubów, a także o jego czysto utylitarnej wygodzie (wstając rano, nie muszą się zastanawiać, co mają na siebie włożyć). Spoglądając z zewnątrz, można postrzegać go np. w kategoriach ubioru uniformu, podobnego w swojej funkcji do mun­ durów policyjnych czy strażackich, który określa w sposób jednoznaczny profesję danej osoby. Ciekawe możliwości interpretacji otwiera też dostrzeżenie w stroju zakonnym swoistego rodzaju „tekstu", który niesie z sobą rozmaite interpretacje. Odwołując się do teorii Bennetta i Woollacotta , która rozumie tekst jako 24 25 25 26 T. Bennett, J. Woollacott, Bond and Beyond: The o przystosowanej odnowie życia zakonnego Perfectae Political Career of a Popular Hero, Hampshire 1987. Caritatis. 26 24 Wszystkie pytane siostry podkreślały, że w ich zgroma­ dzeniach posoborowe zmiany w stroju zakonnym szły Terminu „tekstowość" badacze używają na określenie charakterystycznego dla danej społeczności sposobu odczytywania tekstu. Odczytanie tekstu jest zależne od w kierunku uczynienia go wygodniejszym, jednakże kontekstu, w jakim został on wytworzony oraz w jakim w każdej wypowiedzi padało stwierdzenie, że obecny strój był czytany. jest też uciążliwy i daleko mu do wygody strojów świeckich. W) PD08 BARBARZYŃCA �Agnieszka Poźniak 80 miejsce, w którym w konkretnych warunkach (kontekstach) czytania powstają określone dys­ kursy, ten zewnętrzny znak, jakim jest habit, wyznacza rolę zakonnicy w dyskursie społecz­ nym. Czyni z niej osobę publiczną, która staje się tekstem i pozwala się „odczytywać" w roz­ maity sposób, zależny od warunków, w jakich to czytanie się odbywa, oraz preferowanych w danej grupie społecznej sposobów odczyty­ wania tekstów. Strój zakonny z jednej strony może być rów­ noznaczny z tym, że nosząca go osoba posia­ da nadprzyrodzone łaski, jest w pewien spo­ sób „niezwykła" poprzez swoje poświęcenie się Bogu i zostaje „automatycznie" obdarzona szczególnym autorytetem, niezależnym od jej faktycznej wiedzy, i szacunkiem wynikającym z faktu głębokiego poważania dla życia konse­ krowanego. Tym samym habit może się więc stać źródłem różnego rodzaju przywilejów. Z drugiej jednak strony ten sam strój wywołuje reakcje skrajnie negatywne, wrogie czy wręcz agresyw­ ne QQ może być spowodowane stereotypem za­ konnicy darmozjada" która ucieka od trudów życia codziennego, podejmując życie klasztor ne zapewniające 'jej wikt i opierunek za nic" Można więc odwołując sie do teorii Goffmana ' stwierdzić źe w takich wypadkach zakonnice moga mieć s t~at~ii s jednostek naznaczonych" Habit i a k o rekwizy stale obecny i widoczny na nierwszy r z u t oka u ł a t w i a myślenie o n o s z ą c e , osobie w mechanizmy kategoriach stereotypów iezo widok ugo myślenia uproszczone nnrotczone u rr uu cc h i iaam miiaa meciiaiiizmy mysiema 27 ań <jrhpmatvr7npffo k t ó r e n i e 7 a H a i e cnrłie t r n H i i go, scnematycznego Które me zadaje sopie truou przeprowadzenia gięDszej analizy inaywiauai- ne] ]ednostki. Niezależnie od tego, jak zostanie zinterpre­ towany i odczytany, strój zakonny jest czymś więcej niż „rekwizytem", „kostiumem" wykorzy­ 27 E. Goffman, Piętno, Gdańsk 2005. Rozważania o zranionej tożsamości, stywanym przez aktora grającego jakąś społeczną rolę . Jego znaczenia rodzą się i nabierają kształ­ tów w interakcjach społecznych, w kontakcie z ludźmi świeckimi, w kontekście społecznym, w dyskursie. 28 W dalszej części tekstu poddam analizie zna­ czenia, jakie mogą być nadawane habitowi ze względu na jego „wizualność", czyli zewnętrzną, a zatem najbardziej zauważalną, obecność. Habit to w odbiorze wizualnym po prostu ubranie. Jak każdy inny strój - jedna z m o ż l i ­ wych opcji okrycia ciała. Siostry często (z hu­ morem) wspominają, ż e obce są im dylematy innych kobiet z gatunku „nie mam co na siebie włożyć". One zawsze wiedzą, co mają nosić, i oszczędza im to spędzania zbędnych godzin przed szafą i lustrem. Jednak o roli stroju właści­ wie od początków jego istnienia decydowały nie tylko względy praktyczne - służył on nie tylko do zakrycia ciała czy ogrzania go. Za jego pomo­ cą człowiek wyrażał przynależność do określo­ nej grupy status społeczny zawodowy a także emocje ak żałobę czy radość. Strój zakonny zatem stanowi przede wszystkim jeunoznacz ny znak wizualny przynależności do określo nego modelu" ż y c i a - :życia konsekrowanego a zatem i d o określonej grupy osób - „powołanvch" do takiego życia a wiec w jakiś sposób wybranych" czy naznaczonych" lak może działać taki znak?"Jaki ciąg znaczeń urucho­ mić^ W Dierwszei koleiności definiuie on dana kohiete iako n h ™ L zakonnice w oaóle" n d r . y t , " J l w e t k e Postronny „ h n n , w t . k l opserwator „ooczyta syiwetKę upraną w taKą powłóczystą szatę jaKo osopę, Która wyDraia oKreslony typ życia, najczęściej na tym identytiKacja się Kończy, niewielu swiecKicn potrafi bowiem powiedzieć, z jakiego zgromadzenia wywodzi się siostra, jaki jest jego charyzmat, a zatem jakie wartości i przekonania m o ż e re28 Mówiąc o odgrywaniu społecznych „ról" , nawiązuję do książki E. Goffmana Człowiek ™ t e a t r z e ży cia codziennego, Wydawnictwo KR, Kraków 2006. BARBARZYŃCA nn �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej 81 prezentować zakonnica . Ubiór ten powoduje też, że rodzą się w ludziach świeckich określone skojarzenia i oczekiwania w stosunku do osoby, która go nosi. Pomimo że jej nie znają, mogą nie zamienić z nią nawet zdania, ale jednak zdaje im się, że „wiedzą", jaka jest i czego się po niej spodziewać. Oczekiwania te są bardzo ogólne, co znów wynika z faktu trudności jed­ noznacznego rozpoznania typu charyzmatu, a więc dotyczą „typowej" zakonnicy i tego, jaka ona powinna być, jak się powinna zachowywać, co jej wypada, ci cze^o nie wypada robić czy mówić. Wizerunek siostry zakonnej skonstruowćiny przez „wiedzę potoczną" rysuje się mniej więcej następująco: każda siostra powin¬ na być życzliwa Wodna zawsze uśmiechnięta i radosna uczynna opiekuńcza pokorna ma zachowywać sie prźyiaźme mieć zawsze czas dla innych którzy w danym momencie chcą z ma porozmawiać nie wolno iei unosić sie s i e w e m czy krzyczeć Nie nowin na także bez wyraźnego uzasadnienia wychodzić noza teren klasztorn W y H a i e sie ze większość elementów świeckich. Często w rozmowach podkreślają one, że noszenie habitu jest dla nich ważne, gdyż mając go na sobie, nawet nieświadomie, mogą spowodować w kimś pozytywną przemia­ nę. Ich osoba może wywołać refleksje poprzez sam fakt, że noszą strój, który jednoznacznie je identyfikuje i wskazuje, kim są. Podkreślają, że jeśli osoba mijana na ulicy, widząc je, choć­ by pomyśli o Panu Bogu, zastanowi się przez chwilę nad sprawami religii, a przynajmniej nad tym, „czemu taka ładna dziewczyna zamknęła się w klasztorze", to j u ż jest w jakimś sensie ich sukces" Ale musimy pamiętać że aby ten „sukces" był'możliwy dla przechodnia mijają­ cego siostrę zakonna ona faktycznie musi coś znaczyć" tzn. iei wydad zewnętrzny konotuie jakieś dodatkowe treści Człowiek ten jest więc członkiem społeczności w której istnieje pe wien akceptowany powszechnie model osoby konsekrowane! wobec którei społeczność ma określone wspomniane wcześniei •Dczekiwania dotyczące 'iei zachowania i cech charakteru czy h istnieie kontekst w którym dany tekst iakim drłaH^rh V n a W 29 30 .nrowoL^Hl^" wi.e sKiaoającycn się na zdroworozsądKowy wize¬ runek „typowej zakonnicy pokrywa się z,ocze­ kiwaniami Kierowanymi do modelowej kopiety, kobiety w roli zony i matki, tak jak Kreuje jej wizerunek tradycyjny system patriarcnalny . l a k j a k strój zakonny jest „reliktem przeszło­ ści nawiązującym do tradycyjnej tunkcji stroju jako znaku semiotycznego, tak tez oczekiwania tormu owane wobec sióstr zakonnych przecho­ wały elementy „tradycyjnego pojmowania roli kobiety Ciekawe są również oczekiwania samych sióstr co do oddziaływania ich stroju na ludzi 29 Inaczej oczywiście wygląda sytuacja w przypadku o . o L „hrana w h.hit L,r 7 ..'równo wytworze Obserwując, co się dzieje dalej w ciągu zna­ czeń, uruchamianym przez znak, jakim jest ubiór zakonny - po określeniu przynależności sio­ stry w habicie do szerokiego grona kobiet kon­ sekrowanych, strój ten definiuje ją także, j u ż na kolejnym poziomie „wtajemniczenia", jako członkinię konkretnego zgromadzenia. Identy­ fikacja taka mało powszechnej wśród osób świeckich, znajomości różnic pomiędzy strojami i dodatkami charakterystycznymi dla poszczególnych zakonów. Same siostry bezbłęd- 31 O wizerunku kobiety i jej tradycyjnie pojmowanej samych sióstr, które zawsze rozpoznają „swoją", a także roli - patrz m.in.: S. Walczewska, A. Titkow, Glos mają zidentyfikują siostry z innych zgromadzeń. kobiety. Teksty feministyczne, Convivium, Kraków 1992; 30 O wiedzy i myśleniu potocznym patrz m.in. T. Hołówka, Myślenie zdrowego rozsądku, W) PD08 potoczne. Heterogenicznosc PIW, Warszawa 1986. BARBARZYŃCA K. Budrowska, Kobieta i stereotypy, Trans Humana, Białystok 2000. �Agnieszka Poźniak 82 nie rozpoznają w tłumie „swoją" siostrę. Zatem habit jest narzędziem tworzenia tożsamości danej wspólnoty i swoistym znakiem rozpoznawczym. Znakiem, którego nie mogą się pozbyć (reguły za­ konne nakazują bezwzględne noszenie habitu), co niejednokrotnie jest (co może być) źródłem cierpień. Praktycznie każda z sióstr, z którymi rozmawiałam, wspominała sytuacje, kiedy ten widoczny znak, jakim jest habit, prowokuje za­ chowania szydercze lub nawet agresywne. Cechą charakterystyczną bycia zakonnicą jest więc to, że nie ma ona możliwości „wyjścia" ze swojej „roli". Możliwość taką mają np. księża, którzy rjfiogą pilblicznie występować „po cywilnemu", natomiast zakonnice nie. Pytane, czym jest dla nich habit, siostry zaznaczają nie tylko jego rolę jako znaku dla osób z zewnątrz, który pozwala świeckim zi­ dentyfikować ie iako zakonnice ale równie często podkreślają zejesttoich wewnętrzne oko" które ie dyscyplinuje Przypomina ono iak siostra ma sie zachowywać co jej wolno a'czego nie wy­ pada" ze względu na to ze iest siostra zakonna Ten wewnętrzny stróż działa nawet wtedy, gdy dana siostra nie iest we wspólnocie która może jej zachowanie skontrolować i ocenić. Znów więc widzimy iak siostra nod oresia" habitu wchodzi w role która umieszcza ia w dyskursie definiuia cym osobę konsekrowaną . 32 Oczywiście zarówno siostry, jak i ludzie świeccy zdają sobie sprawę z istnienia zakonów bezhabitowych. W tych zgromadzeniach także obowiązują określone reguły, siostry składają śluby, a jedyną cechą, która odróżnia je od zgro­ madzeń habitowych, jest brak jednolitego kroju ubioru. Co ciekawe - wszystkie moje rozmów­ czynie podkreślały, że nawet gdyby przyszło im z jakichś powodów zdjąć habit, pozostały­ 32 Przykład pochodzi z badań Cheryl Reed nad by nadal siostrami zakonnymi, nie przestałyby się identyfikować ze swoim zgromadzeniem, nic też nie zmieniłoby się w ich zachowaniu czy wyznawanych wartościach . Niemniej jed­ nak brak habitu w niektórych zgromadzeniach uważają często za „zbyt swobodne" odczytanie w s k a z ó w e k Soboru Watykańskiego I I . Sobór ten zalecił zgromadzeniom zakonnym większe otwarcie na ludzi świeckich oraz „wyjście" do świata. Siostry widzą więc w idei rezygnowania z habitu nadmierną chęć „wtopienia" się w tłum, błędne odczytanie tej idei „wyjścia" do ludzi. Przyznają, że być może ułatwia to w jakiś sposób dotarcie do ludzi świeckich z treściami lizacyjnymi jednak dla samych zakonnic niesie niebezpieczeństwo „zatracenia się" w świecie, właśnie m.in. ze względu na brak z jednej strony zewnętrznego stróża" a z drugiej brak autory¬ tetu który w oczach świeckich nadaje im habit Niejednokrotnie pada argument- No bo ieśli me mam habitu to skad ktoś może wiedzieć ze ia sie poświeciłam Bogu ze iestem siostra? Tak widzę księdza bez koloratki to go nie pozdrowię bo skad mam wiedzieć ze tó ksiądz ? Duch Świe ty m i tero nie podpowie" T y m s a m y m cierni autorytet Bosa k t ó r y nie doznał należne™ mu szacunku za pośrednictwem pozdrowienia jego słusi Wvdaie sie ż e ten z e w n ę t r z n y z n a k iest poważnym argumentem dla aspirantek zasta33 34 n a w i a i a c y c h sie n a d w v h o r e m ż y c i a zakonnecro i zgromadzenia K a ż d a7 do któreao chciałyhy wstanić dń«rr . W ó r , r n n L „ a ł a r n deklarnwa ' tZn.l S i TH w 7 ZZZ^Zuh^ zwracała uwagę, czy jest on nabitowy, czy DeznaPitowy. jeszcze wyraźniej w d a ć to w spojeczen- stwie amerykańskim. Cheryl Reed po badaniach a nun. Ch Reed, The Politics of the Habit, http://www. zakonnicami amerykańskimi: A couple of months after aliciapatterson.org/APF1903/Reed/Reed.html, 10.01.2008. her habit ceremony, I asked Sister Mary Anselma if she felt 33 like a sister. She told me that sometimes she forgets, but then żadna z sióstr nie stanęła bowiem przed takim wyborem. she looks down at her habit and it hits her that she's really 34 Należy podkreślić deklaratywność tych wypowiedzi, Siostra, 53 lata. BARBARZYŃCA EDD8 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej wśród żeńskich zgromadzeń zakonnych doszła do wniosku, że „po wielu latach prób pozbycia się [przez amerykańskie zakony] habitu nie­ wiele osób spodziewało się, że ten staroświecki strój będzie tym, co zachęci kobiety wychowane w duchu feministycznym. Jednak młode za­ konnice mówiły m i , że habit jest faktycznym magnesem. Ich zdanie zdają się potwierdzać badania przeprowadzone przez Georgetown University, które pokazują, że w tym kraju trady­ cyjne zgromadzenia zakonne, które pozostawiły habit, przyciągaj ą trzykrotnie więcej kobiet niż te postępowe, których większość habit odrzuciła" . Jak widać, habit pozostaje silnym wizualnym przekazem, który identyfikuje i określa dany typ życia, staje się reprezentacją wyznawanego systemu wartości, a jednocześnie widocznym dla innych znakiem poświecenia i akie podieła dana osoba Mozę trudno sobie wyobrazić że osoby które poświeciły sie dla świata nieziemskiej' przvwiazuia wage do rzeczy tak materialna iaka iest ubranie niemniei iednak to ze młode dziewczyny wstepuia raczei do zgromadzeń w których beda musiały nosić habit może tez wynikać z faktu ze chcą przyciągać uwagę osób świeckich chcą być rozpoznawane przez swoi a nrofesie Obcy Indzie często zaczeniaia zakon nice w habicie nrosza ia o modlitwy chwile rozmowy dzielą sie problemami czy choćby 35 lULiiiuw jj VJ.ZJIv_ic£ V i liii V-.ZJy L I I U ^ U J żecrnaia sie na iei widok nnhlicznie okazniac iei szacnnek Ghoć Iwwa to meczące ze słów sióstr winać wvraznie L <a .aHowolońe faktn ,e ludzie wSząTdoceniająi ich^poświęcenie Podążając tropem stroju zakonnego jako znaku semiotycznego, spójrzmy teraz na krój 7 After all these years of trying to get rid of the habit, few thought the antiquated outfit would actually attract women raised in a feminist era. But young nuns told me the habit is a real drawing card. Their statements seem to be backed by research at Georgetown University which shows that traditional religious orders in this country, who have retained the habit, are attracting on average 3-1 more women than progressive orders, most of whom do 35 W) PD08 BARBARZYŃCA 83 habitu. Na pierwszy rzut oka sprawia on wra­ żenie luźnego, workowatego. Najczęściej dość szczelnie zakrywa ciało - jest długi do kostek, ma długie rękawy, jest zabudowany pod szyją. Dodatkowo welon na głowie mniej lub bardziej zakrywa też włosy. Wydaje się niepraktyczny, zwłaszcza w wypadku zgromadzeń czynnych, które prowadzą intensywne prace społeczne, ale też nie wydaje się stworzony do zajęć domowych jak gotowanie czy praca w ogrodzie. Można się zastanowić, czy poza wizualnym wskazaniem, że dana kobieta poświęciła się określonemu ty­ powi posługi, nie miał (ma?) on także na celu, aby w pewien sposób pozbawić ją wymiaru sek­ sualnego. Taki typ stroju wizualnie likwiduje płciowość. Tylko wizualnie, gdyż zakonnice na­ dal pozostają w pełnym wymiarze, zarówno bio­ logicznym iak i świadomościowym kobietami Niemniei iednak habit mógłby być postrzegany iako pewien zewnętrzny znak wyłączenia da­ na kobiety z grona kobiet do wzięcia" panien na wydaniu sytuuiac zakonnice w gronie osób zakazanych" jeśli chodzi o kontakty seksualne Na pierwszy rzut oka wiadomo ze ta kobieta poświeciła sie innemu celowi i realizuie sie w in nei roli w związku z czym rola matki czy zony iest i u ż d l a niei niedostenna I znów habit nrzv nomina o tym zarówno światu zewnętrznemu L' \J 111111C4. \J 1 T U l J * * O V V LCX L. V / ^ J * " £ ŁJII^111 ^ y iak i samei zakonnicy 7 drncriei strony iednak nie snosóh w tym mieiscn nrawem n W s i i nie wspomnieć o nzycin hahiti, nrzez knltnr^ nonnlarna iako r e k w L t n w e r l c e r . v wrer. nornoarafi, 7 ^ ^ ^ ^ ^ pojawh^ not wear the habit. Ch. Reed, The Politics of the Habit, tekst pochodzi ze strony internetowej http://www. aliciapatterson.org/APF1903/Reed/Reed.html, 10.01.2008. Dyskusja na temat skandaliczności używania tego typu stroju do celów pornograficznych wykracza poza ramy tego artykułu, należy jednak zaznaczyć obecność głosów potępiających takie użycie habitu jako symbolu sacrum. 3 6 �84 oczywiście odpowiednio przerobione, skrócone i raczej odsłaniające niż zasłaniające cokolwiek. Habit może więc „deseksualizować" albo wręcz przeciwnie - „doseksualizować" kobietę, w tym wypadku ze względu na swoją „tajemniczość". W przypadku wykorzystania habitu jako rekwi­ zytu erotycznego zmienia się jednak diametral­ nie kontekst tworzenia i odczytywania tego tek­ stu kulturowego i pamiętać należy, że j akkolwiek sposób odczytania czy dekonstrukcji tekstu nie zależy od autora, to z pewnością takie postrzega­ nie habitu nie jest zgodne z intencją środowiska zakonnego. Kontynuując zatem wątek habitu jako znaku „niedostępności" kobiety dla potencjalnych za­ lotników, nie sposób nie wspomnieć o dość w a ż ­ nej semiotycznie jego części - welonie. Welon to przykrycie włosów, a symbolika włosów w kultu­ rze jest bardzo rozbudowana. Jako pozostałość sierści kojarzą się ze zwierzęcością. W kulturze magicznej nieuczesane, rozpuszczone włosy ko­ jarzą się z dzikością i chaosem Natury, uczesane zaś i gładko przylegające do głowy to oznaka poddania się normom Kultury. Fakt nieustanne­ go odrastania włosów (i mit ich ciągłego odrasta­ nia po śmierci) wiąże je z mocami rozrodczymi i płodnością ziemi. W obrzędach, których celem jest zmiana statusu człowieka (tzw. rytuałach przejścia), często dokonuje się czynności zwią­ zanych z włosami. Może to być czesanie, upinanie, ścinanie, przykrywanie itp. Kobiety świeckie miały przykrywać głowy w trakcie nabożeństwa, aby nie rozpraszać uwagi mężczyzn i aniołów, gdyż nie są one obrazem i odbiciem chwały Bożej jak mężczyźni, lecz „odbiciem chwały mężczy­ zny", „gdy modli się z odkrytą głową, hańbi się tak, jakby była ogolona" (1 Kor 11). W polskiej 3 7 Tertulian „o strojach kobiecych": „Jeśliby na ziemi pozostała taka silna wiara, silna jak nagroda za tę Agnieszka Poźniak kulturze ludowej przykrycie włosów czepcem było częścią weselnego obrzędu oczepin, który pannie nadawał status mężatki. Podobne zna­ czenie można przypisać welonowi zakonnemu. Jeśli mówimy, że cały habit jest znakiem oddania kobiety Bogu, welon byłby dopełnieniem tego wizualnego przekazu, mówiącym o zakonnicy jako poślubionej Chrystusowi. Same siostry czę­ sto wspominają, że habit, a szczególnie welon, czyni z nich „oblubienice Chrystusa" podobne pannie młodej. Jest dla nich znakiem „małżeń­ stwa", jakie zawarły z Chrystusem, składając śluby zakonne. „Trefienie", układanie włosów - to groźna kobieca broń erotyczna. „Włosy nad złoto są sidła zdradliwe, w które ty, panno, łowisz serca chciwe", pisał Jan Andrzej Morsztyn. Zakrycie włosów wracamy znów myślą do odseksualnienia zakon­ nic - byłoby więc wizualnym wyrazem rezygnacji z tego typu zachowań, odcięciem się od własnej erotyki w myśl ślubu czystości i ubóstwa, zgodnie ze słowami Św. Piotra: „Ozdobą waszą niech nie będzie to, co zewnętrzne, trefienie włosów, złote klejnoty lub strojne szaty". Welon byłby więc tym rekwizytem, który definitywnie i ostatecznie likwi­ duje kobiecość (w sensie „erotyzm") zakonnic. W końcu strój zakonny jest też realizacją jednego ze ślubów, które składają członkinie zgromadzeń - ubóstwa. Zakładając habit, sio­ stry jednoznacznie odcinają się od świata, który nieustannie podąża za modą, zmuszając do cosezonowych zmian zawartości szafy. I choć krój habitu również w ciągu wieków się zmieniał - co było wymuszone głównie przez warunki klima­ tyczne lub ekonomiczne - to jednak zmiany te zachodzą niezwykle powoli, z dala od wszech­ obecnego konsumpcjonizmu . 37 pragnęłaby żadnej czarującej sukni, nie mówiąc j u ż 0 sukni zbytkownej. Wolałaby raczej ubogie stroje wiarę oczekiwaną w niebie, to żadna z was, najdroższe 1 dążyła do niedbałego wyglądu. Nosiłaby się jak Ewa, siostry, od momentu, w którym uzna Boga Żywego pogrążona w żałości i pokutująca, aby mogła tym pełniej i dowie się o sobie, to znaczy o kondycji kobiety, nie odpokutować swój grzech strojem wyrażającym skruchę". BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej Jak mogliśmy zauważyć, model życia kon­ sekrowanego czy też rola zakonnicy jest tylko jedną z „opcji", które kultura ma do zaofero­ wania kobiecie. Jednym z dyskursów, w który może ona wpisać swoje życie, jedną z ról, w które może się „wcielić". Wybór tej drogi nieodmiennie pociąga za sobą nie tylko akceptację pewnego systemu wartości, nie tylko formuje określony temperament, nie tylko wymaga prezentowania określonego typu zachowań, ale także w sferze wizualnej kształtuje wizerunek kobiecego cia­ ła, ciała obleczonego w habit. Obowiązujący dyskurs określa iaka powinna być prawdziwa" zakonnica, i wiedzą to zarówno osoby świec­ kie, jak i same siostry. Z jednej strony habit jest jednym z niewielu strojów, który tak wyraźnie pełni funkcję znakową, określającą przynależ­ ność i pozycję społeczną danej jednostki, tworzy tekst, który może być odczytany w odpowiednim kontekście, uruchamiając cały system „wiedzy potocznej" na temat noszącej go osoby. Strój ten także określa i umacnia tożsamość danej grupy społecznej oraz jednostki będącej członkiem tej grupy. Z drugiej strony pełni rolę zewnętrznego stróża i jest „kostiumem", którego nie sposób się pozbyć co wystawia noszącą go osobę także na różne niebezpieczeństwa i agresję ze strony nie­ których członków społeczeństwa a zatem w sen¬ sie praktycznym i mentalnym może być krzy­ żem" forma pokuty czy wręcz przekleństwem Ponadtoiesthabitrodzaiemodzieży materiałem' który służy do okrycia tak istotnego elementu kultury jakim jest ciało co czyni z niego element dvskus,i o cielesności Czy można powiedzieć ze habit uwalnia siostry zakonne od przymusu wpisywania sie w fiak powiedziałam na poczat ku - wszechobecna dyskurs cielesności? C z y stanowi w iakimś "sensie ucieczkę od cielesności? 3 8 To się jednak zmienia, np. stosuje się inny materiał do szycia habitów - niejednokrotnie wełna zostaje zastąpiona W) PD08 BARBARZYŃCA 85 Od presji bycia idealnym ciałem? W pewnym sensie na pewno tak. Od zakonnicy nie wymaga się przecież, by była atrakcyjna erotycznie - ale to także jest element dyskursu, który niejako „w zamian" wymaga innych cech charakteru czy zachowania, a także wizualności. Siostra zakon­ na według zasad obowiązującego dyskursu po­ winna nosić habit - ten zewnętrzny znak, który jednoznacznie określa jej przynależność do roli. Rola zakonnicy jest w pewnym sensie określona także przez jej cielesność, choćby w aspekcie jej aseksualności. Oczekiwania społeczne wpisane w ten dyskurs co do „normalnego" ciała zakon­ nego oczekuj ą od niego obleczenia w ubiór, który uczyni zakonnicę „bezpieczną" z punktu widze­ nia reszty społeczeństwa. Czy zatem kobiecość, w kulturze postrzegana, jak mówiłam, głównie przez swoją seksualność, w przypadku siostry zakonnej uwalniałaby się z „okowów" fizjologii? Nie do końca. Zakonnica co prawda nie ma realizować modelu grzesznej Ewy, ale za to oczekuje się od niej wpisania się w model świętej i dziewiczej Marii. Znowu więc następuje jej definiowanie poprzez odniesienie do sfery fizjologii - tym razem poprzez przypi­ saną do modelu zakonnicy rezygnację z funkcji biologicznych (z funkcji biologicznej, jaką jest posiadanie dzieci). Droga ku świętości, którą ma według obowiązującego dyskursu podążać za­ konnica, realizuje się poprzez rezygnację z sek­ sualności ciała i ascezc. Widocznym znakiem tego stał się strój zakonny. Jednak patrząc na to nieco przewrotnie, habit m o ż n a potraktować jako reprezentację głębokiego połączenia wiary z modą. Aczkolwiek niepraktyczne habity by­ wają stylowym, a nawet wytwornym ubiorem. A jak mówią siostry - któraż kobieta nie chciała­ by założyć swojej sukni ślubnej więcej n i ż raz. 38 materiałami lżejszymi. Habit ewoluuje więc także w kierunku większej praktyczności i wygody. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/216699350e7a30cfd016dc110cd98c5f.pdf 1e0637de88d10c661ec9a904e7c83bb6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5575 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5184 Title A name given to the resource Świat jako bezprzedmiotowość/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.32-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodań, Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław C hodań Ur. w I 983 r., student religioznawstwa UJ. Interesuje się religiami gnozy, sztuką X X wieku oraz sztuką najnowszą. Publikował w „teksty.bunkier", w s p ó ł p r a c u j e z magazynem o sztuce „ A r t e o n " . Świat jako bezprzedmiotowość Utopijne aspekty suprematyzmu Kazimierza Malewicza Sztuka przeszłości, służąca religii i państwu (przynajmniej z pozoru), powinna w czystej (nieużytkowej) sztuce suprematyzmu obudzić się do nowego życia i zbudować nowy świat - świat doznań... Kazimierz Malewicz 1 U topia to szczególny twór ludzkiej wy­ obraźni. Jest ona projekcją stanu ide­ alnego wobec marności zastanej sytu­ acji społecznej, politycznej czy też artystycznej. Może być ucieczką od rzeczywistości, może też przybrać kształty realnych postulatów i dążeń. „Utopista nie godzi się na świat zastany, nie zadowala się aktualnie istniejącymi możliwo­ ściami: marzy, fantazjuje, antycypuje, projektu­ je, eksperymentuje" . Utopia pozwala spojrzeć 2 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz z dystansem na daną kulturę, jest jej krytyką. Myślenie utopijne jest myśleniem twórczym. Stwarza cele, ku którym powinniśmy kierować swe wysiłki, by w zamian otrzymać prawdziwie szczęśliwe społeczeństwo, idealny system poli­ tyczny, wiedzę absolutną lub zbawienie. Utopia jest jednak nie do zrealizowania, inaczej stałaby się ideologią czy programem politycznym. Jak podkreśla znawca awangardy rosyjskiej historyk sztuki Andrzej Turowski, pojęcia „ideologia" 2 J. Szacki, Spotkania z utopią, Sic!, Warszawa 2000, s. 33. terytoria, Gdańsk 2006, s. 65. BARBARZYŃCA nn �Świat jako bezprzedmiotowość i „utopia" odnoszą się do zupełnie innych zja­ wisk. „Ideologię wiązałem zawsze z grupami ludzi, którzy posiadali władzę i dążyli do jej utrzymania. Ideologia była czymś, co uzasad­ niało ich władzę. Natomiast utopie były wizjami świata tych, którzy władzy nie posiadali" - mówi Turowski . 3 Utopie najczęściej znajdowały wyraz w for­ mie literackiej, tworząc oddzielny gatunek pisar­ stwa. Jerzy Szacki, świadom sztuczności wszel­ kich kategoryzacji, w y r ó ż n i a pięć głównych form utopii: utopię miejsca (np. Państwo Słońca T. Campanelli, Nowa Atlantyda F. Bacona), uto­ pię czasu (np. Ro\ 2240 Merciera, W roku 2000 Bellamyego), utopię ładu wiecznego (systemy religijne lub filozoficzne projektujące społeczeń­ stwa idealne, np. w Państwie Platona), utopię zakonu (jakkomuny tworzone przez ludzi powanych wokół haseł socjalizmu, anarchizmu lub też reguły zakonów religijnych, np. założe­ nia franciszkanizmu) Of aZ utopię polityki (np. utopia państwa liniowy społecznej w osiemna stowiecznej Francji czy hasła samtsimonistów w wieku X I X ) 4 Samo pojęcie „utopia" pochodzi z dzieła szesnastowiecznego angielskiego pisarza Tho­ masa More'a, którego pełny tytuł brzmi Ksią­ żeczka zaiste złota i niemniej pożyteczna ja\przyjemna o najlepszym ustroju państwa i nieznanej dotąd wyspie Utopii . Etymologiczne znaczenie terminu ująć można dwojako. Greckie topos w znaczeniu „miejsce" z przedrostkiem „eu" oznaczałoby „dobre miejsce", a gdy przedrost­ kiem uczynić „ou", otrzymamy „miejsce, któ­ rego nie ma" . Twórczości utopijnej nie należy zawężać tylko do literatury. Aspekty utopijnie 5 6 3 Utopia to nie ideologia. 125. rocznica urodzin Kazimierza 33 mogą być zawarte w filozofii, na przykład w idei nadczłowieka u Nietzschego, w koncepcjach religijnych, gdzie przykładem są wszelkiego ro­ dzaju milenaryzmy, czy w sztuce - tu prym wie­ dli XX-wieczni malarze i poeci futuryści, z Ma¬ rinettim na czele. W architekturze utopijna była skala projektu przebudowy Berlina w latach trzydziestych X X wieku. „Sporządzone przez Alberta Speera plany przebudowy Berlina są dziś synonimem manii wielkości polityków narodowosocjalistycznych. Gigantyczne projekty budowlane znacznie przerastały ekonomiczne zasoby miasta" . Wcześniej, w wieku X V I I I , utopia w sztuce objawiała się projektami takich architektów iak Etienne-Louis Boullee czy Claude-Nicólas Ledoux. A sięgając do źródeł kulturv eurooeiskiei rzec można iż utooiinie nacechowane było myślenie artystów Grecji klasycznei ich dążenie do piękna absolutnego i próba unaocznienia w dziele zasad Prawdy Dobra i Piękna Dziś estetyka Piękna Absolut¬ nego równa się najczęściej estetyce Kiczu 7 Artysta i epoka 20 marca 1927 roku w warszawskim hotelu Polonia odbyło się otwarcie wystawy jedne­ go z czołowych przedstawicieli sztuki awan­ gardowej X X wieku, przez całe niemal życie mieszkającego w Rosji, mistrza abstrakcjonizmu i prekursora minimalizmu - Kazimierza Malewicza. Artysta, którego rodzice pochodzili z Polski, zatrzymał się tu w drodze do Berlina, skąd jego sztuka miała się rozprzestrzeniać w całej Europie Zachodniej. Dzięki temu chciał wydostać twórczość z ograniczeń syste­ mu politycznego ówczesnej Rosji, który coraz 5 ibid. Malewicza. Z prof. Andrzejem Turowskim rozmawia 6 Ibid, s. 11-12. Agnieszka Tabor, [w:] „Tygodnik Powszechny", http:// 7 J. Gympel, Historia architektury, Könemann, Kolonia tygodnik.onet.pl/1548,1153046,dzial.html. 4 Por. J. Szacki, op.cit. e ( l B ) nu BARBARZYŃCA 1996, s. 93. �Przemysław Chodań 34 bardziej ograniczał wolność wypowiedzi. Tak jak Wassily Kandinsky i Marc Chagall chciał uzyskać m i ę d z y n a r o d o w e uznanie. Pomimo iż osobiście nigdy nie dotarł do artystycznego centrum świata, jakim był wówczas Paryż, jego dzieło należy do szczytowych osiągnięć w histo­ rii sztuki awangardowej. Kazimierz Sewerinowicz Malewicz przy­ szedł na świat w Kijowie w 1879 roku . Na ogół uznawany bywa za artystę rosyjskiego, ale polscy rodzice i dzieciństwo spędzone na ukraińskich wsiach nie pozostały bez wpływu na jego twór­ czość. Ową wielokulturowość odzwierciedla język jego rozpraw teoretycznych, który był mieszaniną rosyjskiego, polskiego i ukraińskiego właśnie. Polskim czytelnikom teksty Malewicza starała się przybliżyć, między innymi, Helena Syrkusowa. Fragmenty tych pism w jej tłuma­ czeniu ukazywały się w słynnym piśmie polskiej awangardy „Blok". Przez wiele lat twórca 8 utrzymywał żywy kontakt z Włady¬ sławem Strzemińskim oraz Katarzyną Kobro. Należeli oni do prowadzonej przez Malewicza grupy Unowis Jak wyglądały prace Malewicza sprzed 1909 roku, nie dowiemy się nigdy, gdyż zostały przez artystę spalone. Ten, zdawałoby się, dramatycz­ ny akt wydaje się jednakowoż w pełni zrozu­ miały. Malewicz stopniowo, acz konsekwent­ nie, odchodził od malarstwa figuratywnego, mimetycznego ku czystej, bezprzedmiotowej abstrakcji. Tak jak wielu innych młodych ar­ tystów w tym czasie chciał zerwać wszelkie związki z uznćinćj za gorsza, konformistyczną i niepasującą do prawdziwego modernisty sztu­ ką akademicką. Z pomocą przyszły rewolucyjne hasła włoskiego futuryzmu oraz francuskiego 8 Fakty z życia Malewicza podaję za: A. Turowski, kubizmu, szybko podbijające umysły młodych, zbuntowanych artystów w całej Europie. Nowe czasy wymagały nowej sztuki, której głównym celem miało być oddanie klimatu miasta, jego specyfiki i dynamiki. Miasto, masa, maszyna! Dla niepokornych twórców rosyjskich z po­ czątków X X wieku bardzo w a ż n e były lata 1907-1912, czas intensywnej wymiany myśli artystycznej z Europą Zachodnią, czas poszuki­ w a ń własnej tożsamości w nurcie sztuki awan­ gardowej . Pierwsza duża prezentacja nowej sztuki europejskiej miała miejsce w Moskwie w 1908 roku. Pokazano wtedy dzieła między innymi Braque'a, Cezanne'a czy Matisse'a. Wzorem swych zachodnich kolegów młodzi rosyjscy twórcy zaczęli się skupiać w licznych ugrupowaniach, których celem było pozby­ cie się balastu sztuki tradycyjnej, akademickiej i tworzenie dzieł nowatorskich oboietnych na gusta szerokich mas odbiorców Przykładem może być Związek Młodzieży ugrupowanie artystyczne powstałe w Petersburgu w roku 1909 oficjalnie zarei estrowane rok DÓźniei W wystawach organizowanych nrzez związek brali udział tacy artyści, jak Kazimierz Malewicz W ł a d i m i r Tathri Aleksander Ekster 9 Olaa Rodanowa czv Michał Miatuszvn fi,n,rv,rvrznei W o n e r v 7uKrir<tu,n JnlkweLil intenJwLh autor nJjnńrrm .rtv.tvr.nvrh poszukiwana o doniosłym znaczeniu w historii sztuki, awan­ gardowe i zarazem utopijne kierunki - utylitar­ ny oraz analityczny konstruktywizm, którego początki datuje się na rok 1916, oraz suprematyzm, za którego początek uznać możemy rok 1915. Wcześniej nowatorskie idee prezentowali m i ę d z y innymi tak zwani kubofuturyści, na 9 Por. A. Turowski, Wielka utopia awangardy. Artystyczne Supremus Malewicza, Muzeum Narodowe, Warszawa i społeczne 2004; item, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990. utopie w sztuce rosyjskiej 1910-1930, 2004. