2 50 112 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5d912d16dc4c4c7def409ab14f199b3.pdf 9394ae65b0536d506adf1edbdf31af40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5618 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5222 Title A name given to the resource Tom&Gerry ale bez Toma/Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.36-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Filip I U n w 1 9 8 5r o k a Student V roku etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. W r ó b l e w s k i Tom & Gerry, ale bez Toma Nadinterpretacje ziwić może przywołanie filmu animo­ wanego Williama Hanny i Josepha Bar¬ bery zrealizowanego dla wytwórni Mertro-Goldwyn-Mayer. m-OnU Tom & Jerry to nagrodzona siedmioma Oscarami historia przygód zawzię­ tych wrogów: szarego kota - Toma i brązowej myszki - Jerry'ego. To opowieść o dwójce anta­ gonistów, o swoistej niemożności przekroczenia własnej kondycji, przezwyciężenia przypadłości losu, o konieczności prowadzenia bezustannej walki, wreszcie opowieść archetypiczna osnuta wokół cyklicznej koncepcji cza.su odzwiercie­ dlanej narracyjną repetycją. Warto dodać, że nie jest to odosobniona fabuła. Poszukując tylko wśród animowanych bajek tworzonych z myślą o dzieciach nie można zapomnieć o Króliku Buksie i zawziętym Elmerze Fuddzie Strusiu P ę d z i w i a t r a i wiecznie głodnym kojocie, FreFOT. (C) CUTEK FILM dzie i Barneyu z Flintstonów, Dexterze i jego siostrze Dee Dee z Laboratorium Dextera, ty­ tułowym bohaterze bajki Mi/Yogi bezustannie tropionym przez Strażnika Smitha. Gdyby się postarać, lista przykładów mogłaby być znacz­ nie dłuższa. Zasadą naczelną, wspólną dla opisanych po­ wyżej narracji, byłaby coincidentia oppositorum bohaterów, tak j ak j ą rozumiał na przykład Mircea Eliade . Jednakże owa biegunowość dwóch po­ staci wydaje się niewystarczająca, aby wytłuma­ czyć złożoność różnorakich, często diametralnie odbiegających od siebie narracji. Bynajmniej nie chodzi tu o przejawianie się mitycznego modelu bóstwa, ale o jego niewyraźne, zatarte echo roz­ łożone na wzajemną konkurencję. Schematyczue powtarzalne a przez to przewidywalne dzia­ łania odsłaniają zakonserwowaną niedojrzałość 1 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje bohaterów kulturowych, niezdolność podjęcia z pełną odpowiedzialnością codziennych ról i obowiązków zwykłych ludzi, tak w porządku społecznym, jak i odpowiadającym mu uwzorowaniom mitologicznym. Pojawia się zatem pytanie: czy bezpłodna aktywność prezentowana w przywołanych fabułach obecna jest w innych tekstach kultury? Czy ten jałowy witalizm moż­ na odnaleźć w Gerrym Gusa Van Santa? Anonimowa notka z programu telewizyjnego dość trafnie, ale nie bezbłędnie streszcza fabułę fdmu: 37 prowiantu i mapy, za to z pełnym przekonaniem, że otaczająca ich przestrzeń to coś w rodzaju równo przystrzyżonego trawnika w miejskim parku. Takie podejście nie jest pozbawione ra­ cji, traktuje bowiem przedstawioną historię w sposób nominalny. Otwarta struktura dzieła za­ chęca do wszelakich interpretacji, także ze stro­ ny odbiorców zdystansowanych i sceptycznych. W końcu po lekturze tak specyficznego tekstu, jakim jest Gerry, nie sposób się dziwić komen­ tarzowi internauty: „Z pewnością pokochają ten obraz wszyscy fanatycy doszukiwania się czegoś wielkiego w wielkim nic " Można po¬ dejrzewać że za podobna choć o wiele bardziej dosadna omnia krvie sie ta sama osoba uznająca Gerrv'eloza Wielkie Nic Pseudoeksoervmen talne-dziełko" w dodatku'zupełnie nieszczere skierowane dla wszelkiej maści Nadinterpretatorów" 7atem iak ieszcze można rozumieć ten film ? Jakie „nadinterpretacje" sa możliwe? 3 Przyjaciele o tym samym imieniu - Gerry (Ca­ sey Afleck, Matt Damon) - jadą samochodem pustą drogą. Po pewnym czasie zatrzymują się i zaczynają przemierzać prerię pieszo. Spędzają noce pod gołym niebem, a w ciągu dnia wędru­ ją. Wreszcie uświadamiają sobie, że zabłądzili. Nie są w stanie dotrzeć do auta. Zmęczenie, głód i pragnienie coraz bardziej im dokucza­ ją. Gus Van Sant po sukcesach w Hollywood wrócił dzięki tej produkcji do swoich korzeni, impresyjnego kina niezależnego . 2 4 Jak sugeruje jeden z bywalców kina, jest to opowieść egzystencjalna, cokolwiek miał­ by oznaczać ten wyraz. „Egzystencjalny - to słowo, które najczęściej pada z ust ludzi, wy­ chodzących z kina po obejrzeniu Gerry'ego" . Czy chodzi o dramat egzystencji ludzkiej, doj­ mującą pustkę i osamotnienie - nie wiadomo. Dlaczego akurat to słowo? Istnieje podejrzenie, że pojawia się ono jako uzasadnienie, kategoria zrozumiała dla każdego, a przez to pozbawiona znaczenia. Jednym przymiotnikiem usiłuje się załatwić wszystko, jednocześnie wyjaśnić ta­ jemnicę i zakryć jej niezrozumienie. Jak wielu bywalców multipleksów zaczytuje się w Sartrze, 5 Po pierwsze, nie wiadomo do końca, jakie relacje łączą tych ludzi. Po drugie, nie jest to pre­ ria, lecz pustynia, o czym dokładniej w dalszej części tekstu. Po trzecie, Gus Van Sant nie miał do czego wracać, bowiem fdmy, jakie tworzył, zawsze były niezależne. M o ż n a by się z d e c y d o w a ć na dosadne stwierdzenie, że jest to produkcja opowiadająca o dwójce kretynów, którzy zeszli ze szlaku bez 1 M . Eliade, Meftstofeles iAndrogyn, tłum. B. Kupis, KR, będzie jednak równoznaczne ze zignorowaniem subtelności Warszawa 2009, s. 89-149. W tym miejscu można by się każdego z powyższych stanowisk też odwołać do strukturyzujących narrację bajki funkcji 2 określonych działań czy zdarzeń zaproponowanych przez 3 Władimira Proppa (idem, Morfologia bajki, tłum. W Wojtyga- Pustynne+Wielkie + Nic.html, 29.09.2006. Zagórski, Książka i Wiedza, Warszawa 1976) albo koncepcji 4 „bohatera" losepha Campbella (idem, Bohater o tysiącu twarzy, php3?fID=103, 20.09.2006. tłum. A. lankowski, Zysk i S-ka, Poznań 1997). Użycie takie 5 Gerry, „Teleświat" 7.03-13.03.2008, s. 63. Za: http://www.filmweb.pl/topic/124101/ Za: http://www.innastrona.pl/kult_filmy_show E. Szabłowska, Gerry, http://www.europaeuropa.pl/rc/ rc_0304171.php, 29.09.2006. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Filip Wróblewski 38 Camusie, Marcelu czy Kierkegaardzie? Niepo­ dobna odgadnąć. Egzystencjalny - być może. Jaki jeszcze? Materiały dystrybutora podpowiadają, że z portretu dwóch przyjaciół na bezludnej ame­ rykańskiej pustyni twórcy wywodzą refleksję nad ludzką potrzebą poszukiwania nieznanego i przekraczania własnych możliwości. Gerry to eksperyment, fascynująca opowieść otwierająca się na to, co w kinie niespodziewane, niemożli­ we i zaskakujące. To film o inicjacji . 6 ści jest pozorna łatwość tego aktu. Tym samym nietrudno pomylić pielgrzymowanie z włóczę­ gą, z błąkaniem się. Bohaterowie filmu zabłą­ dzili, zaś doraźnym celem, a raczej punktem orientacyjnym, jest dla nich upragniony samo­ chód. Idą przed siebie nie dlatego, że pragną iść, lecz dlatego, że zostali do tego zmuszeni. To zasadnicza różnica. Jan Olszewski w napisa­ nej dla „Kina" recenzji z a u w a ż a , że o ile Gerry stanowi metaforę „filozofii drogi", o tyle jego przesłanie z a m k n ą ć m o ż n a stwierdzeniem, że „człowiek powinien dążyć wyżej i wyżej, taka droga prowadzi na zatracenie" . Gorzka to refleksja. 8 I rzeczywiście, w jakimś stopniu jest to film o inicjacji. O doświadczeniu granic i umiera­ niu. Lecz użyte słowo sugerowałoby coś więcej, istnienie pewnego społecznego porządku, ja­ sno zdefiniowanej sytuacji, szeregu rytualnych działań i właściwej im sceny, co najważniejsze jednak, treści symbolicznych i wtajemniczonych organizatorów rytuału sprawujących pieczę nad inicj antami. Choć powyższych elementów nie sposób odnaleźć to myśl o inicjacji jest wielce pożyteczna, przyjdzie do niej jeszcze wrócić. Inni widzą w Gerrym film drogi na mia­ rę epoki kontestacji. Opowieść o beznadziei, o konieczności przezwyciężenia własnego losu, równie fatalną jak ta z Sutry słonecznikowej Allena Ginsberga. Nie chodzi tu o bunt w czystej postaci, chyba że jest nim wyruszenie w wędrów­ kę, ale o samo podjęcie wyzwania. Bohaterowie zdają się ucieleśniać średniowieczną ideę życia jako pielgrzymowania. Każdy z nich stanowi inkarnację homo viator. Jeden z komentatorów stwierdza wręcz i „Celem ich wędrówki jest cel. (...) postacie porzuciły świat, w którym my tkwimv Donicw^z to co on w sobie zawiera jest tak naprawdę nieważne Widzimy piekrzymów"? Problemem współczesnego oglądu rzeczywisto­ 6 Materiały dystrybutora, www.gutekfilm.com.pl/gerry, 20.09.2006. 7 M . Surowiecka, Gerry, http://www.stopklatka.pl/film/film. Nieco inaczej widzi sprawę Tadeusz Sobo­ lewski, dla którego „trudność odbioru polega nie na komplikacji, ale na zwodniczej prostocie filmu" . Struktura dzieła, jak też sam sposób realizacji zmuszają widza do niebywałego wy­ siłku, bezustannej uwagi - tu bowiem liczy się każdy szczegół. Nieznośna statyczność, by nie powiedzieć drętwota filmu pozostaje na granicy oczywistości. To, co Van Sant pokazuje, męczy monotonią, jałowością kadru, przytłumiona ko­ lorystyka kłuje w oczy Widz ma. wrażenie że gdzieś to j u ż było. Ciągle powracające sceny, obsesyjne wręcz kadry zachodzącego słońca nocne rozmowy przy oenisku uiecia szczytów rórskich i Drzeslizeuiacvch sie pomiędzy nimi ławic chmur. To wszystko gdzieś było. Tylko gdzie? 9 Sugestię powtarzalności, ciągłego chodzenia w kółko na wzór ekranowych postaci, potęguje pozwalająca wybrzmieć ciszy minimalistyczna muzyka skomponowana przez Arvo Pärta. Dwa utwory, którymi posłużył się reżyser - Für Ałina i Spigeł im Spigeł - pojawiają się w momentach najistotniejszych dla filmowej fabuły i są klamrą spinającą początkowe i końcowe kadry. asp?fi=10605&sekcja = recenzja&ri = 1096, 20.09.2006. 8 J. Olszewski, Śmierć zbawia od miłości, http://film.onet. pl/9269,21500,recenzje.html, 3.10.2006. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje Można pokusić się o wskazanie jeszcze jednej płaszczyzny, w oparciu o którą Van Sant konstru­ uje misterną, w swej efemeryczności strukturę rozpoznawalnego. Chodzi mianowicie o obraz stanowiący jednocześnie medium komunika­ cji, jak i pewnego rodzaju sposób postrzegania świata. Świata - jak pisał o tym Edgar Morin nie tyle odznaczającego się rzeczywistością, co swoistą materialnością, tak daleką od opartych na mimetyzmie powszechnych przeświadczeń i przyzwyczajeń . Jak przyznaje sam reżyser, „bezpośrednią inspiracją przy Gerrym, bardziej niż współcześni artyści wizualni byli Tdla mniel niektórzy wschodnioeuropejscy'filmowcy tacy jak Bela Tarr lansco czy może najbardziej Tarkowski" . Nabyte kompetencje kulturowe widza oozwalaia wskazać ieszcze kilka innvch nawiązań wizualnych, bo wyłącznie o filmowycłi mowy być tu rue może 10 11 Gus Van Sant u m i e j ę t n i e bowiem łączy oszczędny język filmowy Dereka Jarmana, su­ rowość i eksperymentalizm choćby Blue - na co mogą wskazywać błękitne kadry na począt­ ku i końcu - z ocierającymi się o prozaiczność nagraniami Warhola. Lecz nie koniec na tym. Pierwsza scena filmu, przedstawiająca długo­ trwałą przejażdżkę samochodem przez jałową krainę, jako żywo przywodzi na myśl podobne kadry z Lśnienia Stanleya Kubricka. Ujęcia su­ nących przez górskie szczyty chmur transplantowano wprost z Kovaanisaatsi Geofreya Reggio Kolejnym nawiązaniem jeśli nie dosłownym cy­ tatem filmowym sa powtarzające sietrzykrotnie sceny rozmów przy nocnym ognisku orzemesio ne zMojego własnego Idaho. Zarówno droga jak T. Sobolewski, Niezwykły film Gusa van Santa, „Gazeta 9 Wyborcza" 22.04.2003, http://www.gazeta wyborcza. pl/l,75475,1438291.html, 3.05.2008. 10 E. Morin, Kino i wyobraźnia, tłum. K. Ebenhardt, PIW, Warszawa 1975, s. 199 i n. 11 Mówi ognisko, jeśli potraktować je emblematycznie, mogłyby posłużyć za przykład autorskiego języ­ ka, rodzaj piętna, które reżyser wyciska na swoim dziele, komunikując się za jego pośrednictwem raczej z sobą samym n i ż kimkolwiek innym. Jak j u ż powiedziano, na filmie nie wolno poprzestać. Czar srebrnego ekranu, który z cza­ sem nabrał rumieńców, zdaniem Morina oparty został na ruchu, za pomocą którego możliwy staje się realizm emocjonalny . Ruch w filmie jest złudzeniem oka, to odpowiednia ilość klatek wyświetlanych dostatecznie szybko, aby oszu­ kać patrzącego. Van Sant robi coś nowatorskie­ go w swej prostocie: nie wstrzymuje on filmu, jak czynił to Jarman, każąc zamierać posta­ ciom na kształt płócien Caravaggia, czy Pasolini w swojej części RoGoPaGa , naśladując Zdjęcie z krzyża Reżyser Gerry'ego robi dokładnie na odwrót. Jego aktorzy pozwalają ożyć malarskim scenom w surrealnym krajobrazie matenalizuie sie szalony galop\ Płonących W Salvadora Dali zaś myśliciel z Wrót liekieł Augusta Ro dina'odzianv w T-shirt zasiada na szczycie rórv i ciężko wzdycha - nad światem a może nad 12 soba Ponadto w omawianym filmie nietrudOV7L7CJ. 1_ V 7 1 1 d . V J . L V 7 W V7111C1W l u l i J 111 1111111V., lllV^Ll asp?fi=10605&sekcja=3, 20.09.2006. BARBARZVÑCA LlvJ. no dostrzec nawiązania do malarstwa Casnara 11V7 V I V / M 1 / - V V. l i d W LC^ZjClllLCl Vlv7 1 1 1 C 1 1 C l i O L V V <X V_J O.J ^Ja.L (X Davida Friedricha W^ iednei z knncnwvch scen film,, iean Mnirh n„d hrrroim mnrtkl z 1810 r. wędruje samotnie przez słone dno wyscniego jeziora jako który Cerrych, wcześniej, na podobieństwo ° P g ° na granicy zywior low z t o l o n e i światów Wędrowca posrod morza chmur Gerry grany przez Matta Damona przygląda się beznadziejnie rozciągniętemu po horyzont bezkresowi nieprzekraczalnych gor. 12 Morin w odniesieniu do sztuki filmowej, czy raczej „technik filmowych", stosuje diadę projekcje-identyfikacje (idem, op. cit., s. 123, 133, 138, 199), którą przemianowano tutaj na „realizm emocjonalny" (por. J. Storey, Studia kulturowe Gus Van Sant, http://www.stopklatka.pl/film/film. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 39 i badania kultury popularnej. Teorie i metody, tłum. I. Barański, WUJ, Kraków 2003, s. 24-30). �Filip Wróblewski 40 Zwodnicza prostota, o której pisze Sobolew­ ski, jest jeszcze czymś więcej niż formą, w której okrzepła ekspresja reżysera. Składa się na nią narracja, w swej nieokreśloności wymykająca się najprostszym, narzucającym się interpretacjom. Zdaniem krytyka piszącego dla „Gazety Wy­ borczej" pokazana przez Van Santa „wycieczka staje się alegorią tego związku. (...) to, co miało być wędrówką z wyboru, zamienia się w przy¬ mus. Co miało być bliskością, staje się obcością, bowiem szukając drogi, mężczyźni ra.z po raz rozdzielaia sie" Tym samym uiawniony zostaie podtekst ceiowski" filmu zdiaenozowany w po'staci umiarkowana Dziennikarz utrzymuie jednocześnie, ze nietrudno go odczytać w końcu 13 13 14 T. Sobolewski, op. cit.. film można traktować jako „gejowską tragedię, alegorię romantycznego poszukiwania wolno­ ści na bezdrożach, poza społecznymi regułami, poza prawem naturalnym. Jednak zepchnięcie tego filmu do jakiegoś mniejszościowego getta odbiera mu moc" . Rozumienie takie wydaje się kolejnym uproszczeniem czy wręcz krzywdzą¬ cym skategoryzowaniem, wciśnięciem Gerry'ego w negowana, co prawda, ale jednak orbitę pre¬ tensjonalności „gejowskiej tragedii". 14 Choć Gerry to film drogi, mówi o czymś więcej n i ż o „alegorii romantycznego poszuki­ wania wolności na bezdrożach, poza społecz­ nymi regułami, poza prawem naturalnym" . To jakże umiarkowane stanowisko Sobolew15 15 Ibid. Ibid. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje 41 JÊ skiego nie daje zadość zawłaszczającym dzieło radykalnym roszczeniom wysuwanym przez bojowników „własnej racji", utrzymującym, że Gerry to „symboliczne odniesienie do egzystencji homoseksualnej" . Internauta o symptomatycz­ nym pseudonimie Querelle na łamach gejow­ skiego portalu społecznościowego z dużą dozą pewności odrzucającą alternatywne odczytania mówi wręcz o „naszych bohaterach", „naszych outsiderach"; „naszych", to znaczy homosek­ sualnych, będących inkarnacją, „kwintesencją NASZEJ natury", która pozostaje niezrozumia­ ła . Dodatkowo internauta ten wprowadza para.— boliczna wykładnie faz filmowei akcii wzdedem eezystericU homoseksualna" naznaczona ko­ leino euforia rozooznania zagubieniem a w finalne niedostosowaniem SDołecznvm To ko leina iaskrawa nadinternretacia Czy ostatnia z możliwych? Z całą pewnością nie 16 17 Ideolog kampu, a jednocześnie postać przej­ ściowa - jak określiła Oscara Wildea Susan Sontag - pisze w przedmowie do jednej ze swo­ ich powieści, którą uznać należy za manifest artystyczny: „Sztuka jest zarazem powierzchnią i symbolem. Kto sięga po powierzchnię, czyni to na własną odpowiedzialność. Kto odczytuje symbol, czyni to na własną odpowiedzialność. W rzeczywistości sztuka odzwierciedla widza, nie życie" . Zaraz potem całkiem poważnie, choć z właściwą sobie dozą przewrotności, doda­ je, że „każda sztuka jest bezużyteczna" . 18 19 20 Cóż zatem zobaczy w Gerrym ofiara antropo­ logicznej tresury? Odpowiedź nasunie się sama. Wystarczy zaryzykować. 16 Za: http://www.innastrona.pl/kult_filmy_show. php3?fID = 103, 2.10.2006. 17 18 Przyglądając się strukturze filmu, nie sposób oprzeć się pokusie przywołania koncepcji kozła ofiarnego, sformułowanej przez René Girarda. Analogia do odmalowanego w Księdze kapłań­ skiej obrazu kozła wypędzanego na pustynię nasuwa się sama, on to „zabierze ze sobą wszyst­ kie ich winy do ziemi jałowej" . Bohaterowie a może bohater, skoro obaj noszą to samo imię - filmu wychodzą na pustynię niczym banici 21 22 i Nowego Testamentu. Opracował z inicjatywy Benedyktynów Ibid. zespół biblistów polskich Tynieckich, wyd. I I I , Wydawnictwo Pallottinum, Poznań - Warszawa 1980, s. 123. S. Sontag, Notatki o kampie, dum. W Wartenstein, „Literatura na świecie" 9 1979, s. 321. 22 „'Gerry' znaczy mniej więcej tyle co 'zlamas'. Często mówimy: » H e j , chodź no tu, złamasie«, albo »Popatrz O. Wilde, Portret Doriana Graya, Kraków 2001, s. 3-4. na tego złamasa«. Bohaterowie filmu nie mają imion. Są 20 Ibid. właśnie takimi złamasami. To jedno ze słów, takich jak 21 Księga 19 kapłańska 16,22 [w:] Pismo Święte 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 Starego BARBARZVMCA 'facet' albo 'koleś', z tym że znaczy coś więcej. (...) To �Filip Wróblewski 42 wygnani przez „cywilizację", odrzuceni przez wspólnotę, która ich napiętnowała. W ich roz­ mowach i podejmowanych działaniach ujawnia się pragnienie powrotu na łono ekumeny, porzu­ cenia złowrogiego locus horridus, w którym po­ byt dla jednego z bohaterów kończy się śmiercią. Girard mówi jasno, że „znaleźć kozła ofiarnego, to nie wiedzieć, że się go ma" . Pojawia się za­ tem pytanie: czy sam kozioł musi być świadom roli, jaką przyjdzie mu spełnić? Czy bohaterowie wiedzą, jakiego mechanizmu stali się częścią i co ich czeka? Nie sposób tego odgadnąć. po drugie, na odwołanie do wprowadzonej przez Mirceę Eliadego kategorii illud tempus, w którym uobecnia się to, co u początku. Sformułowanie „dwa tysiące lat temu" nie jest niewinne, stanowi figurę przywołującą chrześcijański praczas za­ łożycielskiej ofiary Chrystusa i jej zbawcze zna­ czenie. Sformułowanie to ujawnia jednocześnie bezwiedność, intuicyjność właśnie, a z intuicyjnością najchętniej wiąże się mit. Jego istnienie w pozornie odczarowanym świecie możliwe jest poprzez mariaż z tym co oczywiste a zatem po¬ zostające poza kręgiem wszelkich podejrzeń Wykorzystanie na potrzeby niniejszej inter­ pretacji nasuwającego się odwołania do koncep­ cji kozła ofiarnego Girarda to nazbyt prozaiczne wytłumaczenie. Poszczególne elementy fabuły wymagają o wiele wnikliwszej analizy, która ujawni rozmytą i zakamuflowaną, ale jednak możliwą inkarnację mitu. Mitu - należy do­ dać - ewangelicznego, transformującego epizod z życia Jezusa, którym było kuszenie na pustyni, w serię luźno powiązanych i na pierwszy rzut oka niemających z sobą związku scen. Zanim przyjdzie rozpatrzyć analogie mię­ dzy filmową fabułą a przywołanym wzorcem zaczerpniętym z porządku mitycznego, należy poświęcić nieco uwagi scenerii, w której mają miejsce filmowe i ewangeliczne zdarzenia. Miejscem „akcji" jest w omawianym przypadku pustynia. Co znaczące, w filmie Van Santa jest to słona pustynia, gdzie za pośrednictwem sym­ boliki soli uwypuklony zostaje aspekt śmierci. Dorothea Forstner z a u w a ż a , że pustynia nie tylko budzi lęk w człowieku, ale równocześnie go fascynuje. „Jest krainą złego ducha, demo­ nów i smoków ełodu i pragnienia. Na pusty­ nię wypędza się zło. (...) Człowiek nie może osiedlić może ja tylko z trudem 23 Przywołana kategoria mitu ujawnia się nie tyle w samym filmie, ile w wypowiedziach reży­ sera pragnącego w jakiś możliwie konstruktywny sposób umotywować podjęty wysiłek twórczy. Z rozbrajającą szczerością oznajmia on: „Nie wiem właściwie, dlaczego kręcę takie filmy, ja­ kie kręcę. Robię to, co u w a ż a m w danej chwili za słuszne, to raczej kwestia intuicji n i ż intelek­ tu" . Co ciekawe, „Gerry równie dobrze mógłby opowiadać historię dwóch facetów, którzy się tam zgubili dwa tysiące lat temu" . Powyższe stwierdzenia wskazują, po pierwsze, cjonalne uaktywnienie s i ę - i n k a r n a c j ę - mitu24 25 przejść w nadziel ze dotrze znowu do urodzaj­ nych okolic Pobvt na oustvni iest wiec czasem pokusy i prób" , na które składają się oczekiwa¬ 26 nie nokuta a w szczególności nost Widomym znakiem ostatniego jest drastyczne zawieszenie hiolocriczności ustanie codziennei aktywności czy wręcz nnw.trzvmanie ,ie od I d z e n i a Tak z a L w n i a L t r K r L k k i takie n L e n n w a n i e słowo jest określeniem różnego rodzaju nieudaczników czy onet.pl/F,9269,1121548,l,596,artykul.html, 29.09.2006. bezużytecznych rzeczy". Mówi Gus Van Sant, http://www. 25 stopklatka.pl/film/film.asp?fi = 10605&sekcja=3, 20.09.2006. asp?fi=10605&sekcja=3, 20.09.2006. 23 R. Girard, Początki kultury, tłum. M . Romanek Znak Kraków 2006, s. 90. 24 Stach Szabłowski, Kiedy się zgubisz, robi się bardzo, 26 Mówi Gus Van Sant, http://www.stopklatka.pl/film/film. D . Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej. Leksykon, tłum. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, PAX, Warszawa 2001, s. 82-83. bardzo cicho. Rozmowa z Gusem van Santem, http://film. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje działań, stanowić ma metonimic śmierci . Pu­ stynia jest zatem nie tylko miejscem przerażenia, ale i najwyższego, poprzedzonego przygotowa­ niem doświadczenia Boga. Czym jest pustynia w swej istocie, najle­ piej chyba ukażą pieczołowite notatki Henryka Sienkiewicza stanowiące owoc dwuletniego po­ bytu w Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza na Wschodnim Wybrzeżu. Drukowane na łamach „Gazety polskiej" wiatach 1876-1878 Listy z po­ dróży zawierają literacki zapis pewnej ekspedycji krajoznawczej: stynia i wielka woda, a za wodą znowu pustynia, która nie ma już końca . 27 - Co „blada twarz" chce robić na Mohave? spytał po chwili. - Chcę ją widzieć - odrzekłem. - Mohave bardzo zła. Tam nie ma nic. - I tu nie ma nic. - Tu są wiewiórki. „Blada twarz" może zabić wiewiórkę i zjeść ją. Na Mohave trzeba umrzeć z głodu. - Czy Pero był tam już wiele razy? - Pero bywał przewodnikiem białych przez tę część, która jest na drodze między wielki­ mi miastami, ale w stronie, od której słońce wschodzi, Pero nie był nigdy, bo tam pustynia nie ma końca. - Skądże więc Pero wie, że pustynia nie ma na wschodzie końca, jeśli tam nie był nigdy? - Pero słyszał to od bardzo starych ludzi, któ­ rzy opowiadali mu, że za „umarłym lasem" są w stronie, w której słońce wschodzi, wielkie góry, Pero był nawet w nich, ale w innym miej­ scu. Są to bardzo złe góry, bo nie ma w nich trawy ani zwierząt. Za górami jest też sama pu­ 2 7 P. Kowalski, Leksykon. Znaki świata. Omeny, symbole, znaczenia, PWN, Wrocław - Warszawa 1998, s. 551. 28 H . Sienkiewicz, Listy z podróiy do Ameryki, PIW, Warszawa 1989, s. 270. 2 9 28 Pustynia jest zatem „ekstatyczną formą zani­ kania", miejscem mitycznym, zakazanym, nie­ gościnnym i niedostępnym. Ujawnia ona z całą mocą znikomość ludzkiego żywota, który zostaje przez nią przełamany. Na dwa aspekty pustyni zwraca uwagę Jean-Paul Roux. Po pierwsze, jest to obszar geograficzny, „gdzie nic nie rośnie, gdzie nie ma żadnego życia". O wiele donioślej­ szy jest aspekt drugi, psychologiczny, bowiem „jest to zarazem pustka serca wyjałowionego z uczuć" . Pustka, wobec której możliwa jest tylko i wyłącznie bezwarunkowa kapitulacja. 29 Pustynia jest zatem miejscem najdogodniej­ szym dla wypróbowania człowieka w warunkach granicznych. Współczesny francuski myśliciel Jean Baudrillard zwraca uwagę, że ona „jest pułapką przestrzeni i pozorów. W tę pułapkę wpadają wszystkie wartości i kategorie umysłu i automatycznie się zacierają" . W konfronta­ cji z tym miejscem, z jego wszechogarniającym ogromem, ciszą, która „jest także wizualna. Buduje ją zasięg spojrzenia, które nigdzie nie znajduje punktu od którego mogłoby sie od30 I I BARBARZVMCA F •> & & 1 V bić" uiawnia sie w sposób dramatyczny i to¬ talny'kruchość istoty ludzkiei iei ograniczenia i znikomość Zaś wszystko co poza pustynia ulara zawieszeniu ze względu na iei doimuiacà i bezacelacvina obecność Dobro zło staia sie nieistotne, prawda i fałsz obojętne Człowiek umiera iest sam ze swoim ciemieniem I udz kiee pożądania konaia w lezusie można odnieść wrażenie iz nodohnie dzie,e siè z Gerrvm ara nvm przez Caseya Aflecka 31 3 0 J. Baudrillard, Przed końcem. Rozmawia Philippe Patit, tłum. R. Lis, Sic!, Warszawa 2001, s. 108. 31 J. Baudrillard, Ameryka, tłum. R. Lis, Sic!, Warszawa 2001, s. 13. J.-E Roux, Jezus, tłum. J. Fenychowa, Znak Kraków, s. 150. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 43 �Filip Wróblewski 44 Jezus kona w oderwaniu od ludzi, aby naro­ dzić się jako Chrystus. Towarzyszą mu jedynie zwierzęta i Szatan . Umieraniem jest dla niego j u ż sama walka. Jean-Paul Roux, pisząc o boskoludzkiej naturze Jezusa, zauważa, że „w kondy­ cję ludzką wpisane jest pragnienie jej przezwy­ ciężenia" . Pustynia staje się zatem miejscem ucieczki umożliwiającym spotkanie z tym, co wykracza poza tu i teraz, poza dojmującą rze­ czywistość. Walka wewnętrzna otwiera dostęp do sfery przekraczającej człowieka i jego moż­ liwości poznawania, wymaga innej wrażliwości i otwarcia sie na to co pozazmysłowe Zmysłv właśnie stanowią mdymentarna Przeszkodę w oddzieleniu się od świata. Najdobitniej świadczv o tvm historia oiców pustyni eremitów którzy Dorzucili dotychczasowy tryb życia D O ' świecaiac sie nieustannei adoracii Bopa Święty Antonii Wielki „powiedział, ze człowiek, który mieszka na nustvni i trwa w skunieniu wolnv ,est od nntrńinri walki - o słuch o mowę i'o snoi rżenie. Musi jedynie walczyć o' serce" 32 33 34 Walka o serce stanowi najdonioślejszy mo­ ment próby, od niej zależy, czy pozostanie się wiernym przekonaniom i przeznaczeniu, czy pozostanie się sobą. Synoptyczne Ewangelie Mateusza i Łukasza ukazują trzy etapy kusze­ nia Jezusa. W Ewangelii Marka znaleźć można jedynie dwuzdaniową w z m i a n k ę o tym fakcie, z kolei Ewangelia Jana pomija milczeniem całe zdarzenie. Dramat możliwości zwątpienia roz­ grywa się między dwiema postaciami, między kuszonym a kuszącym. Ewangelie przedsta­ wiają heroiczny obraz Jezusa, pewnego i zde­ cydowanego nie moga wsnominać o wahaniu czy wątpliwościach Tym samym nie ma w tak przedstawionym wizerunku lezusa merwiast ka ludzkiego typowei dla niego niepewności rozchwiania Nie ma mowy o przezwyciężeniu samego siebie. Nie ma sugestii dotyczącej zma­ gania się z sobą, z głodem. Widzimy za to nie­ zachwiane zdecydowanie, wypowiadane słowa utwierdzają stanowisko i autorytet. Nieco inaczej rzecz ma się z Gerrym. Jeśliby potraktować wprowadzenie dwójki postaci o tym samym imieniu do fabuły filmu jako zabieg ma­ jący na celu artykulację walki wewnętrznej jed­ nostki, rozpisaniu jej z monologu wewnętrznego na teatralny dialog, to zasadna staje się analogia Jezusa z Gerrym. Język filmowy ze względu na swą specyfikę wymaga takiego zabiegu, bowiem - jak twierdzi przywołany j u ż wcześniej Edgar Morin - „każdy film kinowy (...) jest katedrą w której celebruje się kult ruchu" . Gerry wyzuty z tego aspektu stałby się jeszcze bardziej niezno­ śny, nie do oglądania. M i ę d z y filmem Van Santa a przekazem ewangelicznym istnieje wyraźna paralela doty­ cząca poszczególnych scen i przejawów kusze­ nia. Tak w pierwszym, jak i w drugim przypadku przedstawione zostaje pragnienie zaspokojenia podstawowych ludzkich potrzeb. Jezus sam po­ zbawia się możliwości spożycia chleba. Postacie w filmie gorączkowo poszukują źródła, którego jednak nigdzie nie ma. Jezus - idąc zgodnie z kolejnością zdarzeń przedstawioną w Ewan­ gelii Mateusza - staje w narożniku świątyni. Gerry grany przez Caseya Aflecka skacze z samotnei skały zaś iego towarzysz stara sie aby tamten nie uraził stopy o kamień. Jezus staje na górze i spogląda na wszystkie królestwa świata Aktorzy Van Santa również przygladai a sie - dla o d m i a n y - n i e g o ś c i n n e i krainie rozciagaiacei sie az po horyzont. Joseph Ratzinger wskazuje, że trzecia pokusa jest najważniejsza, bowiem dotyczy tego, czego „musi dokonać Zbawca świata"; to pokusa prze­ zwyciężenia „ziemskiej bezsilności" nie poprzez 35 32 Por. M k 1,13. M . Borkowska, Wydawnictwo M , Kraków 1992, s. 38. 33 J.-P. Roux, op. cit., s. 154. 3 5 34 Pierwsza Księga starców. E. Morin, op. cit., s. 123. Gerontikpn, dum. BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje ofiarną cierpliwość i posłuszeństwo, lecz za pośrednictwem przemocy . Patrząc na wyraz twarzy postaci filmowych spoglądających na niekończące się łańcuchy gór, można przypusz­ czać, że ich myśli dalekie są od chrystusowego opanowania i stateczności. Utwierdza w tym załamujący się, płaczliwy ton głosu, jakim z sobą rozmawiają. To, co im towarzyszy, to dezorien­ tacja, ból i rozczarowanie rodzące gniew, usilne pragnienie zmiany własnego położenia. Później jest j u ż dłużąca się niemal w nieskończoność tak dla bohaterów, jak i widzów - próba OpUSZ¬ czenia pustyni. 36 W przypadku Jezusa staje się ona punktem wyjścia, stanowi bowiem pomost między ży­ ciem ukrytym a otwartą działalnością. Tekst bi­ blijny, posługujący się właściwym sobie kodem alegorycznym, za pomocą liczby czterdzieści zrównuje okres próby opisany w ewangeliach z wędrówką ludu wybranego z Egiptu do ziemi obiecanej. Tamta tułaczka przez pustynię miała służyć wytraceniu starego pokolenia, a zatem jego przewin. R ó w n i e ż dla Jezusa pustynia jako przeciwstawienie ogrodu staje sie miej¬ scem pojednania i uzdrowienia" miejscem oczyszczenia Jego misja staje sie możliwa do realizacji gdyż udało mu sie wejść w dramat ludzkie egzystencji przemierzyć i a az do sa niegodna" * 37 3 Co się dzieje z bohaterami filmu? Czy ten niegościnny teren pozwolił im wzrosnąć, stać się doskonalszymi, zrozumieć sens ich wędrówki? Jeśliby zinterpretować ciąg scen finalnych w Gerrym za pomocą odwołania do wzorca mitycz­ nego - którego obecność wykazano - okazuje się, że to, co niezrozumiałe czy wręcz szokujące 3 6 J. RMzinger, Jezus z Nazaretu. Cz. 1. Od Chrztu 45 dla większości widzów, ma głęboki umykający współczesnemu myśleniu sens. Uogólniając, myśl współczesna przeczuwa jedynie związek z mitem, ponieważ - jak stwierdził w jednym z wywiadów Mircea Eliade - „sacrum jest za­ kamuflowane w profanum" . Nie dziwi zatem konsternacja wobec sceny, w której jeden z boha­ terów obejmuje drugiego, dopiero po chwili oka­ zuje się, że to co wydawało się być pocałunkiem, było jedynie morderczym uściskiem. i9 Pomocą w zrozumieniu związku tej sceny z przygodami Jezusa na pustyni niech będzie wypracowana przez Georgesa Bataillea teoria dotycząca erotyzmu. W swoich pismach sta­ rał się on wykazać głęboką jedność pozornych antagonizmów, jakimi są narodziny i śmierć. W obydwu omawianych przypadkach chodzi o uśmiercenie - w pierwszym działanie to do­ tyczy pożądliwości w sobie, w drugim jej per¬ sonifikacji. W przypadku Jezusa przybrało ono formę trzech dobitnych deklaracji, u Gerryego przyoblekło się w wy 111 () w 11 y dramatyczny akt. Bataille podpowiada że sposobem na przekro­ czenie zakazu - a tym objęte zostało zabójstwo - jest transgresja. Tworzy ona „wraz z zakazem jedną całość, określając życie społeczne. (...) transgresja jest jego oczekiwanym dopełnieniem - jak rozkurcz przywołany skurczem pulsują­ cego serca. Skurcz nie poddaje się bynajmniej rozkurczowi, lecz się go domaga" . Dodać na­ leży, że mechanizm transgresji daje „możliwość przeżywania (...) tego wszystkiego, czego sami nie mielibyśmy odwagi p r z e ż y w a ć " . Z ko­ nieczności upraszczając jego rozumienie, moż­ na przypisać mu funkcję organizowania fabuły w tekstach kultury. 40 41 Rocąuetem, tłum. K. Środa, KR, Warszawa 1992, s. 149. G. Bataille, Erotyzm, tłum. M. Ochab, słowo/obraz w Jordanie do Przemienienia, tłum. W Szymona, 4 0 Wydawnictwo M , Kraków 2007, s. 46-48. terytoria Gdańsk 2007, s. 69. G. Bataille, Historia erotyzmu, tłum. I . Kania, 37 Ibid., s. 37. 41 38 Ibid., s. 36. Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2008, s. 139. 3 9 M. Eliade, Próba labiryntu. Rozmowy z Chude-Henri 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA �Filip Wróblewski 46 Teraz dopiero staje się zrozumiały czyn Gerry'ego granego przez Matta Damona. Aby doko­ nała się przemiana, a tym samym możliwe stało się opuszczenie pustyni, winien on zabić. To, że w chwilę po tym, jak to zrobił - z perspektywy widza - dostrzega poszukiwaną przez cały czas drogę, która znajdowała się nieopodal, mogło­ by świadczyć o ironiczności przesłania fdmu lub wręcz braku takowego. Tak jednak nie jest. U w a ż n a analiza tego, co reżyser pokazuje po scenie śmierci wskazuje że drugi Gerry można by powiedzieć Gerry prawdziwy, doświadczył wizi i Chmurv przesuwaj ace sie z wielka szybkościa nad jego głowa wskazują na długotrwałość tego stanu Ponieważ pozostał jedynym żywym bohaterem można mniemać ze to co pojawia sie na ekranie i est tym co widzi ocalały Gerry W maiakn tym bohater 7 perspektywy kierowcy pędzącego samochodu widzi długą krętą drogę, na końcu którei stoi on sam O tvm że bvła to tylko w i , a unewnia ciało kolein które n L u ca zmierlaiac w stronę iadacvch samochodów dnstr.e.nnwh wkrótce no tvm iak n d . v s k a î 7 L'A ŁJ y Lvy A A A A AVJ JV^• Odczytanie tej sceny wydaje się kluczowe dla zrozumienia całości dzieła, jak też jego związku z przekazem Ewangelii. Popełniony czyn nosi znamiona transgresyjnego, bo miał miejsce poza ekumeną, w szczególnej przestrzeni naznaczo­ nej sacrum. Zdaniem Bataille'a świętość i święto są źródłem transgresji wykraczającej poza to, co zakazane. Mord staje się zatem możliwy i zo­ staje popełniony. W tym momencie najpełniej ujawnia się mityczny wzorzec, bowiem bohater doznaje oświecenia, prawda zostaje przed nim odkryta - choćby miał jej nie rozumieć. W tej także chwili dopełnia się jego przeznaczenie, ma iść dalej, jego misją jest życie. Jakie ono będzie - nie wiadomo. To, czy film Van Santa z całą mocą pokazuje „milczenie Boga", swoistą niemożność doświad­ czenia transcendencj i lub odwrotnie, niemożność zrozumienia niemego, nie-ludzkiego języka, ja­ kim Bóg się posługuje, nie ma najmniejszego znaczenia. Istotna jest za to paralela z postacią Chrystusa i próbą, jakiej został poddany na pu­ styni. W Gerrym przemiana wewnętrzna zostaje pokazana przez zjednoczenie przeciwieństw - jeśliby w taki sposób scharakteryzować posta­ cie. To, czy się ona w pełni dokonała, pozostaje kwestią otwartą. Przemawiałoby jednak za tym wprowadzenie postaci dziecka jako metafory niewinności i odrodzenia. Odrodzenia, którego, tak jak Jezus, dostępuje bohater. Rozstrzygnięcie tego, na ile zaprezentowana nadinterpretacja Gerry'ego jest słuszna, pozosta­ je w gestii czytelnika. Na pewno nie jest to ani jedyna, ani najpewniejsza interpretacja, bowiem kluczy pośród koczowniczych obozowisk sensu, niedoścignionych i dzikich, podobnych nie­ okiełznanym hordom nomadów z dalekich ste­ pów Azji, widzianych dawno temu i trwających jedynie w bliżej nieokreślonej, zacierającej się legendzie, w wątpliwych zakamarkach pamięci. Na odchodnym można spytać, czy to jeszcze antropologia? A jeżeli nie, to co by nią było? Co byłoby ta jedyna najwłaściwsza nadinterpreta¬ cją, naddatkiem w próbie rozumienia? Tom & Gerry, But Without Tom The article presents some possible interpretations of the movie Gerry directed by Gus Van Sant. In the first part author goes through "overinterpretations" which appeared in newspapers and internet portals. I n the second part author's own anthropological "overinterpretation" is presented, in which mythological layers of the movie are explored. Most of them concern repeating evangelical myth of Christ. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fe38fecf76cf81ac8d30caa20f5d145.pdf 72fd9545002586d413268e0aaaeb026c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5617 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5221 Title A name given to the resource Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.25-35 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hajda, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agata Hajda Studentka filologii polskiej, absolwentka kulturoznawstwa i doktorantka literaturoznawstwa na Uniwersytecie Śląskim. Zgodnie z profesją i aspiracjami pracuje z młodzieżą. W ś r ó d jej inspiracji szczególne miejsce zajmuje historia materialna i duchowa Indian Amer/ki Północnej, ponadto interesuje się dziejami o b y c z a j ó w i życia codziennego w Polsce oraz poezją modernistyczną. Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Droga, p o d r ó ż i wartościowanie przestrzeni ieustanny bądź wciąż odnawiany pro­ ces przemieszczania się stanowi nie tyle charakterystyczny, co naczelny punkt c odniesienia do problemu egzystencji włóczęgów, wagabundów, „ludzi luźnych". Stąd potrzeba refleksji nad pojęciami takimi jak „droga" i „po­ dróż", ewokującymi olbrzymią ilość sensów, a tym samym współtworzącymi, już od stuleci, dyskurs filozofii, teologii, epistemologii; konstruując figu­ ry semantyczne wykorzystywane z powodzeniem w sztuce jakrównież na pozaartystycznych płasz­ czyznach porozumiewania się. I \l Anna Wieczorkiewicz pisze o drodze w sposób następujący: 1 A Wieczorkiewicz, Wędrowcy fikcyjnych światów. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA W podstawowym tego słowa rozumieniu „dro­ ga" ma dwa znaczenia. Po pierwsze, może ozna­ czać proces, w wyniku którego pewien podmiot zmienia miej sce w przestrzeni; po drugie - szlak, trasę tego przemieszczania się (rzeczywistego lub potencjalnego) . 1 I nieco dalej: Szlak wędrówki istnieje ze względu na czło­ wieka, na uczestnika drogi (niekoniecznie rze­ czywistego - także potencjalnego). Kluczowym elementem antropologicznego sensu „drogi" jest wzajemne odniesienie do siebie człowieka i przestrzeni. Wędrowiec jako „uczestnik drogi" charakteryzuje się pewnego rodzaju aktywnością -wszak pokonuje przestrzeń. Istniejący w prze- Pielgrzym, rycerz i włóczęga, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996, s. 12. �Agata Hajda 26 strzeni szlak zostaje zaktualizowania jednocze­ śnie wprowadzony w kontekst indywidualnego bytu ludzkiego . 2 włóczęgostwo. Chodzi o przeciwstawienie pere­ grinan (podróży mającej na celu naukę, proces samodoskonalenia) i vagan (próżne włóczęgo­ stwo) . Podobny podział, jak zauważa badaczka, funkcjonuje w kulturze europejskiej od dawna, odnaleźć go można na przykład wśród koncepcji wypracowanych przez Jana Jakuba Rousseau. Filozof stwierdza bowiem: 5 Przywołane sensy wyznaczają także ramy dla sytuacji faktycznego wędrowania. W literackim opracowaniu kondycji wagabundy owo „pokony­ wanie przestrzeni" czasem zyskiwało nadbudowę pozwalającą interpretować trudny los outsidera jako poszukiwanie szansy na lepszą, a przynaj­ mniej ciekawszą egzystencję. Zwykle droga jawi się jako obszar niezwy­ kłości i potencjalnych niebezpieczeństw. Anna Zadrożyńska odnotowuje: Szczególną kategorię przestrzeni stanowiły drogi. Nie należały do nikogo (...) Zawierały możliwości groźby dla ludzkiego życia, chociaż za dnia uważano je za niewiele znaczące. Ich złowroga potencja uaktywniała się natomiast nocą (...) Podczas dnia drogi przemierzali róż­ ni ludzie, dobrzy i źli, mogący człowiekowi nie szkodzić, ale również mogący przynosić mu nieszczęście . Podróżować dla samej podróży - to słaniać się bez celu, uprawiać włóczęgę! Podróżować, aby się uczyć, to także coś niejasnego: nauka bez określonego celu i przedmiotu jest niczym . 6 Ta radykalna ocena stanowiła konsekwencję sądu o podróżach, które Rousseau zgodnie z ów­ czesnymi koncepcjami pedagogicznymi, trakto­ wał jak ważny czynnik kształtujący człowieka: Podróże wpływają na dalszy rozwój wrodzo­ nych skłonności i ostatecznie czynią człowieka dobrym lub złym. Wracając z dalekiego świata, człowiek jest tym, czym będzie całe życie. A że wraca częściej zły niż dobry, to już nie wina po­ dróży, tylko skutek tego, że więcej wyrusza ludzi ze złymi skłonnościami niż z dobrymi . 3 Nieco inaczej jest z pojęciem podróży, czyn­ ności obdarzonej również wielością odmiennych sensów . Nie jest ona raczej łączona znaczenio­ wo z włóczęgostwem, częstokroć nawet bywa mu w zdecydowany sposób przeciwstawiana. W jednej ze swych książek Wieczorkiewicz przy­ pomina o historycznym definiowaniu podróży jako zjawiska o zupełnie innych konotacjach niż 4 2 3 Współczesny socjolog, Krzysztof Podemski także wskazuje różnice między włóczęgami i podróżnikami: Włóczędzy nie mają bowiem domu lub, jak kto woli, ich domem jest droga. Z faktu, że są per- Ibid. Naukowe UAM, Poznań 2005, s. 11). Wyczerpującej A. Zadrożyńska, Homofaber, homo ludens, PWN, wykładni symbolicznej podróży dostarcza J. Tresidder Warszawa 1983, s. 78. 4 7 {idem, SłownĄ Odwołując się do wariantów metafory, Krzysztof symboli, tłum. B. Stokłosa, RM, Warszawa 2001, s. 168). Podemski wymienia podróż jako odzwierciedlenie 5 ludzkiego losu; niecodziennych doświadczeń; zmiany świata świadomości pod wpływem środków halucynogennych 6 oraz efekt „marzeń na jawie", czyli podróży mentalnej F. Wnorowski, Ossolineum, Wrocław 1955, s. 365. (K. Podemski, Socjologia podróży, 7 Wydawnictwo A. Wieczorkiewicz, Apetyt turysty: o w podróży, doświadczaniu Universitas, Kraków 2008, s. 98. J.J. Rousseau, Emil czyli o wychowaniu, t. I I , tłum. Ibid. BARBARZVÑCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka manentnie w ruchu, wynikaj ą przy tym rozmaite ważne konsekwencje, na przykład w wypadku włóczęgów czas podróży nie jest przeciwstawio­ ny czasowi rutynowemu, nie mają oni swojskie­ go środowiska, chyba że jest nim świat zajazdów, hoteli, dworców i innych wagabundów. Włóczę­ ga nie jest obcy tam, jest obcy wszędzie. Nie jest obcy czasowo, jest obcy trwale . 8 Pozycja włóczęgi zostaje dobrze wyodrębnio­ na w następującym wykresie: Dobrowolne opuszczenie „domu" („swojego" miejsca) Znalezienie innego „domu" 27 Można oczywiście kwestionować opinię, że oznaczenie punktu wyjścia, a więc opuszcze­ nia miejsca dotychczasowego pobytu, w każdym przypadku określamy jako dobrowolne (podob­ nie zresztą jak migrację), jednakże interesujące jest tu przede wszystkim samo mocne wydziele­ nie zjawiska. Włóczęgostwo i podróżowanie są paralelnymi wariantami, które rozpoczyna sytu­ acja „wyjścia", ponadto zaś włóczęga pod pcwnymi względami bliższa jest migracji. Podróż zakłada możliwość bądź konieczność powrotu do początku drogi, dwa kolejne przypadki mają zna­ leźć zwieńczenie w wyborze noweeo własneeo" mieisca Mimo stwierdzanych iuż różnic miedzy włóczęgostwem a podróżą obydwa te warianty bycia w drodze" mogą ulegać nawet daleko idą cym upodobnieniom względem siebie 9 Stwierdzenie, że wszelka wędrówka realizo­ wana jest w czasie i przestrzeni to oczywiście truizm, ale głębsza refleksja nad ową przestrze­ nią, zwłaszcza różnymi jej rodzajami, może być owocna. Warto zastanowić się, czy wśród wyod­ rębnionych przez badaczy rodzajów przestrzeni istnieją te szczególnie predysponowane do łącze­ nia ich z włóczęgostwem. W zachodnim świecie przestrzeń jawi się jako symbol wolności, lecz także i zagrożenie. Jeśli sacrum zdefiniujemy jako to, co transgresywne, ambiwalentne, a nie tylko dobre, jeśli do sfery sacrum zaliczymy istoty diabelskie, niebezpiecz­ ne, zdolne omamić i zniszczyć człowieka, doj­ dziemy do wniosku, że wagabundzi (podobnie jak chorzy, starcy i dzieci) postrzegani musieli być jako istoty szczególne. 10 inne formy podróży formuła „otwarta", jedynie zakup jednostkowych usług: noclegu, transportu włóczęga nowym domem „droga" turystyka w wąskim rozumieniu formuła „zamknięta", podróż „kupiona", wycieczka.całościowy standardowy pakiet usług migracja nowy „dom" w „obcym" miejscu Nieco inaczej rysuje się problem opozycji centrum - peryferia. Peryferia potocznie uzna- 8 K. Podemski, op. cit., s. 8. Słodczyk, Florian Znaniecki, Yi-Fu Tuan. (J. Słodczyk, 9 W przypadku włóczęgostwa ma to być jednak „droga", Percepcja przestrzeni w badaniach geograficznych, [w:] zatem nie ma j u ż mowy o faktycznym „zakotwiczeniu" Wędrować, w przestrzeni. w dyskursach kultury, P. Kowalski [red.], Wydawnictwo 10 Zagadnienia i podziały przestrzeni stały się tematem rozważań wielu badaczy, temat podjęli m. in. Janusz 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA pielgrzymować, być turystą. Podróż Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2003; F. Znaniecki, Socjologiczne podstawy ekologii ludzkiej, Poznań 1938, z . l , �Agata Hajda 28 wane są za obszar mniej ważny, częstokroć wy­ ludniony, uboższy, czasem niebezpieczny. Takie miejsce oddane zostaje w nieformalne posiadanie ludziom „luźnym", albo raczej: jest to ten frag­ ment przestrzeni, który najlepiej definiuje ich status. Kiedy wykraczają oni poza „swój" teren, by zbliżyć się do „centrum", dochodzi do nie­ uniknionej konfrontacji i to na wielu poziomach. Potrzeba stworzenia i pielęgnowania własnego centrum była wszak przez wieki gwarantem bez­ pieczeństwa i tożsamości dla różnorakich grup. Warto pamiętać, że przestrzenią marginesu każda społeczność moda nazywać to co znajdowało sie poza jej eranicami albo tez to co mieściło miedzy" tym co oswojone a tym co ostatecznie obce, „zaświatowe". Ten sam obszar, w zależno¬ ści od osób które eo definiowały bvwał określany iako centrum badź peryferia To dnirie noiecie miało status swoistei ambiwalencii wiec w nrak tyce nosiadało zazwwzai wydźwięk neLatvwnv co zmieniło sie w dobie J v dom na neryferiach miasta zaczai nrzywndźfć na mvśl nnralninne sielskie ustronie. Inne ujęcie przestrzeni w odmiennym dys­ kursie naukowym przynosi podział, którego do­ konał Humphry Osmond . Wyróżnił on obszary odspołecznione i dospołecznione. Te pierwsze skłaniają ludzi do utrzymywania dystansu wzglę­ dem siebie, te drugie sprawiają, że trzymają się oni razem. Gościniec, który przemierzali „luź­ ni", cechowała dwoistość . Jako przestrzeń przy¬ padkowych spotkań i kontaktów funkcjonował on jako przestrzeń dospołeczniona. Z drugiej jednak strony strach i nieufność były w stanie skutecznie paraliżować próby kontaktu. Można założyć że próby dospołeczniania zachodziły łatwiej wewnątrz środowiska wagabundów niż 12 13 [w:] D . Niczyporuk Czas i przestrzeń mieszkańców w światopoglądzie wsi, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002; Yi-Fu Tuan, Ciało, relacje międzyludzkie i wartości przestrzenne, [w:] Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów, G. Godlewski, A. Mencwel [red.], między człowiekiem gościńca a podróżnym, który wyruszył w drogę celem załatwienia konkretnych interesów. Temu drugiemu pierwszy j awił się j ako potencjalne zagrożenie, zaburzał oswojoną prze­ strzeń, bo wprowadzał do niej chaos. Dla siebie samego włóczęga był tym, który wchodzi na ob­ szary nieoswojone, aby na własnej skórze przeko­ nać się, czy uda mu się pomyślnie je oswoić. Wagabunda sprzed w i e k ó w Rozpatrując działanie kulturowe, jakim jest włóczęgostwo, warto w sposób bardziej szcze­ gółowy podjąć wątki, które ogniskują się wokół niegdysiejszych wędrowców, ich sposobu życia, problemów i niedogodności dnia codzienne­ go, a także motywacji względem ewentualnych zmian swojego statusu. Kategoria wędrowców jest bardzo szeroka i , jak postaram się pokazać, należą do niej nie tylko osoby włóczące się bez celu. Nie mniej cechy przypisywane ludziom gościńca często były wspólne wszystkim tym gru­ pom. Chciałabym przywołać źródła historyczne, zaznaczając równocześnie że ilość materiałów do których sie odniosę ma wyłącznie charakter podadowy. Mym celem me jest chronologiczne odtworzenie wydarzeń minionych stuleci lecz raczei nakreślenie płaszczyzny badawczei 'która pozwoli na wyodrębnienie obiegowych opinii na temat wędrowców i włóczerów oraz wervfikacia niektórych spośród tych tez Kiedy siedemnastowieczny historyk francuski, Henri Sauvai, zgodnie z ówczesnymi wyobraże­ niami społecznymi, charakteryzował specyfikę włóczęgowskiego żywota, za symptomatyczne uznał: Wydawnictwo UW, Warszawa 2001). 12 E.T. Hall, Ukryty wymiar, [w:] Antropologia kultury..., s. 167. 13 O ontologicznej dwoistości drogi w kulturze magicznej zob. E Kowalski, hasło „droga", [w:] idem, Leksykon znaki BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka - próżniactwo; -braktroski o przyszłość; - rozpustę; - niewiarę w Boga . Zapoznając się z tekstami źródłowymi do­ tyczącymi wagabundów oraz ich naukowymi analizami, z łatwością można zauważyć, że wy­ mienione powyżej cechy pojawiają się w nich niezwykle często. Aby uporządkować te opinie, a zarazem pokusić się o potwierdzenie bądź zanegowanie ich, dokonam zestawienia charak­ terystyki Sauvala z informacjami, które kryją się w źródłach historycznych. Przez pojęcie próżniactwa rozumiano dez­ aprobatę wobec etosu pracy, niechęć do podjęcia wysiłku i pragnienie łatwego życia, najczęściej cudzym kosztem. Takie próżnowanie kłopotli­ wej mniejszości mogło okazać się zgubne, g d y ż pozbawiony pracy człowiek miał możliwość spędzania swojego czasu na dwuznacznych moralnie rozrywkach. Mógł też wejść w kon­ flikt z prawem, co z a ś było r ó w n o z n a c z n e ze wzrostem zagrożenia napadami i rabun­ kami dokonywanymi na okolicznej ludności. Stad wciąż pobrzmiewaiace nawoływanie aby dyscyplinować zdrowych bezrobotnych którzy nie kwapią się do podjęcia zatrudnienia i za¬ miast teeo wybieraia na przykład żebractwo badź występu a przeciw prawu - w takich sy maciach ucieczka przed wymiarem sprawie dliwośri stawała sie przyczyna do rozpoczęcia włóczeni- ponadto należy z a u w a ż y ć ze fakt s t a ł e ™ p r z e m i e s z c z a n i a sie złoczyńcy „trud niał H ofiarom nróhy wyrównania rachnn ków Zapewne zdarzah się włóczędzy którzy 14 29 usiłowali utrzymać się z oszustw i wyłudzeń, niemniej był szereg osób, które zajmowały się dorywczymi pracami. Analizując życie „luźnych" osiemnastowiecz­ nego Krakowa, Mirosław Francie stwierdza: 15 _ swiata. Omen -przesąd - znaczenie, P W N , Wrocław - Warszawa 1998. 14 Podstawą utrzymania luźnych była często zmien­ na praca naj emna lub wyrobek. W czasie zmiany pracy następowały nierzadko dłuższe lub krótsze okresy, w trakcie których osobnik szukał wspar­ cia lub żył z oszczędności . 16 Dokonując przeglądu typów zatrudnień, które podejmowali „luźni", autor zauważa: Bliższe spojrzenie na rodzaje zatrudnień, jakich imali się ludzie luźni w gospodarstwach szla­ checkich, wskazuje, że starali się oni omijać pra­ cę na folwarku zdecydowanie preferując służbę domową (...) z drugiej strony można sądzić, że nie zawsze dwór był zainteresowany w zatrud­ nianiu luźnych jako parobków . 17 Następnie dodaje, że nielicznym dane było pracować u duchownych, w klasztorach oraz dla plebanów, natomiast zatrudnienie przez mieszczan równało się najczęściej z wejściem w poczet służby domowej, rzadziej m o ż n a było zostać pracownikiem pomocniczym. Jan Kracik i Michał Rożek, pisząc o tym, czym cza¬ S O W O trudnili się ludzie wędrowni, wspominają o wykonywaniu w obrębie gospodarstwa takich czynności, jak rąbanie drewna, pomoc przy sia­ nokosach, żniwach, czy służba domowa. M o ż ­ na było także trudnić się zajęciami realizowa- 15 Mam na myśli głównie opinie forsowane przez prawodawców i orędowników restrykcyjnie pojmowanej Na dorobek Sauvala powołuje się w swoich moralności. rozważaniach Bronisław Geremek (B. Geremek, Świat 16 „opery żebraczej": Krakowie, PWN, Wrocław 1967, s. 10. obraz włóczęgów w literaturach europejskich XV-XVII i nędzarzy wieku, PIW, Warszawa 1989). 