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość których ostatniej wystawie pod tytułem 0-10 w 1915 roku rozdawano broszurę Malewicza Od kubizmu i futuryzmu do suprematyzmu. Przez lata Malewicz pracował nad swoją teorią sztuki w tajemnicy. Pierwsze będące jej wyrazem dzieło, Czarny kwadrat na białym tle, powstało w 1913 roku, a publicznie obraz po­ kazano dwa lata później. Jak pisze Turowski, „filozofia suprematyzmu była w najwyższym stopniu synkretyczna, a język, w jakim została sformułowana, zaskakujący to głębią, to znów naiwnością porównań (...)" . Tak jak wielu innych twórców tego czasu artysta wzbogacał wyobraźnię nowymi teoriami z zakresu fizyki między innymi odkryciami Einsteina nieeuklidesową pangeometrią Łobaczewskiego', energetyzmem Oswalda ale również filozofia Bergsona Schopenhauera i Nietzschego Naj większy wpływ wywarły na Malewicza teozo ficzne teorie Uspienskiego szczególnie idea czwartego wymiaru Nieobce mu były oodady psychoanalizy". ' 10 W roku 1916 manifest suprematystyczny był w rosyjskich kręgach artystycznych powszech­ nie znany, a nowa koncepcja sztuki znalazła licznych zwolenników i propagatorów, między innymi Natalię Dawidową, Aleksandra Ekstera, Iwana Kluna, Olgę Rodanową. Planowano nawet utworzenie grupy twórców suprematystycznych Supremus, do czego ostatecznie nie doszło . Malewicz pozostawił po sobie sporą spuści­ znę w postaci prac teoretycznych dotyczących zarówno jego własnej twórczości, jak i wiele analiz z zakresu historii form malarskich, na przykład Wprowadzenie do form elementu do­ datkowego w malarstwie, Deformacja w kubi12 10 A. Turowski, Malewicz w Warszawie, op.cit., s. 314. 35 zmie czy O sztuce. Często był zapraszany do wygłaszania wykładów, a jeden z nich -Analiza współczesnych kierunków w malarstwie, arty­ sta wygłosił na wspomnianej wystawie w War­ szawie w 1927 roku. Malewicz zajmował się działalnością pedagogiczną. Pracował w Szko­ le Sztuk Pięknych w Witebsku, gdzie w 1921 założył własną grupę artystyczną Unowis. Był współorganizatorem Instytutu Kultury Arty­ stycznej w ówczesnym Piotrogrodzie, a od 1925 roku jej dyrektorem. Zmarł w Leningradzie 15 maja 1935 roku . 13 Twórca suprematyzmu zawsze podkreślał nieutylitarny charakter swojej sztuki. Z pogardą pisał o „życiu praktycznym", które „(...) wciska się jak nachalny intruz w każdą formę arty­ styczną i sugeruje nam, że utylitaryzm jest jej początkiem i celem" . Obce były mu, zyskujące wówczas znaczenie i popularność, takie nurty jak konstruktywizm czy produktywizm. Male­ wicz wyznaczał artyście doniosłą rolę w kształ­ towaniu „nowej świadomości" społecznej, odże­ gnywał się jednak od współpracy z władzą i od tworzenia sztuki propagandowej . Autora pisma „Świat jako bezprzedmiotowość" uznaje się za artystę rewolucji, nie była to jednak rewolucja polityczna, lecz duchowa. 14 15 Awangardowe utopie komunikacji bezpośredniej Według Rolanda Barthesa współczesność rodzi się wraz z rozwojem samoświadomości językowej, w konsekwencji czego „(...) proble­ my kultury 2. połowy X I X i X X wieku nale­ ży rozpatrywać w perspektywie utopii języko­ wych, w których zawsze współbrzmią z sobą 13 Por. A. Turowski, Supremus Malewicza, Muzeum 11 Ibid., s. 315. Narodowe w Warszawie, 2004. 12 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 29. 14 15 £ ( 1 B ) nu BARBARZYŃCA K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 74. A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit. �Przemysław Chodań 36 mallarmeańskie «zmienić jczyk» z marksowskim « z m i e n i ć świat»" . Andrzej Turowski, niestrudzony badacz awangardy, pisze o „utopi języka uniwersalnego", której przedstawicielami w sztuce rosyjskiej byli między innymi Wassily Kandinsky, Kazimierz Malewicz i Aleksander Rodczenko. Szukali oni takiej formy komuni­ kacji, która wykraczając poza zwykły dyskurs językowy, byłaby bezpośrednim wyrażeni idei. Jednocześnie uznano sztukę za równoprawny z nauką czy filozofią sposób na poznanie 1 ZFOzumienie świata. Twórczość wymienionych arty­ stów była też buntem wobec alienacji i reifikacji jednostki w bezdusznej machinie społecznej oraz rodzącego sie właśnie totalitaryzmu poli¬ tycznego narzucającego własna ograniczona do celów oroDagandowych wizie sztuki Artysta awangardowy zdawał sobie sorawe z naradek salności konch/cii ludzkiei - noszukuiacei wol ności a Jednocześnie uwiWanei w ograniczenia iakie 'narzucaia historia s p o ł e c z e ń s t w o i e z v k ' 16 P o d s t a w o w v m w a r u n k i e m nrzv,ecia n r o c e s ó w a l i e n a r v i n v r n za ź r ó d ł o t w ó r c z o ś c i a w a n a a r d v a r t ^ J ; W,znanie no n i e r w ^ e i e L / artystycznej jest uznanie po pierwsze, ze aynamiKa twórczości jest m o ż l i w a uwarunKowana procesem wyobcowania po drugie wagi pod­ miotowej świadomości tego wyobcowania, pro­ wadzącej Ku próbom jego zniesienia lub prze­ zwyciężenia przez twórczość . U l a Malewicza sensem przekroczenia stanu alienacji, do którego prowadzi! suprematyzm nie było pogodzenie człowieka ze światem. Dąży! on do ukazania wolności w wymiarze duchowym. Z pomocą miał przyjść nowy język sztuki. Bowiem tylko sztuka, wedle artysty, jest w stanie wyzwolić świadomość człowieka od balastu racjonalnego pseudopoznania i pokierować ją ku odczuciu świata jako bezprzedmiotowości . Pierwsze eksperymenty językowe oraz uto­ pijne wizje społeczeństwa i jednostki w sztuce X X wieku były dziełem futurystów - początko­ wo we Włoszech, potem w wielu innych krajach Europy, także w Polsce i Rosji. W nurcie tym obserwujemy bezkompromisową krytykę tra­ dycji (malarskiej, religijnej, światopoglądowej - każdej) oraz pęd ku stworzeniu nowej sztuki dla jednostek, których środowiskiem jest prężne i dynamiczne miasto. Futuryzm był nie tylko wizją artystyczną, ale również, przynajmniej w ambicjach, próbą stworzenia antropologii człowieka miasta. Najbardziej skrajnym, cho­ ciaż rozgrywającym się na papierze, wyrazem buntu młodych twórców były eksperymenty lingwistyczne. Poeci futuryści zdekonstruowali język a wraz z m m dawnego człowieka i jego Świadomość. Posiłkując się wizją komunikacji bezpośred­ niej, awangarda wydawała na świat wiele utopii językowych, „wynikających z wszelkiego rodza­ ju naruszenia kodów łącznie z ich eliminacją (...)" . Nowy język miał być wyrazem wolności i próbą przezwyciężania kulturowej alienacji, miał być językiem w pełni autorskim i uniwer­ salnym zarazem. Analizę formalnych ekspery­ mentów artystów z kręgu awangardy, uznających sztukę za rodzaj języka, przeprowadza Turowski W oparciu o klasyczną rozprawę Ferdynanda de Saussure'a pod tytułem Kurs językoznawstwa ogólnego. Szczególne znaczenie ma tu koncep­ cja znaku jako podstawowego elementu syste­ mu semiotycznego. W uieciu tym znak zawiera w sobie dwa składniki - element znaczący i zna czony. Choć w założeniu wewnątrzznakowe skoiarzenie elementu znaczącego i znaczonego iest dowolne związek ten w rzeczywistości iest regulowany przez kod, który na mocy konwencj i 19 18 16 Ibid., s. 88. 19 17 Ibid., s. 181. s. 143. A. Turowski, Wielka utopia awangardy...,, op.cit., 18 Por. K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy...,op.cit. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość 37 łączy określony plan wyrażenia (przedstawiają­ ce) z pojęciem (przedstawione)" . Rządząca ko­ dem znakowym społeczna umowa daje ludziom możliwość komunikacyjnego porozumienia. „Utopia komunikacyjna awangardy ma charak­ ter paradygmatyczny w świadomym kwestiono­ waniu (...) struktury komunikatu ze względu na jego wewnętrzne prawa i konstytuujący go kod jako zasadę przyporządkowania znaczenia (...)" . To, do czego dążył Malewicz, to utopia komunikacji pozakodowej, wiara w stworzenie języka zdolnego wyrażać duchową istotę rzeczywistości . Nie bez powodu Piotr Piotrowski zali¬ cza. go do metafizycznego nurtu awangardy . 20 21 22 gra wynikająca z pozarozumowego realizmu Malewicza" . Problem języka w sztuce podjął również Wassily Kandinsky. Znajdujemy u nie­ go utopię komunikacji pozakodowej, „zakła­ dającą możliwość pominięcia języka, wierząc w pozajęzykową ekspresję" , nazwaną przez Turowskiego utopią synestezyjną. Poczynania Rodczenki nazwano utopią reistyczną, rozwój filozofii suprematyzmu natomiast doprowadził Malewicza do utopii fenomenologicznej . 25 26 27 Suprematyzm Suprematyzm był systemem filozoficznym Kazimierza Malewicza i nurtem w sztuce awan­ Śmiałe manipulacje materią słowną niepo­ gardy rosyjskiej pierwszej dekady i lat 20. X X kornych poetów futurystów oraz materią malar­ ską kubistów z początków X X wieku zainspi­ wieku. Teoretyczne podłoże swej sztuki rozwi­ rowały do eksperymentów formalnych również jał artysta przez wiele lat. Najbardziej płodnym Malewicza. Dla twórcy suprematyzmu był to okresem były lata 1913-1920. Twórczą ewolucję okres tak zwanego realizmu pozarozumowego jego poglądów unaoczniają nam okresy czarny, oraz dekonstrukcji logicznego języka malarstwa barwny i biały jego malarstwa. W roku 1915 w celu badania jego struktury. Około roku 1913 pokazany został po raz pierwszy Czarny kwa­ rosyjski twórca, zainspirowany kubizmem synte­ drat na białym tłe. Kwadrat jako podstawowa tycznym, malował dzieła, w których „zestawiane forma suprematyzmu, rozwijająca się w formy z sobą przedmioty na zasadzie dość odległych pochodne - koło i krzyż, był dla Malewicza skojarzeń układały się w formy dopełniających symbolem ładu porządku wyższego stopnia się rebusów bądź też były bezpośrednio czy­ znakiem zwycięstwa człowieka nad chaosem natury Siła obrazu tkwi w tym że ma on moc telne a czasem robiły wrażenie oderwanych rzuconych przypadkowo kombinacji" . Był tó oddziaływania równą ikonie Nawet sam artysta określił to dzieło jako naga pozbawiona ram początek drogi k u malarstwu bezprzedmio towemu oraz czas poszukiwania autorskiego ikonę swego czasu" . Czarny kwadrat na białym iezyka zdolnego wyrazić rodzące sie koncepcie tłe nie odsyła nas do żadnego obiektu poza nim samym ftak dzieie sie w sztnre mimetvcznei^ filozoficzne. „Rozluźnienie narracyjnej i kom strnkcvinei 'zasady kompozycji aż do zerwania konrentruie sie na sobie Stanowi to o antote lirznvm charakterze s,,nrematvstvrzneao Hzieła związków l n m r z n v r h a dale, nrzemieszania Nie wystawiłem «pustego kwadratu* lecz wrawielu poziomów semantycznych - to typowa 23 24 28 _ 20 Ibid., s. 71. 24 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 96. 21 Ibid., s. 188. 25 Ibid, s. 94. 26 Ibid., s. 147. 22 Ibid. 27 Por. A. Turowski, Wielką utopia awangardy..., op.cit. Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 28 Por. G. Krzechowicz, Malewicz, wielki utopista XX w., Poznań 1993. Artbiznes.pl. 23 Por. P. Piotrowski, Artysta między W) PD08 rewolucją BARBARZYŃCA i reakcją, �Przemysław Chodań 38 żenię bezprzedmiotowości" - pisał Malewicz . To, w j ak wielkie wzburzenie obraz ten wprowa­ dził zwolenników sztuki tradycyjnej, najlepiej oddaje znany cytat: „Przepadło wszystko, co kochaliśmy. Znaleźliśmy się na pustyni... Przed nami czarny kwadrat na białym tle" . Następ­ ny okres reprezentuje seria obrazów barwnych. Głównym dziełem tego okresu jest Czerwony kwadrat z 1915 roku. Jest on swoistym sygnałem rewolucji w sztuce. Oznacza ostateczne zerwa­ nie z przedmiotowością. Okres biały, przypada­ jący na lata 1918-1919, którego reprezentantem jest szczytowe dzieło Malewicza - Biały kwadrat na białym tłe, był w rozumieniu artysty kresem możliwości malarstwa i początkiem filozoficz­ nego ujęcia idei artystycznych. Teoria suprematyzmu zakłada nieograni­ czone możliwości poznawcze człowieka, wierzy w możliwość dotarcia do prawdziwej wiedzy czy może lepiej - do odczucia prawdziwej rzeczy­ wistości. Instrumentem poznawczym uczynił Malewicz wykraczającą poza logiczny dyskurs językowy intuicję. Według artysty „istota rze­ czywistości, z uwagi na swój charakter (niecią­ gły, alogiczny), nie może być (...) poznawana za sprawą doświadczenia zmysłowego i intelektu­ alnego" . Tylko intuicja pozwala odczuć istotę jedności człowieka, świata i kosmosu. Powrót do zrównującej wszystko Wszechjedni, zwanej również Otchłanią lub Pustynią, to cel, ku któ­ remu dążył artysta. W koncepcji suprematyzmu poznanie ab­ solutne jest historyczną koniecznością. Mamy w niej do czynienia z historiozofią przywodzącą na myśl idee Hegla. Według Piotra Piotrowskie­ go myślenie o historii jako ideologicznym proce­ sie, którym rządzą obiektywne prawa, odnaleźć 29 30 31 można u wielu artystów rosyjskiej awangardy . U Malewicza myślenie to znalazło wyraz w kon­ cepcji socjoenergetyki, w e d ł u g której „świat zmierza (...) do coraz większej oszczędności energii, która stanowi podstawę bytu" . Ewo­ lucja sztuki, według Malewicza, poddana jest temu samemu prawu ekonomii energii co cała ludzka kultura i prowadzi od sztuki figuratyw­ nej poprzez coraz większe uproszczenie form do abstrakcji i w końcu do suprematyzmu. „Przez suprematyzm rozumiem supremację czystego wrażenia (uczucia, doznania, przeżycia) w sztu­ kach plastycznych" - pisał Malewicz. Według niego to właśnie sztuka jest „w stanie, budując nową realność pozarozumową (...), przezwycię­ żyć pozorne sprzeczności świata logiki trójwy­ miarowej i połączyć przeciwieństwa w wyższej jedności" . Szczytowym osiągnięciem sztuki i kresem poznania jest idealnie czysty, będący od­ czuciem bezgranicznej przestrzeni, uniwersum i nicości zarazem - Biały kwadrat na białym tłe z 1919 roku. Utopię fenomenologiczną, której wyrazem jest Malewiczowski Biały \wadrat, interpreto­ wać można w ramach refleksji nad istotą języka i formalnych eksperymentów awangardy. Jak twierdzi Turowski, patrząc z punktu widzenia struktury znaku, w obrazie tym doszło do mak­ symalnego rozdzielenia elementu znaczonego i znaczącego. „Forma nie ukazuje sobą więcej płaszczyzny. Przedstawia przestrzeń, której nie odwzorowuje schematem geometrycznym" . Było to wyciągnięcie ostatecznych wniosków z eksperymentów okresu „realizmu pozarozumowego", gdzie zachwiana została logika rela­ cji wewnątrzznakowych. Był to również „atak na zdroworozsądkową relację pomiędzy formą 32 33 34 35 36 29 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 66. 33 30 Ibid., s. 66. 3 4 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 65. 3 5 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 97. 31 P. Piotrowski, Artysta między s. 50. 32 rewolucją i reakcją..., op.cit., Ibid., s. 139. ' Ibid., s. 113. Ibid. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość 39 a pojęciem" . Biały kwadrat na białym tłe zna­ mionuje metafizyczne wykroczenie poza znie­ walające, gdyż nawykowe, myślenie oparte na schematach kulturowych i kodach językowych. Dzięki wykroczeniu poza racjonalny dyskurs dociera Malewicz do rzeczywistości nomenu, przekracza nieprzekraczalny, wedle Kanta, świat zjawisk-fenomenów, dzięki czemu uzyskuje wgląd w naturę rzeczywistości. Jak j u ż wcześniej wspomniałem, teorie Malewicza przesiąknięte były historycznym determinizmem - rozwój sztuki nieodwołalnie do­ prowadzić miał ludzkość do Prawdy. Malarstwo dąży do „(...) wyświetlenia na płytach świadomo­ ści skrytej w pomroce realności świata" - pisał artysta. Myślenie to jest myśleniem gnostyckim, a funkcją gnozy jest, jak wiemy, zbawienie. We­ dług Malewicza rolą artysty i sztuki było dojście do duchowej wiedzy o rzeczywistości i prawach nią rządzących oraz dzielenie się tą wiedzą z bliźnimi. „Skoro za przyczyną suprematyzmu sztuka doszła teraz do samej siebie - do swej czystej, nieutylitarnej formy - i poznała oczywi­ stość bezprzedmiotowego doznania, to w kon­ sekwencji próbuje ustanowić nowy, prawdziwy porządek świata oraz nowy światopogląd" . Czym charakteryzowałby się ten nowy świato­ pogląd? Pomimo podkreślania poznawczego aspektu sztuki wypowiedzi Malewicza dalekie są od optymizmu, a niektórzy widzą w nim wręcz głosiciela nihilizmu . „Suprematyzm to scepty­ cyzm wyzuty z wszelkich nadziei. Suprematyzm zajmuje postawę sceptyczną wobec poczynań kultury, próbującej za pomoca^ swych wytrychów włamać się do skarbca przyrody i wywieść zeń przyczyny zj awisk. i rzeczy, by świat nieświa­ 37 38 39 40 37 3 8 Ibid. domy uczynić ś w i a d o m y m " - pisał artysta. W y r a ź n a niechęć do wszelkich racjonalnych sposobów poznania oraz utylitarnych i materialistycznych światopoglądów nie pozwoliła rosyjskiemu twórcy na stworzenie pozytywnej i nastawionej na świat i jego cele filozofii. Teoria Malewiczowska bliska jest za to mistycyzmowi posiłkującemu się językiem negacji. „Awangarda tworzy odrębną kulturę negacji - pisze Turowski - i jeżeli podważa kulturę zastaną, to tylko dlate­ go, że ta jest oddana we władanie ideologii, jest kulturą wyobcowaną" . Tak jak główną utopijną ideą mistycyzmu jest przekroczenie relacji podmiotowo-przedmiotowej w stosunku do bóstwa i rozpłynięcie się w nim, w suprematyzmie ar­ tysta dochodzi do zrównującej wszystko nicości jako podstawy świata. „Człowiek, który chce pa­ nować, realizować moc, burzy w mistyce granice zarówno swego ja, jak i świata zewnętrznego; przestaje przeżywać cokolwiek przedmiotowo, przestaje być przedmiotem jakichkolwiek wpły­ wów, przestaje być określany; zarówno przed­ miot, jak i podmiot rozpływają się i przenikają wzajem, przechodząc w stan pozbawiony formy i treści" Tym co łączy artystę i mistyka jest tu przede wszystkim uczucie bezprzedmioto­ wości jako podstawowe odkrycie ontologiczne. Pomimo ciadeeo podkreślania nieutylitarneeo charakteru sztuki m o ż n a jednak doszukiwać się u Malewicza elementów pozytywnego pro gramu chęci wprowadzenia realnych zmian w świecie doczesnym. Mam tu na myśli tworzo¬ ne tłrzez artystę tak z^vane architektonystrzenne modele budowli konstruowane zgodnie z zasadami suDrematvzmu które mogłyby pełnić przestrzeń nowego, idealnego miasta. 41 42 43 41 K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość, [w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków 2004, s. 435. 3 9 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 98. 4 0 Por. A. Turowski, SupremusMalewicza..., nu BARBARZYŃCA op.cit. K. Malewicz, Świat jakp bezprzedmiotowość..., op.cit., s. 437. 42 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 182. 43 G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa (?) 1978, s. 530. �Przemysław Chodań 40 Aspekty utopijne odnaleźć można również w suprematystycznej koncepcji przestrzeni. Tak jak cała filozofia Malewicza koncepcja ta czerpie z wielu źródeł. Turowski doszukał się w pracach rosyjskiego artysty aż czterech, nie zawsze moż­ liwych do pogodzenia, koncepcji przestrzeni . „Suprematyzm postawił (...) problem konceptu­ alnego porzucenia iluzji dwuwymiarowej płasz¬ czyzny jako jedynie wyobrażeniowej przestrzeni i przejścia do czterowymiarowej przestrzeni - tej realności w «wyższym wymiarze* - ujmowanej intuicją". Poglądy na temat suprematystycznych wyższych w y m i a r ó w były inspirowane głów­ nie teoriami teozofa Uspienskiego, wyrażonymi w słynnej książce Czwarty wymiar. Ów czwarty wymiar to mieisce gdzie przedmiotowość tra¬ ci racje bytu Tego' konceptualizacją był Biały kwadrat Dla Malewicza przestrzeń iako Ko smiczne Uniwersum .będące zarazem Absolutem i Wszechiednia — i est przestrzenia nieskończona niewymierna ^definiowalna i beznrzedmioto Tj , c e transformacja świa domośri donrowadzić nas nowinna do mowa nia r ^ J L s H . w w . L nnnktn w L r n , » ma rzeczywistości wyższego punKtuwi ozem a. w suprematystycznym zwierciadle tfog uusza, 44 w a ł 5 7 V s k f l r i f l d 7 i e k i S7n _ 1 Ir w _ ń»46 7 1Z lecnniKa, ^ztuKa, M a , inte\ ' '/ '^ f a C a K U C n r z e s t r z e n z a s . Zero symbolizuje istotę rzeczywistości, kryjącą się za różnorodnością świata i natury. Dostrzec ją można dopiero z wyższego wymia­ ru. Malewiczowska przestrzeń utopijna wiąże się z przekroczeniem podziału jednostka-swiat i taką percepcją rzeczywistości, gdzie wszystko rozpływa się w bezprzedmiotowości. Doświad­ czenie przestrzeni absolutnej równa się doswiadczemu nicości. Parząc z tej perspektywy, widać, ze 44 Por. rozdz. Teoria i filozofia, [w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit. 45 K. Malewicz, Suprematystyczne 47 48 _ m poaKresiai apsuraainosc i oezsens życia przea rl IZ > ^ wyśmiewa! wszystkicn, którzy wierzą, iz natura i świat rządzą się rozumnymi zasadami W swym sceptycyzmie pisał „(. ) byc może, iz natura nie jest zbudowana (...) mądrze, praktycznie i celowo. Byc może natu­ ra wcale nie jest zbudowana i ze to cos, co niekiedy nosi nazwę matem (...) w działaniach swych nie kieruje się ani zasadą przyczyny, ani celu ( ) , byc może jest ślepa i nieświadoma w procesach sku¬ piania i rozpadania . 1 ak samo jak egzystencjaM a l e w i c z awangardy rosyjskiej 1910-1932, Universitas, Kraków 1998, s. 178. Por. A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit., s. 322. 46 suprematyzm ma w sobie coś z teologii apofatycznej. Z tym że zamiast Boga mamy Kosmos . Na koniec chciałbym podkreślić prekursorską, w pewnej mierze, względem egzystencjalizmu rolę awangardy artystycznej początków X X wie­ ku. Futuryzm, dadaizm, konstruktywizm czy suprematyzm - wszystkie te nurty sytuowały jednostkę mocno w rzeczywistości historycznej. Artysta awangardowy miał bolesną świadomość uwikłania dążącej do szczęścia i wolności jed­ nostki w bezlitosną machinę dziejów Turowski napisał o awangardzie, że sztuka ta „nie jest ani totalną niezgodą ani zgodą na realność- jest jed­ nym i drugim jednocześnie. Stąd jej nieustające i wciąż ponawiane rozdarcie" . Artysta aw a n^a— r dowy zdziera zasłonę konformizmu i podwóinei moralności społeczeństwa w którym żyje Kryty kuieiego religie moralność i estetykę Nie mogąc znieść pustki współczesna mu kultury tworzy utopie Demitolorizacia świętem baldachimu" i bezlitosna krytyka m eszczańskiei mentalności i iei onsrów snrawiałv ze społeczeństwa oraz svs temv polityczne (no w Rosii i Niemczech) ska zvwałv nienokomvrh artvstów na banicie i eazv iLI nn/a ołownvm n , L m knltnrv ŁJJ zwierciadło, [w:] A. Turowski, Między sztuką a komuną: teksty 47 Por. A. Turowski, SupremusMalewicza..., 48 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 178. op.cit. 49 K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość..., op.cit., s. 438. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość lizm, który widzi jednostkę osamotnioną w świe­ cie bez Boga, awangarda postrzega jednostkę w stanie alienacji, za co odpowiedzialna jest kultura. Konstruktywizm podjął próbę zmiany otaczającej rzeczywistości i poprzez budowanie funkcjonalnych przestrzeni życiowych starał się przełamać wyobcowanie człowieka. Suprema­ tyzm, dla którego świat równał się nicości, dążył do ukazania tej „zbawczej wiedzy", głosił powrót do zrównującej wszystko Wszechjedni. Czyta­ jąc Malewicza, odnosi się wrażenie, iż posiadał on niezwykle silną świadomość wyobcowania człowieka zarówno względem natury - poprzez swój rozum jak i kultury która ogranicza jego wolność i produkuje świadomość fałszywą. Na­ leży wiec wznieść sie ponad naturę oraz ponad kulturę i z wvzvn czwartego wymiaru dostrzec wszechogarniająca Pustkę N a m y ś l przychodzą gnostyczne doktryny buddyjskie, które tak samo 41 jak Malewicz podkreślają iluzoryczność naszej codziennej percepcji rzeczywistości. Awangardy tworzyły zarówno nastawione na świat utopie heroiczne (futuryzm, konstruk­ tywizm), jak i utopie eskapistyczne (suprema­ tyzm czy teorie Kandinskiego). Powstawały one w czasie szczególnych napięć w historii Europy, tuż przed i zaraz po pierwszej wojnie światowej, a dzieła, które stworzyły, stanowią najbardziej wartościowy, płodny i nadal inspirujący frag­ ment sztuki X X wieku. Malewicz zaś, pomimo że pozostał twórcą trudnym i niezrozumiałym dla większości odbiorców sztuki, odcisnął piętno na wielu artystach, którzy korzystając z dorob­ ku suprematyzmu, rozwijali własne koncepcje sztuki jak przykład Laszlo Moholy-Nagy czy JózefRobakowski. FOT. IGOR HERZYK 1" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ad73694f5548dc93bc68a963ae8670.pdf 86f2916cef052a210c0f50024b15be7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5185 Title A name given to the resource Fitzcarraldo/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne s.48-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Karwat, Artur Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Borys Malkin jest etnografem i entomologiem, podróżnikiem i fotografem, naukowcem i kolekcjonerem. Przez ponad czterdzieści lat (1953-1 994) intensywnie podróżował, gromadząc na zlecenie muzeów i uniwersytetów kolekcje etnograficzne i entomologiczne. Stworzył zbiory obiektów etnograficznych liczące około 15 000 egzemplarzy. Badał kultury 42 różnych społeczności Ameryki Południowej. Na 40 000 klisz fotograficznych utrwalił sceny z życia tubylców obu Ameryk oraz nakręcił kilkanaście filmów dokumentalnych. Jest jednym z ostatnich dwudziestowiecznych kolekcjonerów działających w Ameryce Południowej. Jego badania mają szczególną wartość, ponieważ pracował w trakcie wielkich przemian kulturowych, które nieodwracalnie zmieniły charakter tubylczych społeczności. W Polsce jego zbiory etnograficzne można oglądać w muzeach w Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, Warszawie i Szczecinie. �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Panie Borysie, kiedy czytałem Pana biografię, przypomniała mi się historia o pewnym szama­ nie Nawaho. Był on skarbnicę wiedzy swojego płemiema, znał mnóstwo rozbudowanych, wie­ lowątkowych mitów, rytuały i pieśni. Pytany o wybór swego następcy, stwierdził, że nie sposób już znaleźć odpowiedniego ucznia zdolnego to wszystko zapamiętać. Pamięć i pewna wrażliwość zabijane sę przez inny rodzaj wiedzy - szkolny. Pan często zmieniał gimnazja i nie był Pan pry­ musem. Ale sędzęcpo Pana osięgnięciach, szkoła nie zdołała zatrzeć w Panu prawdziwej pasji. Nigdy nie zależało mi na zbieraniu stopni. Je­ żeli jednak mnie coś zainteresowało, to dostawa­ łem dobre oceny. Na ogół było jednak inaczej. A co Pana interesowało najbardziej? Podróże. Namiętnie oglądałem i przeryso­ wywałem mapy, na których Polska była zawsze większa n i ż w rzeczywistości. Dyrektor mojego gimnazjum dostrzegł także moje wyjątkowe za­ interesowanie przyrodą i podsuwał mi do czyta­ nia odpowiednią literaturę. Wtedy też zacząłem zbierać i kolekcjonować owady. Skupił się Pan bezkompromisowo na kilku rze­ czach, które interesowały Pana najbardziej, i po­ płynął Pan przez życie wiedziony pasję. Skęd ona się wzięła? Czy to zasługa wychowania, rodzi­ ny? Robię to, co lubię. W mojej rodzinie nikt nie miał tak egzotycznych zainteresowań. Mój oj­ ciec swego czasu dużo fotografował, ale można powiedzieć, że pierwszym mistrzem był mój nauczyciel Tennenbaum - to on zaraził mnie miłością do owadów. Dużo później znalazłem poparcie dla swoich zainteresowań etnozoologicznych na uczelni w USA. Wydawałem się W) PD08 BARBARZYŃCA 49 do nich szczególnie predestynowany z powodu znajomości przyrody i etnografii, choć nikt po­ czątkowo nie chciał prowadzić takich badań. Przeniosłem się do Minneapolis. Tam zaczęła się moja czterdziestoletnia podróż. Nim jednakzaczęłPan pracować jako wykładow­ ca w Minneapolis, spędził Pan rok zachodniej Afryce. w Do Afryki wybrałem się z moim przyjacielem z Nigerii, którego poznałem w Londynie. Zbie­ rałem owady i robiłem zdjęcia. Potem podróżował Pan po zachodnich Stanach. Pracowałem wtedy na uniwersytecie w sta­ nie Waszyngton. Miałem być inkubatorem dla świeżo wyklutych magistrów i zostać na uczelni. Wolałem jednak podróżować. Mojej pani pro­ fesor powiedziałem, że nie znoszę zimna, więc muszę podróżować. Przemierzaliśmy Góry Ska­ liste. Przede wszystkim skupiliśmy się na wulka­ nicznych Górach Kaskadowych zamieszkałych przez białych osadników i tubylców. Raczej nie odwiedzaliśmy indiańskich rezerwatów. To była wyprawa przyrodnicza - zbieraliśmy owady. Jeździliśmy ambulansem z demobilu. Mieli­ śmy duże zniżki na benzynę jako pracownicy uniwersytetu. Potem dostałem grant z mojego zakładu na pierwsze poważne badania etnogra­ ficzne. Udałem się do Indian Seri mieszkających na Półwyspie Kalifornijskim w Meksyku. Był Pan wtedy niedoświadczonym Jak Pan sobie radził? naukowcem. Było to prostsze, bo nie spodziewałem się, że ci Indianie będą mnie kochać. Zdarzało się, że ktoś był niezadowolony, nie chciał rozma­ wiać. Wtedy ja odpowiadałem tym samym - nie �Wywiad 50 chcesz, nie musisz. Mieliśmy takich kolegów, którzy prowadzili fatalne badania w terenie. Gdy któryś z Indian, w ich mniemaniu, źle się zachował, od razu tracili ducha. Mnie to nie ruszało. Miałem j u ż w końcu za sobą jakiś etap w wojsku. w skrzyniach i podzielone, aby można było je racjonować. Często wracałem też do tych sa­ mych plemion, ponieważ zaprzyjaźniałem się z Indianami. Wtedy oni prosili mnie, żebym przywiózł jakieś konkretne rzeczy, najczęściej broń i haczyki na ryby. Oni, w zamian, dostar­ czali m i eksponaty. Prowadziłem po części han­ del wymienny. Tutaj Borys Malkin zamilkł na chwilę, przy­ mknął oczy i powiedział: Listen you guys! Re¬ member, you are in the army now. We will make Pana mieszkanie nie przypomina muzeum, choć you a grown up man. You play bali with us, we można by się tego spodziewać. play bali with you. Nie zbierałem eksponatów dla siebie, robiłem prezenty innym. We wszystkich armiach świata mówię to samo. Tak. Poza tym pracowałem wcześniej w naj­ większej stoczni w Stanach. Po tej pracy i po służbie w wojsku nie miałem problemów z ba­ daniami w terenie. Byłem też starszy i bardziej doświadczony od moich kolegów. W jaki sposób organizował Pan swoje podróże? Nawiązywałem kontakt i współpracowałem z rozmaitymi instytucjami. Szczególnie czę­ sto wyjeżdżałem na zlecenie Muzeum Historii Naturalnej w Chicago, bo przyjaźniłem się tam z kustoszem. Wybierałem teren i plemię, któ­ re mnie interesowało. Sugerowałem miejsce, w które chcę pojechać. Dostawałem fundusze i udawałem się w teren. To zawsze odbywało się w ten sposób. Bardzo rzadko narzucano mi - za moją zgodą oczywiście - inne plemię niż to, któ­ re ja miałem w głowie. Podróżował Pan zawsze z ogromnym wracał Pan ze zbiorami. Jak to wyglądało ny technicznej? bagażem, od stro­ Dlaczego dziś niewielu ludzi poświęca się tak drobiazgowemu i pracochłonnemu kolekcjoner­ stwu? Istnieją nadmierne ułatwienia. Można dalej jeździć, ale wszystkie potrzebne elementy zała­ twia się na odległość, bez wysiłku. Zmienia się charakter takiej pracy. Czy może Pan powiedzieć kiem pracowitym? o sobie, że jest człowie­ Nie. Jak to możliwe, skoro z taty sumiennością rannością przez tyle lat jeździł Pan po i kolekcjonował? Jak to inaczej nazwać? i sta­ świecie Jestem leniwy. Przez czterdzieści owadowi lat zebrał Pan milion sztuk Owady są małe i bardzo liczne. Wynajmowałem ludzi i płaciłem za transport. Wszystkie zbiory przywoziłem do laboratorium w zakładzie. Sprzęt, żywność były zapakowane Do tego ogromne zbiory etnograficzne wśród lu­ dów, których część zdążyła już do tejpory zniknąć. BARBARZYŃCA nn �Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat Tak, to prawda, zniknęły one albo zamieniły się w lumpenproletariat dżungli. O Indianach mówi się, że są cywilizowani, kiedy noszą na sobie cuchnący i postrzępiony podkoszulek. Oni w większości pragną czerpać z osiągnięć naszej cywilizacji, nie chcą być izolowani. Czy kiedykolwiek był Pan turystę? 51 odpowiada angielski charakter. Drugie to Sao Paulo, Rzeczywiście, to dwa zupełnie nieprzystające siebie miejsca. Wiem również, że jest Pan snikiem opery. Kolejne przeciwieństwo? do miło- Opera i podróże, wbrew pozorom, nie są od siebie tak odlegle. Muzyka to też podróż. W najprostszym rozumieniu tego słowa - nie. Czy jest Pan niespełnionym Dziś coraz łatwiej jest podróżować, ale mam wra­ żenie, że coraz mniej rozumiemy miejsca i ludzi, do których się udajemy. Czy zgodzi się Pan, ze jest to jakiś paradoks? Tak. Pomiędzy turystą a tubylcem wytwarza się przepaść wynikająca z samej sytuacji. W zor­ ganizowanej grupie zaczynamy bardziej inte­ resować się sobą n i ż otoczeniem. Z tym wiąże się moja krytyczna ocena Margaret Mead, która uważała, że trzeba badać, podróżując grupami, żeby obserwacjami wzajemnie zapładniać swoje umysły. Ja wolę podróżować sam, bo wtedy za­ mieniam się w słuch i wzrok. Widział Pan wiele ciekawych miejsc. Jeśli mógłby Pan wybrać, to gdzie chciałby Pan mieszkać? Mam dwa ulubione miejsca, kompletnie przeciwstawne. Jedno to Anglia, pomimo mo­ jej niechęci do wilgotnego zimna. Bardzo mi {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA śpiewakiem? Kiedy mieszkałem przed wojną w Polsce, dochodziły nas słuchy, że mamy krewną, która zrobiła fenomenalną karierę w Ameryce. Trak­ towałem to jako plotkę, ale kiedy się tam zjawi­ łem, niebawem poznałem tę niezwykłą osobę. Była śpiewaczką operową. Kocham m u z y k ę , więc bardzo często spotykaliśmy się na przed­ stawieniach, na które mnie zapraszała. Mówiła, że mam dobry głos, zaproponowała mi grant i studia muzyczne. Miałem zostać tenorem li¬ rycznym. Kto wie, kim byłbym dzisiaj ? Ale od­ mówiłem, jakoś mi to nie odpowiadało, wolałem podróżować... Przypomina mi to historię Herzoga i jego film Fitzcarraldo. Może występowałby Pan w operze w Manaus, w środku dżungli? Odwiedziłem kiedyś to miejsce, ale wątpię, że mógłbym tam śpiewać. �52 Wywiad 19 1 7 - r o d z i się w Witebsku, na terenie dzisiejszej Biatorusi 19 I 8 - jego rodzina przenosi się do Warszawy 1938 - w y j e ż d ż a do Nowego Jorku 1941 - uczęszcza do szkoty zawodowej w Oregonie 1941 - University of Oregon 1942 - otrzymuje obywatelstwo a m e r y k a ń s k i e 1942 - rozpoczyna czteroletnią stuzbę w o j s k o w ą na terenie Australii i Oceanii 1946-University of Oregon 1947 - Londyn, University College 1948 - w y j e ż d ż a na rok do Afryki 1949 - University of Washington 1952 - p o d r ó ż u j e po zachodnich stanach USA 1953 - rozpoczyna badania w ś r ó d Indian Sen i 40-letnią p o d r ó ż 1957 - otrzymuje stanowisko w y k ł a d o w c y w University of Minnesota 1994 - prowadzi badania w Paragwaju W 2007 roku ukazała się książka Odchodzący świat, d o k u m e n t u j ą c a p o d r ó ż e Borysa Malkina. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3457c1e26feda4b39f6b6b6053c06ce3.pdf 30ecb1e33d68cb4c36746dcc66876a5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5573 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource społeczności internetowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5182 Title A name given to the resource Co się kryje w "Naszej klasie"/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.13-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Liszka, Sebastian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sebastian Liszka 14 niż czytelników, a tych mniej niż użytkowników portalu. Nawet najbardziej rozbudowane fora, które należą głównie do renomowanych liceów w wielkich miastach bądź szczególnie zgranych klas, trudno u z n a ć za coś więcej n i ż w y m i a n ę opinii dotyczących ograniczonego, niemożli¬ WegO do odzyskania CZ3.SU . Taka zbiorowa identyfikacja z jedną insty­ tucją (można zaryzykować kwalifikację: grupą sytuacyjną) rodzi nieoczekiwane konsekwen­ cje - tworzy przymus uczestnictwa, przedłuża­ jąc w nieskończoność trwanie zamkniętego j u ż okresu. Temu okresowi przypisuje się pozytyw­ ną waloryzację, sankcjonując jako oczywistość relacje między dawnymi uczniami jakiejś klasy, zakładając (wymuszając) ciągłe trwanie daw­ nych znajomości (wraz z układem sympatii, an­ typatii, animozji, a może nawet miłości). W i n ę za wcześniejsze niepodtrzymywanie tych relacji można zrzucić na brak odpowiedniego interfej­ su, którego dostarczył dopiero omawiany portal. Interfejs portalu, oddając władzę w ręce bliżej niezidentyfikowanej opinii zbiorowej generuje jednocześnie przymus ujawniania informacji na własny temat Weryfikację i interpretację przekazanych informacii składa w rece świad ków z przeszłości nie zwracając uwaei na ich rzeczywiste komitencie zdolność i L o w o ś c do tezo typu zadań Efektem te.ro zbiorowego uiawnienia (czasem do zranić ekshibiciomzmu) sa cmasi zbiorowe i wsnólne - nawet ieśli warto ściowane no vtvwnie to w rzeczywistości ozra niczone-wizinamieci Doświadczenie wsnól 2 7 noty stwarza przekonanie o istnieniu swoisLo A' A A 1 ' • , co w zasadzie A • za­ ponadindywidualnego świata, 1 Bardzo ciekawym wyjątkiem, wartym odrębnej analizy, jest np. forum I I L O im. Sobieskiego w Krakowie. wiesza, uznawaną przez wielu za najbardziej charakterystyczną w nowoczesnych społeczeń­ stwach, możliwość nieskończonej interpreta­ cji sposobów tworzenia rzeczywistości czy też, mówiąc krócej, wszelkich przejawów twórczości. Wspólnotowość forum „Naszej klasy" polega na budowaniu wrażenia, że znaczenia przeszłości nie wymagają negocjacji, są bowiem tylko kwe­ stią odtworzenia. Ciągłe reprodukowanie wspomnień, ponow­ ne zapisywanie się do mniej lub bardziej odle­ głych czasowo instytucji przekroczyło (z racji masowości) granice nostalgii i chęci przywoła­ nia przeszłości. Ten zbiorowy gest wielkiej czę­ ści społeczeństwa można interpretować szerzej, jako odruch ucieczki od w y z w a ń i uleganie pokusie odnowienia obrazu „dobrych czasów", a być może ich mentalnej restytucji - jako od­ ruch uniknięcia ryzyka, ucieczki do bezpiecznej przestrzeni starego wspaniałego świata, w któ­ rym istnieją wyłącznie przyjaciele i znajomi, wybacza się surowym bądź niesprawiedliwym nauczycielom, a złe historie puszcza w niepa­ mięć. Tworem takich strategii jest społeczność z3nurzon3 w przeszłości ograniczonej tylko własnym życiem. To przestrzeń ahistoryczna o krótkiej pamięci Uczestnik portalu dokonując aktu zapisania sie tworzy podstawy potwierdzę mawłasnei obecności Sama sygnatura to i ednak me wszystko - profil wypełniał a zdiecia komen tarze do nich, rozbudowane i upubliczmone sieci kontaktów. Tkk tworzy się swój wizerunek wewnątrz portalu 'W przeciwieństwie do ś w i ¿1 towvch nortali snołecznościowvch Nasza klasa" daje ograniczoną możliwość kre'acji, a w ze- 2 Medialna burza dotycząca potrzeby ujawniania informacji o sobie w przestrzeni portalu rozpętała się na początku bieżącego roku, czyli w chwili, kiedy portal miał j u ż około pięciu milionów użytkowników. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Co się kryje w „Naszej klasie" 15 stawieniu ze sztywną metaforą szkoły i wysta­ wieniem się na osąd publiczny fundowany na pamięci z dawnych czasów w zasadzie uniemoż­ liwia kreacji zaistnienie. Musimy zadowolić się płytkim, jednoznacznym wizerunkiem, którego nie da się rozwinąć, rozbudować, który nie może wykiełkować, rozrastać się, zmieniać. W prze­ strzeni tego portalu nie można się stworzyć, można tylko grać z oczekiwaniami odbiorców i własnym wizerunkiem z przeszłości, np. przez wklejenie żartobliwego zdjęcia albo ironicznego komentarza dotyczącego s 3. mego siebie. Zamiast mnożących się wariantów, swobodnego pola kre¬ acji, przemieniających się i przekształcających wizerunków i ścieżek komunikacyjnych prze— strzeń portalu wypełniają sądy, opinie, przed­ stawienia banalne zestandaryzowane i wtórne. Chwalimy się czym możemy: samochodem domem dzieckiem m ę ż e m żoną w bardzo niewielu przypadkach partnerka czy partnerem ze związku niesformalizowanel Zwyczainość przygląda sie zwyczainości suknia ślubna suk ni ślubnej, dziecko dziecku. Czy może to zna¬ czyć że nowa klasa średnia przygląda się sama Jeśli tak, sądzę, że niewiele widzi. Społecz­ ność „Naszej klasy", najprawdopodobniej zu­ pełnie nieświadomie, zbudowała (za pomocą kontrolowanych wzajemnie własnych wizerun­ ków) totalizujący obraz swojego świata. Za jego podstawę można uznać wybranie wizerunku uważanego przez siebie za naturalny, czyli niedający się zinterpretować, który z własnej woli powtarza leżący u podstaw idei szkoły proces so¬ cjalizacji. Świat, z którym spotykamy się w por¬ talu, nie ma nic z ponowoczesnych kryzysów 3 Por. Z. Bauman, Ponowoczesnośćjako Sic!, Warszawa 2000, s. 127. nu BARBARZYŃCA źródło cierpień, i rozchwianych tożsamości. Przeciwnie - po­ wiela on tradycyjne przeświadczenie o istnieniu psychologicznych niezmienników, posiadaniu trwałych i mocnych tożsamości społecznych i kulturowych. Ze stron portalu manifestuje się konformizm i brak chęci bycia lepszym, dosko­ nalenia się, ruchu popychającego nowoczesne społeczeństwa naprzód. Reprodukując i kolo­ nizując przeszłość, społeczność „Naszej klasy" w znikomym stopniu wykorzystuje najbardziej nowoczesne z nowoczesnych doświadczeń, po¬ legające na, jak pisał Zygmunt Bauman, „sensie nadziei, że można uczynić rzeczy innymi, niż są, i lepszymi, n i ż są, i że należy to zrobić, bo­ wiem rzeczy nie są tak dobre, jak powinny i jak być mogły" . 3 A może społeczności „Naszej klasy" wcale nie jest daleko do charakteru innej nowoczesno­ ści, gdyż, jak sądzę, można ją opisać za pomocą koncepcji społeczeństwa ryzyka Ulricha Becka . Według niemieckiego socjologa ryzyko polega na dodaniu do teraźniejszej gry interesów i ich konsekwencji istotnego komponentu: przyszło­ ści, przenoszeniu w przyszłość dostrzeganych obecnie szkód, przy czym szkody te dotyczyć wszystkich przejawów życia: reform f i ­ nansów publicznych, skażenia środowiska, ale też codzienności. Spróbujmy opisać społeczność „Naszej klasy" za pomocą tej metafory. Ryzyko przyszłości w tym przypadku może polegać na, znanych z doświadczeń bardziej rozwinię­ tych społeczeństw, kryzysach instytucji, rodziny, tożsamości. To potencjalne ryzyko może być mechanizmem dzięki któremu w tak dokładny sposób w przestrzeni portalu dokonuje się pro­ ces kolonizowania przeszłości walki o jedną 4 4 U . Beck, Społeczeństwo nowoczesności, ryzyka. W drodze do innej Scholar, Warszawa 2002. �Sebastian Liszka 16 małą narrację dzieciństwa i młodości , wreszcie utwierdzania samych siebie w sensie i słuszności wyborów, a własne wybory są konfrontowane z wyborami takich samych jak ja, czyli nie-Innych. Dzięki odwołaniu się do tej metafory ma­ nifestowane w portalu zadowolenie i afirmacja mogą bardzo łatwo pokazać swoją drugą, wcale niebłazeńską, twarz - poczucia zagrożenia i nie­ pewności, im bardziej gorączkowo odsuwanego, tym silniej obecnego . 5 6 Zdumiewające jest, w jak wielkim stopniu przestrzeń „Naszej klasy" stała się areną bez wrogów, miejscem bez walk. Sceptyczność, nie­ zadowolenie, zagniewanie (główne cechy nowo­ czesności według Baumana) nie mają tu miej­ sca. Samoświadomość uzyskuje się tu poprzez uczestniczenie w rytuałach codzienności i pod­ glądanie, czy to samo co my robią tacy sami jak my. Dłuższe trwanie takiego systemu będzie przejawiać coraz większe właściwości zamykania się w sobie, kostnienia. System taki nie nabędzie cech potrzebującego ekspansji kapitału, ale ra­ czej rentierni polegającej na wzajemnym wyda­ waniu sobie kuponów, rytuału opartego na grze sztuczności, która udaje, że nie jest (uważam, że jest) światem, jak pisał Shakespeare, out offrame (bezkształtnym wybitym wyłamanym). Metafo­ rę wyłamania pojmuję w tym wypadku jako we­ wnętrzną sprzeczność rządzącą rzeczywistością 5 Por. J.-F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport która manifestuje się i wysypuje z ram portalu. Polega ona, według mnie, na niedostrzeżeniu potencjalnie wywrotowego potencjału portalu, którego użytkownicy, zamiast w twórczy spo­ sób przepisać swoją historię i tę skonfrontować z wersją rówieśnika, wzajemnie utwierdzili się w bezcelowości takiego przedsięwzięcia. Konsekwencją wynikającą ze świata „Naszej klasy" rządzi pragnienie przyjemności, a nie przy­ jemność pragnienia. Gilles Deleuze, dając pierw­ szeństwo tej drugiej, opisywał ją jako przerywa­ jącą pozytywność pragnienia, która pozwala na uchwycenie realnej i aktywnej dynamiki wytwa­ rzania rzeczywistości społecznej . Przyjemność usypia, jest bezwładna i reaktywna. Próbując znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego tak łatwo społeczność polskiego portalu popadła w bez­ wład i uśpienie, trzeba się odwołać do naszych doświadczeń historycznych. Choć to materiał na rozbudowaną socjologiczną analizę, u w a ż a m , że społeczność „Naszej klasy", czyli w dużej części polska klasa średnia, zarówno ta istnieją¬ ca. jak i aspirująca, zbyt mocno przyswoiła sobie pogląd którego korzenie tkwią w poprzednim systemie politycznym — przekonanie o istnieniu czegoś takiego jak wspólnota losu oraz lokalny i kuriozalny proces tworzenia tożsamości który w warunkach PRL przybrał parafrazując Michęla Foucaulta formę troski o siebie ale w obecnych 7 8 badania nad społecznością „Naszej klasy". Od kilku o stanie wiedzy, Aletheia, Warszawa 1997. W ujęciu miesięcy prasa donosi o próbach takich prac, spotykają się Lyotarda kategoria wielkiej narracji, w którą wierzy! one często z bezpardonową krytyką apologetów portalu. modernizm, zastępowana jest w ponowoczesnym Najbardziej rozbudowane forum, jakie znalazłem, jest świecie przez kategorie małych narracji, które mają się dostępne pod adresem http://forum.gazeta.pl/forum/72,2. mnożyć i wzajemnie współistnieć. Małe narracje obecne html?f=29&w = 73448071&s = 0, 14.07.2008. w przestrzeni „Naszej klasy" okazują się karykaturą 7 Lyotardowskich postulatów. obraz terytoria, Gdańsk 2000. 6 Potwierdzenie tej hipotezy będzie możliwe w chwili, kiedy psychologowie i socjologowie przeprowadzą szczegółowe 8 Por. G. Deleuze, F. Guattari, Co to jest filozofia}, słowo/ Czy też, równie mocno, stała się zakładnikiem tego poglądu. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Co się kryje w „Naszej klasie" warunkach - niewiedzy o jakości życia, stopniu uwikłania w ideologię oraz braku szacunku dla jednostki - formę uznania kolektywu. W przestrzeni polskiego Internetu zrobiło się ciasno. Wdarł się do niego rodzaj społecznej władzy sądzenia nadawanej przez osoby, które w większości nie są w stanie rozpocząć walki o siebie w wirtualnej przestrzeni, dającej się realizować łagodniej n i ż w rzeczywistości. Spo­ łeczność „Naszej klasy", zamiast wybrać portal oferujący rozbudowany interfejs służący kreacji siebie, wyodrębnieniu siebie, podkreśleniu siebie, czyli tak naprawdę ocaleniu siebie, wybrała portal oferujący znikomą możliwość takiej kreacji, wią­ żąc j ą, j ak pisałem wyżej, z instytucj ą zbiorowego uczestnictwa i tradycyjnych form społecznych. Społecznością tą wydaje się rządzić brak klasy i brak różnicy. Nowa klasa średnia, która 9 W tym miejscu powinien rozpocząć się drugi tekst 17 po skolonizowaniu pasaży handlowych i miej­ skiej przestrzeni zabrała się za kolonizowanie Internetu, za swój mit założycielski wybrała resentyment i nostalgię, ucieczkę od wyzwań, odrzucenie polityczności i rywalizacji o idee, oddała też bez walki formy sprawowania wła­ dzy za pomocą na przykład sądów estetycznych. Społeczność ta w zasadzie nie odwołuje się do nikogo, prezentuje siebie zadowoloną z tego, jaka jest. Nie wiem, czy próbuje dokonać de­ finicji samej siebie. Pewne jest, że społeczność ta wybrała baśniowe doświadczanie rzeczywi­ stości, rozumiane i przyjęte jako jedyna szansa na wolność. Gwałtowność manifestacji tego do­ świadczenia pozwala również na postawienie diagnozy, że oto, zapewne niespodziewanie dla nas samych mamy do czynienia z polskim riantem buntu mas . 9 ustaleniami Eliasa Canettiego z Masy i władzy oraz Petera o „Naszej klasie", napisany z perspektywy nakreślonej Sloterdijka z Pogardy mas. Moją intencją było jedynie przez Ortegę y Gasseta w klasycznym eseju, uzupełniony zasygnalizowanie tego problemu. W) PD08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae4f8dfe89f760bc3f40498ac5a6d759.pdf f15e0aa41b8d16971debf83511f89b95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5574 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5183 Title A name given to the resource Analiza recepcji serialu "Siódme niebo" w Polsce/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.18-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Filip W r ó b l e w s k i Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce 1 CSiódme niebo (7th Heaven), zgodnie z re^ komendacją zaczerpniętą z internetu, to K j opowieść „o życiu wielodzietnej rodziny Camdenów na przedmieściach wielkiego mia­ sta. Akcja serialu rozgrywa się w fikcyjnym mia­ steczku północnej Kalifornii - Glen Oak. Pastor Eric Camden, jego żona Annie oraz siedmioro ich dzieci prowadzą życie, jakiego można tylko pozazdrościć" . Serial ten można by uznać za urzekającą egzemplifikację rajskiego toposu. To także saga rodzinna na miarę Dynastii czy Mody na sukces, pełna namiętności i niebywałych sytu­ acji, z jakimi przychodzi się mierzyć bohaterom. Pokrzepiająca jest przy tym wizja żywych i trwa­ łych więzi rodzinnych. Jednakże Siódme niebo 2 1 Zasadniczy zrąb niniejszego tekstu powstał na przełomie maja i czerwca 2007 r., toteż powinien być rozpatrywany zasługuje na uwagę z jeszcze innego względu, mianowicie tylko w tym serialu możemy się do­ szukać archetypicznego obrazu chrześcijańskiej rodziny, bliskiej Bogu i kultowi religijnemu. W żadnym innym przypadku - prócz hucznych ślubów z welonem, druhnami i marszem Men­ delssohna - nie mamy do czynienia z takim wymiarem obecności przedstawień religijnych w serialu telewizyjnym . Siódme niebo towarzyszy polskim telewi­ dzom od 1996 r., kiedy to rozpoczęto jego pro­ dukcję w Stanach Zjednoczonych, a zakończo­ no ją po jedenastu sezonach, z których w Polsce do tej pory wyemitowano osiem. Przyczyn tego opóźnienia nie będziemy omawiać, mimo że 3 2 Ze strony: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, 10.06.2007. tylko i wyłącznie w kontekście społeczno-politycznym 3 tamtego okresu. pełni od 2000 r. serial Plebania, który należy traktować jako Spośród rodzimych produkcji taką rolę z powodzeniem poddaną glokalizacji adaptację amerykańskiego formatu. BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce wymagałaby tego zaproponowana przez Jasona Mittella metodologia medioznawcza. Analiza tekstów telewizyjnych wymusza na badających je osobach posłużenie się kategoryzacjami gatun­ kowymi dotyczącymi poszczególnych sekwencji strumienia telewizyjnego. Te zaś wywiedziono wprost z teorii literaturoznawczej, kładącej na­ cisk na aspekt estetyczny (topika, narracja, styl), ideologiczny bądź historyczny dzieła . Mittell odrzuca takie podejście, uznając je za niewystarczające. Dla niego analiza gatunkowa jest równoznaczna z definiowaniem, interpreta­ cją i oceną praktyk dyskursywnych. Środki temu służące to, po pierwsze, badanie medium i jego specyfiki (strumień telewizyjny), po drugie, ne­ gocjacja między specyficznością a ogólnością, weryfikacja intertekstualna cech zbieżnych lub stanowiących o wyjątkowości danego programu. Trzecim elementem jest genealogia dyskursywna mająca na celu rekonstrukcję historii gatunku, to jest ustalenie tego, co w nim stabilne, a co zmien­ ne. To także odnalezienie uwarunkowań zmiany i ustalenie jej wpływu na to, co stałe. Po czwarte, gatunek rozpatrywany jest jako praktyka kultu­ rowa. Ostatnim elementem analizy gatunkowej jest próba usytuowania programu w systemie kulturowych relacji hierarchii i władzy . Z zaproponowanej aparatury metodologicz­ nej na użytek niniejszej analizy posłużymy się w znacznej mierze ostatnimi dwoma narzę­ dziami, pozostałe posłużą co najwyżej za ich uzupełnienie. Wobec powyższego należy zasto­ sować klasyfikację kognitywną, uwzględniającą procesy modelowania, organizowania i definio­ 4 5 4 J. Mittell, ,4 Cultural Approach to Television Genre 19 wania rzeczywistości przez samych odbiorców. Ujmują oni Siódme niebo jako serial „typowo familijny" , tym samym nacisk zostaje położony na treść (zdarzenia) oraz elementy świata przed­ stawionego (postacie, miejsca i przedmioty), pozwalające wyodrębnić tę kategorię z pomi­ nięciem kontekstu kanału medialnego. Zostają zatem zmarginalizowane dociekania naukow­ ców prowadzone w duchu Gramsciego, mające na celu zdemaskowanie hegemonii przemysłu kulturalnego. Zatem dla przeciętnego widza nie jest istotne, kto nadaje, ale co jest przedstawiane. Jest to pozornie pochopny sąd, jednak w pełni odzwierciedlający potoczne podejście odbior­ ców nieuwzględniających struktury strumienia telewizyjnego. Problematyczne jest samo zlokalizowanie omawianego serialu w rzeczonym strumieniu, bo­ wiem nieciągły charakter nadawania oraz zmiany pory i dnia emisji, jak też samego kanału, prze­ kładają się na płynność kontekstu programowego. Problem ten wymagałby osobnego studium. W kontekście sytuowania serialu w strumie­ niu telewizyjnym na uwagę zasługuje strukturyzacja wieku odbiorców I tak w przypadku sobot­ niego porannego pasma najwcześniej pojawiają się programy dla dzieci; kolejne są skierowane do młodzieży i, ewentualnie, całej rodziny. Pozwala to odtworzyć model praktyk odbiorczych, jakim posługuje się TVP przy formułowaniu ramówki. Mianowicie, j ak mogłaby sobie życzyć owa stacj a - co niekoniecznie musi mijać się z prawdą - so­ bota jako dzień wolny od pracy pozwala na dłuż­ szy sen czy wręcz poranne lenistwo. Wyobra6 ze stron: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, http:// Theory, [w:] Television Studies Reader, red. R.C. Allen, www.7thheaven.ofpl/, http://siodme.niebo.filmweb.pl/ A. H i l l , Routledge, London and New York 2004, s. 172. Si%c3%b3dme + niebo + 1996 + opisyFilmDescriptio 5 Ibid., s. 176-179. ns,id = 95726, http://forum.serialowo.com/viewtopic. 6 Określenie to pojawia się wielokrotnie w wypowiedziach php ?p = 17440#17440&sid=c7f9ff7eaaf61c5e409cf3a7d676 internautów jako sposób definiowania czy rekomendowania serialu. Dla przykładu opisy serialu W) PD08 BARBARZYŃCA fe03, 28.05.2007. �Filip Wróblewski 20 żenię to zakłada obecność telewizora podczas czynności porannych czy przedpołudniowych, uwolnionych od pośpiechu, jaki towarzyszyłby im w pozostałe dni. Równocześnie czas wolny, jakim dysponują potencjalni widzowie, wymaga zagospodarowania, co przy rodzinnym charak­ terze weekendu sprzyja wspólnemu oglądaniu telewizji. Należy zaznaczyć za Mateuszem Halawą, że „telewizja używana jest w domach [...] do rozróżnienia między czasem pracy a czasem odpoczynku" , przy czym w ujęciu niniejszym stanowienie czasu wolnego uzależnione jest od płci, statusu zawodowego połączonego z etapem życia oraz miejsca zamieszkania warunkującego działalność widza. Niemal stała pora emisji oscylująca między 9.00 a 9.30 ma niebagatelne znaczenie ze wzglę­ du na rutynowy, jeśli nie rytualny, charakter oglądania telewizji oparty na przyzwyczajeniu. Mimo wszystko powyższe godziny są bardziej neutralne n i ż godz. 10.20, o której emitowane jest Siódme niebo, ponieważ nie ograniczają mobilności telewidza, natomiast ostatnia z po­ danych pór dezorganizuje zarządzanie czasem i aktywnością, skazując odbiorców na doko­ nywanie częstokroć przykrych wyborów, pole­ gających na rezygnacji z oglądania programu. Przyjemność odbioru wymaga komfortu wy­ kluczającego presję. Rezygnacja bądź poczucie 7 7 M . Halawa, Życie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych, WAiĘ Warszawa 2006, s. 53-54. 8 Z. Krasnodębski, Homo hierarchicus. Ranking zawodów, 9 .Wprost" 2007, nr 20, s. 36-42. Ibid., s. 39. Powyższy rodzaj zajęcia zajął piętnastą B. Wciórka, Zaufanie w sferze publicznej i prywatnej. Komunikat z badań, Jak zaznaczono na wstępie, zasługującą na uwagę cechą publicznego strumienia telewizyj­ nego w Polsce jest obecność reprezentacji grup społecznych szczególnego zaufania i prestiżu. Obecnie są to przede wszystkim lekarze i na­ uczyciele (także wykładowcy akademiccy) , nie powinna zatem dziwić ich obecność w serialach telewizyjnych, takich \akKlan czy Na dobre i na złe. Jednakże to niejedyne grupy obecne w tele­ wizji publicznej, obok nich szczególne miejsce zajmuje duchowieństwo, które choć jako zawód wydaje się znacznie mniej prestiżowe (44,3%) , wciąż cieszy się dużym zaufaniem społecznym . 8 9 10 związane z lustracją Kościoła rzymskokatolickiego nieznacznie zmieniły uprzednio notowany poziom prestiżu pozycję w dwudziestomiejscowej skali prestiżu zawodów. 10 straty przypominają, że czas wolny jest regla­ mentowany, tym samym przyjemność płynąca z zapomnienia o jego ograniczonym charakterze zostaje zmącona, wręcz zakwestionowana. Analogicznie do pasma niedzielnego, w so­ boty Siódme niebo stanowi program przejścio­ wy między filmami animowanymi, takimi jak Pettson i Findus czy Były sobie odkrycia, będące­ go kontynuacją Było sobie życie, skierowanymi do dzieci, a magazynami tematycznymi. Nie bez znaczenia jest chrześcijański program dla młodzieży Ziarno, bezpośrednio poprzedzający serial. Tym samym struktura pozycjonowania odbiorców została zachowana. Centrum Badania Opinii Społecznej, zaufania, co wykazuje przywołany j u ż artykuł Zdzisława Krasnodębskiego. Natomiast znacznie pogorszyły się w tamtym okresie oceny działalności Kościoła rzymskokatolickiego jako instytucji, z poziomu 68% w październiku 2006 r. spadły do 59% w styczniu 2007 r. M . Wenzel, Opinie o działalności instytucji publicznych. BS/39/2004, Warszawa 2004, s. 6-7, http://www.cbos. Komunikat z dwusetnego badania problemów pl/SPISKOM.POL/2004/K_039_04.PDF, 8.06.2007. Centrum Badania Opinii Społecznej, BS/17/2007, Trend ten utrzymuje się na stałym poziomie oscylującym Warszawa 2007, s. 4-5, http://www.cbos.pl/SPISKOM. wokół 75%. Wydarzenia pierwszych miesięcy 2007 r. POL/2007/KJ) 17_07.PDF, 9.06.2007. BARBARZYŃCA kraju, PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Niezależnie od tego, czy to wyłącznie polska ce­ cha, czy nie, koloryt lokalny wymusza obecność księży w mediach, a zwłaszcza w stereotypowych przedstawieniach społeczeństwa. Nie dziwi za­ tem popularność takich seriali jak Plebania czy Ranczo , potwierdzających niebagatelną rolę kapłanów w życiu wspólnot lokalnych i ogólnopaństwowych. Ów klerykalizm telewizji może drażnić, o czym świadczy dosadność wypowie­ dzi jednego z respondentów Mateusza Halawy, zarzucającego mediom nadreprezentację świa­ topoglądu katolickiego . Łagodzący ton autora wydaje się mylący o tyle, o ile przekierowuje ostrze krytyki z uprawianej obecnie „indoktry­ nacji w drugą stronę", przynależnej stanowi­ sku dominuj ąco-hegemonicznemu mediów, na rzecz kodu opozycyjnego wobec poszczególnych audycji . Tak zarysowana perspektywa oddziela dyskurs medialny od społecznego czy kultu­ rowego kontekstu, pozostawiając go w relacji z polityką. Należy zauważyć, że „Kościół katolicki na­ leży do instytucji publicznych cieszących się największym autorytetem społecznym. Jest on postrzegany jako instytucja wpływowa, w du­ żym stopniu oddziałująca na to, co się dzieje w kraju. Mimo znacznego zaufania społecznego wpływ Kościoła na sprawy kraju, w tym przede wszystkim na politykę państwa, dla dużej części 11 12 13 11 Seriale Ranczo i Plebania zajęły kolejno drugie i piąte 21 Polaków wciąż pozostaje nadmierny" . Ponad­ to „przeważa przekonanie, że normy i wartości religijne mają dla życia społecznego znacze­ nie fundamentalne. Większość badanych (61%) zgadza się ze stwierdzeniem, że dziesięcioro przykazań stanowić powinno nie tylko podsta­ wę moralności ludzkiej, ale także obowiązu­ jącego prawa" . Taki rys społeczny połączony z ugruntowanym historycznie zaufaniem, się­ gającym przede wszystkim działalności księży w okresie PRL-u, pozwala zrozumieć stałą obec­ ność tej grupy w świadomości i wyobrażeniach Polaków. Irena Borowik w studium poświęco­ nym współczesnym przemianom religijności Polaków zwraca u w a g ę na uprzywilejowaną pozycję Kościoła, postrzeganego jako obrońca i ostoja polskości, oraz „specyficzne społeczne doświadczenie religii", stanowiące pochodną represji antydemokratycznych i odpowiedzi na nie w postaci rytuałów religijnych służących manifestacji oddolnego ruchu ku społeczeństwu obywatelskiemu . Tym samym jest to potwier­ dzenie trwania religijności typu ludowego zde­ finiowanej przez Stefana Czarnowskiego . Owa trwałość jest równoznaczna z tradycją rozumia­ ną za Ryszardem Tomickim jako część przekazu dziedzictwa kulturowego, którego transmisji to­ warzyszy świadomość pochodzenia z przeszło­ ści . Natomiast stosunek do treści kulturowej 14 15 16 17 18 BS/37/2007, Warszawa 2007, s. 10, http://www.cbos.pl/ miejsce pod względem oglądalności w okresie 10.1.2007 SPISKOM.POL/2007/K_037_07.PDF, 9.06.2007. - 4.04.2007. Zaznaczyć należy, iż w pierwszej piątce 15 Ibid., s. nienumerowana (druga po tytułowej). najchętniej oglądanych seriali za ten okres znalazły się aż 16 I . Borowik, Przemiany religijno/ci polskiego społe­ cztery produkcje TVP. Na podstawie: Najchętniej czeństwa, [w:] Wymiary życia społecznego. formaty telewizyjne, T N S OBOP, 5.06.2007, http://www. przełomie XX i XXI wieku, red. M . Marody, Wydawnictwo tns-global.pl/centrum/2007/2007-06/wid/4792, 8.06.2007. Naukowe Scholar, Warszawa 2004, s. 382-383. oglądane 12 M . Halawa, op.cit., s. 93-94. 13 O strategiach dekodowania: S. Hall, Kodowanie 17 i dekodowanie, „Przekazy i Opinie" 1987, nr 1-2, s. 69-71. 14 B. Rogulska, Opinie o działalności z badań, Kościoła. Centrum Badania Opinii Społecznej, nu BARBARZYŃCA Komunikat Polska na Patrz: S. Czarnowski, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] idem, Dzieła, t. 1, PWN, Warszawa 1956, s. 88-107. 18 R. Tomicki, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17, z. 2, s. 49. �Filip Wróblewski 22 ma dwojaki charakter, po pierwsze, wyraża się on przez emocjonalne przywiązanie, po drugie, każe traktować ów przekaz jako święty, a zatem nienaruszalny, wręcz odwieczny . Aby dopełnić obrazu kulturowej roli obecności duchowień­ stwa w życiu społeczności lokalnych, należy podkreślić autorytet księdza, wynikający z bez­ pośredniego związku z sacrum oraz tendencji do przenoszenia kultu res sacra na osobę kult sprawującą . Znaczący to proces, zważywszy, że na przełomie X I X i X X wieku wraz z powolnym zanikaniem kultury typu ludowego doszło do zaniechania praktyk sakralizacji tzw. dziadów, czego korelatem było przeniesienie ich służebnej wobec społeczności wierzących funkcji właśnie na duchowieństwo . 19 20 21 Zatem nie powinna dziwić popularność przy­ wołanych uprzednio seriali, do których należy dodać siostrę Dorotę z Klanu czy księdza do­ brodzieja w sadze rodu Zlotopolskich. Zna­ mienny jest fakt stałej obecności wspomnianych reprezentacji wyłącznie w telewizji publicznej, w której a ż „roi się od koloratek", choć ze swej strony stacje komercyjne także usiłowały włączyć duchowieństwo w struktury własnych produk­ cji; za przykład niech posłuży ksiądz Andrzej z TVN-owskiego Miasteczka. Jednakże styl życia postaci z seriali tychże stacji, zestawiony z trady­ cyjnym modelem życia, typowym dla starszych pokoleń, prowadziłby do zbędnej konfronta­ cji możliwych, ale częstokroć wykluczających się, dróg życiowych. Toteż księża pojawiają się w nich sporadycznie jako element kolorytu lo­ 19 Ibid., s. 45. 20 Idem, Religijność kalnego dziedziczonego po przodkach z dobro­ dziejstwem inwentarza . Fenomen ów m o ż n a by n a z w a ć kleryka­ lizmem telewizji. Choć ma on więcej wspól­ nego z Polską mentalnością, traktującą du­ chowieństwo w uprzywilejowany sposób, n i ż problemem realnej indoktrynacji z jego strony. Ponadto funkcjonuje w myśleniu potocznym stereotypowe zestawienie Polak-katolik, które każe podejrzliwie traktować każde działanie osłabiające ów autorytet. O aktualności tego spostrzeżenia świadczą kontrowersje wokół sprawy arcybiskupa Wielgusa czy różnorako dokonywana lustracja Kościoła, wywołująca obronne reakcje wiernych. Ideał bowiem, Ko­ ściół i jego przedstawiciele - traktowany jako przestrzeń ucieczki od szaleństwa codzienno­ ści czy „brudnej" polityki - wymaga ochrony, wyraźnego odgrodzenia od tego, co niegodne. Uwidacznia się to w działaniach dotyczących wizerunku duchowieństwa. Każdy ksiądz wy­ daje się partycypować w świętości Jana Pawła I I . Choćby nawet było wiadomo, że daleko mu do ideału, to przynależność do tej grupy 22 nadaje m u znamiona, jakimi odznaczał się papież Polak. To swoiście elementarny i nie­ co atawistyczny sposób myślenia, stanowiący mieszankę kontagialnego i homeopatycznego sposobu postrzegania rzeczywistości, typowego dla myślenia magicznego . W takiej sytuacji nie powinna zaskakiwać fala protestów z połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, która spo­ wodowała wycofanie z kin fdmu Ksiądz . Tym 23 24 22 ludowa, [w:] Etnografia Polski- W tym miejscu pomijam wykorzystanie karykaturalnych przedstawień księży w serialach komediowych, zasadzające Przemiany kultury ludowej, t. 2, red. M . Biernacka, się na przypisywanych im przywarach. M. Frankowska, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław 1981, 23 s. 58. KR, Warszawa 2002, s. 19-20, oraz A. van Gennep, 21 Ibid., s. 60. Patrz: J.G. Frazer, Złota gałąź. Studia z magii i religii, Obrzędy 24 przejścia, Warszawa 2006, s. 29-39. Priest, rei. A. Bird, prod. Wielka Brytania, 1994. BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce samym niemożność pokazania księdza geja w następnej dekadzie nie powinna nikogo dzi­ wić, autocenzura mediów świadczy o swoistym trwaniu opisanego powyżej korpusu wyobra­ żeń. Jednolitość wzorca kulturowego, czy raczej jego jednoznaczność, wymusza konsekwentne realizowanie przyjętego w telewizji wizerunku, co spotyka się z krytyką powodowaną niezro­ zumieniem charakteru wartości wszczepionych w tradycyjnie ujmowaną kulturę tego regionu. To krytyka z zupełnie innego poziomu, jakim jest dyskurs polityczny . Stacje komercyjne nie są skrępowane gorsetem kulturowo uwarunko­ wanych wyobrażeń i dopuszczają ich globalne dialogicznosc, czego przykładem niech będzie postać Davida Fishera, diakona geja z Sześciu stóp pod ziemię, serialu emitowanego przez HBO, T V N i T V N 7. 25 26 Serial Siódme niebo jako tekst kultury repre­ zentujący pokrewne wartości i tradycyjny model życia rodzinnego, którym chlubią się Polacy, przeszczepiony na rodzimy grunt, powinien się spotkać z życzliwym przyjęciem odbiorców. Podstawową przeszkodą do wytworzenia regularnych praktyk odbiorczych związanych z tym serialem była i jest nieregularność emisji. Kolejnym utrudnieniem zaistnienia w masowej świadomości jest to, że serial znajduje ograni­ 25 Używam słowa ksiądz, bowiem ikonograficznie koloratka zrównuje duchownych katolickich i protestanckich. 2 6 Porównaj przystawalność argumentów obu stron sporu: 23 czenie j u ż w charakterze kanału i otaczającej go struktury strumienia, gdyż telewizja publiczna budzi u niektórych potencjalnych odbiorców awersję albo też stacje drugorzędne ( T V N 7) nie gwarantują wystarczającego poziomu oglą­ dalności. Jednocześnie ze względu na treść i for­ malne podobieństwo do pozostałych produkcji polskiej telewizji publicznej wykorzystujących postacie osób życia konsekrowanego serial stop­ niowo tracił atut oryginalności. Serial ten nie jest kierowany do szerokich rzesz odbiorców, o czym może świadczyć uboga liczba źródeł internetowych potwierdzających jego odbiór. Grupa docelowa jest raczej swoiście profilowana. Składają się na nią osoby o dużej rozpiętości poglądów i stosunkowo młodym wieku, czego świadectwem są następujące re­ akcje : 27 Reakcja 2: W dzieciństwie zawsze chciałam taka rodzinkę, bo moja była mieć menormałna. Reakcja 7: Oglądałam łata temu, to był taki tro­ chę wyideałizowany „amencan dream". Kojarzy mi się dosyć nostalgicznie; może ze względu na to, ze zwykle oglądałam go w weekendy w domu, z siostrą albo nawet całą rodziną (co zdarza nam się teraz bardzo rzadko), bezstresowa, a więc miałam taką k j? - sielanka na ekranie, sielanka przed nim. umulac środowiskowego wśród znajomych studentów, przy czym nie jest to grupa ilościowo reprezentatywna, uzyskane tym sposobem materiały traktuję jako źródła wywołane. http://serwisy.gazeta.pl/metro/l,75931,4193408.html, Jednocześnie pomijam wielokrotnie powtarzające się http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/l,803 54,4190426. wypowiedzi przeczące znajomości tytułu czy treści html, http://wiadomosci.gazeta.p1/wiadomosci/l,609 omawianego serialu. Zgromadzone reakcje szereguję 35,4190521.html, 9.06.2007 (casus ocenzurowania serialu według cech wspólnych. Dane informatorów są nieistotne Mała dla treści wypowiedzi i porządku wywodu, natomiast 2 7 Brytania). W związku z niedoborem danych internetowych pozwoliłem sobie na przeprowadzenie wywiadu nu BARBARZYŃCA płeć łatwo określić po osobowej formie czasowników. Przyjmuję chronologiczną numerację wypowiedzi. �Filip Wróblewski 24 Reakcja 9: O Boże, oglądałam temu, jeszcze w podstawówce, rajem. to chyba sto lat kiedy świat byl Jak widać z powyższych wypowiedzi, Siódme niebo, albo wspomnienie o nim, służy powraca­ niu pamięcią do czasów minionych. Częstokroć kojarzonych z miłym, idyllicznym okresem ży­ cia, poczuciem rodzinnego ciepła wynikającego z bliskości albo usilnym pragnieniem doznania owego szczęścia, które zapewniała substytutywna wizja kochającej się rodziny roztaczana w seria­ lu. Tak oto niniejszy tekst spełnia rolę aktywatora kulturowego w rozumieniu Henry'ego Jenkinsa , tworzącego wspólnotę znaczeń konstytuowanych retrospektywnym użyciem. Potwierdza taką lektu­ rę uwaga duńskiej antropolog Kirsten Hastrup, że „pamięć zawsze zaczyna się od odbicia teraźniej­ szości i biegnie w tył czasu. Pamięć, niezależnie od tego, czy jest ustna czy zapisywana, zbiorowa czy indywidualna, stale jest przetwarzana w procesie przypominania przeszłości" . Wrażenie sielskości uwypukla i utrzymu­ je zespół naddanych narracji transmedialnych wypracowanych przez społeczności spojlerów. Zachwyt powodowany niezmiennie rodzinną atmosferą domu Camdenów udziela się widzowi poprzez liczne galerie zdjęć rodzinnych dostęp­ nych w Internecie lub rozbudowane informacje o ich życiu . Dyskusje na forach internetowych zdradzają profile zainteresowania serialem, roz­ mowy toczą się wokół konkretnych postaci albo 28 29 30 31 28 H . Jenkins, Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów, tłum. M . Bernatowicz, M . Filiciak, WAiĘ Warszawa 2007, s. 251. 