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 17 M . Francie, Ludzie luźni w osiemnastowiecznym Ibid., s. 97. �Agata Hajda 30 nymi na większych przestrzeniach, na przykład pędzeniem bydła . Odmienny model pracy niosła z sobą próba rozpoczęcia własnej działalności, a co za tym idzie uniezależnienia się od osób bądź instytu­ cji, które miały ochotę czy obowiązek zatrudnić włóczęgę. Mógł on spróbować swojego szczęścia między innymi w handlu, kramarzeniu, wyrobnictwie czy rzemiośle . Dodatnią stroną takiego zatrudnienia była możliwość zarobkowania pod¬ czas ciągłej wędrówki, czasem stanowiło to na¬ wet główny jego atut, gdyż jednokrotny kontakt przybyszów z daną społecznością bardzo utrud­ niał schwytanie nieuczciwych usługodawców, zaś w przypadku wędrownych kuglarzy, muzy¬ kantów czv niedźwiedników przemieszczanie sie było lekarstwem na zmienne eusta publiczności która szybko nudziła sie dotychczasowym coka' zem i żądała zaprezentowania czegoś nowego. Tradvcia wędrownych komediantów żaków kan torów i śpiewaków kościelnych sie średniówie cza tworzy i propaeuie staropolska humorvstvke ludową . 18 19 ra 20 O takich właśnie „sowizdrzałach" pisał we wstępie do Antologii literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku Stanisław Grzeszczuk: Łączył ich negatywny stosunek do świata feudal­ nego, jego obyczajów i przywilejów, jego moral­ ności i praw, a także brak perspektyw na zmianę sytuacji życiowej i społecznej w dobie narastają­ cego kryzysu Rzeczypospolitej . 21 18 J. Kracik, M . Rożek, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie: o marginesie społecznym XVI-XVIII w., Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986, s. 79. Stąd stale akcentowana konieczność wędrów­ ki w poszukiwaniu pracy, która mogła zapewnić wystarczające warunki do życia . Wielu różnorodnych przykładów profesji wę­ drowców dostarczają Ludzie gościńca. W Dziejach obyczajów w dawnej Polsce Jan Stanisław Bystroń wspomina o wędrownych han­ dlarzach zwanych Szkotami, ponadto pojawiają się również Słowacy, określani mianem Węgrów. Nie byli to włóczędzy, ale życie w drodze było ich cechą wspólną. Podobnie było w przypadku nie­ których druciarzy i garncarzy . Kultura ludowa przydaje do tego szeregu także wędrownych piel­ grzymów, sędziwych żołnierzy, flisaków i sprze¬ dawców dewocjonaliów . Można było natknąć się także na grajków, którzy nie stronili od mniej lub bardziej drobnych oszustw mających pomóc i m w p o m n a ż a n i u zysków. Pojawia się rów­ nież cała plejada postaci z oruntu nieuczciwvcii takich iak fałszywi pątnicy złodzieie rzekomi wywłaszczeni książęta, czy nawet handlarze ludźmi Przez dłuei czas sporym prestiżem cieszyli sie znachorzy którzy naicześciei wedro wali PO wsiach lecząc wed W zasad medycyny ludowej . J e ś h z a ś chodzi o usługi, jakie ofero¬ 22 23 24 25 26 wali swoim klientom Pvcranie należy wymienić nrzede wszystkim wróżenie które n L r L w a ł n domena k l i e t iednakze mnzna hvłn iak za znaczą mranowski, liczyć tez na pomoc przy naprawie drobnego sprzętu « ° g ° ; ^ s ł r a z e r wspomina ponadto o handlu końmi, obrobce metali, znachorstwie, a także muzykowao m 23 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów XVI-XVIII, 24 w dawnej Polsce, wiek 1.1, PIW, Warszawa 1994, s. 273. Idem, Kultura ludowa, Trzaska, Evert i Michalski, 19 M . Francie, op. cit., s. 103-104. Warszawa 1947, s. 108, 115, 118, 120. 20 St. Grzeszczuk (red.), Antologia literatury 25 sowizdrzalskiej XVI i XVII 1985, s. V I I . wieku, Ossolineum, Wrocław w e B. Baranowski, Ludzie gościńca w XVII-XVIII w., Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1986. 2 6 Z. Libera, Znachor w tradycjach ludowych i popularnych 21 Ibid., s. V I I I . XIX-XX 22 Ibid., s. X I . Wrocław 2003. wieku, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka niu. Innymi sposobami pozyskiwania dóbr były żebractwo i złodziejstwo . Stosunek ludności osiadłej do wędrownych usługodawców był z pewnością ambiwalentny z jednej strony oferowane produkty czy działania okazywały się potrzebne, z drugiej pozostawała nieufność względem zamiarów nieznajomych oraz faktycznej jakości oferowanych przedmio­ tów i usług. Obawy takie często były uzasadnione, często widoczna była jawna antypatia do przyby­ szów. Wystarczy wspomnieć, datowaną od śre­ dniowiecza, niechęć do wędrownych trup teatral­ nych żonglerów śpiewaków i m u z y k ó w choć równocześnie potrafiono docenić ich rolę w róż­ nego rodzaju tajnych misiach byli wszak obyci zręczni a nierzadko także nieźle•wykształceni *' Z bieeiem czasu sytuacia meosiadłych artystów poprawiła sie w dobie panowania Elzb ety I do niedawna wyieci spod prawa aktorzy zyskali uznanie szacunek i bardzo dobre zarobki". dzień jak zwierzęta, wędrując z kraju do kraju; powracają co kilka lat w te same strony, dzieląc się jednak na mniejsze grupy, tak by ci sami lu­ dzie nigdy nie powrócili do miejsca, w którym byli wcześniej . 27 2 29 Inną grupą, dla której charakterystyczne było przemieszczanie się, byli Cyganie. Często zarzu­ cano im niechęć do pracy, czego potwierdzenie odnaleźć można w analizie relacji złożonej przez kronikarza Alberta Krantza. Jak opisuje Angus Fraser: Krantzius podkreśla u Cyganów ciemną barwę skóry i dziwaczne stroje. Nazywa ich utrapie­ niem chłopów i pomstuje na złodziejstwo, które uważa za zajęcie kobiet. Mówią oni wieloma językami, lecz nie mają prawdziwej ojczyzny, ponieważ urodzili się podczas wędrówki; histo­ ria o pokucie jest zmyślona i w rzeczywistości nie praktykują oni żadnej religii. Żyją z dnia na 2 7 A. Fraser, Dzieje Cyganów, tłum. E. Klekot, PIW, Warszawa 2001, s. 106. 28 M . Berthold, Historia teatru, tłum. D . Żmij-Zielińska, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1980, s. 239. 2 9 Można przyjąć, że z większą niechęcią spotykały się aktorki, które utożsamiano z kobietami lekkich obyczajów; pokłosie takich poglądów dotyka nawet aktorki 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 31 31 Reasumując, trudno byłoby upierać się przy twierdzeniu, jakoby wzmiankowane „próżniac­ two" było stałą cechą ludzi gościńca. Chęć prze­ życia wymuszała na włóczęgach podejmowa­ nie chociażby okresowej aktywności, a zerwanie z dotychczas uprawianą profesją bywało częściej wynikiem zaznania w niej niesprawiedliwego traktowania niż manifestacją własnej niezależno­ ści. Dla innych wędrowców i bycie w drodze były od siebie wręcz zależne. Sądy oceniające „ludzi luźnych" jako niechęt­ nych pracy mogły umacniać się podczas przygod­ nej obserwacji wagabundów, którzy chętnie prze­ bywali w karczmach i w przydrożnych zajazdach. Przybytki te cechowała raczej zła sława: W dużych miastach cechy posiadały specjalne gospody dla pochodzących z innych miejscowo­ ści rzemieślników i przybywających na naukę czeladników. Karczmy i zajazdy miały specyficz­ ny koloryt i często cieszyły się złą opinią. Odwie­ dzali je liczni tzw. ludzie gościńca: przestępcy, włóczędzy i prostytutki . 32 Pobyt w karczmie sprzyjał n a w i ą z y w a n i u krótkotrwałych stosunków między włóczęgami, na skutek wdawania się z przygodnymi towa­ rzyszami w konwersację. Niewykluczone, że, połączeni chęcią zysku zdobytego w ewentualnej fdmowe u początku X X wieku. 30 Ibid., s. 314. 31 A. Fraser, op. cit., s. 105. 32 M . Ferenc, Czasy nowożytne, [w:] A. Chwalba (red.), Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza współczesnych, do P W N , Warszawa 2005, s. 127. czasów �Agata Hajda 32 pracy lub drogą rabunku, wchodzili ze sobą w komitywę. Zazwyczaj nie trwała ona długo. Spo­ ra doza nieufności, także wobec podobnego sobie człowieka, utrudniała pogłębienie kontaktów z nowo poznanym i ograniczała je do wspólnych działań w celu osiągnięcia wymiernej korzyści. Kolejnym aspektem do przeanalizowania jest brak troski o przyszłość, czyli kwestia lekko­ myślności, którą często zarzucano „luźnym". Przejawiać się ona miała w hołdowaniu zasadzie życia chwilą, odrzucenia obawy o jutro, unika­ nia odpowiedzialności zarówno za siebie, jak i za innych. Na taki sposób postrzegania włóczę­ gów wpływał przede wszystkim ich wędrowny tryb życia, proces przemieszczania się można rozumieć jako ucieczkę od zobowiązań i czasem tak właśnie było. Różnie motywowana była tak­ że wspomniana j u ż kwestia porzucania przez waeabundów Czasem podejmowane przez włóczece zaiecie miało wybitnie krótkotrwały sezonowy charakter zatem po ieeo zakończe­ niu zwykła koleia rzeczy było wyruszenie w dal sza drole Inaczei w y j a d a ł a kwestia meuczci wvch pracodawców od których nowo zatrudniony decydował sie ucięć- bywały tez oczywiście svti, arie odwrotne kiedy to zatnidniaiacy nadał ofiara złodzieia włóczeni a ten nasiennie salwował sie ucieczka PnmiiaTać wałe.ałace l handy nrvesten cze Wrort z ™ L v c h w z l d ó t d z i a l e w Z T ^ Z ^ Z ^ ^ Z ^ Z n ^ T Z T ^ i madzie, wędrowcy bardzo często przemierza i drogi i gościńce w pojedynkę bądz decydowali się na jednego towarzysza czy towarzyszkę. Wagabunda nie tylko rzadko rozpoczynał nowe życie rodzinne, lecz i kończył, przynajmniej tizycznie, z dotychczasowym, podejmując decyzję o opuszczemu swoich stron i życiu w drodze: osobnikiem. W wyniku tego najczęściej jego sytuacja życiowa i zawodowa była inna od po­ łożenia rodziców zarówno w sensie statusu spo­ łecznego, rodzaju wykonywanej pracy (...), jej trwałości oraz faktu posiadania lub nie stałego miejsca zamieszkania . 33 Kiedy ktoś j u ż raz rozpoczął wędrówkę, pod­ czas której, mimo niedogodności, jakoś zapewniał sobie utrzymanie, trudno mu było całkowicie po­ rzucić ten tryb egzystencji. Stąd też: Koleje życia i pracy poszczególnych osobników cechowała duża ruchliwość społeczna. Przybie­ rała ona postać bądź ruchliwości przestrzennej przy wykonywaniu zaj ęć podobnych, bądź zmia­ ny wykonywanych zajęć, bądź też i jednego, i drugiego . 34 Wśród niegdysiejszych wędrowców dawnej Polski Bystroń wymienia przede wszystkim dziada-żebraka, człowieka nie zawsze starego i nieko­ niecznie skrajnie ubogiego. Bywało, iż taki ktoś wzbudzał wśród ludzi, do których zawitał, szacu­ nek i ciekawość. Był przybyszem, wiedział więcej od innych i warto było go posłuchać. Ponadto na drogach pojawiali się wykolejeńcy, gospodarze, którzy oddali majątki dzieciom i wyruszyli na tu­ łaczkę, a także bigoci, mistycy, niezrównoważeni marzyciele, psychopaci oraz kalecy . 35 Obok takich wędrowców zdarzali się tak­ że wyspecjalizowani, o czym badacz informuje w dalszej części swojego wywodu: Bywali też, zwłaszcza na ziemiach wschodnich, zawodowi wędrowcy, tworzący zresztą korpora­ cję, cieszącą się znacznym uznaniem, do której dostęp otwierało jedynie pochodzenie z dzia­ dowskiej, lirniczej rodziny . Nastąpiło rozluźnienie lub zerwanie więzi po­ między gospodarstwem rodzinnym a danym 36 M . Francie, op. cit., s. 10. 3 5 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. Ibid. 36 Ibid., s. 271. BARBARZYŃCA ..,op. cit., s. 270-271. 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Wśród tego zróżnicowanego tłumu nie bra­ kowało ludzi wykształconych, czasem przebie­ głych. Uzdolniony artystycznie dziad często łączył w swojej osobie kilka profesji, mógł być lekarzem i czarownikiem, a nawet pośrednikiem czy agentem wywiadu . 0 długiej tradycji wędrówek sezonowych na ziemiach polskich, a zatem o ludziach uprawia­ jących swego rodzaju „półwłóczęgostwo" wspo­ minał z kolei Grodziski: Na temat „koczowniczych Cyganów" wypo­ wiedział się również Bystroń: Jest to lud, którego kolebką są Indie Przedgangesowe i który do dziś dnia mówi językiem nale­ żącym do grupy indyjskiej; zjawia się on na zie­ miach polskich począwszy do XV wieku, ciągnąc od Bałkanów szlakiem kolonizacji wołoskiej. Element tradycyjny, uporczywie wędrowny, nie podlegający asymilacji, prowadzi do dziś dnia bardzo pierwotny tryb życia, zapewne niewiele odbiegający od życia ich przodków przed kilku wiekami . 37 Jedną z zasadniczych cech charakterystycznych dla trybu życia ludzi luźnych w Polsce były wędrówki sezonowe. Było to zjawisko masowe 1 stosunkowo wczesne, gdyż zanim stało się ono przedmiotem zainteresowania polskiego usta­ wodawcy, notowały je źródła krzyżackie z pierw­ szej połowy XV wieku . 38 Odmiennego rodzaju była tułaczka niegdy­ siejszych społeczności romskich, o których ba­ dacz pisze, iż stanowili oni wyłącznie wędrowną kategorię ludności. Fakt tej ustawicznej włóczęgi ludność osiadła usiłowała tłumaczyć sobie na róż­ ne sposoby, na przykład poprzez legendy: Naród ten [Cyganie - przyp. A.H.] musi usta­ wicznie wędrować, gdyż jest to pokuta za grze­ chy popełnione przez ich przodków. Niekiedy powody te ujmowano dość fantastycznie, a więc np. jako karę za ograbienie prarodzica Adama, zdarcie szmat, którymi Chrystus był okryty na krzyżu. Według innej wersji wędrować mieli przez pewną określoną liczbę lat z polecenia pa­ pieża, miała to być pokuta za bliżej nieokreślone przewinienia itp. 40 Należy oczywiście pamiętać, że już w drugiej połowie X X wieku w niektórych państwach Eu­ ropy wędrowny tryb życia Romów zaczął gwał­ townie zamierać, obecnie w Polsce bardzo trud­ no jest zatem mówić o ich „pierwotnym trybie życia", choć oczywiście wiele elementów własnej tradycji jest przez cygańską społeczność wciąż kultywowanych, a stosunki rodzinno-towarzyskie obejmują przeważnie hermetyczny krąg oddzia­ ływań. Na podstawie wszystkich przytoczonych faktów można sądzić, że niestabilna forma życia wymuszała egzystencje która traktowana była jak „wieczna teraźniejszość". Dowodem na to, iż także od tej reguły bywały wyjątki, jest, obok wspomnianej wyżej korpora­ cji wędrowców, przykład Rusi, gdzie opłacalny zawód dziada-obieżyświata uzyskiwany był po odbyciu przeszkolenia: Na Rusi, gdzie organizacja dziadowska była bardzo silna i gdzie socjalne stanowisko lirnika czy kobziarza było jeszcze bardziej ugruntowa­ ne, istniały szkoły dla adeptów tego intratnego 39 37 Ibid., s. 272. 