29 K. Hastrup, Przedstawienie przeszłości. też stanowią płaszczyznę komunikacyjnej nego­ cjacji znaczeń, ot, dla przykładu można podać próby stworzenia listy postaci według stopnia sympatii . Dodatkowo, aby się przekonać, że oni są tacy jak my, przeciętny zjadacz chleba może zwiedzać wirtualne przedstawienie domu Camdenów na stronie http://www.7th-heaven4. webpark.pl/pomieszczenia.html. Wywołuje to kuszącą wizję możliwości tworzenia w realnym życiu równie udanej rodziny jak telewizyjna. Wszystko to składa się na stadium protokultury uczestnictwa zważywszy że rozpoczęcie pro¬ dukcji serialu zbierfo się z dynamicznym rozwoiem technoloen nowych mediów na przełomie X X i X X I wieku. 32 Troska ze strony producentów Siódmego nie­ ba o zachowanie spójności świata przedstawio­ nego ujawniła się w sytuacji, gdy „grzeczna i skromna córka pastora Mary, grana przez Jessicę Biel, w numerze magazynu dla dorosłych panów «Gear» pozowała w bardzo skromnym stroju. Wszyscy uznali to za skandal, gdyż po­ stać Mary j u ż czwarty rok kojarzy się wszystkim z grzeczną, niewinną nastolatką" . Zdarzenie to maiace mieisce w pozatelewizyinei rzeczy¬ wistości, me przeszło bez echa w kreowanym obrazie. Postać Mary zmodyfikowano tak aby pokrywała się z nowym wizerunkiem aktorki: stała sie ona niegrzeczna córeczka pastora oo pełniaiaca wiele życiowych dupstw Zdarzenia te wywołały oddolną konwergencję treści me33 http://www.7th-heaven5.webpark.pl/grupowe.html, 10.06.2007. 31 Uwagi na temat Patrz: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, zakładka „Poznaj Camdenów", 10.06.2007. mitu i historii, tłum. S. Sikora, „Konteksty" 1997, nr 1-2, 32 s. 24. Cz%C5%82onkowie + 7th + Heaven + od + naj mniej + 3 0 Patrz: http://siodme.niebo.filmweb.pl/Si%c3%b3dme + niebo+ 1996 + plakaty,FilmPosters,id = 95726; http:// Patrz: http://www.filmweb.pl/topic/595305/ lubianych + do + najbardziej%21 .html, 27.05.2007. 3 3 Patrz: http://www.7th-heaven.awp.waw.pl/, 10.06.2007. www.7th-heaven.awp.waw.pl/, zakładka „Album foto"; BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce dialnych opatrzonych komentarzami i spekula­ cji na temat dalszego losu serialu, aktorki i granej przez nią postaci. Reakcja 5: Oglądałam dla odprężenia. z rodzinką. Lekki serial Reakcja 6: Me porusza strasznych problemów, oglądałam po powrocie ze szkoły. Chodziło toto chyba na RTL-u czy TVN 7, już me pamiętam. 25 nasyca czas wolny treściami kulturowymi, tak że staje się on stylem życia" . Wspomniana intertekstualność polegająca na zestawianiu tego serialu z innymi wynika, po pierwsze, z kumulatywnego charakteru ikonogra­ ficznego poziomu kultury, o czym pisał Umberto Eco. Jego zdaniem każde „dzieło wizualne (film, video-tape, rysunek na murze, komiks, fotogra­ fia) stanowi już część naszej pamięci. [...A] świat emocji [...] przefiltrowanyjest przez obrazy «już kiedyś widziane*" . Tak więc uczestnik kultury nie może się odnieść do poszczególnych tekstów w sposób niezapośredniczony, niewinny. Po dru­ gie, opisane zakorzenienie wiąże się bezpośred­ nio z przyjemnością płynącą z naśladownictwa , ciągłą repetycją znanych i dających się rozpoznać segmentów lub całości narracii a to iuż element 35 36 Reakcja 10: Były jeszcze takie seriale: Pełna cha­ ta, Dzień za dniem, Step by Step, takie rodzinne filmiki w niedzielę leciały. To chyba było kino familijne. 37 Powyższe wypowiedzi wskazują na trakto­ wanie Siódmego nieba w kategoriach medium służącego doświadczeniu satysfakcjonującego re­ laksu oraz czerpaniu przyjemności z dekodowa­ nia intertekstualnej struktury telewizji. Jak pisał Edgar Morin, czas świętowania został zastąpiony czasem wolnym, co jest skorelowane z uzyskiwa­ niem przez uczestników kultury wewnętrznej autonomii. Czas wolny, który powstał na skutek wyodrębnienia pustej sfery życia, oczyszczonej z pracy, święta czy rodziny, wymaga zapełnienia zajęciami dającymi poczucie „osobistego zaanga­ żowania, odpowiedzialności" . Wypełnianie owo przybiera częstokroć postać uczestnictwa bądź korzystania z rozrywek, takich jak widowiska, telewizja, radio, prasa, czasopisma, a ostatnio internet. „Kieruje [ono] poszukiwanie jednost­ kowego dobra w stronę czasu wolnego, co więcej, 34 3 4 E. Morin, Kultura czasu wolnego, tłum. A. Frybesowa, [w:] Antropologia kultury: zagadnienia i tekstów, red. A. Mencwel, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1997, s. 492. 35 wybór Ibid., s. 493. sposobu DerceDowania i doświadczania estetyki postmodernistyczne, lak bowiem sugeruie Ri chard Shusternian pozornie oryginalne dzieło sztuki zawsze iest wytworem meuiawmaiacych sie zapożyczeń r al nowy i nowatorski tekst zawsze iest tkanka'cech i fragmentów tekstów wcześnie zvch" « Komnetencia osadu rn iest t t ' • t ł k t kt ' t • L d k •" mentom. Którzy poprzez uczestnictwo produkują znaczenia. laKjaK dawniej odrzucano wszeme aberracje myśli jako heretyckie, Do niezgodne z panującym porządkiem rzeczy, tak podważa­ nie dogmatu autentyczności umożliwia obecnie odrzucanie dotychczasowych norm i nawyków sądzenia uznanych za wsteczne. Uto kultu­ ra współczesna generuje właściwą samej sobie wrażliwość odbioru. 3 1S ; 3 6 U . Eco, Semiologia życia codziennego, tłum. J. Ugniew- ska, Czytelnik, Warszawa 1998, s. 262. 37 Ibid., s. 60. 38 R. Shusterman, Estetyka pragmatyczna. Żywe piękno i refleksja nad sztuką, tłum. A. Chmielewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1998, s. 267. W) PD08 BARBARZYŃCA �Filip Wróblewski 26 Reakcja 1: Ilekroć trafimy na mego z siostrą, zaraz przełączamy. Kiedyś to oglądałam, ale teraz me mogę na to patrzeć. Wspaniała chrze­ ścijańską rodzinką, to takie idealne, ze aż mdle, wręcz świętojebliwe. Pełno tam stereotypów, jacy to chrześcijanie są, a jacy me są. Guzik prawda, ludzie mają zupełnie inne problemy. Reakcja i: Amerykańskiepseudomądrepierdzieleme religijne. Taki serial trochę wesoły, ale to wszystko jest piękne jak w filmie. o transkreacyjnym rozziewie, bo okazało się, że bezpośrednie przeszczepienie serialu na grunt polski zaowocowało irytacją pewnej części w i ­ dzów, zamiast oczekiwanego dobrego przyję­ cia. Na ten stan mogło mieć wpływ przeczucie powiązania tematyki serialu z tematami pobu­ dzającymi życie społeczno-polityczne kraju. Rozpoznanie hegemonii i hierarchii władzy w kontekście tegoż tekstu kultury możliwe jest w odniesieniu do bieżących wydarzeń, ujęcie historyczne nie jest celem tej Zastanawiającą zbieżnością jest pojawienie się Siódmego nieba w programie telewizji pu­ blicznej przed ostatnią zmianą na stanowisku Reakcja 8: O takim pastorze i jego rodzince. jej prezesa, co w połączeniu z szeroko krytyko­ Widziałem trzy odcinki, to wystarczy. Pospolity wanym w 2007 roku upolitycznieniem rady pro­ serial, pełno takich. gramowej TVP czyni prawomocnymi domysły o ideologicznych przesłankach mających zdecy­ Reakcja U-.Tamagra na emocjach, wartości pro­ dować o powrocie serialu na ekrany telewizorów. rodzinne, proreligijne i prospołeczne do obrzydli­ W zdarzeniu tym można upatrywać manipulacj i wości, drażni, ale wciąga, można siępowzruszać politycznej, o czym mogłyby świadczyć Zcipeww niedzielny poranek nienia przedstawicieli ówcześnie rządzących Reakcja U: Amerykańska propaganda o tym, jak partii politycznych, deklarujących chęć oczysz— czenia czy reorganizacji telewizji , co m.3. szczC" powinno wyglądać życie rodzinne. gólny wydźwięk zważywszy na to że w radzie Jedno z powyższych spostrzeżeń informato­ tej podówczas "zasiadało dwóch przedstawicieli ortodoksyjnej prawicy a jeden z nich Krzysztof rów zwraca uwagę na aspekt komiczny Siódmego nieba, choć - co znamienne dla reakcji na eks­ Bosak zaimował stanowisko wiceprzewodnicza portowe produkty amerykańskiej krainy - cha­ cego^' Ponadto znacząca większość członków rakterystyczne jest artykułowanie ideologiczne­ rady rekrutowała sie z kretów nra wicowvch go wymiaru serialu. Wstępnie należy wspomnieć co w zestawieniu z zapowiadanym przez P i Ś Reakcja 4: Moralitet po amerykańsku. Fajne ta­ kie do oglądania, jak się me ma co robić. 39 41 3 9 „Niedobrze jest, jeśli w telewizji publicznej są tacy bagażem historii, a którzy dają szanse na to, że będą dziennikarze, którzy z powodu swoich prywatnych dobrymi dziennikarzami". Ze strony: http://www.lpr. sympatii politycznych nie potrafią w sposób obiektywny pl/? sr = ! szukaj &id = 5041 &dz = kraj &x=6&q = i rzetelny przedstawiać rzeczywistości. - Porównując telewizja&pocz = 0, 30.04.2007. proces naprawy TVP do czyszczenia stajni Augiasza, 4 0 Daniel Pawłowiec proponuje: - W pierwszej Ze strony: http://www.lpr.pl/?sr=!czytaj&id = 5535&dz = kraj&x = 15&pocz=175&gr, 30.04.2007. kolejności należy zweryfikować dotychczasową kadrę. 41 A następnie powinno się otworzyć drzwi telewizji dla kat,1342,wid,8496050,wiadomosc.html?ticaid=13e69, nowych, młodych ludzi, którzy nie są obciążeni jakimś 10.06.2007. Ze strony: http://wiadomosci.wp.pl/ BARBARZYŃCA E(1E| PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce „odzyskiwaniem" telewizji publicznej (na szczę­ ście zakończonym porażką ) budowało zatrwa­ żający obraz „niezależności" mediów w Polsce. Niezależnie od tego, czy krytyka ze strony oby­ wateli monitorialnych jest słuszna, czy nie, ob­ jawia ona trwanie popeerelowskiej mentalności zamkniętej w binarnym systemie wartościowa­ nia rzeczywistości. „Jest to światopogląd oparty na dualizmie, gdzie istnieje przeciwstawność: czyści «my» kontra źli «oni», i głosi się hasło, że ten, kto nie jest ze 11111 i| jest przeciwko mnie" . Celna to uwaga Clifforda Geertza, której do­ pełnieniem może być następująca obserwacja. Zwykły konflikt jaki w normalnych okolicz 42 43 nościach wiąże się i v wyborczą y i walkąi o urzędy v y> zostaje zaostrzony przez ideę zgodnie z którą w ere wchodzi przejęcie kontroli' dosłownie nad wszystkim: jest to idea w rodzaiu «ieśli wygramy ten L i będzie należał do nas» orzekonanie ze eruDa zyskuiaca władze ma orawo iak to ktoś uiał zbudować naństwo na swoich własnych iuiiciaiiieinacii>>. i oiuyKa nauiera więc posinaKU zsakralizowanej goryczy"^ O ile perspektywa opozycyjna wydaje się oczywista, to j u ż rola Siódmego nieba w obrębie 42 Ze strony: http://www.newsweek.pl/wydania/artykul. asp?Artykul = 18922, 9.06.2007. 43 C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, tłum. M.M. Piechaczek, WUJ, Kraków 2005, s. 229. 27 dyskursu sympatyków grupy rządzącej, się roz­ mywa. Można przyjąć powrót serialu za wyraz poczucia zagrożenia żywionych wartości i próbę ich restytucji. Wskazują na to wyszczególnione przez Geertza aspekty ideologii, takie jak: 1) de­ finiowanie kategorii społecznych, 2) stabilizowa­ nie społecznych oczekiwań, 3) zachowywanie społecznych norm, 4) umacnianie społecznych konsensusów i 5) rozładowywanie społecznych n a p i ę ć . Ostatni z wymienionych aspektów przy braku kulturowych źródeł rozładowywania napięć społeczno-psychologicznych decyduje o ciągłym istnieniu ideologii. 45 O potrzebie funkcjonowania alienującej ide­ ologii zagrożenia upewniają tychże telewidzów „wybryki Teletubisiów", co rusz organizowane „maratony tęczowego pedalstwa" i inne „post­ komunistyczne zmory". To jeszcze nie tworzy wspólnej płaszczyzny z treścią serialu, jest nią dopiero wieszczony od dawna kryzys rodziny, przekładający się na zmiany roli kobiety postrze­ ganej przez pryzmat macierzyństwa . Siódme niebo stanowi niebywale użyteczną fuzję w ob­ rębie tradycyjnego światoobrazu, łączącą ducho­ wieństwo z rodziną. 46 47 w „gejnockę" i boląca dosłowność inwektyw, na co wskazuje choćby wymowna akcja plakatowa Kampanii przeciw Homofobii: „Pedał! Słyszę to codziennie. Nienawiść boli". Por. „mowa nienawiści" http:// 44 Ibid., s. 195. 45 Ibid., s. 234. pl.wikipedia.org/wiki/J%C4%99zyk_nienawi%C5%9Bci, 2.04.2008; „propaganda homoseksualna" http:// 46 Political correctness każe wziąć powyższe stwierdzenia pl.wikipedia.org/wiki/Propaganda_homoseksualna, w nawias, jednakże dla przeciętnego użytkownika języka 2.04.2008; oraz E. Baldwin, B. Longhurst, S. McCracken, cudzysłów nie istnieje albo zapomina się o nim. Można M. Ogborn, G. Smith, Wstęp do kulturoznawstwa, tłum. czynić mniej lub bardziej wysmakowane aluzje do M. Kaczyński, J. Łoziński, T. Rosiński, Zysk i S-ka, czerwonej torebki wypromowanej przez rzecznika praw Poznań 2007, s. 90-97. Wypracowanie pojęcia mowy dziecka dr Ewę Sowińską, j ak to miało miej sce podczas nienawiści uświetniającego jubileusz 750-lecia lokacji miasta Krakowa przemocy symbolicznej a rebours. turnieju kabaretowego „Kraków kontra reszta świata". 47 Ale konwencja sceniczna na scenie się kończy, poza nią w elitach -próby pozostaje ludzka fantazja transformująca dobranockę P. Sztompka, M . Kucia, Znak, Kraków 2005, s. 453-469. nu BARBARZYŃCA świadczy o istnieniu przemocy symbolicznej - Patrz: B. Burdowska, Znikoma reprezentacja kobiet wyjaśnień, [w:] Socjologia. Lektury, red. �Filip Wróblewski 28 Za Victorem Turnerem należałoby użyć ka­ tegorii procesu rytualnego do opisania praktyk odbiorczych tej części widowni. Twierdzi on, że „każda wielka formacja socjo-ekonomiczna posiada własną, dominującą formę estetyczno-kulturowego «lustra», w którym osiąga pewien stopień refleksji nad sobą" . O ile formacjom agrarnej i industrialnej przypisane zostają ko­ lejno rytuał i teatr, to kondycja ponowoczesn3 wyrosła na gruncie społeczeństwa technolo­ gicznie zaawansowanego powinna się zadowo­ lić liminoidalnymi pochodnymi tychże. Dla Turnera były to dowolne co do typu i gatunku widowiska kulturowe które powinny umozliwiać międzyludzki kontakt. Wydaje się że można do nich zaliczyć również telewizje ze względu na realizm emocjonalny* charaktery zuiacy zdaniem len Anz praktykę odbioru teeo medium. Ponadto uczestnictwo w widowisku wedłucr Fdcrara Mnrina dnknnuie sie zawsze n r z e z k a n ł a n a kierownika chór, pośrednika dziennikarza śnikera ka erzvste' L a z d e fil' b ' b h t "52 2 h 48 49 50 m 48 Termin proces rytualny funkcjonuje od 1969 roku, kiedy więc zostaje typowy dla teatru rozdział między obserwującym indywiduum a odgrywaną per­ soną społeczną . Tym bardziej że, jak zauważył Johan Huizinga, obrazowania ducha ludzkiego podczas zabawy przebiegają na linii przekształ­ cania przeżywanych wartości w „formy ruchliwe, pełne prawdziwego życia" . Uzewnętrznienie doświadczenia poprzez ruch, ekspresja działa­ nia stanowią punkt styczny praktyk teatralnych z telewizją. W teatrze dochodzi do rekreowania ekspresji kinestetycznej hic et nunc; telewizja, o ile to tylko możliwe odtwarza r*łz 113. Z3\vsze utrwalony ruch. 53 54 Proces rytualny stanowi trzecią z czterech faz dramatu społecznego. Pierwszą z nich jest pęk­ nięcie, polegające na złamaniu obowiązującej publicznie zasady. Skutkiem pęknięcia jest stan kryzysu i polaryzacji społecznej, wymuszają­ cy jego aktywność przejawiającą się podjęciem działań politycznych, prawnosądowych bądź rytualnych, prowadzących do reintegracji lub rozpoznania nieusuwalnej schizmy . Proces ry­ tualny jako jednoczesne odwzorowanie kryzysu 55 niepostrzegającego rzeczywistości w kategoriach opozycji ukazała się książka pod tym tytułem. Pierwotnie oznaczał sacrum -profanum. on praktyki społeczne oraz ich kulturowe odwzorowania, i współczesne, następnie Turner ukuł termin gry społeczne (1974), który stanowi „narzędzie opisu i analizy epizodów, w których przejawiał się konflikt społeczny" (V Turner, Gry pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczne, społeczeństwie, Por. J. Maisonneuve, Rytuały dawne Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1995, s. 9-15,43-54. 51 Patrz: J. Storey, Studia kulturowe i badanie kultury popularnej. Teorie i metody, tłum. J. Barański, WUJ, Kraków 2003, s. 24-30. tłum. W. Usakiewicz, WUJ, Kraków 2005, s. 63). Tak 52 E. Morin, op.cit., s. 494. oczyszczony termin proces rytualny znalazł zastosowanie 53 V Turner, Teatr w codzienności, w analizie widowisk kulturowych (1990). tłum. P. Skurowski, [w:] Antropologia widowisk: zagadnienia 49 V Turner, Czy istnieją uniwersalia widowiskowe w micie, i wybór tekstów, codzienność red. L . Kolankiewicz, Wydawnictwa Uniwer­ rytuale i teatrze?, tłum. G. Janikowski, „Konteksty" 2002, sytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 458. nr 3-4, s. 53. 54 50 Turner dokonał rozróżnienia między tradycyjnie w teatrze, J. Huizinga, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, tłum. M . Kurecka, W Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985, pojmowaną liminalnością, zastrzeżoną dla fazy s. 30. wyłączenia w rytuałach społeczności trybalnych, 55 V Turner, Proces rytualny, tłum. I . Kurz, [w:] a osłabioną obecnością pierwiastka numinotycznego Antropologia widowisk-, °P- ; w formach rytualnych społeczeństwa postindustrialnego, istnieją cit s - 121-138; idem, Czy uniwersalia widowiskowe..., op.cit., s. 53-59. BARBARZYŃCA PD08 �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce i kulturowa forma egalitarnej integracji uczest­ ników (communitas), czy raczej uczestniczących świadków, na płaszczyźnie symbolicznej powie­ la strukturę obrzędu przejścia sformułowaną przez Arnolda van Gennepa. Składają się na nią akty: separacja, marginalność przeżywana jako struktura zawieszenia codzienności (tu właśnie zachodzi zbieżność z koncepcją len Ang) oraz ponowne przyłączenie. Przedstawiony model stanowi znakomite narzędzie analityczne pozwalające zrozumieć przyczyny reaktywowania emisji Siódmego nie­ ba. Sytuacja dopuszczająca niespójność norm, „wieloznaczność postępowania, sprzeczności w stylach życia" zdaje się świadczyć o kryzy­ sie kultury, której pozytywnie wartościowaną częścią jest rodzina. Diagnoza ta, jak twier­ dzi Zygmunt Bauman, udaremnia kreatywność i krępuje możliwość jakiegokolwiek działania. Stan ów wymaga terapii polegającej na utwier­ dzeniu uczestników grupy partycypującej w za­ grożonych wartościach o ich stałości. Ponadto czynnikiem wspomagającym może być rytu­ alny charakter oglądania telewizji, polegający na zawieszeniu tego co jednostkowe na rzecz celebrowania wspólnotowego procesu percep­ cji, częstokroć połączonego z negocjowaniem treści. Program katalizuje towarzyskość, po­ zwalając „budować bliskie związki społeczne przy jednoczesnym zachowaniu dystansu", jak zauważa dalej Mateusz Halawa, „nie chodzi tu o patrzenie sobie w oczy, lecz o mniej angażują­ ce emocjonalnie wspólne patrzenie w telewizor, dostarczający coraz to nowych obrazów i nar­ racji zasilających rozmowę nowymi punktami odniesienia" . 56 Reakcja 11: Oglądałam to kilką lattemu, wmiarc regularnie, czasem z kimś z rodziny. O oglądaniu telewizji w rodzinnym gronie wspomniano w powyższej reakcji, podobnie jak w piątej i siódmej. Nietrudno dostrzec, że wzór zachowania sprzed telewizora znajduje swoje odbicie w prezentowanej treści, skutkiem czego jest nieuświadomione utwierdzenie funk­ cjonującego wzoru kulturowego. Owa „sielankowość" reprezentacji wpisuje się w przestrzeń pragnień, a także prowadzi do afirmacji swoistej wizji „rodzinności" odnajdywanej w serialu. W przypadku Siódmego nieba to j u ż nie tylko „rodzinne filmiki" czy „kino familijne", lecz ro­ dzina rzeczywista, fizycznie obecna i bliska. Co symptomatyczne, reakcje krytyczne podkreślają prorodzinność serialu. W ten sposób zostaje wy­ pełniona funkcja prospołeczna serialu będąca odpowiedzią na „najbardziej aktualne problemy życia społecznego" . 58 59 Reakcja 7: W każdym odcinku poruszany jest inny problem wychowawczo-rodzinny (po­ wiedzmy, ze można to tak nazwać). Zwykle pokazane były jakieś dwie równolegle kwestie jakiś zabawny wątek, perypetie młodszych dzieci bądź samego pastora oraz wątek poważniejszy, coś zwykle z tymi starszymi dziećmi (w sty­ lu: nieszczęśliwe miłości, niechciane ciąże itp.). Charakterystyczny był zawsze motyw tego, jak pastor, który powinien stanowić swoisty autorytet morałny, radził sobie z wyczynami nie zawsze wzorcowych dzieci. Reakcja 11: W każdym odcinku dzielny pastor albo któreś z jego dzieci, albo ewentualnie żona 57 5 6 Z. Bauman, Kultura ja\o spółdzielnia [w:] idem, Ponowoczesnoscjako źródło spożywców, cierpień, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000, s. 185. 5 7 M . Halawa, op.cit., s. 80-81. W) PD08 BARBARZYŃCA 29 58 Por. ibid., s. 122. 59 W Godzić, Telewizja i jej gatunki po „Wielkim Universitas, Kraków 2004, s. 39. Bracie", �Filip Wróblewski 30 rozwiązują ja\iśproblem typu przemoc w rodzi­ me sąsiada, narkotyki w liceum, ucieczka z domu zbuntowanego nastolatka itp. Oczywiście na ko­ niec wszyscy ze wszystkimi odbywają poważną rozmowę i mówią sobie, że się kochają. Sherry B. Ortner stwierdza żartobliwie, ja­ koby naczelną zasadą w etnografii miało być przeświadczenie: „Informator ma zawsze ra­ cję" . Jeżeli tak, to należy zgodzić się z zapro­ ponowanymi powyżej systematyzacjami. Zatem w obrębie omawianego tekstu można wyróż­ nić dwie przeciwstawne tendencje narracyjne, ustanawiające spektrum możliwości klasyfika­ cyjnych, chodzi o relację serial - seria. Opisana struktura organizowania akcji stanowi podstawę dla planu treści, dopiero na tej płaszczyźnie sta­ je się możliwa skalarna klasyfikacja zawartości w zakresie wyznaczonym powyższą dychotomią. Poziom serii wyznaczają w przypadku Siódmego nieba problemy ewokowane tytułem odcinka z którymi musza sobie poradzić poszczególni członkowie rodziny co często kończy sie koope racia Widać w tvm podobieństwo do sposobów prezentowania różnych często rozbieżnych do staw wobec kwestii problematycznych w takich serialach iak Ostrv dvzur iednakze' noH stawowa różnica w takim zestawieni,, ,est zogniskowanie 60 T h • • h ' I , K' ,, • mnącego moaem norm i wartości utozsamianycn z Kategorią w a m inkarnowaną przez roazinę ° Płaszczyznę serialu składają się perypetie poszczególnych członków rodziny roz¬ grywane na przestrzeni wielu odcinków. W porównaniu z innymi serialami klasyfi­ kowanymi pod względem gatunku jako oby­ n 60 W S.B. Ortner, Pokolenie X. Antropologia w świecie czajowe bądź familijne Siódme niebo odznacza się kilkoma specyficznymi cechami. Pierwszym nietypowym rysem jest komizm, dotyczący za­ równo postaci, jak i sytuacji. Nieustanne balan­ sowanie między powagą a śmiesznością czyni ów tekst pogodnym, zaś przejścia od treści obyczajowych po komediowe, niezaburzające jednoczesnej zdolności klasyfikowania gatun­ ku podczas odbioru tekstu, decydują o jego specyfice. Drugim wyróżnikiem, który należy wskazać, jest typowo nietypowa rodzina. Nikt wcześniej w Stanach Zjednoczonych nie produkował se­ rialu poświęconego rodzinie pastora . Orygi­ nalność ujęcia krzyżuje się z dającą się uchwycić zasadą doboru bohaterów. Porównując Siódme niebo z innymi przedstawieniami amerykań­ skich rodzin w serialach, można dostrzec, że pomimo pozornego braku związków między nimi - począwszy od rodzin niepełnych (wdo­ wiec z dzieckiem bądź osierocone rodzeństwo: Ich pięcioro) przez te należące do mniejszości rasowych (Afroamerykanie: BillCosby Show) po biernych teletroglodytów (Świat według Bundych) albo przedsiębiorczych krezusów (Dy­ nastia, Dallas), żeby skończyć na rodzinach żyjących z kosmitami (Alf, Trzecia planeta od Słońca) lub wtłoczonych w konwencje histo¬ ryczne (western: Dome\ na prerii, Dr Quinn) czy rysunkowe (Simpsonowie, Głowa rodzi­ ny) - mamy do czynienia z wersjami rodzin pod jakimś względem wyjątkowych. Tym, co je łączy jest typowość niecodziennego obrazu prezentowanych familii, uwydatniana dojmu­ jącym brakiem rodzin przeciętnych pośród tych przedstawień. 61 61 Wyjątkiem może być tu jedynie serial kryminalno- nasyconym mediami, tłum. M . Kempny, [w:] Badanie -komediowy Detektyw w sutannie produkowany na kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, początku lat 90. X X wieku. red. M . Kempny, E. Nowicka, PWN, Warszawa 2006, s. 438. BARBARZYŃCA nn �Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce W niniejszym tekście starałem się wyka­ zać wielorakość form recepcji i kategoryzacji przeszczepionego na grunt polski tekstu kul­ tury, jakim jest serial Siódme niebo. Mimo i ż oglądalność tego programu może wydawać się niewielka, ma on stałych i wiernych odbiorców, 0 czym świadczy kilkakrotne wznawianie jego emisji zarówno przez telewizję publiczną, jak 1 stacje komercyjne. Ponadto Siódme niebo wraz z innymi programami telewizyjnymi unaocz­ nia adekwatność tezy o klerykalizacji telewizji, g d y ż obecność przedstawień księży (szerzej: duchowieństwa albo emisariuszy sfery ducho­ wej w ogóle) w telewizji nie jest l i tylko prostym odwzorowaniem rzeczywistości kulturowej Po­ laków To raczej uproszczenie, zaakcentowanie istotności obecności duchowieństwa i sacrum w życiu zarówno jednostek, jak i grup społecz­ nych. Ogólnie rzecz biorąc, winniśmy tedy trak­ tować duchownych jako kompozyt kulturowego wyobrażenia. To niezbywalny, czy raczej konsty­ tutywny, element kolorytu lokalnego, swojskości, której nie sposób sobie wyobrazić bez obecności wież kościołów w krajobrazie czy procesji Boże­ go Ciała. To także - można zaryzykować takie stwierdzenie - element tożsamości zbiorowej Polaków, a ta, jak wiadomo, konstruowana jest częstokroć w kontrze lub z całkowitą aprobatą wobec jakichś zjawisk lub grup. Ujmując rzecz stereotypowo, bez księży nie byłoby do kogo udać się po radę bądź na kogo się zżymać. Podane powyżej przykłady miały zilustro­ wać nie tyle opozycyjne odczytanie obecności omawianego bloku tematycznego w przestrzeni W) PD08 BARBARZYŃCA 31 medialnej (taka interpretacja jest bowiem na­ zbyt oczywista i narzucająca się), ile nakreślić afirmatywny typ recepcji. Warto w s p o m n i e ć o zaskakującym zjawisku związanym z ogląda­ niem niniejszego programu, jak wynikło z przy­ toczonych reakcji, serial drażni, ale wciąga. Narracja i proponowany świat zakrawający na idyllę z przedmieść zdają się nie do odparcia. Urzekająca wizja alternatywnej rzeczywistości może być wciągającą formą ucieczki dojmującej codzienności, niezależnie od tego, czy wiąże się to ze zgodą na prezentowane postawy i wartości, czy z ich odrzuceniem. Zjawisko to można by opisywać poprzez kontrast z fenomenem - ohydi odrażającego, jak można sądzić po reak­ cjach widzów - filmiku 2 girls 1 cup, który zrobił furorę pośród internautów. Te dwa sposoby oglą­ dania, mimo że dotyczą zupełnie innych treści, zdradzają generalne podobieństwo, mianowicie demaskują wewnętrzną konieczność obejrzenia do końca, poznania rozwiązania. Wrażliwość chrześcijańska, prezentowana w serialu i przezeń ewokowana, jest uwikłana w pokrzepiającą potrzebę posiadania pewności co do stałości świata i niezmienności żywionych wartości. Serial ów wraz z innymi przedstawie­ niami {Plebania, Ranczo) stanowi formę zapobie­ żenia wieszczonemu przez medialne autorytety procesowi laicyzacj i i erozj i struktur wspólnot ko­ ścielnych, do chwili śmierci Jana Pawła I I odro­ czonego za przyczyną jego osoby. Ostatecznie dla obydwu grup Siódme niebo stanowi symboliczny katalizator, a zarazem zwierciadło pozaekranowych zdarzeń. Wiadomo, jak to jest z lustrami, można w nich różne rzeczy zobaczyć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe840904d9626d895a706a09da38b24e.pdf 3ed493124ab5e977f42f046c143be942 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5571 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5180 Title A name given to the resource Etnografia żywych ludzi/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Bartosz jest doktorem nauk humanistycznych Université Paris IV en Sorbonne, znawcą literatury francuskiego średniowiecza, tłumaczem, wykładowcą akademickim na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 2001-2007 był dyrektorem Małopolskiego Instytutu Kultury, obecnie pełni funkcję dyrektora Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. atia Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Jest Pan z wykształcenia filologiem. Dlaczego wy­ brał Pan muzeum etnograficzne? Chodacz tam przeżywane wówczas gesty, odłożyły się we mnie głęboko. Wtedy robiły na mnie przede wszystkim mocne wrażenie, a dziś widzę w nich o etnografia jest dla mnie ważna. Mówi instynktowną, tajemną relację ze światem, jaką wiele o mnie samym, mówi wiele o dru­ utrzymywali moi dziadkowie i rodzice i w jaką gim człowieku. Uświadamia znaki toż­ mnie wprowadzali. samości, sposoby życia. Mam też jeszcze inne Co niedzielę obchodziłem z dziadkiem nasze motywacje osobiste. Otóż bez względu na to, pola i zastanawiałem się, co my na tych polach kim jestem z wykształcenia, a jestem romanista, właściwie robimy. Dziadek mówił: „Trzeba je, mediewistą i — jak mawia mój szwagier — „po­ synku, obejrzeć". Dziś myślę, że on wychodził robiłem jakieś sorbońskie nauki", jestem przede i patrzył na to, co odziedziczył, że to właśnie był wszystkim chłopskim synem, który kiedyś wy­ jeden z takich rytuałów, który opierał się na prze¬ szedł w świat ze swojej wioski. Dobrze pamię­ konaniu, że to, co się otrzymało, co się ma pod B nU BARBARZVÑCA �Wywiad 4 opieką, należy w Dzień Pański na nowo zoba­ czyć i ocenić stan spraw. Kiedy miałem j u ż naście lat, na święto Matki Boskiej Zielnej obchodziłem pola ze święconą wodą, żeby je pokropić. Czu­ łem wtedy, że robię coś ważnego. Zastanawia¬ łem się, czy dzięki temu ziemia obrodzi nam lepiej, w każdym razie czułem, że powierzano mi coś ważnego. W wigilię Bożego Narodzenia rano mama dawała mi paczkę, zwykle wiktuały, i wysyłała mnie „z kolędą". Słowo „kolęda" j u ż wcześniej rozumiałem jako podarunek, dar, ro¬ dzaj premii na koniec roku, dopiero na drugim miejscu jako pieśń. Wychowałem się więc w atmosferze, w której gesty wobec drugiego człowieka i wobec świata były ważne. To mi zostało do dziś. A jednocze¬ śnie mocno interesuje mnie kultura jako zjawi¬ sko, a to zainteresowanie rozwinęło się głównie poprzez mediewistyczne wykształcenie. Studia francuskiego średniowiecza pokazały mi ciekawy model kultury, który nie przestaje mnie inspirować. Zaintrygowało mnie to, jak literatura tego obszaru i tego okresu tworzyła się i była przekazywana. W pewnym sensie była naj­ pierw wspólnotą wyobraźni, stąd tylu anonimo­ wych autorów. Jednocześnie w a ż n a była sztuka wariacji. Ten sam „tekst" (z zastrzeżeniem, że współczesne pojęcia tekstu, autora, czytelnika itd. mają niewiele wspólnego z ówczesnym rozu­ mieniem tych ról i pojęć) zyskiwał nową jakość właśnie poprzez świadomą wariację. Przy czym stopień wyrafinowania sięgał tu zawrotnych wyżyn, jak w przypadku trubadurów, a obieg kultury zakładał aktywny odbiór, rodzaj nie¬ ustannego napięcia pomiędzy kreacją a typem odbiorcy i sposobem interpretacji. Na przykład pieśń epicka żyła przez ponad dwa wieki właśnie dzięki nieustającemu dialogowi z publicznością, niezależnie od tego, czy przestrzenią odbioru były karczmy, czy dziedzińce świątyń. Na tym polu średniowiecze ukazało m i to, co stano­ wi o jakości kultury: osobiste zaangażowanie. Dziś nasz system kultury jest w dużej mierze „serwisowy", wyklucza strukturalnie głębszą aktywność odbiorcy, nie daje mu na to szans, jest spełnianiem oczekiwań bardzo przeciętnych. Jeśli jednak postawimy odważnie na tworzenie sytuacji i programów, w których liczyć się będzie osobisty dialog odbiorcy z wartościami kultury, a w ostateczności jego rozwój (a każdy chce się rozwijać, choć nie zawsze to od razu wie), to wówczas kultura zacznie nabierać rzeczywistego znaczenia, zacznie stawać się tym, czym w głębi jest: podstawą człowieczeństwa. I tu dochodzimy do etnografii. W sposób wybitny etnografia ma właśnie to „coś". Ma istotową, rzec można, ofertę człowieczeństwa, sama w sobie jest ciągłym poszukiwaniem, re¬ fleksją. Dlatego kiedy myślę o muzeum etno¬ graficznym jako o „moim muzeum — muzeum 0 mnie", w znaczeniu muzeum, które jest ważne dla każdego, to czerpię i z inspiracji chłopskich, 1 z inspiracji, które przyniósł mi uniwersytet. Jakie są Pana plany na muzeum etnograficzne? Obecna ekspozycja stała ma charakter bardziej historyczny niż etnograficzny. Zacznę od najstarszej części wystawy, po­ wstałej w latach 50. ubiegłego wieku. U w a ż a m , że należy pozostawić ją w niezmienionej formie, stwarzając jednak lepsze narzędzia do zrozu¬ mienia tego, z czego jej kształt wynika, jakimi wartościami kierowali się wtedy etnografowie w wystawiennictwie. Bo to także jest ważne i cie¬ kawe. Nie należy gubić historii, nie sądzę też, że dziś jesteśmy pod jakimś względem lepsi. Jestem za tym, żeby tę historię — całą, taką jaka jest — umieć przyjąć. Co prawda patrzymy dziś ina¬ czej na wiele spraw, ale to także jest tylko punkt widzenia, który kiedyś wpisze się w historię tego muzeum, stanowiąc pewien etap. Łatwo jest nam dziś perorować na temat wła¬ ściwych zasad budowania kolekcji z nutą depre- BARBARZVNCA �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz cjonującą niegdysiejsze wybory. Należy jednak pamiętać, że kolekcja Muzeum Etnograficznego w Krakowie w ogóle powstała i stworzyli ją lu¬ dzie o ogromnej pasji. Seweryn Udziela w spo¬ sób intuicyjny, wielkim nakładem pracy, tworzył kolekcję na temat świata, który go intrygował. Przeczuwał, że kultura chłopska zawiera nie¬ doceniane skarby także dla tych, którzy nie są chłopami. Warto jego punkt widzenia zrozumieć i go pokazać. Jednocześnie jest oczywiste, że te¬ mat kultury chłopskiej czy też kultury ludowej (jak ją nazwali inteligenci) stawia dziś zupełnie nowe wyzwania. Kultura chłopska bezpowrotnie minęła. Jak zatem mądrze o niej pamiętać? A je¬ śli rzeczywiście istnieje jeszcze dzisiaj kultura ludowa, to jak ją opisać i określić? Jak brzmią dobre pytania, które pozwolą szukać na to od¬ powiedzi? Wracając do ekspozycji stałej: najstarszą część zachowamy, a nowsze aranżacje zostaną przepra¬ cowane. W przyszłości, kiedy uwolnimy ratusz od funkcji magazynowych, stworzymy wystawę stałą także z naszych zbiorów egzotycznych oraz z kolekcji dotyczącej kultur europejskich. Czy na ekspozycji w muzeum etnograficznym jest miejsce na przedmioty współcześnie używane, pro­ dukowane masowo, które należą do kultury popu­ larnej, chociaż może nie mają szczególnej wartości artystycznej? Czy raczej muzeum powinno się skoncentrować na odtwarzaniu historii? Wszystko zależy od punktu widzenia, który obieramy dla pokazania jakiejś rzeczy. Ważne, by ten punkt widzenia ujawnić, wskazać jasno kryteria, jakimi się posługujemy. Tu mała dy¬ gresja. Miałem okazję pobyć dłużej w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel w Szwajcarii. Tamtejsze publikacje do wystaw opisują proces powstawania tychże wystaw od A do Z. Wszyst¬ ko wiadomo: kto tworzył scenariusz (zwykle grupa), czym się kierował, opisane są sytuacje PD08 BARBARZYŃCA 5 impasu, zabrnięcia w ślepe zaułki, drogi po¬ szukiwania rozwiązań, aż do opisu ostatecznej propozycji. Wracając do pytania: jest dla mnie jasne, że przedmioty będące wytworami współczesnej kultury popularnej powinny być pokazywane na naszych wystawach — choćby po to, żeby uświa¬ domić zwiedzającym proces ewolucji: kiedyś żyliśmy w klimacie takich wzorów, dziś wytwa¬ rzamy takie. Równolegle muzeum etnograficzne powin¬ no promować wzorce źródłowe, które zawiera stuletnia kolekcja. Tak czyni obecna wystawa zabawek krakowskich. Można na niej zobaczyć zabawki sprzed stu lat oraz poznać ich wytwór¬ ców. To pierwszy krok. Krok drugi to odtworze¬ nie tych zabawek, między innymi po to, by poja¬ wiła się alternatywa dla wzorów cepeliowskich. W przyszłości będziemy mieli własny kram na emausie, na rękawce, i nie tylko tam, aby pokazy¬ wać wzorce oryginalne. Jeśli taką zabawkę kupię, to po to, by moje dzieci miały kontakt z czymś, co u w a ż a m za wartościowy wzór estetyczny, a jest też wspomnieniem z mojego dzieciństwa. Ale przecież nie stanę się przez to ludowy. Ten zakup będzie znaczył tylko tyle, i aż tyle, że cenię świat rzeczy dawnej kultury chłopskiej i wpro¬ wadzam go w świat własny. Ale bez popadania w folkloryzm. Szanuję tę tradycję i z jej wzorów chcę zaczerpnąć dziś, ale na swój sposób. Trochę z potrzeby, trochę z intuicji, resztę kształtuje ży¬ cie. Taki „przekład" jest autentyczny, wyklucza sztuczność, pozę „ludowości". Jednocześnie jest to możliwe dzięki temu, że ktoś strzeże wzoru i go udostępnia. A czy Pana zdaniem na wystawie zabawek kra­ kowskich mogłaby się pojawić lalka Barbie? Jak najbardziej, można by wtedy pokazać przejście od pierwszych ręcznie wykonywanych zabawek po współczesne „automaty". Mógłby �6 też pojawić się Harry Potter (dla jasności: to nie mój ulubiony bohater, ale jest dziś znaczącym zjawiskiem). Ponieważ na wystawie, o której mowa, są bardzo ciekawe zabawki z Panem Twardowskim, zestawienie z nimi postaci Potte¬ ra doprowadziłoby, być może, do interesujących wniosków. Ale to tylko hipoteza. Co zrobić, żeby widz rozumiał, co ogląda w mu­ zeum etnograficznym? Jak Pan się odnosi do dys­ kusji w muzealnictwie na temat tego, czy lepiej eksponaty podpisywać, czy umieszczać je w kon­ tekście? Wywiad działa. Innymi słowy, żeby móc przeżyć ekspo¬ zycję, widz musi otrzymać szansę osobistego jej zrozumienia, na różne sposoby, niekoniecznie w towarzystwie przewodnika. Przy okazji podkreślę, że kontekstem dla przedmiotu może być także metafora. Na przy¬ kład gwasze, które teraz pokazujemy na wysta¬ wie „Raslila — taneczne wyzwolenie", a które obrazują hinduski taniec religijny, wpisane zo¬ stały właśnie w metaforę kolistego ruchu. Nie materializujemy tam szerokiego kontekstu tych tańców (prócz kilku wybranych przedmiotów), kreujemy jednak za pomocą analogii ducha tych tańców. To innego rodzaju kontekst, ale nie mniej pożyteczny dla zrozumienia rzeczy. Jestem zdecydowanie za budowaniem kon­ tekstu. W dotychczasowej tradycji muzealnej eksponat jest eksponatem samotnym. Nawet Bywa tak, że człowiek w muzeum etnograficznym jeśli kołyska jest ustawiona w całkowicie od­ czuje się wyobcowany. W jaki sposób można zaan­ tworzonej izbie, nawet jeśli stoi w miarę na gażować widza w ekspozycję? swoim miejscu albo zwisa z sufitu, to gdy wcho­ dzimy, wciąż nie wiemy, jaki był rytm dnia, Na przykład poprzez rodzaj gry, w której bę¬ jaka krzątanina, kiedy dziecko w tej kołysce dzie mógł wziąć udział, jeśli zechce. Wspomnia¬ przebywało, kto je bawił, jak się wychowywało. na wystawa o „Raslili" taką szansę daje. W cenie Nie znamy całego kontekstu. Widzimy wiszą­ biletu widz otrzymuje lusterko. Wchodząc na ce portki. Ale kiedy je zakładano? I czy należy ekspozycję, trafi na wolno wirujące kręgi, dojrzy pokazywać tylko te odświętne? Czy nie należy też na suficie dziwne napisy. Wszystko to narzu¬ również pokazać najzwyczajniejszej w świecie ca pytanie o ukryty sens tych instalacji, o funk¬ koszuli z tamtych czasów? Jeśli więc chcemy cję treści na suficie. A lusterko okaże się bardzo dać opis autentycznego przeżywania tamtego pomocne. Myślę, że na „Raslili" nie poczuje się świata przez tamtych chłopów, jak w cytowa¬ pani wyobcowana, przeciwnie: poczuje się pani nym przypadku, powinniśmy też dać widzowi zaproszona do myślenia. Bo wizyta w muzeum narzędzia do pełniejszego poznania przedsta¬ etnograficznym ma nade wszystko wywołać wianej sytuacji. pytania, nie dostarczając koniecznie gotowych W związku z tym wypracujemy nowe „kody odpowiedzi. dostępu" dla rozumienia odtworzonych izb ludowej i warsztatów na ekspozycji stałej. Nie zawsze Czy zamierza Pan oprócz twórczości przedmioty seryjnej produkcji współ¬ chodzi o nowe technologie, choć na przykład gromadzić w foluszu posłużymy się projekcją wideo (mało cześnie na wsi używane? kto j u ż ma pojęcie, jak folusz funkcjonował). Dotyka tu pani podstawowej kwestii, jaką Chcemy też stworzyć kopie eksponatów, które jest budowanie kolekcji dzisiaj. J u ż zaczęliśmy znajdą się w osobnej sali. Widz będzie mógł wziąć każdą rzecz do ręki, przekonać się, jak w muzeum dyskusję na ten temat. Te poszuki- BARBARZYŃCA PD08 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz wania chcemy prowadzić wspólnie ze środowi¬ skami uniwersyteckimi. Jestem przekonany, że i teoretycy, i praktycy znajdą na tym polu poży¬ teczną cząstkę dla siebie. Wśród istotnych pytań jest i to: co za 50 lat z tych zakupów, które robimy dzisiaj, okaże się zakupem w a ż n y m ? To oczywi¬ ste, że trzeba myśleć nie tylko o tym, co zakupu¬ jemy z przeszłości, ale też z dzisiejszego świata. Choć za 50 lat, czy tu jeszcze będziemy, czy nie, powinniśmy się móc wytłumaczyć z przyjętych kryteriów, dlaczego kupiliśmy taki przedmiot, a z takiego zrezygnowaliśmy, jak również sze¬ rzej: czym w ogóle była dla nas etnografia na początku X X I wieku? Formułowany jest mocno postulat, że współ­ czesna etnografia powinna się zająć szeroko pojętym obyczajem, zarówno na terenach wiej¬ skich, które dziś z tradycyjną wsią nie mają wiele wspólnego, jak i na terenach miejskich; że na przykład dzisiejsze subkultury należą właśnie do szeroko rozumianej kultury ludowej czy po¬ pularnej i w związku z tym stanowią naturalny przedmiot badań dla etnografów. Odpowiedź na te postulaty to dla nas kwestia fundamentalna. Istnieje ryzyko, że popadniemy we wszystko¬ izm. Co nie znaczy, że mamy się uchylać od odpowiedzi. Musimy na przykład zdefiniować, jaki zakres miejskości u w a ż a m y za istotny dla opisu, jeśli uznamy, że także obyczaj „miejski" jest domeną naszych powinności. Mamy tu pew¬ ne intuicje, ale czy potrafimy jasno je uzasadnić dla samych siebie? Boję się, że niekiedy kryteria będziemy formułować post factum. I jeszcze jedno istotne w tym wszystkim kryterium: wier¬ ność historii, wierność podskórnej tradycji tego muzeum. To oczywiście kwestia interpretacji (wierność nie znaczy powtarzalność). Powinna się dokonać w spojrzeniu tyleż od wewnątrz, co od zewnątrz. Ale nie możemy jej zaniedbać. Tę pracę, skądinąd pasjonującą, musimy wykonać sumiennie, jeśli chcemy zwiększyć szanse traf¬ ności wyborów na przyszłość. nU BARBARZYŃCA Jakie są tematy ludowe we współczesnej miejskiej? 7 kulturze Na przykład temat ogródków działkowych. Jest to z jednej strony temat bardzo miejski, z drugiej chłopski, z trzeciej jeszcze nomadyczny. Czemu jestem tak przywiązany do miniatu¬ rowego niekiedy kawałka ziemi? Dlaczego go¬ dzę się na to, by był wyspą w morzu innych wysp, wyspą, którą ogradzam, a pośrodku klecę altankę z przeróżnych materiałów? Przecież i tak nie je¬ stem zupełnie u siebie! Dlaczego więc uciekam do tego erzacu niezależności pośrodku innych wysepek, które takie samo poczucie niezależno¬ ści mają dawać ich właścicielom? Ów wzorzec ogródka działkowego jest niezwykle mocny. W Krakowie istnieją osiedla, gdzie działki wci¬ skają się pomiędzy bloki mieszkalne. Co prawda nie jest to temat ludowy w znaczeniu ścisłym (choć wątek ziemi jest właśnie chłopski), ale jest ludowy w znaczeniu powszechniejącego oby¬ czaju i zachowań magicznych, które są widoczne w owym sposobie spędzania wolnego czasu, czy w ogóle sporych przestrzeni życia, przez miasto¬ wych. Zresztą, jakkolwiek by go kwalifikować, jest to temat wybitnie etnograficzny. W swoich projektach kładzie Pan duży nacisk na relacje ze społecznością lokalną. Jak by to miało wyglądać? Mieszkam blisko pewnego muzeum i nigdy nie otrzymałem stamtąd zaproszenia czy choćby informacji. Chociaż jestem jego sąsiadem, owo muzeum w ogóle się mną, jako sąsiadem, nie interesuje. Ostatnio kupowałem chleb w piekar¬ ni przy placu Wolnica, gdzie mieści się siedziba naszego muzeum. Z rozmowy ze sprzedawczy¬ nią wyszło, że nigdy w tym muzeum nie była, choć od jego gmachu dzieli ją odległość 50 me¬ trów. Powinnością muzeum jest wyjść do niej, do okolicznych mieszkańców, umieć dotrzeć do �8 Wywiad sąsiada Kowalskiego, sprawić, że nie tylko będą oni odwiedzali wystawy, ale uznają to miejsce za ważne dla siebie. Osobnym wyzwaniem jest zagospodarowa¬ nie placu Wolnica, który graniczy z budynkiem muzeum. Po pierwsze, planujemy umieszczać tam, jeśli warunki na to pozwolą, zwiastuny na¬ szych wystaw. Na przykład przy okazji wystawy o ogródkach działkowych zamierzamy założyć na placu autentyczną rabatę z altaną, którą widzowie będą mogli zagospodarować, a stamtąd przybyć na wystawę o działkach... Po drugie, przygotowu­ jemy duży, kompleksowy program etnograficznej obecności na placu. Między innymi budujemy nowe ścieżki edukacyjne, w szczególności dla licealistów, które plac Wolnica będą miały za na¬ turalny plener dla wielokulturowych tematów. | Nawiązujemy współpracę z muzeami na Ka­ zimierzu i w Podgórzu, żeby przez jeden dzień w tygodniu były czynne do późnego wieczoru, tak aby każdy mógł spokojnie zdążyć po pracy. Nie tylko raz w roku, w ramach Nocy Muzeów, ale każdego tygodnia. Chciałbym wyjść z ofertą do ludzi starszych, którzy są grupą zwykle pomijaną, ale mającą dużo ciekawych rzeczy i do powiedze­ nia, i do zrealizowania. Trzydziesto- i czterdziestolatkowie to osobna grupa, która żyje często w szalonym biegu, a którą chciałbym do muzeum etnograficznego przekonać. Wizyta u nas mogłaby przypomnieć im temat korzeni, skłonić do prze¬ myślenia od nowa ważnych spraw. Jakie inne działania oprócz wystawiennictwa za¬ mierza Pan podejmować w muzeum? Muzeum Etnograficzne w Krakowie imienia Seweryna Udzieli M E K t o najstarsze w Polsce m u z e u m e t n o g r a f i c z n e . W 1 9 0 4 r o k u p o w s t a t oddziat e t n o g r a f i c z n y p r z y M u z e u m N a r o d o w y m . Z inicjatywy S e w e r y n a U d z i e l i , n a u c z y c i e l a i k o l e k c j o n e r a , o r a z p o p i e r a j ą c y c h g o p r o f e s o r ó w U J , m . i n . Juliana T a l k o - H r y n c e w i c z a i F r a n c i s z k a B u j a k a , w 1 9 1 0 r o k u p o w o ł a n o d o ż y c i a T o w a r z y s t w o E t n o g r a f i c z n e , k t ó r e g o c e l e m byto u t w o r z e n i e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o . S t a r a n i e m c z t e r n a s t u c z ł o n k ó w z a ł o ż y c i e l i , z w y k o ­ r z y s t a n i e m m . i n . e k s p o n a t ó w o t r z y m a n y c h o d m i e s z k a ń c ó w K r a k o w a , w l u t y m 1911 r o k u o t w o r z o n o p i e r w s z ą w y s t a w ę w b u d y n k u p r z y ulicy S t u d e n c k i e j . D w a lata p ó ź n i e j m u z e u m p r z e n i e s i o n o n a W z g ó r z e W a w e l s k i e . P r a c o w n i c y M E K - u k o n c e n t r o w a l i się g ł ó w n i e n a p o s z e r z a n i u z b i o r ó w d o t y c z ą c y c h t e r e n ó w Polski i k r a j ó w o ś c i e n n y c h . J e d n a k j u ż w 1 9 1 3 r o k u m u z e u m m o g ł o się p o s z c z y c i ć blisko 8 0 0 o b i e k t a m i sprezentowanymi p r z e z p o d r ó ż n i k ó w Stefana Szolca-Rogozińskiego (kolekcja afrykańska) i B e n e d y k t a D y b o w s k i e g o (zbiory z Sy­ berii). O k r e s m i ę d z y w o j e n n y t o c z a s i n t e n s y w n e j działalności o ś w i a t o w e j i s z e r e g u inicjatyw a d r e s o w a n y c h d o l u d n o ś c i w i e j s k i e j . W 1 9 3 7 r o k u z m a r ł S e w e r y n U d z i e l a , j e g o n a s t ę p c ą n a s t a n o w i s k u d y r e k t o r a m u z e u m został T a d e u s z S e w e r y n . P o d c z a s drugiej w o j n y ś w i a t o w e j z n i s z c z e n i u uległo o k o ł o 1 2 % kolekcji m u z e a l n e j . W 1 9 4 8 r o k u m u z e u m p r z y d z i e l o n o b u d y n e k r a t u s z a n a placu W o l n i c a , a w 1 9 8 6 r o k u t a k ż e t z w . D o m E s t e r e k p r z y ulicy Krakowskiej. O b e c n i e M u z e u m Etnograficzne dysponuje przeszło 8 0 tysiącami eksponatów. BARBARZYŃCA ł[\ł) P D 0 8 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz 9 Muzeum na pewno będzie prowadzić in¬ Czy zamierza Pan współpracować z Instytutem tensywną działalność wydawniczą. Planujemy Etnologii UJ? na przykład stworzyć obszerną monografię, Nie wyobrażam sobie naszego muzeum bez która pokaże, jak zróżnicowana jest Małopol¬ ska, a turystom uświadomi, że Małopolska to współpracy z Instytutem. Nawiązaliśmy już pierw­ nie tylko Kraków i Zakopane. Będą publikacje sze kontakty. Z jednej strony muzeum powinno naukowe, uruchomimy też serię, która będzie umieć samodzielnie prowadzić badanie terenowe zaproszeniem do etnograficznego patrzenia na i dawać opisy rzeczywistości takiej, jaką przebada­ ło. Z drugiej jednak wiele wyzwań, w tym także rzeczywistość. badania, powinniśmy podejmować wspólnie z et­ Innym projektem są krótkie filmy etnogra¬ ficzne na współczesne tematy, kilkunastominu- nologią uniwersytecką oraz z innymi środowiska­ towe etiudy dotyczące ciekawych zjawisk i osób. mi twórczej myśli. Przy czym muzeum powinno Na przykład człowieka zawodowo rejestrujące¬ zachować swoje przywiązanie do pierwszych me­ go kamerą wesela. Jego praca stała się j u ż nowym tod etnograficznych, które wcale nie przeminęły zawodem czy zwyczajem. A zawód ten powstał, i pozostają znakomitym narzędziem. bo zachodzi znacząca ewolucja w innym z kolei W etnografii musimy przywrócić też miej¬ obyczaju, jakim jest wesele. sce ludziom bardzo osobnym, indywidualnym, Bardzo w a ż n a będzie strona internetowa, żywym. Stawiamy na etnografię żywych ludzi nie tylko jako środek informacji o najnowszych i chcemy być miejscem, w którym każdy, kto wej­ wydarzeniach, ale i o kolekcji. Muzeum ma po¬ dzie w nasze progi, wejdzie na powrót we własne nad 80 tysięcy eksponatów i 200 000 jednostek buty (świetnie pisał o tym Michera). w Dziale Dokumentacji Kultury Ludowej i Hi¬ storii Muzeum. To oczywisty materiał na stronę Na koniec kilka słów do barbarzyńców. internetową, skierowaną zarówno do szerokiej publiczności, jak i w przyszłości — w formie bazy W 11. numerze „Barbarzyńcy" znalazłem danych — do środowisk badaczy. Już teraz na cytat ze Stanisława Lema, który wydaje m i się stronie prezentujemy obiekt tygodnia. Z pierw¬ inspirujący i dla barbarzyńców, i dla Muzeum szych reakcji wynika, że rubryka ta cieszy się Etnograficznego w Krakowie: „Gdyby ludzie dużym zainteresowaniem. Strona internetowa robili tylko to, co wyglądało na możliwe, do będzie też odsłaniać pracę muzealników: tematy dzisiaj siedzieliby w jaskiniach". Żyjemy w cza¬ kwerend w dziale dokumentacji, pracę konser¬ sie, w którym etnografia stoi przed rozlicznymi watorów, komisji zakupów, tematy i przebieg wyborami co do przedmiotu swoich prac i co do badań terenowych itd. sposobów angażowania się w świat. Taki czas Powstaje szeroko zakrojony program wolon- potrzebuje wizjonerstwa, odwagi umysłu. Życz¬ taryjny. Po pierwszej kampanii medialnej zgła¬ my sobie nawzajem, by tych przymiotów nam szają się chętni, młodsi i starsi, do współpracy nie zabrakło. Z drugiej strony bądźmy świadomi z MEK-iem. Zapewniam, że zakresy prac będą ryzyka, z jakim dokonywanie tychże wyborów ciekawe, a nasi wolontariusze nie będą pomoc¬ się wiąże, ale pamiętajmy też, żeby obawa przed pomyłką nie pętała nam wyobraźni i rąk. nikami, lecz partnerami. Wywiad opracowały Weronika Chodacz i Katarzyna Nowak P0 08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0dc6e5429240453306d364da594d2c70.pdf 302d01917feeddc708d1c003bfe4e64b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5181 Title A name given to the resource Jak w Indiach - Królowa Japonii / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.10-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żukowski, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Żukowski Jak w Indiach Królowa Japonii P rzestrzeń muzeum otwiera długi lastry¬ kowy hol. Szybki rzut oka wokół (osiemdziesiąte remontowane w dziewięćdziesiątych). Po le¬ wej zasuszony człowiek za małym biureczkiem, wysoka bryła maszyny Nescafe, kolorowy szum dziecięcych ubranek, kakofoniczny atak spiętrzo¬ nych głosów. Potem szatnia, płaszcze, szatniarka, bloczek, którego nie wolno zgubić („Można po¬ wiesić te dwa razem". „Panie, jasne, że dwa pójdą na jeden, i tak miejsca nie ma"). We właściwą część muzeum zanurzam się bez dalszej zwłoki, z nagła, a podróż jest krótka, bo tylko kilka kro¬ ków za przeszklone gierkowskie drzwi. Szary, chłodny półmrok. Przypadkowi zwie¬ dzający powoli dryfują zakosami. Stojące po­ środku korytarza modele chłopskich domów, ciężkie, długie i masywne, to centrum grawitacji, ku któremu toczą się ludzie. Modele dominują przestrzeń — cisną się wokół nich zwiedzający, szeleszczą płaszcze, w opuszczonych oczach lśni biały blask neonowych podświetleń. Dominują też czas — „Wykonany w 1905 roku przez malarza Antoniego Procajłowicza pod nadzorem Wło¬ dzimierza Tetmajera". Wyprzedzają prawdziwe chłopskie domy jak Baudrillardowska mapa — terytorium. Znad pomniejszonych strzech unosi się kwaśny zapach kurzu i chemikaliów. Jak bile do łuz ludzie zsuwają się z korytarza w rozmieszczone w ścianach drzwi, jamy zre¬ konstruowanych ludowych wnętrz. W pierwszej pełno (bo: [1] jest najbliżej wejścia, [2] leci z ta­ śmy ludowa muzyka, [3] jest jasno i [4] koloro¬ wo). Atrakcja wyczerpuje jednak szybko swoją moc, ludzkie bile wytaczają się na zewnątrz, j u ż wolniej. Druga chata: siwa pani bardzo ładnie opowiada i głos ma miły, na pewno jest czyjąś babcią. Nie mogło być tam, na wsi, tak źle, skoro miła pani tak o tym pięknie opowiada. W olejarni: Matka: — Wyjdź stąd! BARBARZYŃCA E(1E) PD08 �Jak w Indiach - Królowa Japonii Synek: — Ale dlaczego? M . : — Wyjdź, wyjdź! S.: — Zakazane?! M . (po chwili wahania): — No dobrze, idź szybciutko... S.: — Mamo, dlaczego to muzeum jest takie małe? W foluszu gra napięć. Ludzie chodzą w gru¬ pach. Każdy chce być autorytetem chociaż przez parę minut. Przecież nie chodzi o wiedzę, tylko 0 to, co się zrobi ze strzępkami informacji. De¬ tektywistyczna robota. Dziecko: — Co to jest? Ojciec: — To jest folusz. D.: — Czyli? O.: — Czyli nie wiem. Matka wzrusza ramionami. O. (po chwili): — Tu było na gorącą wodę. 1 te młoty tak cpyku—pyku. Kto tymi młotecz¬ kami ruszał? Dziecko i matka wychodzą. Ojciec po chwili także wychodzi, słychać zza drzwi: O.: — Już wiem, jak to działało. Wracają. O. (demonstrując): — Tutaj uderzało. I te mło¬ ty tak cpyk, a tam musiało być koło, gdzieś tam. 11 ustawionych naczyń, aksamitne draperie. To pewnie coś ważnego. Przed dalszym docieka¬ niem chroni mnie ręcznie wymalowana strzałka i j u ż idę schodami na górę. Na górze dominuje s z y b a . Bardzo dłu¬ ga, piękna, gdzieniegdzie nierówno odlana, co tylko przydaje jej masy i powagi (za nią jakieś manekiny: długi, rytmiczny szereg zdrowych, rumianych, amorficznych buź pozbawionych rysów, postacie mają jednak kolorowe stroje). Zasysa mnie ciąg kierunku zwiedzania. Zdję¬ cia. Przedmioty. O dziwo, nikt ze zwiedzających nie komentuje ekspozycji weselnej z motywem przewodnim „Wódka". W kolejnym pomiesz­ czeniu środkiem grawitacji jest rzeźbiony ul w kształcie wielkiego niedźwiedzia. Centrum emocji: psia kolczatka (faktycznie, mocno od¬ działuje na wyobraźnię). W młodych głosach brzmi oburzenie. Starsza pani muzealniczka z troską na twarzy i notesem w ręku przemierza pokoje w długich cyklach. Kobieta: — Patrz, Janusz, jakie piękne ule! Janusz: — Mhm. K.: — Patrz, jak dbano o takie rzeczy, zwykły ul. Młody człowiek A: — Co to, kurwa, młyn? Młody człowiek B: — H m m . kuchnia. A: — Co to jest, h m . Młody człowiek C (z zewnątrz, czyta): — Słu¬ żyło do zbijania i rozbijania sukna. B: — Czyli co? A: — Chodźmy. Dziewczyna A (w tle): — Jaka chuda krowa! Dziewczyna B (w tle): — Jak w Indiach, nie? K.: — Janusz, a to zdjęcie z 1988, całkiem nie¬ dawno! A wygląda, jakby ze sto lat miało. J. (z przejęciem): — No przecież ja w latach siedemdziesiątych pasłem bydło! K.: — Ty? Jakoś cię nie widzę z krową. J.: — No, czasem, jak się pojechało na w i e ś . . . Nie tak często znowu, parę razy może. U zwieńczenia ciągu korytarza białe ściany i nisza, krótka parafraza katakumby, czerwony sznur odgradza wejście jak w Luwrze. Napis głosi: „Skarbczyk". Czemu? Pięć przypadkowo Po drugiej stronie ula odnajduję sidła na jelenie. Mocna, stalowa pętla, dwa noże, w tle czarno-biały wizerunek ślicznego jelonka. Kon¬ kretne zużyte ostrza zadają kłam papierowości PD08 BARBARZYŃCA �12 narysowanego zwierzęcia. Trzy wymiary kontra fotka przelicytowują fotkę: to się działo napraw¬ dę. Cięte tętnice, szamotanina, kwiki, wiadra krwi stają w wyobraźni. Jak one mogły być tak głupie, żeby wpychać łeb w niewielką przecież pętlę? Dzieciak: — To to dziadostwo tak hałasuje? Ja: — Tak. Stoimy przed koszem z ludowymi drobiazga­ mi („Wózek dyngusowy, lata 1920"), w którym dominuje kolorowy kogut z wybałuszonymi paciorkami szklanych oczu. D.: — Co mu trzeba zrobić? Ja: — Klasnąć. Klaszczę. Rozlega się mechaniczny skrzek made in Taiwan. Przez chwilę klaszczemy obaj. Dzieciak odchodzi. Dariusz Żukowski Potem schody w dół, wydostaję się z ciągu zwiedzania i znów wpadam na stół bilardowy korytarza. Na odchodnym jeszcze raz wnętrze chaty, półmrok. Dawniej wisiała tam Matka Bo¬ ska Królowa Japonii (żart kolegi z niedostatków formy), szukam jej wzrokiem, schowano. Młody człowiek D : — Hulajnoga. Młody człowiek E: — Nie. D : — Hulajnoga, no. Bo nie masz pedałów. E: — A z którego wieku to było? D : — Nie wiem. E: — Z X V I I czy XVIII? D : — Nie wiem! Między surowe postaci polskich kolędników wciśnięty łeb czegoś w rodzaju chińskiego smoka (artefakt z diablady boliwijskiej). Śmierć, król, diabeł. Najgorszy jest turoń: wysoki, smukły, szczupły, bury, przypomina m i Bukę z Muminków. W rogu pomieszczenia hałasuje telewizor niczym instalacja wideo na wystawie w Bunkrze Sztuki. Napisów powyżej dwóch zdań nikt nie czyta. Pewnie istnieje gdzieś dla nich czytelnik mo¬ delowy. Jest to człowiek zakurzony, spokojny, powolny w ruchach i dociekliwy. Być może star¬ szy, zapewne miły w obejściu. Przyglądając się w skupieniu etykiecie, wysuwa głowę w przód, kciukiem i palcem w s k a z u j ą c y m gładzi ma¬ chinalnie brodę. Może kupiłby w szatni w dro¬ dze powrotnej glinianego ptaszka z gwizdkiem za 4,50 zł, nie dlatego żeby w niego gwizdać w domu — bo człowiek ten woli ciszę i spokój — ale dlatego że sądzi, iż tak wypada. Mama (do dziecka, wskazując manekiny ko¬ lędników): — . . . i przebierali się za króla (pokazu­ jąc boliwijską maskę), za diabła, za śmierć, za... jakiegoś. nie wiem. Dziecko nie słucha. Gwiżdżę lekko w ogonek kogutka. Fiuuu! — a niech to, działa, taki zwykły kawałek gliny. Zbliża się pani szatniarka, będzie myślała, że chcę kupić tego ptaszka. Zapinam płaszcz i ucie¬ kam w deszcz, zanim presja oczekiwań będzie zbyt wielka. BARBARZYŃCA ł[\ł) P D 0 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2e1406008428c262eb9f82bf8a72a7c.pdf bfac7fbdd93a26e7a53a77ae47f5ef28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5579 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5188 Title A name given to the resource Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.86-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamiński, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Kamiński Ur. w I 978 r. we W r o c ł a w i u . Jest absolwentem Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o , k i e r u n k ó w filologia angielska oraz filozofia - komunikacja społeczna, jak r ó w n i e ż podyplomowych s t u d i ó w psychologii w biznesie przy W y ż s z e j Szkole Bankowej we W r o c ł a w i u . Obecnie jest studentem s t u d i ó w doktoranckich na Wydziale Nauk Społecznych UWr. Jego zainteresowania skupiają się w o k ó ł filozofii nauki (szczególnie filozoficznych konsekwencji współczesnych nieklasycznych teorii naukowych), filozofii umysłu (relacja umysł - materia to planowany temat doktoratu) oraz szeroko rozumianego języka, w k t ó r y m zanurzone jest nasze spekulatywne myślenie. język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego T ematem artykułu będą pewne wątki filo­ zofii Alfreda Korzybskiego - polskiego fi­ lozofa i naukowca społecznego, który jest mało popularny w literaturze polskiej. Znany był, i wciąż jest, jako twórca semantyki ogólnej (SO), będącej wówczas pierwszą syntezą poja­ wiających się j u ż nieco wcześniej głosów wska­ zujących na niekompatybilność paradygmatu arystotelesowo-euklidesowo-newtonowskiego w stosunku do opisywanej przezeń rzeczywi­ stości (włączając w to człowieka i miejsce, które w niej zajmuje). Dzięki sformułowaniu systemu BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego niearystotelesowskiego Korzybski był jednym z pierwszych, którzy w sposób spójny metodolo­ gicznie dokonali krytyki zastanej wizji świata. W sytuacji zmiany paradygmatu daleko idą­ cemu przeformułowaniu ulega werbalna tkanka teorii zorganizowanych wokół podstawowych pojęć dotychczas panujących struktur myśle­ nia. Na gruncie fizyki pojawiła się perspektywa kwantowa, która w sposób gruntowny przepoj celowała mechanicystyczną fizykę Newtona. Najbardziej zauważalnej reorganizacji uległy takie pojęcia, jak czas i przestrzeń, które zaczę­ to postrzegać j u ż nie tak absolutystycznie, jak to było u Newtona, lecz relatywnie - zamieniono je w czasoprzestrzeń u Einsteina, dzięki czemu ujawniły się związki do tej pory niezauważane. W tym duchu, w swojej pierwszej książce Manhood of Humamty (1921), Korzybski po­ dejmuje próbę sformułowania nowej holistycz­ nej definicji człowieka (organizm-jako-całość-w-środowisku), według której człowiek przy­ należy do wiążącej-w-czasie klasy życia wy­ r ó ż n i o n e j przez Korzybskiego na drodze matematycznych rozważań spośród świata m i ­ nerałów (procesy nieorganiczne), roślin (wiązanie-związków-chemicznych) i zwierząt (wiązanie-w-przestrzeni). Człowiecza umiejętność wiązania-w-czasie polega na posługiwaniu się symbolami i językiem - to one właśnie służą do międzypokoleniowej transmisji wiedzy, która sprawia, że każde pokolenie może korzystać z osiągnięć poprzedniego bez potrzeby powta­ rzania tych samych błędów. Podobnie jak Tomasello Korzybski uważał, że umiejętność ta ma podłoże biologiczne. Zależy bowiem od budowy i pracy układu nerwowego, a przede wszystkim jego filogenetycznie najmłodszej części - kory mózgowej, odpowiedzialnej za myślenie abs­ trakcyjne czy język. 1 Z dziedzictwa pozytywizmu logicznego Ko­ rzybski przyjął, że wiedza dociera do nas po­ przez zmysły z zewnątrz. Na podstawie badań neurologicznych doszedł do wniosku, że abstra­ howana jest przez nasz układ nerwowy z docie­ rającego do zmysłów chaosu informacyjnego. Układ nerwowy j u ż wówczas był domeną neu­ rologii, ale dopiero teraz aspekt jego funkcjono­ wania w kontekście zdobywania przez człowieka wiedzy stał się domeną nowej epistemologii na­ ukowej - to, co wiemy i jak wiemy, jest zdetermi­ nowane funkcjonowaniem układu nerwowego w organizmie-jako-całości-w-środowisku. Dzię­ ki temu Korzybski przekwalifikował epistemolo­ gię z działu filozofii na dział nauki posługującej się ścisłym językiem i metodami naukowymi. Polski naukowiec uważał, że działanie nasze­ go układu nerwowego ma charakter elektro-koloidalny , z czego wynika, że każda część mózgu połączona jest z inną, jak i z resztą układu ner­ wowego jako całością. Docierające do naszych zmysłów bodźce poddawane są procesom ewaluacji dokonywanym przez nasz układ nerwo­ wy. Naturalny przepływ informacji ze zmysłów poprzez układ nerwowy podlega zmianom re­ prezentacji z poziomu na poziom. W którymś momencie wiedza (reprezentacja środowiska zewnętrznego) jest przekodowana na język z re­ prezentacji neuronalnej. Na tym etapie procesu kończy się epistemologia naukowa, a zaczyna językoznawstwo naukowe. Aby dokładniej zro­ zumieć owo zjawisko, należy zwrócić uwagę na to, co się dzieje w układzie nerwowym, gdy po­ strzegamy daną sytuację czy zdarzenie. Gdy upuszczamy pudełko zapałek, mamy do czynienia ze zdarzeniem pierwszego rzędu, które występuje na niewerbalnych lub tak zwa­ nych milczących poziomach. Wówczas odbite od przedmiotu światło dociera do oka, wywo1 Por. A. Korzybski, The Role of Language in Perceptual Processes, New York 1951. W) PD08 BARBARZYŃCA 87 �Paweł Kamiński 88 Tabela: Proces abstrahowania z ele\tro-\oloidalnego, mearystotelesowsĘego II WYDARZENIA zewnętrzne lub wewnętrzne MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy III pun\tu widzenia 3 IV Natychmiastowe fizyczno-chemiczne, elektto-koloidalne pobudzenie nerwowe I . Elektto-koloidalne reakcje organizmu na II. Uczucia, myślenie itd. Reakcje językowe na III, najbardziej złożone procesy elektto-koloidalne. Prymi­ tywny, arystotelesowski itd. system językowy angażuje i skłania do utożsamiania wartości I , I I , I I I i IV. MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy MILCZĄCE niewerbalne, nie-wypowiadalne poziomy WERBALNE poziomy łując tym samym w mózgu pewnego rodzaju elektro-koloidalne konfiguracje. Tomasz Maruszewski w Psychologii poznania o procesie tym pisze następująco: „Światło wpadające do oka wywołuje w siatkówce zmiany fotochemiczne w fotoreceptorach, czyli w czopkach i w pręci­ kach. Następuje tam rozpad substancji światło­ czułych i barwoczułych (...). Rozpad substancji światłoczułych powoduje powstanie impulsu nerwowego, który przekazywany jest kolejno przez komórki dwubiegunowe i zwojowe siat­ kówki, a dalej przez ciała kolankowate boczne i wzgórki czworacze w strukturach podkorowych do płatów potylicznych, gdzie znajdują się pola wzrokowe (...). W y r a ź n i e widać, że proces kodowania fizjologicznego (...) jest pro­ cesem wieloetapowym, złożonym i musi trwać pewien czas" . Z kolei na owe konfiguracje możemy - wciąż na milczącym poziomie - re­ agować różnymi uczuciami, ewaluacjami itd. O tych reakcjach naszego organizmu możemy mówić dopiero na końcu, na poziomie werbal­ nym. Wszelkie nasze uczucia, myśli, miłości, nienawiści itd. zdarzają się na poziomach m i l 2 2 T. Maruszewski, Psychologia poznania, Gdańsk2001, s. 37. Personality red. R. Blake, G. Ramsey, New York 1951 3 Tabela za: A. Korzybski. The Role of Language in (przeklad wlasny). Perceptual Processes, [w:] Perception: An Approach to BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego czących, nie-wypowiadalnych. Mogą one jed­ nak podlegać wpływowi poziomów werbalnych dzięki istnieniu między nimi stałej współzależ­ ności. Owa stała współzależność możliwa jest dzięki strukturze przenikającej rzeczywistość i język. Eksperymenty wykazały, że w naturalnym porządku poznawczym pobudzenie zmysłowe jest pierwsze i jest ono j u ż pewnego rodzaju abstrakcją, natomiast idea, abstrakcja abstrakcji [OK???], którą możemy formułować dzięki ist­ nieniu kory mózgowej, jest następna. Nie należy zapominać, że abstrahowanie to wiąże się z re­ dukcją czy selekcją już na najniższych, nieuświa­ domionych poziomach odbioru rzeczywistości. Tak tłumaczy ów proces psychologia kognitywna: „Poznawanie zawsze obejmuje proces schematyzacji i upraszczania. Wynika to z ograniczo­ nych możliwości przetwarzania informacji przez umysł człowieka" . Spowodowane jest to faktem, że przetwarzanie informacji percepcyjnych przez nasz układ nerwowy wiąże się z kodowaniem. To właśnie dzięki kodowaniu informacje uzyskują taką postać, że nadają się do obróbki na wyż­ szych piętrach układu nerwowego. Naturalny przepływ informacji z zewnętrznych bodźców podlegać miał zmianie reprezentacji (kodu) z po­ ziomu na poziom. Dla Korzybskiego zachowania na poziomie językowym były formą wyrazu za­ kodowanej reakcji na rzeczywistość. Zgodziłby się on zapewne z Gregorym Batesonem, który w Steps to an Ecology ofMind napisał o języku jako cyfrowym zakodowaniu informacji, które ze swej natury są analogowe. O różnicy między kodem cyfrowym (werbalnym) a analogowym (niewerbalnym) pisze on tak: „(...) w komuni­ kacji cyfrowej grupa konwencjonalnych zna­ 4 4 Ibid., s. 30. 