3 8 S. Grodziski, Ludzie luźni. Studium z historii 3 9 państwa i prawa polskiego, nakł. Uniwersytetu lagiellońskiego, Kraków 1961, s. 52. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 33 B. Baranowski, op. cit., s. 231. 4 0 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 41 Ibid., s. 272. ..,op. cit., s. 94. �Agata Hajda 34 zawodu; młody kandydat przechodził kilkuletni termin u lirnika, któremu posługiwał i pomagał, ucząc się przy sposobności rozmaitych wiado­ mości z drzewa dobrego i złego, aby następnie zostać formalnie wyzwolonym i mieć prawo sa­ modzielnej praktyki . 41 Problem przypisywanej ludziom „luźnym" rozwiązłości seksualnej można rozpatrywać na kilku płaszczyznach. Ważnym aspektem tego zja­ wiska była z pewnością prostytucja, którą trudniło się wiele wędrownych kobiet. Nie należy zapomi­ nać, że pośród włóczęgów, abstrahując od miejsca i czasu, w których przyszło im żyć, kobiety stano­ wiły jednak mniejszość. W wypadku wielu kobiet nagłe zerwanie związ­ ków ze środowiskiem przybierające postać gwał­ townych ucieczek spowodowane było przez uwiedzenie i zajście w ciążę. Obawa przed po­ tępieniem społecznym stawała się wówczas sil­ niej sza niż nieuświadomione niebezpieczeństwo życiowego szlaku człowieka luźnego. Do liczby tych dołączyły się niewiasty porzucone przez mężów, snujące w swych zeznaniach niewesołe opowieści należące do dziejów obyczajowości lub żołnierki wędrujące razem z regimentami swych mężów . 42 Kiedy samotna kobieta decydowała się na roz­ poczęcie wędrówki, często była skazana na han­ dlowanie własnym ciałem, najczęściej trudniła się także żebractwem . J.S. Bystroń wspomina o „babach wędrownych", które oferowały usługi magiczne oraz mogły pełnić funkcję położnych . Kobiety, które nie łączyły wędrownego życia z prostytucją, jak działo się chociażby w przy­ padku wspomnianych członkiń trup teatralnych, mimo wszystko były postrzegane jako niewiasty lekkich obyczajów i bardzo często spotykały się z potępieniem. Kolejny przykład rozpatrywanej „rozwią­ złości" stanowiły dla niegdysiejszej opinii związki partnerskie, w jakich często żyli włó­ czędzy: Surowe przepisy o moralności obce były ludziom luźnym. W środowisku ludzi wciąż zmieniają­ cych miejsce pobytu panowała dość duża swobo­ da seksualna. „Życie na wiarę" było na porządku dziennym . 45 Badacz wspomina także o często popełnia­ nych bigamiach, w razie ich wykrycia osobom pozostającym w nieprawej komitywie groziły surowe kary . Na wędrówkę decydowały się czę­ stokroć również prostytutki, które zazwyczaj po­ dążały śladem armii . Dedukując, iż możliwość zarobku będzie wzrastać wprost proporcjonalnie do napływu mas ludzkich, chętnie pojawiały się w miejscach tłumnie obleganych uroczystości, takich jak koronacje i odpusty, a także na piel­ grzymkach . 46 47 48 Przeciw zastanym normom porządku spo­ łecznego występowali często ludzie młodzi. Jak zaznacza Jean-Louis Goglin: Synod w Salzburgu (koniec X I I I wieku) po­ tępia stronnictwo wędrownych żaków, którzy mają przykry zwyczaj przechadzania się pu­ blicznie nago i odwiedzają gospody, domy gry i kurtyzany . 43 44 49 42 M . Francić, op. cit., s. 78. 43 B. Baranowski, op. cit., s. 226. Margot Berthold wspomina o grupach ciągnących 44 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 45 B. Baranowski, op. cit., s. 66. 48 J. Kracik M . Rożek, op. cit., s. 159. 46 W niektórych przypadkach nawet pozbawienie życia. 4 9 J.-L. Goglin, Nędzarze 47 Podobnie postępowali także wędrowni komedianci, Z. Podgórska-Klawe, Bellona, Warszawa 1998, s. 113. za żołnierzami walczącymi w wojnie trzydziestoletniej ..,op. cit., s. 272. (M. Berthold, op. cit., s. 374). w średniowiecznej BARBARZYŃCA Europie, tłum. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Pozostaje jeszcze problem oskarżeń o nie­ wiarę w Boga. Posiłkując się materiałami, które stanowią wspomniane wyżej prace historycznoobyczajowe , trudno stwierdzić, żeby niewiara, w rozumieniu zanegowania istnienia Stworzycie­ la, była rzeczywiście charakterystyczna dla ludzi „luźnych". W ich przypadku można mówić raczej o niedopełnianiu wymogów związanych z obliga­ toryjnym uczestnictwem w sakramentach oraz, wynikającym głównie z wędrownego sposobu życia zaniechaniu czynnego i systematycznego uczestnictwa w życiu Kościoła. 50 Bystroń odnotowuje analogiczną sytuację w społecznościach cygańskich; zdarzało się, że niektórzy bywali ochrzczeni, jednakże stosunek do wiary pozostawał obojętny . Częstokroć cało­ kształt włóczęgowskiego losu postrzegany bywał przez otoczenie jako zasłużona kara za grzechy: 51 Zjawisko marginesu społecznego widziano w niewielkim kręgu przyczyn, które sprowa­ dzały się przeważnie do siedmiu grzechów głównych ulokowanych w jednostce . 35 Złamanie norm etyki i obyczajowości znaczy­ ło wówczas wystawienie się na osąd Boga i przy­ jęcie zasłużonych konsekwencji . Powyższe zestawienie stereotypowych sądów o włóczęgach z przykładami kwestionującymi zakładaną prawdziwość powszechnych opinii, nie ma na celu dowodzenia całkowitej ich nie­ słuszności. Zasadność tych tez była w wielu przy­ padkach udowadniana, co przyczyniło się do nadania im statusu aksjomatu. Przedstawione w sposób wybiórczy przykłady negujące zakła­ daną adekwatność pejoratywnych osądów na te­ mat „luźnych" z trudem, jeśli w ogóle, zyskałyby powszechną akceptację. 53 Mają one raczej ujawnić jednowymiarowość w dawnych przedstawianiach i ocenach włóczę­ gów, często bezrefleksyjnie uznawanych zawsze za element groźny, destabilizujący życie społecz­ ne oraz wymagający szybkiego i skutecznego represjonowania. 52 Vagrancy as a Peculiar Human Condition In the first part of the article author shows how the idea of vagrancy influenced the views about traveling and changed perception of road and space. Appearance of the roving way of life made possible new evaluations of these views and allowed for new interpretations. In the second part author quotes four most popular opinions about vagabonds (accusations of idleness, recklessness, atheism and debauchery) created in 17 century by French historian Henri Sauval. In a very similiar form these stereotypes functioned independently in times and places where problem of "loose people" was particularly apparent. Historic sources show that "loose people" were often victims of stereotypes stressing their negative features, while in fact their situation within settled communities was very complex. th 5 0 Mam tu na myśli zwłaszcza Bohdana Baranowskiego oraz lana Kracika i Michała Rożka. 51 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 ..,op. cit., s. 96. BARBARZVÑCA 5 2 5 3 J. Kracik M . Rożek, op. cit., s. 38. Ibid. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6da54d0c449ba360cef5f1071b2ceb8.pdf 84e6059d5c4aef67d9b0bf0a4e9706c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5616 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5220 Title A name given to the resource Widać, kto wesoło zamieszkuje świat/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.3-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Dudek, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widać, kto wesoło zamieszkuje Z Andrzejem rozmawiają Kramarzem Karolina Sławomir Sikora: Skąd się wziął pomysł na projekt dotyczący domu, tego, ja\ człowiek buduje wokół siebie rzeczywistość? Czy od razu zrodził się jako ta­ kie duże przedsięwzięcie? Is\ąd pomysł, żeby tam nie było człowieka; on jest, ale fizycznie go nie ma. świat i Weroniką Dudek Lodzińską i Sławomir Sikora W L : Podeszliśmy do niego nieco przekornie: byliśmy ciekawi domu tych, którzy go de facto nie mają. Pierwszym skojarzeniem byli bezdomni. Znaleźliśmy takie miej sce. Jak się okazało, oni mają dom, i to mocny. To była pierwsza odsłona nasze­ go projektu. l,62m oznacza dokładnie przestrzeń, którą zajmuje łóżko... 2 Andrzej Kramarz: Sam pomysł powstał przy okazji projektu realizowanego przez Martę Miskowiec i Monikę Kozień-Świcę Domowa atmosfera w 2004 roku. Można było nadsyłać różne materiały: zdjęcia, impresje, wiersze, cokolwiek... A.K.: I wtedy zrodził się pomysł na cykl l,62m domu. Chodziło o to, żebyśmy odwrócili tę sytuację... A.K.: Sam projekt był fascynujący. Zaczęliśmy odkrywać, że nawet jeżeli człowiek nie posiada domu, to i tak ma potrzebę organizowania go. Te łóżka były dobrym początkiem. Mieliśmy dużo szczęścia, że na nie trafiliśmy, bo to tu jest wejście do domu... To jest tak osobiste, tak intymne, dlatego że wchodząc tam ze światłomierzem (używaliśmy sztucznych świateł), jest się naprawdę w domu, ale też w czyimś łóżku. Wywiad przeprowadzony dla „Rocznika Muzeum Etnograficz­ nego im. Seweryna Udzieli w Krakowie" (t. XVI), który ukaże się na początku 2010 roku. W numerze znajdą się m.in. teksty o nowych formach działalności muzeum: • projektach badawczych .Wesele 21" i „dzielo-dzialka", • • • • • Weronika Łodzińska: Otwierać domy... 2 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA festiwalu etnodizajnu, studium obiektu, archiwum Romana Reinfussa, nowych zasobach, a także interpretacje kolekcji oraz recenzje z ostatnich wystaw. �Wywiad 4 W.Ł.: W takim bardzo prywatnym domu... A.K.: Jedni mają mnóstwo rzeczy, inni nie mają nic - na przykład tylko jakieś napisy, notatki. WŁ.: Andrzej Kramarz Wycinki z gazet... sztuki, grafiki i fotografii na krakowskiej Akademii A.K.: To są bardzo osobiste rzeczy. Tak napraw­ dę oni organizują sobie ten dom całymi latami, bo w noclegowni w zasadzie można mieszkać bez ograniczeń, trzeba tylko stosować się do kilku zasad: współpracować z pracownikiem socjalnym i opusz­ czać noclegownię w ciągu dnia, jeśli, oczywiście, jest się zdrowym. Najdłużej przebywający lokator, którego spotkaliśmy w noclegowni, mieszkał w niej trzynaście czy czternaście lat, nie pamiętam dokład­ nie. W tej noclegowni nikt nie ma szaf! Tylko jeden człowiek, który był krawcem, miał szafę, ponieważ szył dla tego „domu" różne rzeczy Jedyną własną przestrzenia iest wiec przestrzeń zaimowana przez łóżko Z,ma nocleeownie zamieszkuie wiecei osób nawet trzysta. Ponieważ me ma tyle łóżek oodłoea pod nimi tez jest zamieszkana" Jest tam mnóstwo rzeczv które daia do mvslenia Bvlo na przvklad zu pelme „mezamieszkane" łóżko, p o p i s a ć na boku. 7anvtaliśmv kto t u mieszka? A o n i m ó w i ą Nie Sztuk P i ę k n y c h , U n i v e r s i t é de la S o r b o n ę oraz wiemv Uniwersytecie Jagiellońskim. Kurator galerii sztuki To ze L e sfe z k i m ś n r z e z t r z v m i e s i ą c e w ieH ' w s p ó t c z e s n e j Camelot. Organizatorka s p o t k a ń n v m n o k ! i nie zna 1 artystycznych. W s p ó t z a t o ż y c i e l k a Fundacji Imago wstrząsające... Fotograf, absolwent Instytutu Kreatywnej Fotografii w Opawie (Czechy). Laureat wielu n a g r ó d fotograficznych. W s p ó ł t w ó r c a Fundacji Imago Mundi, cztonek Kolektywu FotografowVisavis.pl. W latach 2006-2008 wicedyrektor artystyczny Miesiąca Fotografii w Krakowie. Stypendysta Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Prowadzi zajęcia w Akademii Fotografii w Krakowie. Opublikowat m.in. album Rzeczy (MEK, 2009) oraz z i l u s t r o w a ł z b i ó r e s e j ó w Odessa Transfer. Nachrichten vom Schwarzen Meer (Suhrkamp Verlag, 2009). Weronika Ł o d z i ń s k a - D u d a Fotograf, dokumentalistka. Absolwentka historii - l a k i ś nrzvhłeda trzv m i e s i ą c e t u mieszka" n a w e t L o i m i e n i a iesr Mundi. W s p ó l n i e z Andrzejem Kramarzem stworzyta obszerny projekt Dom. Jej indywidualne realizacje to m.in. cykl Sale balowe, Wnętrza oraz Pokoje panieńskie prezentowane w Galerii Z a c h ę t a w ramach wystawy Dokumentalista. S.S.: Czy łatwo było wejść do tego świata? A.K.: Łatwo. Bardzo łatwo. Rozmawialiśmy naj­ pierw z dyrektorem i administracją. Wyrazili zgodę, ale mieszkańców noclegowni nie było, gdy robiliśmy zdjęcia. Dopiero Wojtek Kocołowski rozmawiał z nimi, kiedy pisał tekst. Tu akurat było łatwo. S.S.: Czyłi zdjęcia były robione pod ich nieobecność? A.K.: Tak, nie mogli być w ciągu dnia, ale wiedzieli, że będziemy fotografować ich łóżka. Kiedy pracowa- BARBARZVÑCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek 5 liśmy, byli tam różni ludzie, na przykład tak zwany Parowóz, który był chory. On nam pomagał i dużo opowiadał. S.S.: Czy to ten pierwotny „bral? sprawił, ze potem cały projekt był pozbawiony łudzi? A.K.: Nie, to nie tak. Mogliśmy zaaranżować to inaczej, ich nieobecność była zamierzona. Chcieli­ śmy, żeby ci ludzie byli opisywani poprzez przed­ mioty, poprzez dom. Twarz jest na zdjęciu szalenie mocnym elementem. Jeśli mamy portretowaną oso­ bę, to siłą rzeczy skupiamy się na niej. A jeśli jej nie ma, za każdym razem pojawia się właśnie pańskie pytanie: dlaczego nie ma ludzi? I wtedy zaczynamy sobie budować ich obraz poprzez przedmioty, który­ mi się otaczają. To było od początku założone. S ł a w o m i r Sikora Adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Jego zainteresowania badawcze k o n c e n t r u j ą sie na w i z u a l n o ś c i w kulturze. O p r ó c z tego interesuje się a n t r o p o l o g i ą ś m i e r c i i tzw. a n t r o p o l o g i ą refleksyjną. W s p ó ł p r a c o w a ł z redakcją „ K o n t e k s t ó w " , „ K w a r t a l n i k a filmowego" (wydawanego przy Instytucie Sztuki PAN), P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Jest c z ł o n k i e m Nordic Anthropological Film Association. Jego ostatnim p r z e d s i ę w z i ę c i e m był film Zeby to byto ciekawe. Film o mediatyzacji obrzędów S.S.: Potwierdził pan moje spostrzeżenie z oglądania fotografii rozmaitych wnętrz: gdy jest tam osoba, to ona mocno koncentruje naszą uwagę. weselnych zrealizowany wraz z Karoliną Dudek. Karolina Dudek A.K.: Tak jest. Zanim z a i n t e r e s o w a ł a się a n t r o p o l o g i ą k u l t u r o w ą , W.