5 G. Bateson, Steps to an Ecology ofMind, Chicago 1972, W) PD08 ków (...) uporządkowana jest względem reguł zwanych algorytmami. Znaki same w sobie nie mają prostego powiązania (na przykład zgod­ ności siły) z tym, co oznaczają. Liczba «5» nie jest większa od liczby «3» (...). Słowo «duży» nie jest większe od słowa «mały» i ogólnie nie ma niczego we wzorze (tj. w systemie powiązanych z sobą wielkości), w słowie «stół», co korespon­ dowałoby z systemem powiązanych z sobą wiel­ kości w obiekcie oznaczanym. Z drugiej strony, (...) w komunikacji paralingwistycznej wielkość gestu, natężenie głosu, długość pauzy, napięcie mięśni itd. - te wielkości korespondują (bezpo­ średnio lub w sposób odwrotnie proporcjonalny) z wielkościami w związku z przedmiotem dys­ kursu" . Poziomy werbalne stanowią o ludzkiej wyjątkowości, ponieważ umożliwiają człowie­ kowi abstrahowanie na coraz to wyższych pozio­ mach. Poziom ostatni stanowi w życiu człowieka zasób środków koniecznych do międzyjednostkowej i międzypokoleniowej komunikacji oraz transmisji skumulowanych doświadczeń rasy ludzkiej. Właśnie ten etap umożliwia człowie­ kowi to, co Tomasello nazywa „kumulatywną ewolucją kulturową" . Skoro nie możemy i nie postrzegamy elek­ tronu, zjawisk w skali mikro, ale obserwuje­ my rezultaty ostatecznych procesów elektrono­ wych, wniosek jest taki, że cała nasza wiedza submikroskopowa jest z natury hipotetyczna. To, co widzimy, słyszymy, czujemy, mówimy lub o czym wnioskujemy, nigdy nie jest „tym", a jedynie abstrakcją „tego". Ważne zatem jest, w j akiego rodzaju formy językowe wrzucona jest nasza wiedza inferencyjna. Świat jawi nam się, jak gdyby kierowały nim mechanizmy, w jakie każą nam wierzyć nasze abstrakcje najwyższego 5 6 6 s. 373 (przekład własny). BARBARZYŃCA 89 Por. M . Tomasello, Kulturowe źródła poznawania, Warszawa 2002. ludzkiego �Paweł Kamiński 90 rzędu. Wciąż tworzymy nowe teorie opatrzone odpowiednią terminologią, by móc wyjaśnić wewnętrzne mechanizmy świata, w którym ży­ jemy, nas samych w to włączając. Nasze wnio­ skowania, jako abstrakcje z innych poziomów niż same dane zmysłowe, mogą także brać udział w niższych lub wyższych porządkach abstrakcji. Struktura naszej obecnej wiedzy jest taka, że projektujemy na procesy poziomów ci­ chych, submikroskopowych wyższe abstrakcje, nasze hipotezy, wnioski itd., zamykając w ten sposób inherentną cyrkularność ludzkiej wie­ dzy, bez której nasze rozumienie natury jest niemożliwe. Rezultatem poszukiwań teorii najbardziej zgodnej z rzeczywistością było powstanie teo­ rii kwantowej, która, jak pisał sam Einstein w Moim obrazie świata, była reakcją na niekompatybilność dających się zaobserwować zjawisk z pojęciowością perspektywy zarysowanej przez mechanikę Newtona: „(...) Newton zdawał so­ bie sprawę z tego, że pojęcie bezwzględnego spoczynku zdaje się nie mieć swego odpowied­ nika w zakresie doświadczenia. (...) Dokładne zrozumienie błędności tego poglądu przyniosła dopiero ogólna teoria względności; wykazała ona bowiem, że opierając się na fundamencie, znacznie odbiegającym od newtonowego, moż­ na objaśnić odpowiedni zakres faktów doświad­ czalnych w sposób bardziej nawet zadowalający i doskonały, niż było to możliwe na fundamencie newtonowym" . Problemy, jakie napotykamy przy próbie sformułowania teorii kwantowej, dręczyły fizyków j u ż od około 70 lat. Dostrzeżo­ no potrzebę nowego języka, który byłby bardziej zgodny z faktami współczesnej nauki. Źródło tej lingwistycznej konsternacji dostrzega Korzybski w założeniach zakodowanych w gramatyce typo­ wej dla języków indoeuropejskich. 7 7 A. Einstein, Mój obraz świata, Winowajcą miał tu być niewłaściwie stoso­ wany czasownik „być". Zdaniem Korzybskiego największą nieadekwatnością była poarystotelesowska wiara w unikatowość podmiotowo-predykatywnych form reprezentacji, która zakładała, że każdy rodzaj relacji w świecie może być wyrażony za ich pomocą. Dla polskiego myśliciela stało to w sprzeczności z faktem, że o wiele ściślej od­ zwierciedlające rzeczywistość metody opisu owych relacji w świecie wypracowywane były przez ma­ tematykę, która korzystała z innego języka zapisu niż naturalny. Powołując się na prace Bertranda Russella i Alfreda Whiteheada, doszedł on do wniosku, że struktury podmiotowo-predykatywne wynikają z przypisywania naturze cech i jakości, które nie istnieją w niej samej, tylko generowane są przez nasz układ nerwowy. Za Russellem Korzybski wskazuje na cztery różne użycia czasownika „być": 1. Jako czasownik posiłkowy: „Pada deszcz". (Itisraining). 2. Jako jest istnienia: „Ja jestem". 3. Jako jest predykacji: „Róża jest czerwona". 4. Jako jest tożsamości: „Róża jest kwiatem". Z użyciem czasownika „być" w dwóch pierw­ szych przypadkach nie ma żadnych problemów. Jednak dwa ostatnie użycia mogą być źródłem wielu nieporozumień, mówiąc bowiem: „Róża jest czerwona", zaprzeczamy wszystkiemu, co wiadome było (w okolicach roku 1950) o układzie nerwowym i strukturze świata empirycznego. W naturze nie ma czerwieni. Są tylko różnej dłu­ gości fale promieniowania, a nasza reakcja na owe fale jest reakcją indywidualną. Daltonista dostrzec może zamiast czerwieni zieleń, a ślepy na kolo­ ry - odcienie szarości. Dlatego właściwiej byłoby powiedzieć „Widzę różę jako czerwoną". Z drugiej strony: „jest tożsamości" zepchnie nas na prymitywny poziom ewaluacji, jeśli nie Wydawnictwo M . Fruchtmana, Warszawa 1935, s. 195. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego uświadomimy sobie identyfikacji, jakich doko­ nujemy, używając tego czasownika. Struktural­ nie poprawniej należałoby powiedzieć: „Kla­ syfikuję różę jako kwiat". Zgodne byłoby to z faktem, że klasyfikacja dokonana została wła­ śnie przez nasz układ nerwowy. Korzybski był przekonany, że „jest tożsamości" w znacznym stopniu wpływa na nasze reakcje neuro-ewaluacyjne i prowadzić może do tragicznych w skut­ kach rozpoznań czy identyfikacji. Z omawianych wcześniej procesów abstrak­ cji wiemy, że to, co stwierdzamy o procesach z poziomów milczących, nie-wypowiadalnych, w rzeczywistości „tym" nie jest. Możemy usiąść na obiekcie zwanym krzesło, ale nie możemy spocząć na dźwiękach, które wydajemy z siebie, ów przedmiot nazywając. Jednym z ważniej­ szych celów systemu niearystotelesowskiego jest rozróżnienie owych poziomów, które w systemie arystotelesowskim zostały utożsamione między innymi poprzez użycie „jest tożsamości" . Jeżeli zgodzimy się, że słowa nie są rzeczami, które opisują, to ich stosunek do rzeczywistości wyrazić można za pomocą metafory mapy od­ wzorowującej terytorium (mapa nie jest nigdy terytorium, które stara się odwzorować). Z tego wynika „(...) że jedynym ogniwem pomiędzy obiektywnym i werbalnym światem jest struktu­ ra, co prowadzi do wniosku, że jedyny składnik wszelkiej «wiedzy» jest strukturalny" (Mapa jest użyteczna tylko wtedy, gdy między nią a teryto­ rium występuje podobieństwo struktury). Gdy istnieje podobieństwo między strukturą rzeczy­ wistości a jej opisem, wówczas dla potencjalnie racjonalnej jednostki świat empiryczny staje się racjonalny, co oznacza, że projektowana przez 8 9 8 Zainteresowanych dokładnym omówieniem strukturę mapy charakterystyka da się zastoso­ wać do świata empirycznego. Skoro więc język nie odzwierciedla dokładnie rzeczywistości, traci swoją ważność opozycja prawda - fałsz jako opi­ sująca relację, która zachodzi między realnością a językiem. Jednak między mapą a terytorium musi istnieć jakiś związek. Korzybski przyjął, że jedynym stałym elementem w rozważanych kwestiach może być struktura łącząca mapę i terytorium. Właśnie ta strukturalna zgodność języka i świata pozajęzykowego stanowi jedyną zawartość ludzkiej wiedzy. O adekwatności mapy do terytorium mówimy wtedy, gdy potwierdzona jest ona poprzez działanie, eksperyment. Tak o empirycznej weryfikowalności systemu newtonowskiego pisał Albert Einstein: „Podsta­ wowe zasady Newtona były tak zadowalające z punktu widzenia logiki, że impuls do ich zmia­ ny musiał powstać dopiero pod presją faktów uzyskanych w drodze doświadczenia" . I dalej: „(...) chciałbym zaznaczyć, że teoria ta [teoria względności] nie powstała w drodze spekula­ cji, lecz że odkrycie swe zawdzięcza całkowicie dążeniu do możliwie najlepszego dostosowania teorji fizycznej do zaobserwowanych faktów. (...) Jednym z najistotniejszych w ogóle rysów teorji względności jest jej dążenie do ostrzejszego uwy­ datniania stosunków zachodzących pomiędzy pojęciami ogólnemi a faktami, których możemy doznawać" . Wydaje się, że to właśnie o ten mo­ ment chodziło Francisowi Baconowi, gdy zarzu­ cał Arystotelesowi zbyt szybkie przechodzenie od twierdzeń postrzeżeniowych do ogólnych. Sam Bacon postulował tworzenie twierdzeń o średnim stopniu ogólności, umieszczając się niejako w orientacji ekstensjonalnej i występując 10 11 9 A. Korzybski, Science and Sanity, New Jersey 1933, s. 20 konsekwencji związanych z użyciem form podmiotowo- (przekład własny). -orzecznikowych odsyłam do Science and Sanity, 1933. 10 A. Einstein, op. cit., s. 215. 11 Ibid., s. 230. W) PD08 BARBARZYŃCA 91 �92 Paweł Kamiński przeciwko intensjonalności Arystotelesa. Wła­ śnie Baconowskie idolafon miały być rezultatem oddalenia się w myśleniu od faktów, od świata empirycznego. Dokładny opis tego mechanizmu znajdujemy u Korzybskiego w teorii procesów abstrakcji. Podsumowując jednym zdaniem, dla Korzybskiego wiedza ma charakter formalny, nie treściowy, i zawarta jest w relacji pomiędzy językiem a rzeczywistością. Formułując swoje prawa, które później stały się podstawami teoretycznymi semantyki ogól­ nej, Korzybski zorientował się, że przypominają one w formie arystotelesowskie prawa gramatyki myśli i są jednoczesnym ich wchłonięciem oraz rozbudowaniem. Owe założenia niearystotelesowskiego systemu mogą być przytoczone za pomocą analogii relacji między mapą a teryto­ rium: 1. Mapa nie jest terytorium. 2. Mapa nie reprezentuje całego terytorium. 3. Mapa jest samozwrotna. Mapa jest tworem symbolicznym, zakodowa­ ną reprezentacją terytorium, które jest faktycz­ ne, dlatego statusy ontyczne mapy i terytorium są różne, nieprzystające do siebie w sposób tak oczywisty, jak przewidywał to system arystotelesowski. Mapa jest przybliżeniem, z konieczności pomijającym wiele szczegółów terytorium, za­ wiera symboliczne skróty wyrażające uogólnie­ nie wiedzy. Nie ma w niej nic z kompletności, a można mówić o niej jedynie w kategoriach operacyjności, sprawdzalności. Między mapą a te­ rytorium nie istnieje żaden konieczny, fizyczny związek. Oznacza to, że można tworzyć różne mapy tego samego terytorium, korzystając z róż­ nych zestawów symboli, uwzględniając często odmienne szczegóły . Założenia te zastosowane do języka brzmią następująco: 12 12 1. Słowo nie jest tym, co reprezentuje. 2. Słowo nie reprezentuje wszystkich faktów. 3. Język jest samozwrotny w takim sensie, że w języku możemy mówić o języku. Pozostanie przy terminologii klasycznej w ję­ zyku oznacza dla Korzybskiego zachowanie jej również konceptualnie. Uniknięcie tego za­ pewnić miały między innymi narzędzia ekstensjonalne, a wśród nich szczególnie ważną rolę odgrywać miał łącznik, który spajał językowoempiryczną wielorelacyjność obecną w naszej rzeczywistości. W tamtych czasach wyrażał on wiele ważnych strukturalnych implikacji repre­ zentowanych przez ostatnie odkrycia w nauce i innych gałęziach wiedzy. Na przykład einsteinowski łącznik tworzący czaso-przestrzeń zre­ wolucjonizował współczesną fizykę, powodując, że przyjęła ona wizje rzeczywistości, w których czas i przestrzeń są z sobą ściśle splecione w nie­ ustannie realizującym się kosmicznym kontinu­ um. Zmieniło to całe nasze spojrzenie na świat i stało się fundamentem dla nienewtonowskiego systemu, który współtworzy, wraz z semantyką ogólną i geometrią nieeuklidesową, paradygmat krytyki klasycznego paradygmatu arystotelesowskiego. Łącznik w terminie „psycho-somatyczny" oznacza przełamanie klasycznego, kartezjańskiego dualizmu ciało - umysł. Między innymi dzięki niemu medycyna patrzy na człowieka jak na zintegrowaną całość, w której manifestuje się zależność pomiędzy procesami mentalnymi a fizycznymi. Łącznik w sformułowaniu organizm-jako-całość-w-środowisku wskazuje, że nie tylko organizm-jako-całość nie może istnieć bez środowiska, ale i jest on fikcją, gdy rozważa się go w absolutnej izolacji. Dzięki tej scalającej, holi­ stycznej perspektywie Alfred Korzybski de facto Por. A. Skibiński, Symboliczne ramy poznania - rzecz o semantyce ogólnej Alfreda Korzybskjego, Wydawnictwo Sorus, Poznań 1999. BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego rozszerzył granice semantyki poza jej dotych­ czasowe zainteresowania skupiające się jedynie na znaczeniu słów, wprowadzając ją na obszar nowego rozumienia ludzkiego zachowania. Jak twierdził sam Korzybski, semantyka ogólna zaj­ muje się życiem, myśleniem, mówieniem i ca­ łym królestwem ludzkiego doświadczenia. Dzięki SO Korzybskiego wiemy, że w gra­ matyce języków indoeuropejskich nie ma ni­ czego, co wymagałoby od użytkowników roz­ różnienia pomiędzy słowami a ich desygnatami. Wyrażając to w kategoriach analogii do mapy i terytorium, m o ż n a powiedzieć, że nie ma w gramatyce języków indoeuropejskich niczego, co wymagałoby od użytkowników rozróżnienia pomiędzy mapą a terytorium. Są one utożsa­ miane, a owo ciche założenie przylegalności mapy do terytorium stanowi podstawę przeko­ nania, że nasze neuro-lingwistyczne mapy są obiektywną, doskonałą wiedzą o terytorium. Jednak - przynajmniej na poziomach, których jesteśmy świadomi - zdajemy sobie sprawę, że żaden człowiek nie ma dostępu do absolutnie pewnej czy doskonałej wiedzy. Innymi słowy, założenia charakterystyczne dla mówionego czy pisanego języka eliminują ze swych roz­ w a ż a ń obserwatora nieświadomego swojej roli w procesie kształtowania się wiedzy obiektyw­ nej. Gdy jednak zdecydujemy się odrzucić owo utożsamienie, wraz z gramatyką języków indo­ europejskich upadają również obecne formy na­ szej indoeuropejskiej logiki, matematyki, nauki, fdozofii oraz religii. Recepcja SO Korzybskiego Semantyka ogólna (SO) była ruchem na¬ ukowo-społecznym zainicjowanym i skupio­ nym wokół jednej postaci, a oddziałującym 13 Por. Ch. Schuchardt, Alfred Habdan\ S\arbe\ Korzybski-A nu BARBARZYŃCA 93 szczególnie silnie w latach 40. i 50. na różne sfery amerykańskiego życia intelektualnego. W Polsce o Korzybskim niestety słyszy się dość rzadko. Tym, którym jego nazwisko nie jest do końca obce, kojarzy się ono najczęściej (mgliście) ze słynnym powiedzeniem: „Mapa to nie terytorium". Skądinąd wiadomo, że nie Korzybski był autorem tego zdania, a znany matematyk Erie Bell (1883-1960), natomiast Korzybski przyczynił się jedynie do rozprze­ strzenienia i utrwalenia w stworzonym przez siebie systemie idei kryjących się za tym właśnie twierdzeniem. W 1921 roku w druku pojawia się pierwsza książka czterdziestodwuletniego wówczas Ko­ rzybskiego Manhood ofHumamty: The Science and Art of Humań Engineering. Cały nakład sprzedano w ciągu pierwszych sześciu tygodni. Książkę szybko okrzyknięto najlepszą książką stulecia, a głosy entuzjastów (być może nieco nad wyraz) przyrównywały jej przełomowość do teorii Einsteina . Trzy lata później pojawił się artykuł Korzybskiego Time-Binding: The Gene­ ral Theory, w którym nadaje on wyraźny kształt teoretyczny swojej teorii wiązania-w-czasie. Ko­ lejne uzupełnione wydanie tego artykułu trafia do druku w 1926 roku. Jednak pierwsza książka nie wywołała takiej re­ akcji, jaką w 1933 roku spowoduje wydanie w No­ wym Jorku głównej pracy Korzybskiego Science and Samty. An Introductwn to Non-Anstotelian Systems and General Semantics (S&S). Projekto­ wi temu, ze względu na jego interdyscyplinarny charakter, autor poświęcił ponad dziesięć lat pracy, o czym sam pisze: „Przyznaję, że rozpoczyna­ jąc swoje dociekania, nie uświadamiałem sobie w pełni tkwiących w nich trudności, jak i tych, do których owe rozważania miały mnie doprowa­ dzić. I m dalej brnąłem do przodu, tym bardziej 13 Biographical S\etch, www.time-binding.org. �Paweł Kamiński 94 specjalistycznej wiedzy to ode mnie wymagało. Musiałem więc sięgać do źródeł i w pewien sposób specjalizować się w wielu gałęziach nauki, które nigdy wcześniej nie były z sobą łączone. Postęp był wyjątkowo powolny; w rzeczywistości napisanie tej książki zajęło mi dziesięć lat" . Na poparcie tego niech świadczy fakt, że pierwszą wersję S&S Korzybski miał już napisaną w 1927 roku. Wstrzy­ mywał się jednak z oddaniem materiału do druku do czasu, kiedy nie upewnił się, że synteza nauk, której dokonał, i terminologia, którą się w tym celu posłużył, były zgodne z obserwacjami naj­ nowszej nauki. Świat intelektualny Ameryki tamtego czasu zareagował na S&S sporym zainteresowaniem. W latach 1933-1938 sprzedano tysiąc dwieście egzemplarzy książki, a do 1950 roku liczba ta wzrosła do siedemnastu tysięcy . Pierwszą po­ zycją, która zwróciła uwagę większej publiczno­ ści na prace polskiego naukowca, była wydana w 1937 roku The Tyranny ofWords Stuarta Chase'a. Na początku lat 40. pojawiły się inne prace dotyczące SO, w 1941 roku książka S.I. Hayakawy, jednego z największych kontynuatorów rozważań nad SO, Language in Thought and Action . W tym samym roku pojawiła się po­ zycja Irwinga Lee Language Habits in Humań Affairs, a zaraz po niej światło dzienne ujrzało dzieło People in Ouandnes Wendella Johnsona, które do dzisiaj jest jedną z najbardziej poszu­ kiwanych książek na temat SO. W tamtym czasie na Uniwersytecie w Chi­ cago wykładali Lee Hayakawa, Anatol Rapoport, Douglas Campbell (studenci i późniejsi kontynuatorzy prac Korzybskiego). Korzybski 14 15 16 kierował utworzonym przez siebie w 1938 roku Instytutem Semantyki Ogólnej, gdzie organizo­ wał i sam prowadził seminaria z SO. W druku pojawiło się drugie wydanie S&S. W magazynie „Time" czytano artykuły na temat polskiego naukowca, a lista sprzedawanych książek i pu­ blikowanych artykułów dotyczących SO rosła. Prowadzone przez niego wykłady odbywały się w największej sali budynku instytutu, a studen­ ci na czas trwania seminariów zatrzymywali się w pobliskich hotelach. Sprzedaż S&S rosła i szczyt swój osiągnęła w latach 1949-1950. Trze­ cie wydanie pojawiło się w 1948 roku. W tym też czasie Korzybski rozpoczął pracę nad drugim wydaniem Manhood of Humamty, które dru­ kiem ukazało się j u ż po śmierci autora, w lipcu 1950 roku. Reakcje na jego myśli były przeróżne. Niektó­ rzy nie dostrzegli w nich nic nowego, inni z kolei uznali je za zbyt radykalne. Dla jednych był za­ nadto naukowy - ci chcieli, aby spopularyzował S&S dla człowieka z ulicy - dla innych zbyt dy­ letancki i prostolinijny w swoich prezentacjach - ci chcieli, aby zmodyfikował swoją teoretyczną postawę i poszedł na kompromis z ówczesnymi akademickimi i naukowymi ortodoksjami, by ubiegał się o akceptację uniwersytetów i pomoc fundacji. Dla Korzybskiego cena kompromisu byłaby zbyt wysoka. Oznaczałaby bowiem nara­ żenie integralności jego nauki, eliminację możli­ wości jasnej, klarownej wyrażalności naukowych wartości metodologii SO, która kontrastowała z zastanymi podejściami klasycznymi. Jak sam mawiał: „Gdy zabieramy się do rozwiązania problemu geometrią nieeuklidesową, nie się- 14 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 43n. 27 czerwca 1988 roku na konferencji poświęconej 15 Por. M . Kending,^! memoir. Alfred Korzybski & His semantyce ogólnej na Uniwersytecie w Yale w 50. rocznicę Work, Lakeville 1950, www.time-binding.org. 16 Por. referat Ch. Schuchardt, The Institute of General założenia Instytutu Semantyki Ogólnej, dostępne na www.time-binding.org. Semantics; A brief historical survey, zaprezentowany BARBARZYŃCA EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego gamy po postulaty euklidesowe. Narobilibyśmy wówczas bałaganu" . O Korzybskim rzadko kiedy mówiono neu­ tralnie. Uznawano go za świetnego i wpływo­ wego oratora-nauczyciela albo nawiedzonego przywódcę pseudonaukowej sekty. On sam za­ biegał o to, aby jego nauki były dostępne dla wszystkich - na seminaria bowiem zapisać się mógł każdy. Ogólna metoda ewaluacji powinna się sprawdzać i działać u każdego niezależnie od wykształcenia czy zainteresowań, inaczej nie jest wystarczająco dobra. Profesorowie, doktorzy, psychiatrzy, artyści, badacze, młodzi studenci, biznesmeni, pracownicy społeczni itd. uczęsz­ czali na jego wykłady. Niektórzy uczyli się SO intelektualnie, znali reguły, terminologię i tech­ niki, ale nie potrafdi wdrożyć ich w praktykę życia, natomiast wielu poznanie przychodziło powoli, z czasem. Za Kendigiem pozwolę sobie zacytować list od pewnego psychiatry wysłany do Korzybskiego w kwietniu 1950 roku, j u ż po jego śmierci: prawie trzyletniego dziecka, które zapytane, dlaczego zrobiło to czy tamto, odpowiada: «Po prostu to zrobiłem» (...). Piszę, by powiedzieć, że czasami niektórym rzeczom zajmuje trochę czasu, nim zaskoczą" . 17 „Drogi Hrabio Alfredzie: Wydaje mi się, że winny jestem przeprosiny, głos wdzięczności i wyjaśnienie. Jak może so­ bie przypominasz, w lecie 1939 roku po raz pierwszy usłyszałem o Semantyce Ogólnej. (...) Załapałem kwestię «korowego» aspektu [werbalnego] teorii, ale z jakiegoś powodu ta «wzgórzowa» część [zmiana w życiu, czuciu] całkowicie mi umknęła. Jednak w ostatnich miesiącach coś się stało. Dopiero teraz Zciczy«odczuwać», że SO nici \y sobie coś, potrzebuję i co może pomóc. Jakie jest tego tłumaczenie, nie wiem - wszystko, co mo^c powiedzieć, to przytoczyć odpowiedź mojego 17 M . Kending,^! memoir: Alfred Korzybski & His Work, 18 Oprócz słów uznania i pochwał zdarzały się i opinie krytyczne. Kwestionowały one stworzo­ ny przez Korzybskiego system z różnych stron. Jedne rozbijały się o złe zrozumienie jego postu­ latów i nieodpowiednią interpretację twierdzeń, inne natomiast celowały trafnie i stawiały inte­ resujące pytania. Do ciekawych głosów należy opinia R.E. Kenyona , który zauważył pewne skrzywienie systemu. Zwrócił on uwagę na fakt, że jednym z głównych celów Instytutu Semanty­ ki Ogólnej jest prowadzenie kursów metodologii SO, aby uczyć ludzi myślenia zgodnego z teorią. Nie wprost zawiera się tu założenie, że SO dys­ ponuje lepszą metodą ewaluacji niż inne zastane systemy. Skrzywienie teorii polega na tym, że promując współpracę, dzielenie się wiedzą (co usprawnić ma wiązanie-w-czasie), dyscyplina formułuje pozytywne postulaty, mówiąc, jak być powinno. Dalej, kładąc nacisk na współpracę i interakcję międzyludzką, wkracza w obszar rozważań etycznych i skaża ją preskryptywnością swoich postulatów. Co w sytuacji, gdy ktoś nie zechce współpracować lub dzielić się wiedzą i zaneguje tym samym wiązanie-w-czasie? We­ dług SO takie osoby „kopiują zwierzęta", po­ wstrzymują postęp wiązania-w-czasie, działają „niezgodnie ze zdrowym rozsądkiem" (unsane) . Niebezpieczna jest nauka, która swoim językiem odbiera status człowieczeństwa tym, którzy nie chcą myśleć podług jej reguł. I po­ mimo to, że nie można zarzucić Korzybskiemu 19 20 19 Por. R.E. Kenyon, Some „biases" Lakeville 1950, www.time-binding.org (przekład własny), 1973, www.xenodochy.org. 12.02.2008. 20 18 Ibid. W) BARBARZYŃCA of General Semantics, Por. A. Korzybski, Manhood of Humanity, New Jersey 1924. PD08 95 �Pawet Kamiński 96 jakiejś merytorycznej ekstremalności, to jednak gdzieś między wierszami daje się wyczuć meto­ dologiczną nachalność SO. Krytykowano go również za nieuprawomocnione rozszerzenie znaczenia słowa „natural­ ny", gdy pisał o naturalnym porządku ewaluacji. Kenyon uważał, że tylko o „połowie" teorii Korzybskiego można powiedzieć, że była natu­ ralna - chodziło o aspekt abstrahowania, jednak zboczył z drogi nauki, gdy zaczął uczyć swojej teorii w kontekście usiłowania poprawy naszego „naturalnego" porządku abstrahowania poprzez rozwinięcie orientacji ekstensjonalnej kosztem orientacji intensjonalnej. Przyjął on tym samym pewną teorię „prawdy", a następnie uczył, jak „usprawnić" nasze funkcjonowanie. Dzisiaj wie¬ my j u ż i postęp w badaniach nad sztuczną inteligencjątez to potwierdza że ludzkie poznanie wymaga skoordynowanego balansu procesów zachodzących na linii góra — dół (intensja) i dół - róra (ekstensia) Wiadomo tez ze zmienny charakter wiedzy wymaca nawet l e k k i e g o prze wazania nrocedur myślenia intensionalne.ro 7wiazane to ,est z sytuacami nrzvimowania nowvch informacii które zmieniaia nosiadana dotvchczas wiedze 'nrzekonanie Natomiast adv K o L b . k i a r a ł , L v ć nrientarii rk.trJJ rvorzyosKi zaczai uczyć ^orientacji ekstensjonaine jako „naturalnego porządku ewaluacji, przestał Dyc obiektywny, opisowy, a tym samym i naukowy, omyst ze orientacja ekstensjonalna jest lepsza od intensjonalnej, to z pewnością dziedzictwo pozytywizmu logicznego, zakła­ dającego ze jedyną dobrą wiedzą jest ta, która przyszła do nas przez zmysły. Najbardziej znaną krytyką SO jest praca filo­ zofa Maksa Blacka z 1949 roku Korzybski's Gene­ ral Semantics, wydrukowana w jego książce Lan¬ guage and Philosophy: studies in method (1949). 21 7 7 Wielu krytyków Korzybskiego czerpie z niej inspiracje nawet dzisiaj, dając tym samym wyraz i dowód wpływu, jaki SO wywarła na życie inte­ lektualne Ameryki. Martin Gardner w 1993 roku w liście do wydawcy magazynu „ Skeptical Inqu­ irer" tak pisze o skutkach, jakie przyniosła kryty­ ka zawarta w książce Blacka na rozumienie SO: „Niewiele pozostaje z teorii Korzybskiego poza hipotetyczną neurologią podpartą dogmatyczną metafizyką" . Korzybskiemu zarzucano sekciar­ stwo i pseudonaukowość. Słuchaczy omamiał z pozoru naukowo brzmiącymi terminami, dając nadzieję i obiecując receptę na zdrowe myślenie. Prawdą jest, że oparł on większość twierdzeń swoiei teorii na zagadnieniach psychiatrycznych i psychologicznych Miał tez okazję w latach dwudziestych X X wieku pracować z chorymi psychicznie w Szpitalu św Elżbiety w Waszvnotonie pod nadzorem psychiatry Williama Alan sonaWhitea. Wtedv to zaproponował SO iako 22 orólna teorie zdrowia psychiczne™ co miało ia czynić teoria nsychoteraneutyczna R v l i e d n a k n a tvleostroznv hvnodkreslic iz SO nieiest nodei ś L m medvr J L a iedvnie . a n n h i L J ™ sciem medycznym a jedynie zapobiegawczym edukacyjnym . jednak po śmierci korzybskie­ go w i y u roku i n e American journal ot i sycniatry opublikował jego nekrolog, w którym nazwano go „wielkim nauczycielem , w pełni uznając jego status jako naukowca. Inny głos zarzucający Korzybskiemu scjentyzm i dyletanctwo pochodził spod pióra Anatola Rapporta . Wskazywał on jako problem sformu­ łowania dotyczące neurologii, gdzie źle używane terminy miały jedynie stwarzać wrażenie nauko­ wości. Poglądy Korzybskiego dotyczące koloidów (a o to właśnie chodziło w powyższej krytyce) zbadał jednak naukowiec Jeffrey A. Mordkowitz i doszedł do wniosku, że mimo iż w dzisiej 5 24 25 21 Por. ibid. 23 Por. A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit. 22 B.I. Kodish, Contra Max Black: An Examination of „The 24 Patrz: A. Rapport, Semantics, Nowy Jork 1975. Definitive Critique" of General-Semantics, [w:] ..General 25 Semantics Bulletin", 1997, nr 64. logy, [w:] ..General Semantics Bulletin", 1990 (55), s. 86-89. Patrz: J. Mordkowitz, Korzybski, Colloids and Molecular Bio­ BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybsklego szej biologii nie używa się j u ż pojęcia koloidów, to twierdzenia Korzybskiego na ich temat wydają się zgodne ze stanem wiedzy w tamtym czasie (1933). W ocenie Mordkowitza strukturalny punkt widzenia Korzybskiego, pomimo zmian w terminologii i postępu nauki, nie wymaga re­ wizji. Jak zauważa on dalej: „ ( . . . ) nowe dyscy­ pliny biologii molekularnej (...) są rozwinięciem i rozbudowaniem chemii koloidalnej lat 20. i 30., a nie zaprzeczeniem danych, na których Korzybski oparł swoje sformułowania" . 26 Korzybski popełnił błąd, nazywając stworzo­ ną przez siebie teorię semantyką ogólną. Krytyka wielu osób związana jest ze złym zrozumieniem terminu „semantyka". Na przykład niewłaściwie interpretuje się SO jako formę semantyki skupia­ jącej się na znaczeniu językowym. Korzybskiemu chodziło o coś innego. Chciał on stworzyć fundament „nauki o człowieku". Sformułował SO jako ogólną teorię ewaluacji, a użycie ter­ minu „semantyczny" na przykład w „reakcjach semantycznych" wydaje się synonimiczne ze słowem „ewaluacyjny". Ewaluacyjne czy semantyczne reakcje (wiązane przez Korzybskie­ go z neurologicznymi odpowiedziami organizmu-jako-całości-w-środowisku) me dotyczyły jedynie słów CZ V innych symboli. Reakcje se mantyczne iako reakcie znaczące wiaza sie z wv darzeniami psychologicznymi Zaangażowane sa w to aspekty intelektualne emocionalne f, ztlomczne i fizvko chemiczne k t ó r e sa n i e r o z dzielne D l a t e g o SO m a do c z y n i e n i a z czvmś w i e c e , n i z tvlko ,ezvkowvm niedostosowaniem c z v i e z v k o w v m „ s n r a w n i a n i e m Z a i m n i e sie ona r a ł v m L . a r e m Ind.kieao . a r h o w a n i a łaLie caiym ooszarem ludzkiego zacnowama łącznie z nauką matematyką, jako studium reakcji ewa­ luacyjnych natomiast usprawnianie nawyków językowycn wydaje się dobrym, ale mejedynym, sposoPem umożliwiającym zmiany reakcji seman tycznych. 26 Ibid., s. 88. W) PD08 Następna, często spotykana, linia zarzutów związana jest z przekwalifikowywaniem niearystotelizmu S O na antyarystotelizm. Przytacza się tu krytykę teorii sylogizmu Korzybskiego. Jednak zapomina się, że wcale nie postuluje on odrzucenia logiki sylogizmu. Odrzuca tylko „po­ stulat unikatowości reprezentacji podmiotowopredykatywnej" , na której oparta jest logika sy­ logizmu. Uważał on, że pewne decyzje niższego rzędu wymagają dwuwartościowej orientacji. 27 Korzybski zwrócił uwagę, że prawo tożsamości, A jest A, może być interpretowane, jak następuje: wszystko jest identyczne lub takie samo pod każ­ dym względem z samym sobą. Arystoteles i jego uczniowie twierdzili, że gdy coś podlega zmia­ nie, jakaś podstawowa „substancja" tego czegoś musi pozostać bez zmian . Z arystotelesowskiego punktu widzenia proces gromadzenia wiedzy to odnajdywanie „esencji" natury tej podstawo­ wej substancji, którą m o ż n a wyrazić definicją. Korzybski zaprzeczył sprawdzalnemu istnieniu takiej niezmiennej substancji. Interpretował on odkrycia nauk przyrodniczych jego czasów jako sugeruiace procesualny charakter wszechświata w którym zviemv. Tak wiec mc me iest z momen ' tu na moment identyczne pod każdym względem nawet z samym soba. W tvm herakliteiskim orzepływie wiecznych zmian poiawiaia sie jedynie obserwowane regularności Istnieie podobieństwo struktur nie iednakowość. Wiedza z kolei iestem 28 nirvcznvm odna,dvwaniem teao nodohieństwa Zanrzeczenie idei tożsamości nrzez Korzvhskieao zwiazaneiestwiec z rozhieznościami z teoria Arv _ . t o t l . a w noH,tawowvrh .a W n i a r h K o r i h l i stoteiesawpodstawowycnzaiozeniacmrvorzyDSK. uznał, ze tożsamość jaKo aosoiutna jednaKowosc pod Każdym względem me istnieje, w tym sensie, mimo ze m o ż e m y traktować je jako równowarto­ ściowe, A me jest A. INapisane na kartce papieru drugie A rozm się od pierwszego koordynatami czasoprzestrzennymi i rizycznym make-upem. 27 BARBARZYŃCA 97 A. Korzybski, Science and Sanity, op.cit., s. 92. �Paweł Kamiński 98 To nie oznacza, że Korzybski odrzuca A = A lub 1 = 1, traktując je jako jakieś iluzje. Postrzegając logikę i matematykę jako formy ludzkiego zacho­ wania angażującego reakcje semantyczne, inter­ pretuje on „ = " jako wskaźnik równowartości, który jest wyrazem umowy ludzkiej - zgody na ignorowanie różnic. Tak więc prawo tożsamości zastąpione jest w systemie niearystotelesowskim prawem równowartości. Korzybski odrzucił nie logikę dwuwartościową, a jedynie dogmatyczną, nieelastyczną dwuwartościową orientację, do któ­ rej ona prowadziła. Natomiast przyszłość widział w logice wielowartościowej Łukaszewicza wyrażo­ nej w kategoriach kontinuum i stopniowalności, w których i logika dwuwartościową miała swoje miejsce, stanowiąc pewien moment systemu. M . Kending w A memoir: Alfred Korzysta & His Work uwaia, że najciekawsze sformułowa­ nia Korzybskiego dotyczą neuro-lingwistycznych i neuro-semantycznych środowisk (oraz zaanga­ żowanych w nie mechanizmów neurologicznych) wyprowadzonych z teorii wiązania-w-czasie, co wprowadza podejście psycho-kulturowe na inny poziom rozważań, ukazując wyraźnie mechani­ zmy warunkowania kulturowego. Miało to dopro­ wadzić do uproszczenia i ujednolicenia założeń antropologii kulturowej, psychiatrii, empirycz­ nych nauk społecznych itd. Niezależnie od tego, j ak potoczą się dalej spo­ ry wokół SO, wiele z tego, o czym pisał Korzyb­ ski, przeniknęło do naszej kultury myślenia. W pewnym sensie zaczynamy rozumieć twierdze­ nia z 1933 roku. Niech świadczy o tym chociaż­ by wzmagające się zainteresowanie problemem relacji ciało - umysł (ogólniej funkcjonowaniem mózgu) czy rosnąca świadomość tego, że wszyst­ kie aspekty naszego życia są o wiele głębiej z sobą powiązane, niż nam się z początku wydawało. Charakter kontaktu ze środowiskiem, atmosferą, powietrzem i wodą, innymi formami życia, na­ szym środowiskiem chemicznym i jeszcze wie­ loma innymi zjawiskami, które ujawnienia ocze­ kują, stał się obiektem skupienia naszej uwagi. W swojej książce The Moral Collapse of the University: Professionalism, Purity and Aliena­ tion Bruce Wilshire opisuje szkolnictwo wyższe w Ameryce X X wieku. Jego analiza wskazuje na możliwe powody akademickiego ostracyzmu, na który skazany został Alfred Korzybski. Po pierwsze, teorię swoją rozwinął on jako „wolno­ myśliciel", nie wyłaniając się z żadnego ośrodka naukowego, który mógłby mu udzielić instytu­ cjonalnego wsparcia. Po drugie, nadając swojej pracy charakter interdyscyplinarny, skazał się na wizerunek intruza-dyletanta czerpiącego bezczel­ nie z zainteresowań i specjalizacji naukowców akademickich, stojących na stanowisku tradycyj­ nych podziałów dyscyplin. Wyłaniające się z tego wnioski dotyczące struktury, ewaluacji, abstra­ howania itd. były w pewnym sensie wezwaniem do autorewizji, które rzucone zostało zastanym tradycyjnym podziałom. Negatywny odbiór no­ watorskich teorii w historii nauki nie jest rzadki, szczególnie jeśli ma się do czynienia z myślą nową, weryfikującą tło, na którym przyszło jej zaistnieć. Dla stojących na barykadach myślenia klasycznego, krytykujących a priori semantykę ogólną, Korzybski miał ulubioną radę: „Nie mów, a zrób" . Jest to jasne ukazanie niewerbalnego charakteru pracujących mechanizmów dyscypliny Korzybskiego - zarówno jej siłę, jak i trudności, z którymi się borykać musiała. 19 30 28 Por. B.I. Kodish, op.cit. 3 0 29 B. Wilshire, The Moral Collapse of the University: Lakeville 1950, www.time-binding.org. M . Kending, A memoir: Alfred Korzybski & His Work, Professionalism, Purity and Alienation, Albany 1990. BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f7b3035e5a42aa8e5cf05460a2889f8.pdf f005ee6282005c3e5f5820cf008e9792 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5580 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5189 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.99-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Steblik, Jakub Nieroda, Mariusz Nowak, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 99 W świecie rzeczy Książka Tima Danta, wykładowcy socjologii na Manchester Metro­ politan University, wydana w serii Cułtura przez Wydawnictwo U n i werstytetu Jagiellońskiego jesienią 2007 roku, jest jedną z wciąż jeszcze niewielu przełożonych na język polski pozycji traktujących o przedmio­ tach jako komponentach życia społecznego i quasi-spolecznych zależ­ nościach, jakie człowieka-podmiot z nimi wiążą. Autor przyznaje, że impulsem do napisania książki było spostrzeżenie dotyczące proporcji czasu, jaki on sam, jak i większość członków współczesnego społeczeń­ stwa, spędza, patrząc w ekran komputera czy telewizora zamiast w oczy swej ukochanej. Doszedł do wniosku, że bardzo często z przedmiotami łączą nas bliższe więzi niż z ludźmi. T i m Dant, Kultura materialna w rzeczywistości społecznej, Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007 Dant stawia tezę, że socjolodzy koncentrują się na stosunkach i strukturze społecznej, pomijając wpływ i znaczenie kultury material­ nej na życie ludzi. Celem autora jest zmiana tego stanu rzeczy i zain­ spirowanie badaczy do myślenia o artefaktach jak o mających znaczenie równoprawnych z podmiotami elementach życia społecznego. Książka składa się z ośmiu rozdziałów, z których każdy przybliża inną kategorię przedmiotów bądź zjawisk z nimi związanych, takich jak konsumpcja, fetyszyzm bądź ich trwająca w czasie „biografia". Niewąt­ pliwym atutem tej pracy jest dokonany przez autora przegląd najważ­ niejszych ujęć teoretycznych odnoszących się do kultury materialnej, co pozwala zyskać szeroką perspektywę. T i m Dant zadbał jednocześnie o to, by nie pozostawić czytelnika tylko w sferze konstruktów intelek­ tualnych: przytacza przykłady kultury materialnej, częściowo opierając się na wytworach kultury (literatura, sztuki plastyczne), częściowo na przeprowadzanych przez siebie badaniach empirycznych (np. wśród osób używających protez oraz poddających się piercingowi), a czC" ściowo na obserwacji najbliższego otoczenia i lekturze specjalistycznej literatury (gdy pisze o budownictwie, fotelu czy windsurfingu). Róż­ norodność przykładów i ich dokładna analiza pod kątem prezentowa­ nych teorii sprawiają że książka jest przystępna i ciekawa Autor dodał również krótki komentarz dotyczący literatury orzedmiotu dbaiac tvm samym o to by każdy czytelnik zaintrygowanyPoruszana 'orzez nLo tematyką mógł łatwo odnaleźć najwartościowsze lektury Po zapoznaniu się z książką Danta fotel, w którym zwykle czytasz, kubek, z którego popijasz gorącą herbatę, stare jeansy, w które ubierasz się w domowym zaciszu, w końcu sam dom przedstawią Ci się, drogi Czytelniku, jako zupełnie inna materia... Katarzyna Nowak �recenzje 100 Globalizacja w świetle ekonomii Książka jest zbiorem dziesięciu esejów publikowanych w czasopi­ smach naukowych w latach 1993-1998. Nie stanowią one logicznie powiązanej całości, a łączy je to, że podejmują tematykę globalizacji. Wydawałoby się, że książka z globalizacją w tytule będzie aspirować do objęcia analizą całości tego powszechnego procesu, który zawłaszcza zastane struktury i powoduje ich przemianę w nową, nieustannie imi­ tującą formę. Sassen nie podejmuje jednak takiej próby. Przeplatające się kwestie nie znajdują jednego definitywnego roz­ strzygnięcia. Można je streścić w następujących hasłowych zagad­ nieniach: (1) tworzenie się globalnych miast, w których skupiają się imigranci z krajów Trzeciego Świata niezbędni dla funkcjonowania niskopłatnych usług oraz międzynarodowy kapitał roszczący sobie prawo do narodowej i ponadnarodowej legitymizacji; (2) intensyfika­ cja migracji między państwami o ścisłych powiązaniach; (3) wpływ inwestycji międzynarodowych na wzrost migracji; (4) uelastycznienie i deregulacja rynku pracy; (5) fragmentaryzacja suwerenności i terytorialności państwa narodowego; (6) niezbędna rola gospodarki nie­ formalnej dla funkcjonowania globalnych miast; (7) ogniskowanie się władzy w przestrzeni elektronicznej oraz władzy kapitału wokół cen­ trów zarządzania; (8) unikalny i ledwo zauważalny przez męską część środowiska naukowego problem nierównego traktowania płci którego globalizacja me tylko nie znosi, a niejednokrotnie intensyfikuje. Autorka określa siebie mianem ekonomistki politycznej. Swoje rozumowanie prowadzi na płaszczyźnie ekonomii, która jest deter­ minowana przez szeroko rozumianą politykę i jednocześnie sama ją determinuje. Ten zamknięty, zubożający i wyizolowany z pozostałych płaszczyzn teoretyczny model gładko radzi sobie z wyjaśnianiem za­ chodzących procesów, porządkując przyczyny i skutki niemalże na miarę klasycznego modelu makroekonomicznego. Jednak takie rozu­ mowanie, które z logicznego punktu widzenia jest poprawne na pozio­ mie pojedynczych przyczyn i ich konsekwencji w ramach konkretnych państw narodowych, w globalnej perspektywie wydaje się nieporadne i niezdolne do całościowej analizy. Autorka pisze z punktu widzenia obywatelki państw najbardziej rozwiniętych i to czyni ją, jak by powie­ dział Ulrich Beck, ślepą na racje tych państw. Sassen, prowadząc analizę globalizacji, wraca do jej pierwotnego ekonomicznego rozumienia. Jednocześnie ignoruje pozostałe płasz­ czyzny i poszukuje wyjaśnienia jedynie w tym wymiarze, sprawiając wrażenie, jakby ludzkie działania były tylko do niego ograniczone. Jest to o tyle prawdziwe, że ekonomiczny kwantyfikator jest miernikiem do- �recenzje 101 konań na innych płaszczyznach, jednak z drugiej strony ortodoksyjny redukcjonizm sam w sobie budzi sprzeciw, gdyż proponowany model jest wyabstrahowany i uproszczony. Ponadto autorka przez ustanawia­ nie ciągów wzajemnie determinujących się czynników, będących jed­ nocześnie następstwami i przyczynami kolejnych zjawisk, powoduje, że jej wywody odnoszą się same do siebie. Niekiedy można odnieść wrażenie, że nieustannie wyjaśnia idem per idem. Warstwa empiryczna wydaje się z kolei nadmiernie obciążona ma­ teriałem statystycznym, co czyni tekst nieprzejrzystym zbiorem liczb, które trudno zapamiętać i wyciągnąć z nich wnioski. Sam język, nie­ nagannie schludny i „wyteoretyzowany", pozbawiony jest wyrażeń po­ tocznych, co czyni go nieprzyjaznym czytelnikowi, a powtarzające się sformułowanie „uważam, że" nadaje mu nieco szkolne brzmienie. Ogólnie mocno subiektywne wrażenie mieści się między intelektu­ alnym rozczarowaniem a przekonaniem, że niezwykłe i poszerzające świadomość książki należą do rzadkości, a praca Sassen z pewnością się do nich nie zalicza. To poprawny tekst o wyjątkowo solidnym (i nad­ miernie eksponowanym) fundamencie empirycznym, obracający się w kręgu ekonomicznych zagadnień, które punktowo oświetlają nielicz­ ne z wielu kwestii związanych z globalizacją. Jakub Steblik 0 antropologicznych konsekwencjach liberalnej metafizyki Konrad T. Lewandowski, Pochwała herezji, Fantasmagoricon, 2008 Wydaje się, że metafizyka we współczesnym świecie jest domeną filozofów, i to filozofów rozumianych w negatywnym sensie. Ten ne­ gatywny stan rzeczy oddajemy najczęściej słowami „nie filozofuj", co ma oznaczać jałowość i bezsens prowadzonych dociekań filozoficz­ nych. Filozofio dziwak, skansenowy dziadek z długą brodą, który był mądry jakiś wiek lub dwa wieki temu, a teraz jest tylko przedmiotem czułych i wypowiadanych z pobłażaniem komentarzy. To, co ma do powiedzenia, poważnie traktowane jest tylko przez tych, którzy sami są niepoważni i mają czas na metafizyczną gimnastykę języka, równie bezowocną co niezrozumiałą. Metafizyki nikt nie traktuje dziś poważnie, poza niektórymi krę­ gami, które od wieków się nią zajmują i dzięki niej w ogóle istnieją. Metafizyka, a więc najogólniejsza teoria rzeczywistości, która buduje �recenzje 102 zdania o naturze świata, ustąpiła miejsca naukom szczegółowym. Jest po fizyce - jak mówi etymologia jej nazwy - i chyba na dobrą sprawę nigdy przed nią nie była, jeśli wziąć pod uwagę moc i znaczenie sta­ wianych przez nią tez i przeprowadzanych dowodów. Pomimo tak fatalnych notowań na rynku naukowym pojawiają się czasem głosy o rzekomo ważnej roli, jaką ma do spełnienia ta dziedzina filozofii, szczególnie wśród nauk humanistycznych. Odświeżenie kon­ cepcji metafizycznych jest jednak zadaniem bardzo trudnym. Stworze­ nie nowych - wręcz niewykonalnym. Są jednak tacy, którzy tą opinią się nie przejmują i budują gmach metafizyki od nowa, aby nadać jej nowe znaczenie w nowej formie. Taką właśnie próbą jest zbiór trzech esejów Konrada T. Lewandowskiego zatytułowany Pochwała herezji. Lewandowski w swoim bardzo krótkim jak na traktat metafizyczny dziele próbuje na nowo dotrzeć do źródeł i odkryć wszechogarniającą zasadę rzeczywistości. Nieprzypadkowo u ż y w a m tutaj słowa „odkryć", bo właśnie na modłę nauk ścisłych jego zasada ma obwiązywać niczym powszechne prawo ciążenia. Tą zasadą jest dla niego wolność. Zasada Zachowania Wolnej Woli, bo tak doniosłe (zgodnie z fizyczną nomen­ klaturą) nazywa swoje odkrycie Lewandowski, jest dla niego podstawą rzeczywistości i jego pierwszy esej j u ż na początku konstatuje właśnie to odkrycie. W niniejszym tekście spróbuję się zastanowić nad ukry­ tymi konsekwencjami teorii rzeczywistości zarysowanej w traktacie Lewandowskiego. Poważnie potraktujemy jego niepoważną w treści i formie propozycję. W a ż n y m dla nas zadaniem będzie wskazanie na antropologiczna koncepcje człowieka i społeczeństwa jaka sie wyłania z tej teorii rzeczywistości, która nie okazuje się a ż tak ogólna, jak by sam autor sobie tego życzył. Lewandowski, korzystając z lekkiego stylu, jaki odpowiada formie eseju, podejmuje próbę przekonania swoich czytelników do autentycz­ ności własnego odkrycia. Filozofia, dla niektórych miłośników mądro­ ści przynajmniej, narodziła się z ciekawości, a więc z pytania. Tak też jest w przypadku Lewandowskiego, pyta on bowiem: Czy rzeczywistość jest wolna? lub inaczej: Czy rzeczywistość zapewnia nam wolność?, Czy stanowi dla istnienia wolności warunek konieczny? . Nadmienię, że oba pytania mają dla niego tożsame znaczenie. W ten sposób w głowie filo­ zofa rodzi się potrzeba uzewnętrznienia nowej koncepcji, która będzie odpowiedzią na to pytanie. 1 Autor rozpoczyna w dobrym guście od kompromitacji dotychczaso­ wych koncepcji wolności. Skupia się na dwóch, w jego opinii, spektrach filozoficznych koncepcji wolności - Leszku Kołakowskim oraz Toma­ szu z Akwinu. Kołakowskiego oskarża o dzielenie włosa na czworo 1 K.T. Lewandowski, Pochwala herezji, Fantasmagoricon, Warszawa 2008, s. 6. �recenzje 103 i niemożność powiedzenia niczego adekwatnego na temat wolności. Z tej samej perspektywy Lewandowski krytykuje filozofię analityczną, która w jego opinii skupia się na znaczeniu słów, a tym samym gubi ich sens w sieci bezsensownych rozróżnień. Tomasz z Akwinu nato­ miast wikła się w sprzeczności w koncepcji wolności zaprezentowanej w Traktacie o człowieku, gdyż „swoboda wyborów, oprócz ograniczeń materialnych, może być limitowana odgórnie, ponieważ wolność wy­ boru maleje i zanika, w miarę jak wzrasta w nas prawdziwa wiedza i umysłowe pożądanie, udzielające nam prawdziwej autonomii" . Spróbujmy teraz prześledzić proponowane przez Lewandowskiego tezy dotyczące wolności. Na stronie 11 swego minitraktatu stwierdza, że „człowiek jest wolny. [...] Ograniczenia wolności wynikają z samego faktu jej istnienia, a ściślej - z obecności innych wolnych ludzi, ponie­ w a ż wolności poszczególnych jednostek blokują się czasem wzajemnie i przepychają. [...] Wolność jest prawem do robienia tego, co się chce, pod warunkiem że nie ogranicza to wolności innych ludzi". Co wię­ cej, wolność nie jest jakimś prawem, które ustanawiamy dla własnego dobra. Wolność jest zasadą rzeczywistości, jej najgłębszą strukturą na tyle ogólną i zakotwiczoną, że wynikają z niej wszystkie odkryte prawa szczegółowe - także prawa fizyki. Skąd bierze się więc brak wolności we współczesnym świecie? W koncepcji Lewandowskiego jest to pro­ blem złej dystrybucji wolności, bo najgłębszej struktury rzeczywistości zmienić nie możemy. Jak dotrzeć do Zasady Zachowania Wolnej Woli? Lewandowski odkrywa ją, odwołując się do tradycji teodycei uwspół­ cześnionej przez Swinburnea. „Wolność człowieka jest boskim darem, uczynionym kosztem wolności Boga i znacząco ją uszczuplającym" . Jest to ostateczne sformułowanie źródła zaistnienia wolności w naszej rzeczywistości. Bóg ofiarował nam wolność, zabierając sobie możliwość determinacji naszego życia, a tym samym ograniczając swoją wszech­ moc. Zasada Zachowania Wolnej Woli w rzeczywistości broni wolności przed próbami zawłaszczenia jej przez jakąś grupę - czy to katolików, czy ateistów, czy terrorystów. Jest ona jednocześnie prawem tak fun­ damentalnym dla metafizyki jak zasada zachowania masy i energii dla fizyki. Co więcej, druga zasada termodynamiki oraz słabe i mocne sformułowanie zasady antropicznej są przejawami Zasady Zachowania Wolnej Woli. „Zasada Zachowania Wolnej Woli stanowi, że żadne ze zjawisk zachodzących we wszechświecie nie może sprzeciwiać się ist­ nieniu wolnej woli" . W dalszej części Lewandowski analizuje prawa przyrody pod kątem sprawdzenia, czy któreś z nich nie ogranicza naszej 2 3 4 2 Ibid., s. 16. 3 Ibid., s. 22. 4 Ibid., s. 23. �recenzje 104 wolności, i wskazuje, że zarówno liniowy oraz stały upływ czasu, jak i druga zasada termodynamiki obowiązują dlatego, że są ufundowane na ogólniejszej od nich Zasadzie Zachowania Wolnej Woli. Lewan­ dowski pyta, czy wolne wybory miałyby sens, gdyby czas fluktuował? I odpowiada, że nie, gdyż trudno byłoby coś w takich warunkach prze­ widzieć i zaplanować. Analogicznie postępuje odnośnie do drugiej zasady termodynamiki. W jego opinii, jeśli podejmujemy jakąkolwiek próbę ograniczenia wolności - rzeczywistość stawia opór, wynika to z fundamentalnej wolności zawartej w jej strukturze. W zakresie postaw światopoglądowych „ZZWW zapewnia wolność sumienia i metafizyczną równość wierzących wszelkich konfesji, na równi z ateistami i agnostykami" . Wszelkie dowody na istnienie bądź nieistnienie Boga Zasada Zachowania Wolnej Woli wyklucza z założe­ nia, gdyż udany dowód wyklucza wolną wolę. „Każde nasze działanie w warunkach jawności Boga, nieustannie monitorującego i oceniające­ go wszystkie nasze myśli, odbywałoby się pod olbrzymią presją, trudną do zniesienia dla psychiki" . W ten sposób wszelkie wolne wybory zo­ stałyby zlikwidowane. Z Z W W podważa także świadectwa mistyków, redukując je do zaburzeń libido lub psychozy. Gdy jednak wiara zosta­ nie zbyt mocno nadwątlona, Z Z W W znów wkracza, żeby przywrócić równowagę. Analogicznie rozumujemy, gdy chodzi o dowody ateistów o nieistnieniu Boga. Oba rozumowania uniemożliwia ZZWW, gdyż „ogłaszając je publicznie, godzimy w cudzą wolność" . Takie dowody możemy mieć jedynie na własny użytek, ale nigdy nie będzie nam dane przekonać do ich słuszności inne osoby, bo narusza to fundament rze­ czywistości, a więc pomniejsza ludzką wolność. „Zasada Zachowania Wolnej Woli neutralizuje wpływ osobistej gorliwości na życie innych osób, co często obserwujemy w realnym życiu. I m większe zaangażowa­ nie, tym mniejszy obiektywizm i wiarygodność aktywisty" . Podobnie Zasada Zachowania Wolnej Woli działa w nauce. Nie pozwala, aby wszystko zostało przez nią rozstrzygnięte i rozpoznane, ale nie pozwala jednocześnie, aby zbyt wiele było nierozstrzygniętą tajemnicą, „gdyż za­ równo wyjaśnienie wszystkiego, jak i fundamentalna niemożność wyja­ śnienia czegoś miałoby negatywny wpływ na naszą wolną wolę ". W ten sposób reguluje funkcjonowanie człowieka w rzeczywistości. Jakie konsekwencje przynosi taki stan rzeczy w opinii Lewandowskiego? Po pierwsze, twierdzi on, że „tolerancja to za mało, musimy dostrzec on­ tyczną równość różnych aktów wyboru. [...] można jednak przemawiać 5 6 7 8 9 5 6 7 8 9 Ibid., s. 25. Ibid. Ibid, s. 27. Ibid. Ibid., s. 30. �recenzje 105 tylko i wyłącznie w imieniu własnym, posługiwać się tylko i wyłącznie przykładami z własnego życia". I dalej: „Wolność zawiera w sobie także prawo do wartościowania cudzych poglądów, ale jedynie i wyłącznie w odniesieniu do siebie, na własną odpowiedzialność, powołując się na własne poglądy" . Stąd możemy sformułować prawo: „Ja postępuję tak z powodu X , nigdy: Powód X dotyczy również Ciebie" . Na tym kończą się rozważania eseju o wolnej woli. Autor wcześniej wskazuje na bardziej i mniej twórcze w kontekście Zasady Zachowania Wolnej Woli religie, porównuje tutaj katolicyzm, protestantyzm, prawosławie i islam, wskazując na destruktywny wpływ tych ostatnich. Uzupełnieniem rozważań dotyczących Z Z W W jest kolejny esej za­ warty w tym tomie, zatytułowany Ruch poznawalno/ci. W tej części Le­ wandowski dopełnia swoją koncepcję metafizyczną opartą na ZZWW, wskazując na drugi, obok istnienia, pierwiastek rzeczywistości. Jest nim ruch poznawalności. Zasada Zachowania Wolnej Woli tak kieruje ludzkim poznaniem, aby to, co aktualizuje się w tradycyjnej metafizyce Arystotelesa, było poznawalne. Zawsze będzie więc istniał obszar tego, co dobrze j u ż rozpoznane, i jednocześnie sfera niepoznana - tak aby twórczo stymulować człowieka, zgodnie z tym, co wcześniej napisał Le­ wandowski na temat dowodów na istnienie lub nieistnienie Boga i ich mocy perswazyjnej. W ostatnim rozdziale pod tytułem Twórczy umysł Lewandowski podejmuje próbę obrony wolnej woli przed atakami za­ równo ze strony psychologów, jak i socjobiologów. Krytykuje i podważa biologiczną determinację procesów psychicznych, pisząc o nieporozu­ mieniu w interpretacji klasycznego j u ż eksperymentu Libeta. Z drugiej strony, krytykuje koncepcję II1CII111 jako nośnika informacji, który 10 11 transmitowany jest przez ludzki umysł. Dawkinsa i Blackmore kryty­ kuje za prymitywne anty chrześcijaństwo" Susan Blackmore Richard Dawkins ora.z ci którzy nadinterpretują eksperyment Libeta chcą nas zniewolić i dlatego rzeczywistość stawia im opór. Co prawda autorzga¬ dza sie częściowo na definicję świadomości ludzkiej jako mempleksu (czyli pewnego kompleksu memów) ale poza tym teoria ta raczej n i czemu i nikomu, poza zniewoleniem, nie służy. Zaprezentowana przez Lewandowskiego koncepcja ma pewne bar­ dzo w a ż n e konsekwencje dla myśli antropologicznej. Koncepcja czło­ wieka i rzeczywistości, którą zarysowałem powyżej w oparciu o tekst Pochwała herezji, unieważnia i uniemożliwia uprawianie antropologii, a także innych nauk społecznych, czyniąc je jedynie uzasadnieniem zniewolenia człowieka. Zacznijmy jednak od formalnej strony wywo­ dów Lewandowskiego. Styl eseju pozwolił autorowi na puszczenie wo- 10 Ibid., s.35. 11 Ibid., s. 36. �106 recenzje dzy fantazji, nie obowiązuje go bowiem ścisły tryb wywodu naukowego, chociaż akurat o tezach naukowych, czasami z wielką szczegółowością, autor się wypowiada. Problem w tym, że ta praca pretenduje do miana teorii rzeczywistości, i to w dodatku adekwatnie oddającej stan rzeczy. Już przy pierwszym czytaniu widać powierzchowność prezentowanej tezy, a także jej niekonsekwencję oraz światopoglądowe uwikłanie. Nie wiemy jednak, czy konsekwencje, jakie wynikają z tej teorii, są świa­ domym założeniem autora, czy jedynie stanowią pochodną uwikłania politycznego i światopoglądowego. Przedstawiona koncepcja rzeczywistości unieważnia człowieka jako byt społeczny, czyli kogoś, kto funkcjonuje w grupie. Lewandowski nie zauważa, że Zasada Zachowania Wolnej Woli w formie zaproponowa­ nej w jego eseju jest skrajnie indywidualistycznym zlepkiem roszczeń wobec rzeczywistości. Tradycja, kultura, zwyczaj, obyczaj czy inne historycznie ukształtowane i determinujące człowieka zjawiska dla Lewandowskiego nie istnieją. Nie musi się o nie troszczyć, bo zrobi to za niego Z Z W W Co więcej, źródłem odkrytej zasady jest Bóg i mimo zapewnień autora, że koncepcja przekona także ateistów (sam autor de­ klaruje się jako agnostyk) i Bóg nie jest jej konstytutywnym elementem, nie możemy odnaleźć alternatywnych sformułowań tej zasady. Badanie społeczeństwa przy założeniu, że jest to zbiór izolowanych jednostek konkurujących między sobą o własną wolność, jest niemożliwe. Nie­ możliwe jest również sformułowanie akichkolwiek dotyczących rzeczywistości społecznej bo ta została unieważniona juz na wstępie Mamy tutai do czynienia ze zatomizowanym bytem paraspołecznym zbiorem przypadkowych iednostek zupełnie od siebie niezależnych' dzielących między siebie posiadaną wolność. ' Dostrzegamy także wyraźne uwikłanie polityczne autora. Pre­ zentowana teoria - choć ma uzasadniać rzeczywistość na najbardziej ogólnym poziomie, uzasadnia liberalną koncepcję jednostki i spo­ łeczeństwa. Nie tylko w sposób bezpośredni, ale również pośrednio autor ujawnia swoją orientację - uznając ją za najbardziej zdrowo­ rozsądkową. Niepochlebnie i mało kompetentnie wyraża się o islamie, prawosławiu, aktywistach różnego rodzaju. Zupełny brak perspektywy omawianych koncepcji religijnych i społecznych nie pozwala autorowi n<ł rzeczowa krytykę, która przybiera tutaj formę ogólnikowych, często enigmatycznych stwierdzeń czy wręcz uprzedzeń. Innym punktem, który dość wyraźnie polaryzuje zaprezentowaną wizję rzeczywistości, jest przyjęta metodologia. Pomimo zapewnień czy wątpliwości co do zasadności zastosowania aparatu nauk szcze­ gółowych do badania materii wolności Lewandowski stosuje go bez większych ograniczeń. J u ż samo sformułowanie wolności jako Zasady Zachowania Wolnej Woli rodzi skojarzenia fizyczne. Widać, że większe �recenzje 107 piętno na autorze wywarły studia ścisłe, nie humanistyczne, a jeśli te drugie w jakimkolwiek stopniu były inspiracją, to także w ściśle okre­ ślonej formie uczelni teologicznej. Wolność w perspektywie Boga opisana za pomocą aparatu nauk szczegółowych jest sednem rozważań Lewandowskiego. Dokonuje on próby pogodzenia fizyki z metafizyką, budując tę drugą od podstaw. Niestety, zastosowana metodologia nauk szczegółowych w duchu po­ zytywistycznym nie pozwala na adekwatne opisanie zjawiska wolności. Wiara w rozum, „szkiełko i oko" oraz dyskredytacja uczucia, nieświado­ mych i niezależnych od człowieka determinacji czynią opis jednostron­ nym. Świadomie lub nie unieważnia człowieka, człowieka jako istotę zdeterminowaną kulturowo. Fizyka odkrywa prawa natury rozumiane deterministycznie, Lewandowski właśnie w duchu osiągnięć fizyki próbuje analizować człowieka. Eksperyment modyfikacji podmiotu wolności - przeniesienia ciężaru wolności z człowieka na najogólniej pojętą rzeczywistość - zakończył się niepowodzeniem. Większość roz­ ważań w eseju jest nierozerwalnie związana z człowiekiem, jego wizja jest więc dcJ~hcto ćintropocentrycznći Na uwagę zasługuje zmysł krytyczny autora i dystans wobec uświę­ conych tez filozoficznych. W a ż n y m elementem jest również otwartość na dyskusję, do której zachęca w tytule. Pochwała herezji to zaproszenie do bycia heretykiem, którego autor dostrzega w sobie. Heretyk to ten, który odważył się być mądrym, a więc podjął dyskusję z uświęconymi tezami, dokonał osądu rzeczywistości i nie poprzestał na ustalonych raz na zawsze prawdach. Niestety, zrealizowanie tego projektu się nie powiodło. Koncepcja Lewandowskiego utkwiła w tradycyjnie ustalo­ nych granicach liberalnego uprawiania nauki opartej na metodologii pozytywistycznej. Stąd prezentowane tezy należy dostosować do formy, w jakiej się pojawiają, formy eseju — luźno wypowiadanych uwćig bez konsekwencji. Odwrotna determinacja jest niemożliwa. Mariusz Nieroda � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/669c9357aea0d196296dff703ac11283.pdf 34af708e2605346105f159cea23136d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5675 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5275 Title A name given to the resource Barbarzyńca 2009 nr 2 (15) Proza Andrzeja Stasiuka Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2009 nr 2 (15) Creator An entity primarily responsible for making the resource Solon, Kamil Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kamila Solon Ur. w I 985 roku. Tegoroczna absolwentka wiedzy o kulturze na Wydziale Antropologii Literatur/ i Badań Kulturowych WP UJ. Interesuje się literaturą środkowoeuropejską, antropologicznymi teoriami tożsamości oraz obrazami prowincji w literaturze polskiej i zagranicznej. Obecnie pracuje w dziale promocji Krakowskich Szkot Artystycznych. Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"' - rzecz o tożsamości męskiej Andrzej Stasiuk jako znawca męskich spraw 2 O tożsamości męskiej i męskim obrazie rzeczywistości w prozie Andrzeja Sta­ siuka pisano wielokrotnie. J u ż od czasu swego debiutu Stasiuk był brany na warsztat przez krytyków, którzy z upodobaniem pod­ dawali jego prozę głębokim analizom pod ką­ tem relacji męsko-męskich i męsko-kobiecych. Jerzy Jarzębski w książce Apetyt na przemianę z 1997 r o k u , opisując „młodą" wówczas litera­ 1 Określenie Błażej a Warkockiego, por. B. Warkocki, Homo niewiadomo. Polska proza wobec odmienności, Warszawa 2007, s. 100. P (15) nn BARBARZYŃCA turę, nazwał prozę Stasiuka „literaturą o wy­ raźnie męskim podejściu do rzeczywistości ". Stawia ją obok prozy Jerzego Pilcha, M a r k a Jastrzębca-Mosakowskiego, Marka Kędzierskie­ go i Krzysztofa Myszkowskiego. Jest to miejsce bardzo szczególne, a t y m samym wiele mówiące o charakterze twórczości autora Jadąc do Babadag. L i d i a Burska nazwała go naj lepszym w naszej literaturze znawcą męskich spraw. A za męskie sprawy zaś „na ogół uważa się bunt ( . . . ) , niebezpieczne życie na krawędzi 2 Sic!, J. Jarzębski, Apetyt na przemianę. Notatki o prozie współczesnej, Znak, Kraków 1997, s. 177. �14 Kamila Solon oraz rozmaite egzystencjalne podróże do kresu po samowiedzę i samopotwierdzenie . skłonni myśleć o płci jako takiej, wskazał, że tożsamość odmieńca jest obecna w tekście bar­ dzo wyraźnie. Niewątpliwie takie książki jak Mury Hebro­ Istotna w kontekście męskiego bohatera jest jeszcze jedna kwestia - m i t biograficzny, który Stasiuk świadomie tworzy i który towarzyszył odbiorowi jego twórczości od samego począt­ k u . Paweł Dunin-Wąsowicz i Krzysztof Varga zamieścili w Parnasie bis notkę biograficzną A n ­ drzeja Stasiuka przedrukowaną z 17/18 n u m e r u „ b r u l i o n u " z 1991 roku. Czytamy tam: 3 nu, Biały \ru\, Dziewięć czy Przez rzekg mogą wręcz uchodzić za podręcznikowe przykłady konstruowania męskiej tożsamości i męskiego obrazu świata. Budowanie przez Stasiuka świa­ ta fikcji poprzez pryzmat spojrzenia mężczyzny jest swoistym dopełnieniem oraz domknięciem jego prozy. Bohaterowie jego powieści są i n ­ dywidualistami doświadczającymi spełnienia w podróży l u b swobodnej wędrówce, niepokor­ n y m i jednostkami silnie odczuwającymi swo­ je istnienie, znajdującymi ukojenie w pamięci i przeszłości. D o niepodważalnych przymiotów męskości bohaterów prozy Stasiuka należy też jazda obowiązkowo zdezelowanym samocho­ dem w stanie unoienia dżinem l u b brandy Według krytyków pisarz stara sie ukazać ze uduchowione sooirzeme na świat ooszukiwanie filozofii życia wvbui ała emoćionalność to cechy charakterystyczne dla mężczyzn Stad i u z nrowadzi nrosta n W a do w n i o s k i , ze noszu Andrzej „Świnia" Stasiuk (...) ukończył szko­ łę podstawową. Wyrzucony kolejno z liceum, technikum oraz zasadniczej szkoły zawodowej. Po półrocznym pobycie w armii otrzymał sto­ pień kaprala i przepustkę, z której nie powró­ cił. Skazany za dezercję (art. 303 parag. 3 k.k.) i osadzony w więzieniu wojskowym w Płotach. Wyrzucony stamtąd za rozkładanie dyscypli­ ny wojskowej ( . . . ) . Resztę wyroku odsiedział w „cywilnym" zakładzie karnym . 4 kiwanie tożsamości i dvlematv eaz^tencalne Stasi 7 nnm n n knrzvnisniewswoLnrozietvlkomeLv n r J L J i r e f l e k i kobiet nie r n i L J ś z , f f , f , ° mieszczą się w iiterackicn zainteresowań autora, wymienione powieści dostarczają także Dogatego materiału do badania problemu tożsamości ąueerowej, cnociazby dzięKi Konstrukcji taKicn postaci jak Wasyl tfandurko czy Maria -L Murów Hebronu. Szczegółową analizę tego zagadnienia przeprowadził Błażej Warkocki w pracy Homo y ] f 6 O d Murów Hebronu zaczyna się mitologizowanie Stasiukowej biografii, a i on sam ją ulepsza i konstruuje na nowo, przy okazji ją „umetafizyczniając" . Według, próbą uwolnienia się od stereotypowego postrzegania biografii pisarza jest jego „autobiografia intelektualna": 7 Stasiuk łamie własny m i t o czadowym życio­ rysie. Wojsko, dezercja, samobój, więzienie - jakie to przewidywalne. Za to i m mniej ciekawe rzeczy opisywał, t y m bardziej re­ chotałem podczas lektury tej książki. Stasiuk banalista! czyli biorącej w nawias to, co zwykle byliśmy 3 L . Burska, Sprawy męskie i nie, „Teksty Drugie" 1996, A. Nasiłowska, Rzeka wątpliwości, 1997, nr 4, s. 53. 5 B. Warkocki, op. cit., s. 91-132. 6 P. Dunin-Wąsowicz, Parnas Bis. Słownik literatury urodzonej po 1960 roku, wyd. I I I , Lampa, Warszawa 1998, nr 5, s. 34. 4 8 „Nowe Książki" s. 186. 7 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 100. 8 A. Stasiuk, Jak zostałem pisarzem. Próba autobiografii intelektualnej, Czarne, Wołowiec 1998, notka na okładce. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �15 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... Stasiuk bawi się z czytelnikiem p e w n y m i konwencjami, ale wydaje się świadomy tego, że próba złamania „czadowego" życiorysu to b u ­ dowanie m i t u kolejnego, t y m razem życiorysu, pozornie, banalnego. Podobny m i t męskości j a k u Stasiuka towarzy­ szył recepcji prozy Marka Nowakowskiego oraz Marka Hłaski. Zresztą nie sposób nie przyznać, że tych trzech prozaików łączą pewne cechy wspólne. M o ż n a podciągnąć ich pod wspólny m i a n o w n i k , którym jest opisywanie świata pery­ feryjnego i niebezpiecznego, tworzenie sylwetek mężczyzn posiadających własny kodeks warto­ ści, daleki od kodeksu drobnomieszczańskiego. Bohaterowie tej prozy może i są wykolej eńcami, włóczęgami, ale łączy ich więź i solidar­ ność. Wspólnie doświadczają poczucia absurdal­ ności świata i wyruszają w wędrówkę, aby leźć odpowiedź na dręczące ich pytania. Jednak szczególne podobieństwo zachodzi pomiędzy Stasiukiem a Hłaską. Stasiuk sam dostrzega to podobieństwo edyz na okładce pierwszego wydania zbioru ooowiadań Przez rzekę ooowia dań o mocnym ładunku" męskości znaiduie sie zdiecie nisarza stylizowanego na wizerunek antora PierLzeao kroku w chmurach Być może ,est to samodzielna ironiczna nróha wnisania sie w poczet twórców t z w prozy męskiej Warto zwrócić u w a g ę na jeszcze jedną kwe­ stię łączącą obu autorów. U H ł a s k i akcja dzieje się prawie wyłącznie w środowisku męskim. Kobieta, jeśli się j u ż pojawia, służy u w y p u k l e ­ n i u ogromnej przepaści, która oddziela dwa światy płci, oraz w y o l b r z y m i e n i u męskich atry­ b u t ó w r e p r e z e n t o w a n y c h przez bohaterów. Wydawać by się mogło, że w świecie całkowicie 9 Por. P. Radola, Związki Marka Hłaski, męshp-męshie w twórczości http://www.marekhlasko.republika.pl/ index2.htm. 10 11 z d o m i n o w a n y m przez m ę ż c z y z n , a pozba­ w i o n y m kobiet, p o w i n n a w końcu ujawnić się pewna l u k a , pewne niedopełnienie męskości w swojej istocie . W prozie H ł a s k i nie m a na to miejsca. W opowiadaniu Baza widać w y ­ raźnie, że kobiecość spełnia rolę dezorgani­ zującą - Rysiek się żeni i nie m o ż e wyjeżdżać w kursy . Wprowadzenie elementu kobiecego wprowadza chaos w doskonale funkcjonujący świat męski. 9 10 Podobną sytuację odnajdujemy w Białym kruku. Jeden z bohaterów - Gąsior, „yappis z teczką i butach za m i l i o n " , musi okłamać swoją żonę, aby ta nie udaremniła jego wyprawy w góry: 1 1 - C o powiedziałeś żonie? (...) - N i c szczególnego. Powiedziałem, że jestem zmęczony i chcę wyjechać na parę dni. W góry. Mamy w górach znajomych. - G d z i e ś tutaj? - Nie, za Przemyślem. - Nie mogłeś powiedzieć jej prawdy? - Jakiej prawdy? Że jadę się bawić w partyzan­ ta? Wasyl, bądź poważny. D i a l o g ten pokazuje wyraźnie, że w świat męskich spraw kobieta nie ma wstępu, co więcej, że przestrzeń męska jest o wiele ciekawsza niż przestrzeń kobiety, a przynajmniej żony Gąsiora, która ogląda w telewizorze „niusy" ze wschodu lub czyta Wizjonera z Kentucky, podczas gdy jej m ą ż próbuje odnaleźć sens swojego życia gdzieś wysoko w górach . Jak ujęła to L i d i a Burska, bohaterów Białego kruka 12 12 Por. wypowiedź Jana Błońskiego z recenzji Białego kruka: „O kobietach, tym wypoczynku wojownika, w Białym kruku niewiele. Istnieją, owszem, jako Ibid. obsesja, lup i kubeł na spermę..., ale same przebywają A. Stasiuk, Biały kruk, Czarne, Wołowiec 2002, s. 28. w świecie trosk domowych i porad zdrowotnych, mętnej duchowości (...) i telewizyjnych seriali (...). Jak widać, l (15) P009 BARBARZYŃCA �16 Kamila Solon wkurza ( . . . ) , że czekają na nich od dawna gotowe role społeczne i nudna, męcząca jednostajność czynności codziennych, od których trudno się uwolnić, bo każdy odlot od rutyny, każde święto chłopców zwykle profanuje jakaś żona . (...) Po to tu przyjechaliśmy, żeby przestać żar­ tować, żeby nareszcie przestać żartować, żeby zeskrobać to gówno żartów i rozchodzenia się do domów, gdy kończy się piwo, gdy kończy się wódka, herbata... 16 13 Gąsiorowi, Małemu i narratorowi, przynaj­ mniej na początku, w y d a w a ł o się, że jest to zwykła „wakacyjna" wyprawa, a nie wędrówka w poszukiwaniu czegoś, co ukonstytuuje ich życie . N i e sądzili, że Wasyl Bandurko i Kostek mają własne ukryte zamiary. Bandurko szedł w przekonaniu, że t y m , co nada sens jego życiu, będzie śmierć, natomiast Kostek wierzył, że jest to wyprawa po „krew do serca", umożliwiającą m u ucieczkę od dorosłego życia, które według niego jest tylko pozorem wolności . Obydwaj chcieli ocalić wszystkich uczestników przed pro14 15 codziennego życia konsumpcii i staenacii praeneli zapoczątkować proces poszukiwania własnego i a" Narrator poznaie prawdę dopiero w momencie kiedy musi ucie k a ć z K o s t k i e m przed strażą graniczną: Czy ty naprawdę nie wiedziałeś, co robisz, wy­ bierając się w te zasrane góry? Czy naprawdę byłeś takim idiotą? Myślałeś, że trzydziesto­ letni faceci jadą na obóz wędrowny bratać się z naturą i tropić zwierzynę płową i drapież­ ną? Przecież to absurd! Naprawdę myślałeś, że poskaczemy po górach, wyślemy kartki do rodziny, a na koniec pstrykniemy sobie zdjęcie. Stasiuk ukazuje swojego bohatera jako z n u ­ dzonego już codzienną monotonią mężczyznę, który pragnie znaleźć cel swojego życia. Kostek nie wie jeszcze, że wyprawa zakończy się klę­ ską i że m i t solidarności męskiej grupy nie tyle ulegnie kompromitacji, ile w ogóle straci rację bytu. Wspólnota mężczyzn, tak często opisywana przez Stasiuka, doczekała się już swoistej idealizacji, dzięki nieustannemu podkreślaniu braterstwa, jedności i odpowiedzialności za każdego jej człon­ ka. Wynika to, jak twierdzi Błażej Warkocki, po­ wołując się na koncepcję Eve Kosofsky Sedgwick, z „pragnienia homospołecznego" - pisarz pragnie być piewcą i wyrazicielem męskiego stylu życia, pragnie znaleźć się w społecznym i symbolicznym kręgu wraz z innymi mężczyznami . M i m o to wydaje się, że ta męska wspólnota to piękny mit, który niewiele ma wspólnego z rzeczywistością jak pokazuje to zakończenie Białego \ru\a. Sam Sta­ siuk mówi zresztą o Białym \ru\u, że jest to książka o infantylnej mitologii chłopackiei" . Pisarz wv stawia męska przyiaźń na wielka p r ó b ę - w obliczu niebezpieczeństwa strachu bólu i zagrożenia każ­ dy z bohaterów myśl, tylko o sobie a drug, człowiek jest m u potrzebny po to, by przeżyć. 17 18 jeśli nie sam Stasiuk to jego powieściowe uniwersum jest 15 Ibid., s. 47. światem prawdziwego mac ho... Feministki, obudźcie się 16 A. Stasiuk, op. cit., s. 83-84. i podrapcie go dotkliwie, zamiast występować wspólnie na 17 B. Warkocki, op. cit., s. 94. wieczorach autorskich!". J. Błoński, Stasiuk u natury bram, 18 Wywiad z A. Stasiukiem Mar, czyli stany „Tygodnik Powszechny" 1995, nr 19. człowieczeństwa 13 L . Burska, op. cit., s. 35. 1 4 S. Niewczas, Pielgrzymia w: S. Bereś, Historia literatury polskiej w rozmowach. XX-XXI do sanktuarium tożsamości, wiek, W A B . Warszawa 2002, s. 408. „Polonistyka" 2006, nr 6, s. 47. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �17 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... Mury Hebronu jako inicjacja w męskość Prawdziwą mitologię i realizację odwiecz­ nych opowieści o męskiej inicjacji znajdziemy w Murach Hebronu, czyli powieści, od której za­ częła się archetypiczna wędrówka po obszarach męskiej tożsamości. Wędrówka iście piekielna, bo debiut Stasiuka przypomina to, o czym pisze Robert Bly w Żelaznym Janie - katabazę, czyli upadek, pierwszy etap duchowej drogi m ę ż który zostaje ze wszystkiego ograbiony i musi zmierzyć się ze swoimi słabościami i ogra­ niczeniami . Bohater Murów Hebronu, więzień odbywający karę za dezercję zstępuje na samo dno swojego jestestwa, gdzie nie ma nic prócz bólu apatii i tęsknoty To iego nowa topografia istnienia, ledyne co m u nozostaie to on sam a właściwie"jego d a ł o : 19 20 Prawa noga. Lewa noga. Prawa noga. Przynio­ słem tutaj wszystko, co miałem, i jestem, wciąż jestem. Samowystarczalny . 21 uregulowana kontrola ciała jest podstawowym środkiem utrzymania ciągłości biograficznej i tożsamości, ale jednocześnie sprawia, że „ja" jest prawie cały czas na widoku w tym sensie, iż jest ucieleśnione. 25 Bohater jest więc nagi i całkiem bezbronny, czuje się rozbity, czuje też, że jego oczy, uszy, dłonie, nos tracą swoją rolę i są zupełnie niepo­ trzebne. Dopiero wraz z m o m e n t e m podążania w stronę tytułowych murów H e b r o n u następuje powolne scalanie jego ciała, które tożsame jest z p o n o w n y m scalaniem jego osobowości. Ten moment, kiedy mężczyzna rodzi się na nowo, jest według Blya najważniejszym etapem jego duchowego r o z w o j u . 26 Bohater odbył w więzieniu swoisty obrzęd przejścia i rozpoczął nowe życie - brutalne, peł­ ne agresji, przemocy i rywalizacji. Najlepiej od­ dają to słowa starego więźnia, który w Opowieści jednej nocy przejmuje na chwilę rolę narratora całej powieści i opowiada młodszemu więźniowi - naszemu bohaterowi - o swoim życiu. Zwraca się do niego: Wziąłem wszystko, co m i było potrzebne. Mój worek ze skóry, a w n i m mięso i flaki, które przelewają się miarowo, kiedy stąpam . Nie dygaj, nic nie dygaj, małolat. Puszka jak puszka, ani lepsza, ani gorsza. Nie dygaj, nie myśl sobie, że to pączki u cioci. Pączki u cioci się skończyły, tam, na sali, kiedy słuchałeś wy­ roku. Już tam powinieneś wiedzieć, że cię nie ma, że jest ktoś inny. Umarł król, niech żyje król. Kumasz? 22 Uginam się pod ciężarem mięsa i k r w i . 23 Świadomość bohatera zamknięta jest w jego ciele, które t y m razem odmawia m u posłuszeń­ stwa. J a " bohatera nie czuje się w n i m bezpiecz­ n i e , nie ufa m u , obserwuje je i intensywnie wsłuchuje się w „bulgotanie k r w i " i „szelest mięśni". Jak pisze Giddens, 24 1 9 R. Bly, Żelazny Jan. Rzecz o mężczyznach, tłum. J. Tittenbrun, Rebis, Poznań 1993. 27 Stary więzień objaśnia reguły nowego życia, reguły męskości, których bohater będzie musiał przestrzegać, jeśli chce uczestniczyć w w i ę - 24 Goffmann nazywa to „wrażeniem normalności". 25 A. Giddens, Nowoczesności tożsamość, tłum. A. 2 0 B. Warkocki, op. cit., s. 100. Szulżycka, PWN, Warszawa 2007, s. 81. 21 A. Stasiuk, Mury Hebronu, Czarne, Wołowiec 2001, s. 5. 26 Por. co o tym pisze Warkocki, op. cit., s. 102. 22 Ibid., s. 5. 2 7 A. Stasiuk, Mury. ..,op. 23 Ibid, i. 6. I (15) P009 BARBARZYŃCA cit., s. 33. �18 Kamila Solon FOT. KATARZYNA ZAWADA, ziennej wspólnocie. Sam bohater podczas m o ­ nologu więźnia milczy, ale jego obecność jest znakomicie wyczuwalna dzięki l i c z n y m z w r o ­ t o m opowiadacza do jego osoby. T o milczenie m o ż e być w y r a ź n y m symptomem pozwalają­ cym z a u w a ż y ć pewne pęknięcie w b u d o w a n i u męskiej tożsamości. Warkocki, powołując się na badania Julii Kristevej nazywa ten stan „milobecnością" - p o d m i o t nie m o ż e nic wy­ artykułować, wydusić z siebie ani słowa. Tylko HTTP://KATARZYNA-ZAWADA.COM jeden jedyny raz u j a w n i a swoją obecność sam, poprzez gwałtowną reakcję na opisywaną przez więźnia scenę zbiorowego gwałtu („Widzę, że ci się to średnio p o d o b a " - m ó w i do niego opowiadacz). Metafory przerywania m i l c z e ­ nia, mówienia w ł a s n y m głosem, odzyskiwania w ł a s n e g o głosu, które o z n a c z a j ą wyjście ze sztywnych ram narzuconych przez społeczeń­ stwo, są zazwyczaj przypisywane dyskursowi feministycznemu, tutaj natomiast z a u w a ż a m y 28 Ibid., i. 122. BAR8ARZVNCA P (15) P009 �19 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". przełamanie tego m o d e l u . Wydaje się, że Sta­ siuk specjalnie igra z „efektem kobiety" właśnie poprzez specyficzną konstrukcję p o d m i o t u . Bohater nie akceptuje do końca reguł rządzą­ cych męskim światem. W t y m kontekście zna­ czące m o ż e być ostatnie opowiadanie w tomie. Bohater przemierza celę w z d ł u ż i wszerz, m o ­ notonnie i m i a r o w o odliczając k r o k i , by w koń­ cu udać się w k i e r u n k u H e b r o n u , biblijnego miejsca, gdzie ukojenie z n a j d o w a l i wszyscy więźniowie: rośnięte do nadnaturalnych rozmiarów. Nie­ toperz kierowany zachciankami facetów. (...) Zaciąga się głęboko, zapominając na chwilę o pogardzie. Przymyka powieki o niewiary­ godnie długich rzęsach. Spomiędzy wybitych zębów snuje się cienka smuga szarego d y m u . 32 Cwel z Murów Hebronu przypomina abiekt Kristevej, czyli nie obiekt ani subiekt. Tomasz Kitliński proponuje, aby abiekt przetłumaczyć na język polski jako „pomiot", co wskazuje na podmiot, a raczej balansowanie na jego granicy . Jego obecność jest wypierana, drażni, powoduje rozdarcie „normalnego" świata. Abiekt 33 Gdy mijał tysięczny kilometr, obejrzał się za siebie i zobaczył klawisza myszkującego w celi. Klawisza chodzącego w kółko i w kółko w na­ dziei, że za którymś zwrotem odnajdzie szcze­ linę, którą wydostał się więzień. Lecz jego to już nie dotyczyło, bo na horyzoncie bielały mury Hebronu . nie jest w pełni ani przedmiotem, ani podmio­ tem ( . . . ) . Stanowi on jednak obszar podmioto­ wości, gdzie gromadzi się to, co nieakceptowane społecznie: nieczystość, nikczemność, ohyda. Wzbudza tyleż wstręt, co fascynację. W życiu społecznym to w obiekcie ogniskuje się niena­ wiść i przemoc . 29 N i e oznacza to, że bohater ucieka przed swo­ ją męską tożsamością, ale przed więzieniem, któ­ re, paradoksalnie, może tej tożsamości zagrażać. Reakcja na scenę gwałtu jest wiele mówiąca mężczyzna został t a m potraktowany przedmio­ towo, został wykorzystany i zhańbiony, do końca swego pobytu w więzieniu skazany na szykany i pełnienie roli kozła ofiarnego . Staje się ob­ cym, podrzutkiem, kimś balansującym między tożsamością mężczyzny a tożsamością kobiety. Kimś t a k i m jest Maria - więzień. Jego tożsamość psychiczna i fizyczna zostaje zawieszona, to t y l ­ ko kobiece imię i bezużyteczny penis" N i e przypomina nawet człowieka. 30 31 Ciało chude, nieproporcjonalnie długie. Szma­ ciana lalka skąpo wypchana trocinami. Skulona i czujna. Wsłuchana w mruknięcia mężczyzn. Odgłosy wściekłości albo pożądania. Uszy roz­ 34 Abiekt musi być ciągle usuwany, gdyż ina­ czej męska tożsamość może ulec dezintegracji. Szczególną uwagę na ten problem zwraca E l i ­ zabeth Badinter. Z a u w a ż a , że osobowość dzi­ siejszego mężczyzny jest zachwiana, ponieważ w w y n i k u rewolucji feministycznej stracił swoją dominującą pozycję, a raczej pozwolił, aby na tej samej pozycji obok niego znalazła się k o ­ bieta. Sprawiło to, że jego męskość stanęła pod znakiem zapytania i że razem z kobietą „stali się bliźniętami różnej płci. Zagubiony, często sfrustrowany, potrzebuje coraz więcej czasu, aby przełamać kryzys tożsamości, gdyż zdaje sobie że zniewieściały" mężczyzna jest dużo bardziei represjonowany m z kobieta o męskich cechach charakteru. 29 Ibid., s. 149. 32 Ibid, s. 17. 3 0 W znaczeniu Girardowskim. 33 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 114. 31 Ibid, i. 17. 34 Cyt. za B. Warkocki, op. cit., s. 115. P (15) nn BARBARZYŃCA �20 Kamila Solon W poszukiwaniu abiektu Ta granica tożsamości, zarysowana przez f i ­ gurę cwela jest obecna nie tylko w Murach Hebro­ nu, ale także w innych utworach Stasiuka, takich ]ak Dziewięć, Biały kru\ czy Przez rzeknę. Błażej Warkocki szuka szczelin w tożsamości męskiego bohatera w jego ciele, a mówiąc prościej, w ob­ jawach zniewieścienia, które są śladem abiektu. Wskazuje, iż najczęstszym śladem zniewieście­ nia, poj awiaj ącym się w tekstach Stasiuka, są dłu­ gie włosy, które charakteryzują pojawiające się poboczne postacie. Porównajmy kilka opisów: Nawet Wasyl Bandurko wymknął się na chwilę. Rozmawiał z jakimś chłopaczkiem o długich fa­ lujących włosach. Przez te włosy nie widziałem jego twarzy, lecz tylko jego dłoń, którą podnosił papierosa, szczupłą, białą, dziewczęcą . 35 Koleś nie podniósł głowy. Dwa pasma ciemnych włosów sięgały prawie do kolan . 36 licznej przemocy, która stawia ich w pozycji kozła ofiarnego z Murów Hebronu. To jest właśnie owe niszczę go, jak w przypadku M a r i i nie abiektu . 39 W nieco innej sytuacji jest Wasyl Bandurko, główny bohater Białego kruka, choć też reprezen­ tuje Innego, Obcego. O tym, że jest homoseksuali­ stą, dowiadujemy się już na początku powieści: Ja mam trzydzieści dwa lata, byłem pianistą i pederastą, potem czytałem książki i chodzi­ łem po ulicach, i wierzyłem, że jestem obrazem i podobieństwem . 40 Wasyl, przywódca całej grupy i pomysłodaw­ ca wyprawy, dołączył do nich na samym końcu. Był inny niż reszta, uczył się w liceum, pochodził z bogatego d o m u , jego matka była artystką pla­ styczką. Budził zdziwienie grupy, gdy pił w i n o , podczas gdy wszyscy raczyli się t a n i m p i w e m . Bardzo chciał dołączyć do grupy i był w stanie zrobić wiele, aby to osiągnąć. Początkowo trak­ towany pogardliwie, z czasem stał się częścią męskiej grupy. Od strony Krugera podszedł długowłosy chło­ pak o szarej wynędzniałej twarzy. Trzymał przy sobie kartonik z nagryzmolonym napisem, że jest chory, prosi o wsparcie, bardzo dziękuje, czyli to, co zawsze . A potem Wasyl usiadł, opierając się o poduszki, a my obsiedliśmy łóżko, po raz pierwszy two­ rząc ten krąg, o którym później myśleliśmy, że jest nierozerwalny . 41 37 Nie wiadomo, skąd pojawił się ten chudy facet. Po prostu wyszedł zza pleców Bolka i stanął przy biurku. Miał na sobie obcisłe dżinsy i żółty podkoszulek. Długie szare włosy zasłaniały m u twarz i Bolek nie mógł odgadnąć jego wieku . 38 Warto przypomnieć tutaj tytuł powieści - Biały kruk, - corvus corax albus - to odmieniec silniejszy od pozostałych; nie ma wątpliwości, że tytuł wskazuje na osobę Bandurki. Białego kruka zauważył narrator, który tłumaczy Małemu: Był biały jak śnieg. I duży. Kruk. Cowus corax. Zjada wszystko. Nie kracze. To wrony kraczą. To mógłby być zwyczajny albinos. Ale inne po- Wszyscy bohaterowie są do siebie podobni, nie mają i m i o n i przeważnie milczą. Ale co najważ­ niejsze, zawsze są obiektem fizycznej lub symbo- 3 5 A. Stasiuk, Biały kruk, op. cit., s. 172. 3 9 B. Warkocki, op. cit., s. 118. 36 Ibid., s. 210. 4 0 A. Stasiuk Biały kruk, op. cit., s. 28. 41 Ibid., s. 60. 3 7 A. Stasiuk, Przez rzekę, Czarne, Wołowiec 2001, s. 136. 38 A. Stasiuk, Dziewięć, Czarne, Wołowiec 2003, s. 118. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �21 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości"... winny go zadziobać lub odpędzić... chyba, że jest najsilniejszy ze wszystkich . 42 Wasyl jest najsilniejszy z całej grupy i może właśnie dlatego został kozłem ofiarnym - ginie z ręki jednego ze swoich przyjaciół, Kostka. Toż­ samość męskiej grupy została w pewien sposób ocalona, ale męska wspólnota już nie. zuje sposób myślenia mężczyzny - czyli Ciała oraz kobiety - czyli Duszy. Dusza wypomina mu, że nigdy jej nie słuchał i że całkiem o niej zapomniał, bo zajęty był swoimi bandyckimi wy­ padami na Zachód. Kiedy martwy przyznaje, że faktycznie niewiele o niej myślał, ta odpowiada: Bo słuchałeś swoich zasranych basowych gło­ śników. Też zresztą kradzionych . 45 Wolałbyś pewnie, żeby dusza była chłopem. Kradlibyście wtedy i jeździli z czystym sumie­ niem, a on, twój dusz, za przeproszeniem, ko­ chałby te wszystkie pojazdy, tak samo jak ty . To państwo mężczyzn, kobiety wstępu nie mają... Psychika mężczyzny, jego problemy i sposób życia ukazane są poprzez uwydatnienie przepa­ ści dzielącej dwa światy płci. Jak stwierdza Anna Nasiłowska, tylko w jednej sytuacji „ja" bohatera uzyskuje swoją ostrość: wobec kobiety . Kamila Budrowska pisze, że w prozie Stasiuka kobiety i mężczyzn dzieli dosłownie wszystko: czas, emocjonalność, praca i przestrzeń . Rozdźwięk ten obrazowo ukazuje dialog Duszy i Ciała z Nocy, 43 44 czyli słowiańsko-germańskiej tragifarsy medycznej. Świat opisywany w Nocy, jak twierdzi Chór, zrobił się dziwny, bo opiera się na dziwnej sym­ biozie: na Wschód podążają auta i brylanty, a na Zachód płuca i wątroby. I w t y m właśnie egzo­ tycznym świecie „ruski" mężczyzna, który od dawien dawna jeździł na Zachód, by kraść auta, złoto, srebro oraz przywozić dla swoich kobiet sukienki i perfumy, zostaje pewnego razu za¬ strzelony przez Niemca, któremu włamał się do sklepu jubilerskiego, by ukraść brylanty. Podczas gdy towarzysze zabitego piją wódkę nad jego trumną, Dusza z całych sił dobija się do niego, stara się z n i m porozmawiać i chociaż po śmierci przekonać eo że postępował źle za życia Nawiażuje się ciekawy dialog, który znakomicie obra­ 42 Ibid. 4 3 A. Nasiłowska, Rzeka wątpliwości, 44 K. Budrowska, Kobieta i stereotypy, Trans Humana, op. cit., s. 53. Kraków 2000. I (15) P009 BARBARZYŃCA 46 Ten dwugłos Duszy i Ciała odzwierciedla cał­ kowite rozdzielenie sfery myślenia i odczuwania kobiety i mężczyzny. Są oni podobni do dwóch gór, które nigdy się nie zejdą. Mężczyźni prowa­ dzą inne życie, z daleka od domowego ogniska. Wciąż udają się w niebezpieczną podróż, a po­ trzeby kobiet są tak naprawdę jedynie pretekstem do tego, by wyjeżdżać i kraść. Kobiety są i m po­ trzebne jako wytłumaczenie pozornie niezbęd­ nych prezentów, takich jak biżuteria i sukienki. Muszą być wierne jak pies lub j a k . . . samochód. Kobiety wciąż mają przypisaną jedną rolę. Stanowią opokę d o m u , fundament stabilności i bezpieczeństwa rodziny. D o ich obowiązków od zawsze należało zajmowanie się dziećmi, czyn­ ności porządkowe oraz karmienie zwierząt. Po­ ruszaj ą się wciąż po znanym sobie terenie - d o m , podwórze, kościół. Ograniczony do k i l k u stałych miejsc i zajęć świat kobiecy zostaje odarty z ta­ jemnicy, a przez to odrzucany przez mężczyzn jako nudny, nieatrakcyjny. Stąd kobiety czują się osamotnione z podwójną siłą bo same musza bo­ rykać się z codziennymi problemami. W Opowie- 45 A. Stasiuk, Noc, Czarne, Wołowiec 2005, s. 25. 4 6 Ibid, s.30. �22 Kamila Solon setach galicyjskich mężczyźni także często opusz­ czali swoje żony, wyjeżdżając na sezonowe prace, które jeszcze często się przedłużały o kilka d n i z powodu knajpianych libacji z dużą ilością al­ koholu. Kłótnie z mężami, narzekanie na własny los - karę bożą i niezadowolenie z życia są wyra­ zem niezgody na niezależność męskiego świata. Ale oschłość mężów wobec swoich żon, ich kry­ tyczny lub obojętny do nich stosunek mogą mieć swoje uzasadnienie - być może wdzieranie się kobiecych wartości do ich życia budzi sprzeciw i lęk przed utraceniem męskiej tożsamości . 47 M ę ż c z y z n a w Opowieściach galicyjskich to typ brutalnego „wiejskiego" macho, któremu się na wszystko pozwala i którego uczynki się usprawiedliwia. „ C h ł o p to chłop" - mówi Babka ze spokojem o swoim zięciu Czesku, oglądając połamane sprzęty i stół podziurawiony siekierą. Przyzwyczaiła się j u ż nawet do tego, że nieraz w zimie musi biec kilometr przez zaspy, aby schronić się przed n i m u sąsiadów. Sąsiedzi też j u ż do tego przywykli, czasem tylko, kiedy Czesiek za Babką pobiegnie, szczują gQ psem dla świętego spokoju. A l e nawet on wpisuje się w ustalony schemat zachowań i m o n o t o n i i : [Czesiek] miał czterdziestkę. W tym wieku nie zmienia się przyzwyczajeń: pracuje, pije, bije, śpi przewidywalność jest warunkiem bezpieczeństwa . 48 D o b i t n y m podsumowaniem tożsamości męż­ czyzny są słowa Babki wypowiedziane po poża­ rze jej domostwa: Gdy wszystko ostygło, dzień albo dwa później, Babka, brodząc po kostki w grząskim i chrzęsz­ czącym pogorzelisku, rozgrzebywała kijem węgle. Nie przetrwało nic, nie miała przecież srebra ani złota. Nawet żelazne garnki zyskały 4 7 Por. K. Budrowska, op. cit. 48 A. Stasiuk, Opowieści galicyjskie, Czarne, Wołowiec kruchą strukturę minerałów. I ona sama wyglą­ dała tak, jak gdyby ją dosięgną! ogień - czarna, wątła, postrzępiona. Grzebała swoim kijem i mruczała: - Pan Bóg jest chłopem, Pan Bóg jest chłopem . 49 Postać Babki ma w sobie pierwotną kobiecą siłę; m i m o tragiczności swego istnienia, próbuje znaleźć uzasadnienie wszelkich zdarzeń. Pożar, który pochłonął wszystko, co udało jej się zgro­ madzić przez wiele lat, tłumaczyła bezwzględ­ nością i brakiem litości Boga, którego utożsamiła z mężczyzną, gdyż tylko od mężczyzn nigdy nie doświadczyła ani dobrego słowa, ani gestu, a t y l ­ ko cierpienia i rozczarowanie. A u t o r Murów Hebronu opisuje kobiety dość stereotypowo, ukazuje je nie tylko w roli żon, ko­ chanek i matek uwikłanych w zwykłą codzien­ ność i własną biologię, ale - co gorsza - cza­ sem traktuje je jako przedmioty l u b zwierzęta. W Białym kruku kobietę można kupić, zmusić do prostytucji lub wystawić na klatkę schodową. Jednocześnie kobiety są zawsze z boku, na mar­ ginesie opisywanej rzeczywistości. Zdarza się także, że nawet ich status ontologiczny zostaje podważony. Tak dzieje się na przykład w Przez rzekę gdzie jedna z bohaterek Z u l a Egipt praw­ dopodobnie w ogóle nie istnieje lecz jest tylko wytworem męskiej wyobraźni i fantazmatem. Narrator najczęściej postrzega płeć piękną po­ przez jej seksualną rolę. Mężczyźni w prozie Sta­ siuka rzadko zwracają uwagę na charakter i osobo­ wość kobiety, opisuj ą j ą stereotypowo - wymieniaj ą uwagi dotyczące kształtu biustów, pośladków czy ud. Cielesność jawi się tutaj jako jedyny aspekt kobiecości. Kobieta jest zmuszana do uległości i zaspokajania męskiego pożądania, sama nie może wymagać nic w zamian. Faza zdobywania kochan­ ki jest dla bohaterów najważniejsza. Towarzyszą 4 9 Ibid., s. 76. 2001, s. 73. BARBARZYŃCA ł (15) P009 �23 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". jej ekscytacja, podniecenie i silne zainteresowanie, głównie seksualne. Gdy kobietę już się zdobędzie, zostaje złamana jej tajemnica, ekscytacja ustępuje nudzie, erotyczna moc powszednieje i wzmaga się jedynie poczucie jałowości i pustki. Wynika to z pragnienia doznania przez mężczyznę głębokich mistycznych lub metafizycznych przeżyć, ale za każdym razem się rozczarowuje tym, że kobiece ciało może jedynie zaspokoić ciało, a nie umysł. Erotyzm zamiast radości przynosi poczucie klęski, nie daje bohaterom nic, co mogłoby ich zadowolić . 50 Nasze twarze były nieruchome. Oczy Kaśki były puste. Wzrok Małego sunął po sprzętach, po rzeczach, jak kamera w jakimś awangardowym filmie. Nasze ciała żyły życiem mechanizmów. Gdzieś u brzegu nocy, gdy hałas ulicy osiągnął rozpaczliwie karnawałowe natężenie, utraciliśmy zdolność odczuwania. Skóra i nerwy zgrubiały, jakby przeznaczone były dla jakichś ogromnych ciał, dla wielorybów albo nosorożców . 51 ka po knajpach i nierządnica, ale także wybawicielka z opresji obdarzona wyższą mądrością . 52 Opowiadanie zaczyna się opisem myjącej się pod prysznicem dziewczyny. Narracja jest pro­ wadzona przez bohatera obserwującego nagą kobietę, spojrzenie na sytuację jest więc typowo „męskie" . Bohater z namaszczeniem przygląda się jej gestom, żaden najdrobniejszy ruch jej ciała nie u m k n i e jego uwadze, zauważa nawet - wyda­ wać by się mogło - nieistotne szczegóły, takie jak na przykład charakterystyczny sposób trzymania filiżanki. Narrator jest oszołomiony jej wdzię­ kiem i urokiem, w i d z i w niej pełnię kobiecości. Sama Nadia mówi o sobie niewiele, lecz w każ­ dym geście widać jej pewność siebie i świadomość swojej urody. Fascynuje go jej niezależność, pro— wokacyjne zachowanie swoboda obyczajewa - Nadia iest także kochanka Wasyla bohatera którego znamy z wcześmeiszL BiaLo kruka Wasyl wraz z narratorem i Nadia tworzą erotycz' ny trójkąt od samego początku znajomości : 53 54 Kobiety, co prawda rzadko, mogą też w z b u ­ dzić w mężczyznach lęk i fascynację. Obcując z n i m i , mężczyźni dają się dobrowolnie spro­ wadzić do roli poddanego, przekonanego o ich wyjątkowości i niedostępności. Stasiuk stworzył kilka ciekawych kreacji kobiet, które są uciele­ śnieniem, w dosłownym sensie, męskich projekcji o kobiecie idealnej, mitycznej i niezależnej. Ta­ kiej, która jest dopełnieniem męskiej osobowości, a nie tylko dodatkiem. Taką postacią jest Nadia, tytułowa bohaterka jednego z opowiadań w tomie Przez rze^c. J k pisze Z y g m u n t H a u p t , Nadia a jest figurą nie z tej ziemi (...), to gnostyczna So­ phia, Helena Szymona Maga (.. .),przewodnicz- Gdy Nadia pojawiła się w naszym życiu, ani mnie, ani jemu nie przyszło do głowy pytać, skąd się wzięła i dlaczego . 55 Najważniejsze, że po prostu jest. A nie jest to fakt tak oczywisty, jak mogłoby się wydawać. Kobiece ciało bez imienia nie istnieje realnie, jest fantomem męskiego pożądania . Ta kobieta zo­ stała wymyślona, stworzona po to, by wabić swoim urokiem mężczyzn. Nadia „rozpływa się" w tek­ ście, jest zagadką, zagrożeniem, jest przezroczysta i wciąż znikająca. Jest taka sama jak Zula Egipt - w c i ą ż tropiona, a nawet ścigana. Mężczyźni pró­ buj ą j ą pochwycić, zatrzymać przy sobie, ale nigdy 56 Motyw miłosnego trójkąta pojawia się też w Białym 5 0 Por. K. Budrowska, op. cit., s. 72. 54 5 1 A. Stasiuk, Biały kruk, op. cit., s. 39. kruku - Gżanka, szkolna miłość bohaterów, była 52 Z. Haupt, Sto gram i piwo, „Czas Kultury" 1997, nr 1, w pewnym stopniu spoiwem grupy. s. 81. 53 Por. B. Warkocki, op. cit., s. 131. P (15) nn BARBARZYŃCA 55 Ibid., s. 40. 56 Por. Z. Haupt, op. cit., s. 81. �24 Kamila Solon i m się to nie udaje . Najprawdopodobniej dlate­ go, że - tak jak w przypadku N a d i i - w ogóle jej nie ma. Pierwszą wskazówką, która doprowadza do tej konstatacji, jest dedykacja rozpoczynająca opowiadanie Zula Egipt: „Dla Jacka Sucheckiego, który pierwszy wymyślił i opisał Zułę Egipt" . Kolejne znajdujemy w tekście opowiadania. Nar­ rator, przyglądając się Z u l i i gładząc ją po udzie na przemian z doktorem S., snuje różne przypusz­ czenia dotyczące istoty jej tajemnicy: 57 58 Zula należała do tych istot, których pojawienie się uruchamia wyobraźnię. W miejsce, które zajmowała w czasie i przestrzeni, mogliśmy wpakować wszystko, co nasze ześwirowane od alkoholu i kombinacji umysły były w stanie wy­ produkować. Zabieraliśmy ją w różne miejsca i często zapominaliśmy o jej istnieniu. Pochła­ niała nas rozmowa o niej, układanie łamigłówek, była jedynie kluczem tego szyfru . 59 Z u l a i Nadia są wymysłem męskiego umysłu, zmaterializowanym pragnieniem i fatamorganą. To kobiety mityczne, idealne, tajemnicze i nie­ dostępne, będące ucieleśnieniem męskich ma­ rzeń. I tak jak marzenia czasem rozpływają się w powietrzu i znikają. Zostaje po nich przelotny zapach perfum, wgniecenia na fotelu, zapomnia¬ ny fragment garderoby taki jak porzucona przy oknie torebka i czarne czółenka Z u l i Egipt. ginesie jedną uwagę. Stasiuk postrzegany jest jako pisarz, który brutalizuje świat męskich spraw. Ale trzeba też zauważyć, że istnieje też Stasiuk liryczny, który potrafi zadziwiać delikatnością opisu kobiety, zwłaszcza właśnie tej kobiety mitycznej, nieobecnej i niedostępnej, takiej jak Nadia i Zula Egipt, w i r u ­ jąca w tańcu Maryśka z Opowieści galicyjskich oraz młodzieńcza miłość bohatera z Dukli. Zwłaszcza dwie ostatnie postacie zasługują na szczególną uwagę. Maryśka, córka Babki, była dziewczyną nietypową, w niczym nieprzypominającą innych dziewcząt mieszkających we wsi. Różniła się od nich urodą i sposobem bycia. Biała krótka sukienka kontrastowała z jej opaloną skórą i ciemnymi wło­ sami nigdy nie nosiła spodni i pierwsza w czerwcu kąpała się w zimnej rzece do której nikt nie śmiał weiść N a zabawach zawsze tańczyła sama nie zauważając ciekawskich snoirzeń l u d z i którzy przysiadali sie każdemu iei ruchowi Był tó taniec wktórvrnsiezataniała zapominała o otaczaiacvm ia świecie iakbv o r a j ą c nciec od s w o i e J z w i a i znaleźć "się zupełnie gdzieś indziej - A ona sama wpadała w to krążenie, w ten wir, co jej czarne włosy zawijał dookoła szyi, a białą su­ kienkę dookoła nóg i bioder i czasem tak było, że wszyscy stawali, a grajki grali tylko dla niej, coraz głośniej i szybciej, stawali, żeby popatrzeć, jak w końcu zrzuca pantofle i boso, z rękami nad gło­ wą, z zamkniętymi oczami okręca się w miejscu, jakby ją na jakiej nitce opuszczali z sufitu, bo te gołe pięty to chyba już i podłogi nie dotykały . Pisząc o tożsamości męskiej i postrzeganiu kobiet przez mężczyzn, warto poczynić na mar­ 60 57 Por. co o tym pisze Warkocki, op. cit., s. 128. dopiero w momencie, gdy kobieta staje się obiektem 58 A. Stasiuk, Przez rze\ę, op. cit., s. 77. Tę dedykację zainteresowania innego mężczyzny. Istotny jest jeszcze Warkocki interpretuje znowu w kategoriach „pragnienia fakt, że rywal musi być godzien rywalizacji. W ten homospołecznego", bo „oto jeden mężczyzna dedykuje sposób „tworzy się strukturalny kontekst «pragnienia drugiemu tekst o kobiecie". Autor Homo niewiadomo homospołecznego», lokującego się na zewnątrz powołuje się na teorię „pragnienia trójkątnego" Renć «trójkątnego» heteroseksualnego pożądania". Por. B. Girarda. Według niej jeden z mężczyzn walczy o kobietę Warkocki, op. cit., a. 129. nie dlatego, że posiada ona przymioty, które czynią ją 5 9 A. Stasiuk, op. cit., i. 87. atrakcyjną, ale ze względu na zainteresowanie drugiego 6 0 A. Stasiuk, Opowieści galicyjskie, op. cit., s. 97. mężczyzny tą samą kobietą. Pragnienie rodzi się BARBARZYŃCA ł (15) P009 �25 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości". Ludzie przyglądają się jej śmiałym ruchom, plotkując o jej prowokacyjnym zachowaniu. N i e są przyzwyczajeni do takiej śmiałości i swobody, jaka cechowała tę dziewczynę. N i e dostrzegali, że Maryśka próbuje uciec od roli, j aką w jej rodzinnej wsi ludzie chcieli jej narzucić - roli przykładnej gospodyni domowej, której życie ogranicza się do oporządzania gospodarstwa, gotowania obiadów, a często także do przyprowadzania nocą męża z pobliskiej gospody. Ucieczka od przeznaczenia zakończyła się powrotem w rodzinne strony po k i l k u latach nieobecności. Odmieniona, z pofarbowanymi na rudo włosami ze złotymi zębami którymi błyskała do każdego mężczyzny, stała się dokładnie t y m , k i m zostać nie chciała. W Dukli także pojawia się tańcząca kobieta, którą trzynastoletni wówczas bohater jest zafa­ scynowany. Cała sytuacja przypomina tę, któ­ ra została opisana w Opowieściach galicyjskich. Tańczyła sama; nie zważając na tłum, który się przed nią rozstępował, wirowała białą sukienką i ciemnymi, kręconymi włosami, które opadały na opalone plecy. Jak twierdzi bohater, reszta tańczą­ cych kobiet wyglądała przy niej j ak przypudrowa­ ne t r u p y . Oczarowanie młodego chłopca trwało bardzo długo, chodził za nią na każdą zabawę, szukał jej na plaży, śledził każdy jej krok. Dopiero jedno słowo zasłyszane na jej temat ^yy syczane przez starszą kobietę obserwującą jej taniec, na­ 61 znaczyło jego miłość czymś zakazanym. To słowo w zetknięciu z jej ciałem sprawiło, że zniknęła całkiem z jego życia, pozostawiając po sobie falę wspomnień, grę światła, zapachów i dźwięków Być może jest tak, jak sugeruje Warkocki, że u Stasiuka kobieta najbardziej jest, kiedy jej nie ma . 62 Ta obecność/nieobecność kobiety u Stasiuka raz jeszcze naprowadza na trop fantazmatu i potwierdza, że „naiwne" czytanie kobiety (określenie Kazimiery Szczuki) w przypadku twórczości Stasiuka może (choć nie zawsze musi) być mylące. 63 Podsumowanie Męska tożsamość w prozie Stasiuka została zbudowana w opozycji do kobiecego sposobu my­ ślenia i kobiecych emocji. Jedynym sposobem obro­ ny przed zachwianiem męskości jest zachowanie dystansu do wszystkiego, co kobiece lub uchodzące za zniewieściałe. Męskość utożsamiana jest z siłą, wojowniczością i bogatym życiem emocjonalnym, kobiecość z seksualnością, uległością i posłuszeń­ stwem. Kobieta pozostanie tylko ładną ozdobą, która nie wie nic o „prawdziwym życiu", bo „prawdziwę życie zawsze było zabawą mężczyzn". T h e text presents the problem of identity i n Andrzej Stasiuk's works. Identity issues are fundamental for the modern humanistic research, especially for sociology, anthropology and literary studies. Stasiuk not only creates outstanding prose, he also shows skills o f obserying the w o r l d we live i n w i t h ability to present i n a poetic way a very prosaic reality. H i s w o r k also comprises rich materiał for research into identity problems. H i s protagonists incessantly seek for their place i n the w o r l d ; they try to describe themselyes i n contrast to others w h o became their mirrors by w h i c h they can get to k n o w themselyes. Protagonists i n Stasiuk's works often build their identity on masculinity and memory. 61 Ibid., s. 26. 62 B. Warkocki, op. cit., s. 132. P (15) nn 6 3 BARBARZYŃCA Ibid, s. 132. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d30ce5cc761b3af50a9ca750e29482c.pdf 2d69dba8e8b2e802791001ba58d781d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5671 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5271 Title A name given to the resource Strony tytułowe / Barbarzyńca 2009 nr 2(15) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 2 (15), s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYNCA PISMO ANTROPOLOGICZNE NUMER 2 (15)2009 ISSN 1 G 4 S - 9 7 0 8 CENA 9 Z L W TYM 0 % VAT nabrano » 1 T7-rrrr«- 1 cegielski. reklama. obrazy. I gender. fotografia. 1 mężczyzna. nowoczesność. teatr. obcy. stasiuk. tożsamość. �Norbert Roztocki zobaczyć muzykę Norbert urodził się w Krakowie, studiował filozofię i antropologię kultury na UJ oraz religioznawstwo na Abo Akademi w fińskim Turku. W latach 2006-2008 mieszkał i fotografował w Finlandii, a od 2008 roku także w Niemczech. Obecnie pracuje jako fotoreporter dla fińskich gazet „Helsingin Sanomat" i „Turun Sanomat". Fotografuje muzyków wykonujących repertuar klasyczny (m.in. Capella Cracoviensis, The Hilliard Ensemble, Faust Quartett), a także muzyków ludowych. Jego ostatni projekt, Konteksty, jest próbą ukazania codzienności życia czołowych artystów polskiej muzyki tradycyjnej, którzy zajmują się hodowlą zwierząt i uprawą ziemi. Wystawa była już prezentowana w Kazimierzu Dolnym, Szczebrzeszynie, Krakowie, Lublinie i Zakopanem, a obecnie można ją zobaczyć we wsi Łukowa (lubelskie). Zdjęcia Norberta można zobaczyć na jego stronie: www.norbertroztocki.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eab94607f939fa4249a947d2ca1e5777.pdf 214c64120a795586e9d27a3b89e1cc6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5672 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5272 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2009 nr 2 (15) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2009 nr 2 (15) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Maksem Cegielskim rozmawiają Marcin Bartoszek i Katarzyna Nowak 3 Na wschód od PRL-u Kamila Solon |3 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości" - rzecz o tożsamości męskiej Katarzyna Wójcikowska 26 Ciało w kulturze masowej na przykładzie przedstawień kobiecego ciała w reklamach Aleksandra Lasota 36 Inny w hiszpańskim teatrze Złotego Wieku Wiktor Marzec 48 Fotografia - dziecko i kronikarz nowoczesności Weronika Chodacz 60 Artysta, pstrykacz, spacerowicz... O użytkach, jakie ludzie czynią z fotografii Jakub Steblik 69 Monotonia różnorodności, czyli świat według Jeana Baudrillarda Ewa Bolińska 82 Maria Poprzęcka, Inne obrazy. Oko, widzenie, sztuka. Od Albertiego do Duchampa Michał Nałęcz-Nieniewski 84 Leszek Mądzik, Teatr, scenografia, warsztaty, fotografia, plakat Łukasz Sochacki 86 Barbara Skarga, Tercet metafizyczny Katarzyna Nowak 87 Eric R. Wolf, Europa i ludy bez historii Recenzje 88 2 (15) 2 0 0 9 : ' • Natknięcia �