Ł.: To, że nie zastaliśmy tych ludzi, miało bardzo ważne konsekwencje. Zgromadzone przez nich przedmioty zaczęły do nas „gadać". To była kwintesencja tego, co posiadają, kwintesencja pora­ żająco mocna: na przykład ikonostasy, które tworzą, przeplatając święte obrazki fotografiami nagich ko­ biet. Ich wymowa była tak silna, że byliśmy bardzo ciekawi tych ludzi. Oni są tu niezwykle mocno obec­ ni. I to też była myśl, którą postanowiliśmy później rozwijać. Ilekroć oglądaliśmy te zdjęcia, odkrywali­ śmy rzeczy, których nie zauważyliśmy podczas sesji, przykład to, co mają zawieszone „suficie" czyli spodzie łóżka osoby, która mieszka wyżej. Intvmności z którvmi danv człowiek zasvpia i sie budź, To biło bardzo intymne iakbv przekroczenie pewne, granicy - przynajmniej dla mnie... A.K.: Pojawia się momentalnie ciekawość - bo jesteśmy w czyimś domu i . . . ojejku! O Boże! Nie- 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 BARBARZYŃCA s t u d i o w a ł a kulturoznawstwo Europy Zachodniej na UW, finanse i b a n k o w o ś ć w SGH, z a r z ą d z a n i e i marketing, a t a k ż e stosunki m i ę d z y n a r o d o w e . Tematem jej pracy magisterskiej była p r z e s t r z e ń biur. U c z e s t n i c z y ł a w Laboratorium etnograficznym ,Wizualność w kulturze" prowadzonym przez S ł a w o m i r a Sikorę, w ramach k t ó r e g o z r e a l i z o w a ł a film etnograficzny Nixongate (2008) d o t y c z ą c y fenomenu bram weselnych. Obecnie uczestniczy w projekcie filmowym „Analiza roli filmowca i znaczenie filmu weselnego w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze typu ludowego". �Wywiad 6 których rzeczy aż nie sposób dotknąć, nie można przykładowo zapalić lampki - to takie tłuste! Od razu uruchamia się wyobraźnia. Człowiek próbuje sobie wizualizować tę postać, w której domu jest... W L : Zgadywaliśmy, kto jest kim. Jeden czło­ wiek miał na przykład mnóstwo pluszowych mi­ siów, sądziłam więc, że to ktoś młody, może nieco infantylny. Okazało się, że to był starszy pan, który znalazł te maskotki. A.K.: Pracował w PCK i mówił: „Piękne były, to sobie zabrałem". W L : Tak. A jednocześnie jego ubranie złożone pedantycznie w kostkę, przy tych miśkach, wiele mówiło, opisywało charakter osoby. Niekiedy wi­ dzieliśmy rzeczy szokujące. Czasem niesamowicie zaaranżowane kolory, zestawiali je zupełnie pod­ świadomie: na przykład poduszki dopasowane do ręczników, bądź też ręczniki do materaca. Widać było przejmującą wrażliwość i nieobojętność. Nie­ raz byli to ludzie wykształceni. Los lub zbieg oko­ liczności sprawiły, że znaleźli się na ulicy. nego. Zapytaliśmy, czy nie ma innej fotografii syna. Okazało się, że nie miał. Ten człowiek nie miał nic. A to, co miał najcenniejsze, to była ta najbardziej mocna i drastyczna kwintesencja. Wszystkie te opisy wynikają z takiej właśnie syntetyczności. Wiąże się ona z tym, że wszystko, co mają ci ludzie, jest taką pigułką. A.K.: Rozmawiamy o wystawie, ale chcemy też zrobić z tego książkę - wtedy tych historii będzie więcej. W innych cyklach, jak na przykład w Emi­ grantach, jest tylko krótki wstęp i w opisie nie ma nic więcej poza tym, czyje to mieszkanie i od ilu lat ta osoba mieszka na osiedlu Le Haut du Lièvre. W przypadku wystawy musimy myśleć o tym, żeby nie zamęczyć widza, stąd lakoniczność opisów. Jeśli chodzi o „łóżka", myślę, że jest wystarczająco dużo powiedziane o ich właścicielach, bo my też znaliśmy ich krótko. To są najważniejsze informacje, jakie dostaliśmy. Natomiast przypadku cyrkowców chcielibyśmy bardziej rozbudować wstęp. Karolina Dudek: A wjaki sposób pojawiały cykle? Czy to było przypadkowe? się kolejne S.S.: Najczęściej zdjęcia opatrzone są syntetycznym A.K.: Nie, właściwie żaden cykl nie powstał - choć wiele mówiącym - opisem. Jak do tego doszli­ przypadkiem; „łóżka" wiązały się z procesem szuka­ ście? Dlaczego na przykład nie rozbudować bardziej nia. Interesuje nas to, na co nie mamy odpowiedzi. To właśnie jest fascynujące, kiedy odkrywamy jakiś tego opisu, historii człowieka? temat - nie znamy odpowiedzi i idziemy to foto­ WL.: Opis jako historia? Muszę opowiedzieć grafować. Po „łóżkach", po bezdomnych pojawiła pewną historię. Zrobiliśmy zdjęcie: dość charakte­ się biała izba, czyli taka izba „ponad stan". To nie rystyczne łóżko z wielkim zegarem, nie było tam jest impuls na zasadzie: zróbmy białe izby, bo to jest prawie nic prócz wielkiej marynarki. To bardzo jakieś „odpalone". Pomysły przychodzą zazwyczaj plastyczne zdjęcie, które pokazujemy na początku z różnych stron. Kiedy rozmawia się z kimś na Za­ wystawy. Miejsce to należało do mężczyzny, który chodzie i mówi mu się, że w niektórych domach bardzo się jąkał, był rozbity i rozchwiany, po prostu istnieje taki pokój, i że j est on naj ładniej szy, są w nim nerwowo chory, i poprosił, żebyśmy podeszli, bo naiiainieisze rzeczy a nie można w nim mieszkać to chce nam pokazać coś drogocennego, naprawdę bar­ dla młodego Europejczyka jest to niewyobrażalne. dzo drogiego. Nerwowo przewracał kartki papieru, wyciągnął fotografię i powiedział- Proszę państwa S.S.: A jak wybieraliście „ obiekty " do zdjęć? Czy -jak to jest mój syn. Zamordowali mi go". Było to zdjęcie w przypadku trzystu łóżek - °d razu następuje proces chłopca tuż po sekcji zwłok, ledwie co pozszywa— daleko posuniętej selekcji, a potem jest tylko wybór BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek 7 stricte wystawowy; wiadomo, że na wystawie może A.K.: I to też jest bardzo fajne. Wrócę do tego, być pięć, dziesięć zdjęć Ja\ wygląda proces decyzyj­ 0 co pan pytał. Musimy dokonywać selekcji zdjęć ny, jakie rzeczy są według was ciekawe? Rozumiem, do projektu. W tym projekcie nie chodzi o to, by że nie jest to masowa dokumentacja... udokumentować wszystkie łóżka bezdomnych na świecie albo wszelkie białe izby. Chodzi o podanie idei, uruchomienie wyobraźni. Bardzo się staramy, W L : Muszę pana zmartwić, w przypadku żeby to było różnorodne. Mamy na przykład tylko białych izb trochę tak jest, bo niełatwo je znaleźć. jedno zdjęcie, w którym fachowe oko etnografa A.K.: W ciągu ponad półtora roku znaleźliśmy dostrzegłoby prawdopodobnie „rasową" białą izbę. Istota tkwi w tej żerdzi. Reszta to, z etnograficznego siedemnaście izb. punktu widzenia, w ogóle nie są białe izby. Jednym z ważniej szych trofeów był dla dom, W L : Zapytać gospodarzy w drzwiach, czy mają w którym biała izba w jej tradycyjnym rozumieniu białą izbę, a potem powiedzieć: ,Wiecie państwo, nie istnieie. Mieszkał w nim człowiek z pięciorgiem ona nam się trochę nie podoba" - tego nie możemy dzieci i żoną w jednej kuchni i jednym pokoju, zrobić, bo to zawód dla tych ludzi, a pokonaliśmy długą drogę, żeby w ogóle dostać się do środka. Zawsze jesteśmy dziwnie entuzjastyczni. Gdy wchodzimy do wnętrza, naprawdę się nim cieszymy. Za każdym razem, każda biała izba wiązała się z taką radością. Cieszyło nas to, że mogliśmy do niej wejść. Rzeczywiście, zrobiliśmy ich dużo, może ze trzydzieści. 1 jak to zwykle bywa, kiedy nie ma się wystarcza­ jąco dużo pieniędzy, był jeszcze w trakcie budowy reszty domu. Przez parę lat cała rodzina mieszkała w dwóch pomieszczeniach, a umowna biała izba była zamknięta na klucz. Stała tam wersalka ude­ korowana góralskimi gaciami i kapeluszem. I to jest dla nas istotne: pokazujemy, że tak też ludzie w głowach mają. A.K.: Nie, dwadzieścia parę... W L : Na wystawie pokazujemy dwanaście - to j est kwintesencj a, tyle ma być w cyklu. Zawsze doko­ nujemy wyboru. Selekcja jest zdecydowana, ale nie robimy jej przed wykonaniem zdjęcia. Bo może się zdarzyć niespodzianka. Coś w pierwszej chwili nie wydaje się ciekawe, a potem okazuje się, że powstaje z tego świetny obraz. K.D.: A co jest ważniejsze: oryginalność przestrzeni? plastyczność zdjęcia czy A.K.: Myślę, że obie te rzeczy są bardzo ważne. Powiedziałbym, że Weronika ma silnie wizualne, a ja socjalne nastawienie. To trochę tak działa. Nie masz takiego wrażenia? WL: wizjer. Tak, każde z nas, co innego widzi przez 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA S.S.: Jak to się dzieje, że ludzie odkrywają przed wami swoje sekrety? Czy to wasz entuzjazm otwiera drzwi? WŁ.: My jesteśmy paskudni, ponieważ widzimy dużo rzeczy. Więcej niż ludzie, którzy nas goszczą. Na przykład otwiera nam przemiła młoda kobieta, wchodzimy do białej izby i wiemy, że ona jest jesz­ cze panną, bo wskazują na to wszystkie znajdujące się tam przedmioty. O tym, że nie wyszła za mąż, świadczy liczba poduch, które wyszyła jej mama. To była bardzo tradycyjna rodzina. Ona była taka smutna, a te poduchy były gwoździem do trumny: „Kochana, koniec! Nigdy więcej nie wychodzimy z domu!". W białej izbie widzimy też losy całej ro­ dziny: pojawiają się dość charakterystyczne plasti­ kowe serwetki z kwiatami przywożone z Ameryki trzydzieści lat temu podobnie iak lalki ze straszna ilością' wyblakłych juz falban sztuczne kok,-tresk. �8 w siatkach z koralików i makatki przedstawiające Matkę Boską, produkowane na Tajwanie, ukazu­ jące ją jako kobietę ze skośnymi oczami. A.K.: Języki ognia zamiast promieni. I oni tego nie widzą! W L : A kolory były tak mocne, tak infantylne, tak słodkie, że w pewnym sensie od razu zobaczy­ liśmy obraz gospodarzy. S.S.: A czy próbowaliście o tym rozmawiać, dlaczego właśnie tak to wygląda, czy tylko robiliście fotogra­ fie? Rozmawialiście o tych intymnościach, znacze­ niach, o których pani wspomniała? Wywiad A.K.: W przypadku białych izb, poduch - tak, rozmawialiśmy. Jeśli chodzi o skośne oczy, to nie. Były też na przykład lalki - pytaliśmy: „Co one tu robią?", a gaździna mówi, że przywiozła z Ame­ ryki dwie i ściszonym głosem dodaje: ,Wstydzę i trochę, tej nigdy dziecku nie daliśmy, bo była do białej izby". Zdarzały się takie rozmowy. Nie mamy narzędzi etnograficznych do pytania o to wszystko, ale rozmawialiśmy. Nas oczywiście najbardziej inte­ resuje idea domu w kontekście całego projektu i ona też się później rozwija. W przypadku emigrantów pytania są już trochę inne dojrzalsze zahaczają o coś innego, rozmawiamy z nimi, ale to nie jest istota naszej pracy. Często też tak bywa jak na. przy— kład w białe izbie żeiest cholernie zimno-musi być zimno bo tam trzeba nieboszczyka położyć. s ? FOT. ANDRZE �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek S.S.: To jest lodówka. A.K.: No i oczywiście buty trzeba zdjąć, bo nie wypada wejść w butach, to normalne. I dwie godzi­ ny w tym zimnie, w skarpetkach, ustawiamy aparat, robimy zdjęcie. Potem jeszcze chwilkę w kuchni i uciekamy. W L : Każda z białych izb jest inna i coś innego nas w niej intryguje. Jedna była wesoła i kolorowa, było tam wiele dywaników, dywaniki na dywani­ kach, jedna makatka przedstawiała lwa, a na jego głowie wisiał obraz Matki Boskiej. To nawarstwie­ nie było aż piękne. Okazało się, że mieszka tam szalenie radosna kobieta. Wręcz promieniała. Była bardzo otwarta i opowiedziała nam różne smaczki ;j KRAMARZ I WERONIKA ŁODZIŃSKĄ. ORYGINALNE ZDJĘCIE JEST KOLOROWE 9 dotyczące białej izby. Dowiedzieliśmy się, że czasem biała izba była takim miejscem, żeby się, cytuję, „popróbować". A.K.: Zdradziła nam, że matka dała jej się po­ próbować w tej izbie. Potem pytaliśmy o tę kwestię w innych domach. Chcieliśmy sprowokować gospo­ dynie do wyznań, ale one były oburzone, mówiły, że to nieprawda... W L : Przedmioty zdradzały, że było tam za wesoło! [śmiech] S.S.: A czy moglibyście powiedzieć cos więcej wła­ śnie o przedmiotach? O obcowaniu z rzeczami, które mogą nastrajać. Pan mówił o zmysłowości doświad- �Wywiad 10 czenia, szczególnie w odniesieniu do łóżek ' gowmach, o tej gęstości. Zamknięta, mala przestrzeń staje się bardzo znacząca i nasycona inną osobą. A.K.: A film się właśnie naświetla, mamy 30 sekund, a przecież wiadomo, że mysz powoduje jakieś drgania - i co tu zrobić?! [śmiech] W Ł : Tak, odczuwamy to całymi sobą, od począt­ ku do końca. Wspomnę tu o dwóch projektach. Nasz ostatni projekt, który robiliśmy w Waranasi, w In­ diach, nazywa się Dom tymczasowy. To miejsce, do którego ludzie przyjeżdżają, żeby umrzeć. Na pew­ nym etapie życia kończy się energia do wykonywania codziennych czynności. Ludzie przyjeżdżają i chcą w skupieniu oddać się modlitwie, oczekiwać przejścia na drugą stronę. Wej ście do poszczególnych cel - to są chłodne, betonowe cele - jest za każdym razem prze­ życiem. Z reguły mieszkają w nich samotne kobiety, rzadko kiedy małżeństwa jeszcze w pełni sił. WŁ.: Ten projekt był naprawdę mocnym obcowaniem z człowiekiem. Ostatnie zdjęcie zrobiliśmy w celi starszego mężczyzny, który nie miał sił. Kucając, przygotowywał swoją pudżę. Mimo że szykował się do modlitwy, był tak miły, że wyszedł i zostawił nas, żebyśmy mogli zrobić zdjęcie. Było to szczególne przeżycie, bo znaleźliśmy się z aparatami i statywem w środku jego wieczerzy i jednocześnie modlitwy. Musieliśmy uważać na jedzenie na ziemi świętą wodę, w n o c l e S.S.: Wymagało to indywidualnej zgody? WŁ.: Docieraliśmy indywidualnie do każdej z tych osób. Często byli to ludzie bardzo chorzy, wchodząc do pomieszczenia, czuło się, że ich dzień może się zbliżać. Mam na przykład na myśli człowie­ ka, który już tylko leżał. Mieliśmy wrażenie, że jego życie dobiega końca. Weszliśmy jednak do tego po­ mieszczenia. On wstał i pozwolił nam zrobić zdjęcie. Pozostało łóżko: wgnieciona poduszka, która miała intensywny zapach; zostało to coś, co wisi w powie­ trzu, coś gęstego i ciężkiego. Ta fotografia n3 zawsze pozostała dla mnie ni o c u yni spotkaniem z tym czło­ wiekiem. Tak samo było z Gitą, która mieszkała tuż obok. Była straszną bałaganiarą i miała niesamowite ilości ciuchów. Masę! Robiąc zdjęcie, musimy wykonywać akrobacje. I akurat Gity mieliśmy ograniczone pole manewru bo iei cela była napraw de niewielka Chcąc uzyskać iak naiwiekszy dystans musieliśmy oprzeć s,e o orzerażaiacy stos iei fatałasz' ków, wręcz zapaść się w nich. Trudno było naświe¬ tlać klisze na bezdechu 7 tona \y\c\\7W^j nam iłowie Fotografuje inne pomieszczenie również wstrzymywaliśmy oddech i nade zohaczyliśmy iak na statvwwdrannia sie mvszv to iest takie mocne yw P ją ? y y ) którą i tak niechcący rozlałam. Ten projekt kojarzy mi się z takimi mocnymi wejściami. Kolejnym byli Emigranci - podróż dookoła świata w pigułce, bowiem w tych ogromnych blokach Nancy wybudowanych w latach sześćdziesiątych nie mieszkał, już Francuzi lecz ludzie z pięćdziesięciu dwóch krajów świata Chodziliśmy i pukaliśmy od drzwi do drzwi — to była iedyna metoda żeby nas wpuścili Wiązało sie to z konfrontacja Doszliśmy d.takie! nerfekni ze doskonale uo LdKiej pencKcji, uosKoiiaie wiedzieliśmv wieuzieiismy, kto KIO otworzy CVv to hedzie C h i ń r z v k rzv ktos zGwatemali,czyzJamajki... A.K.: I zapach, i drzwi, i wycieraczki, czasem mała naklejka - takie drobne elementy sprawia­ ły, że w zdecydowanej większości przypadków wyczuwaliśmy, czy to będzie Afryka, czy Azja. To nieprawdopodobne! WŁ.: I brud, który temu towarzyszył. A.K.: Budynekzzewnątrzjestzwielkiej płyty.To wygląda podobnie jak u nas, tylko że te bloki mają po pięćset metrów długości i trzynaście pięter wyso­ kości, więc nawet kiedy na zewnątrz idzie pięć osób, to wydaje się, że nikogo tam nie ma. Byliśmy tam w ramach programu Residence i żadna z instytucji, które nam pomagały, nie załatwiła nam wejścia do ani jednego mieszkania. Wjeżdżaliśmy na trzynaste BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek piętro i schodząc, pukaliśmy do kolejnych drzwi. S.S.: A ja\ często spotykaliście się z odmową? A.K.: Trudno jednoznacznie odpowiedzieć. Mieszkaliśmy na miejscu i prowadziliśmy warsztaty z niepełnosprawnymi dziećmi. Ja miałem tam rów­ nież wystawę mojego dawnego projektu, ale dzien­ nikarze nie zjawili się, bo bali się przebywać w tej okolicy wieczorem. Kiedy przyjechaliśmy, w Nancy były jeszcze ślady po spalonych samochodach. Miesz­ kaliśmy tam, chodziliśmy z torbami i statywami, a miejscowi patrzyli na nas trochę jak na kosmitów, ale też z aprobatą, widząc, że w ogóle się nie boimy. Po­ nieważ prowadziliśmy warsztaty z dziećmi, zdjęcia robiliśmy często w przerwach, kiedy tylko mogliśmy. W południe większość mężczyzn pracowała. W dżinach pochodzących z Maroka czv Algierii ieśli bvłv ortodoksvine kobiety me mogły nas wpuścić do domów Czasem mówiły Proszę orzyiśc iutro za pytam meza" Nieraz ktoś'sie nie zgadzał bo chciał mieć święty spokÓ! Ale dv udało nam sie porozma wiaćztymiludźm'często wyrażali z,ode Mieszkało ram tez nare rodzin f L c u s k i c h i to one odmówiły F Rvć m o ż e emiaranri mieli n o r z n r i e więzi braterskie^ v L m i - \ n i . L w i , nn f J n m , t n a wLik, m ówi z nam, ja nie mowię po trancusJm Weronika mowi, a^e akcentem, jest rozpoznawalna więc byliśmy WŁ.: Mogliśmy razem ponarzekać na Francuzów. A.K.: No właśnie. Wracając do pańskiego pytania o rzeczy, po „łóżkach", po doświadczeniach z nocle­ gownią i białym izbami pojawili się hobbyści, ludzie mający potrzebę świadomego kolekcjonowania. WŁ.: Które nie jest kontrolowane. A.K.: Zazwyczaj żony strasznie narzekają. Mówią: „Mój mąż jest stuknięty!". Kiedy żonie hodowcy kanarków pokazaliśmy zdjęcie pokoju kolekcjonera rzeźby naiwnej, stwierdziła, że tamten ma lepiej, [śmiech] Czasem jest tak, że gdy patrzymy 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA 11 na zdjęcia, trudno sobie wyobrazić, że mielibyśmy tam mieszkać, że moglibyśmy tam spędzić jedną noc. Oni nie wyobrażają sobie z kolei mieszkania gdzie indziej. To jest potrzeba kolekcjonowania, otaczania się przedmiotami, teoretycznie świadomego, choć niekiedy to się wymyka spod kontroli. Czasem są absolutnie zniewoleni, jak na przykład myśliwy, który wykopuje z żoną czterodniową sarenkę, pochowaną przez dzieci. Niesamowita historia! Świetni ludzie! To zdjęcie z plakatu wystawy. [Jest też na TV stronie okładki - przyp. red.]. Uroczy ludzie, mówią, że kochają zwierzęta. Ponieważ to, co widzimy, nie bardzo nam się z tą miłością zgadza, pytam wprost: Ale iak kochacie?" A oni na to że gdy przychodzi 'sobota czy niedziela' rob,a sob,e kawe i siadaia on na przykład przed willdem ona przed niedźwiedziem i medytuia myślą o tych zwierzętach I wszystko było OK dopóki nie zobaczyliśmy małd kilkudniowa sarenki Weronika snvfała o nia i okazało sie ze w czasie ż n i w u rodziny sarenka została przecięta ale zvła 7anvtali rzvadvhvta sarenka umarła modihvła zabrać- Nie 'hole nia dzieri onieknła" Po t v L I in nrwnJki.n,' n r v v t h ! l i t i n dni, J L h ł , i przypadJoemprzyjecnaliasarenKategodniazdecnJa, najmtods, zrobiu pogrzeb. do nocy az a poszły spacwykopahją, wyszorował,, wypchał,, mają w kolekcji. WŁ.: To jedyny przypadek, gdy żona absolutnie podziela pasję męża. Jest księgową w klubie łowiec­ kim, nie ma nic przeciwko jego pasji i sama też zbiera, uwielbia to. Zazwyczaj żony odcinają się od kolekcjonerskich zapędów swoich mężów... S.S.: A jak wyszukujecie kolekcjonerów? A.K.: Pocztą pantoflową. To często trzyma się w sekrecie. Nie podajemy nazwisk, możemy za­ mieszczać jedynie lakoniczne opisy, ponieważ oni się boj ą. Zachowanie taj emnicy j est j edynym warun­ kiem, który musimy spełnić. Na przykład scenograf - mieszka w jednym pokoiku na parterze, za oknem stoją prostytutki, a tu kolekcja, Maria Callas z głośni­ ków i on w atłasowym szlafroku. Fenomen! �Wywiad 12 K.D.: Czy poszukiwaliście kolekcji konkretnych przedmiotów, czy po prostu ludzi, którzy cos z pasją zbierają? A.K.: Muszą to być kolekcje widoczne, a nie ukryte w szafach. Nie jest istotne, czy ktoś zbiera kapsle czy wypchane zwierzęta, ale to, że ma taką potrzebę. Chcieliśmy pokazać różne przykłady. Mamy między innymi kolekcję afrykańskich masek księdza. W L : Wbrew pozorom nie jest łatwo znaleźć ta­ kie osoby. Są różne kolekcje: jeśli ktoś zbiera kartki pocztowe, to dla nas jest to trudne. U pewnego pana w serwantce było bardzo dużo malutkich orzełków i patriotycznych symboli. Może to rzeczywiście była jakaś ważna i cenna kolekcja, ale zajmowała jedną serwantkę. A.K.: W Dębicy pewien człowiek miał cały zbiór w garażu - nam jednak chodzi o to, żeby to było mieszkanie. wody i wolna przestrzeń na szerokość drzwi, a na końcu krzesełko. On ma drugi pokój, który dzieli z żoną, i to wszystko. U myśliwego zaanektowany został cały dom z wyjątkiem kuchni, w której nie byliśmy. Więc bywa różnie. WL.: W przypadku hobbystów fotografowaliśmy kolekcje. AK.: Ale to są centralne miejsca, w których spędzają najwięcej czasu. Dla nich istotne j est, by móc pochwalić się kolekcją, więc są to pokoje reprezentacyjne. WL.: W przypadku emigrantów kluczem był salon - tu zbierały się rodziny, to było miejsce naj­ bardziej tętniące życiem. Kiedy byliśmy u rodzin muzułmańskich, zawsze wszyscy siedzieli w salo­ nie, parzyli herbatę i częstowali nas daktylami. Pełno dzieci, kobiety w chustach i te charakterystyczne dla ich kultury meble, które sobie przywozili z Algierii i Maroka. Salon był duszą. K.D.: Z filmu Andrzeja Różyckiego o Zofii Rydet S.S.: A czy we wszystkich tych projektach pojawiają pamiętam najbardziej jej „wejścia" wchodziła, mówiąc: „Żadnego sprzątania i układania", i robiła się łóżka? zdjęcie. Czy wy zezwalaliście, żeby przestrzeń była A.K.: Nie, nie. Ale jest to pokój reprezentacyjny, świątecznie przystosowana? gdzie ono się zazwyczaj znajduje. Choć u emigran­ tów częściej był telewizor niż łóżko. A.K.: Pukaliśmy, wchodziliśmy i nie było takiej szansy. Poza jednym przypadkiem w Nancy, kiedy kobieta właśnie wybiegała z dzieckiem i powiedzia­ W L : Obsesja telewizora. ła, żeby przyjść następnego dnia, oni nie wiedzieli, że przychodzimy. To fascynujące, bo mamy zdjęcie K.D.: W jaki sposób wybieraliście pokój, w którym mieszkania Algierki, pozostawionej przez męża robiliście zdjęcie? Znowu: historia, czy estetyka? z dwójką dzieci, a na szklanym stoliku nie ma grama kurzu. To samo z białymi izbami. A.K.: Może podamy kilka przykładów, a pani oceni. Pokój scenografa wygląda jak muzeum. On ma jeden jedyny pokój i kuchnię. To po prostu WL.: Ci ludzie nie wpuszczą nas już drugi raz. niewyobrażalne, tam wszystko jest jak w muzeum, Wchodzimy na gorąco, skaczemy na głęboką wodę. nietknięte. I on tam też śpi. Ale w przypadku akwa­ Umawianie się jest ryzykowne. rysty, który mieszka na trzecim czy czwartym piętrze w bloku, w wąskim pokoju po obu stronach są akwa­ S.S.: A pomysł na zakonników? To są w końcu tak ria. Na fulll Pod sam sufit! Węże, rybki, kilka ton różne przestrzenie. BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek A.K.: Dla nas w idei domu mieści się jego róż­ norodność. Weronika nie mogła wej ść do cel zakon­ ników, mimo moich starań. Dlatego zrobiła Pokoje panieńskie w Kairze. W przypadku cel bardzo interesowało mnie to, że ci ludzie, w przeciwieństwie do większości, nie „myślą o domu". W pewnym wieku każdy czło­ wiek zastanawia się, czy chce mieć dom - na wsi, z basenem - czy też nie, ale pojawia się myślenie, by osiąść, natomiast niektórzy ludzie wybierają zakon. Ważna jest dla nich strona duchowa. Albo chce uprawiać rolę, albo być naukowcem - szalenie istotna jest klauzula zakonu. Zakonnicy nie mają 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 13 wyboru, dostają cztery ściany pomalowane na biało i zaczynają zamieszkiwać. W sposób niekoniecznie uświadomiony zagospodarowują ten dom, który jest dla nich absolutnie drugorzędną sprawą. Z tymi celami jest trochę tak jak z pokojami studenckimi. Gdy mieszkamy w takim pomieszczeniu, próbuje­ my zorganizować przestrzeń tak, aby dzieliła się na przestrzeń do pracy, przestrzeń prywatną i tak dalej. W większości cel część pokoju zasłonięta jest jakąś szafą. Część oficjalna jest bardzo elegancka, a dopie¬ ro za. szafą stoi łóżko, wiszą prywatne zdjęcia. Ten podział jest bardzo widoczny. Zakonnicy nie mają własnej kuchni, bo mają wspólną stołówkę. Poka- �Wywiad 14 żuję różnych ludzi, różne zakony i różne osobowo­ ści, na przykład jezuitę, do którego należy kolekcja sześciuset dywanów. A może ją mieć, bo jest już na emeryturze, zajmuje dobrą pozycję w zakonie. Gdyby był na początku swej drogi, pewno nie mógł­ by jej mieć, a już na pewno nie mógłby poświęcić pokoju czterem religiom - on sobie aranżuje takie kąciki. Inny zakonnik żyje w kompletnym bałaga­ nie, jak student. A z kolei cela księgowego to dla mnie jakieś bardzo nieludzkie pomieszczenie - jak pokój hotelowy - stoi tam jakiś regał, szafa, łóżko, rowerek i to wszystko. Pokój księgowego zrobiłem za.ra.z pQ jezuicie i to było przerażające. Każde pomieszczenie jest lepsze ja po prostu nie widzę tego człowieka A.K.: Niektóre są cierpkie. I oczywiście pojawia się pytanie: czy mamy prawo mówić o tych ludziach, że są cierpcy, choć właściwie nie mówimy tego. S.S.: A co znaczy „cierpcy"? A.K.: Że są takie niezamieszkane. S.S.: Sterylne? A.K.: Nie, nie sterylne. Zaniedbane, ale jak się powie, że zaniedbane, to zaraz będzie, że brudne czy coś takiego. W L : Takie nieautorskie, przypadkowe, i . . . pobieżne. Choć niekiedy te kabiny są wyraziste! K.D.: Włamie: „widzę czlowie\a". W waszych wypo­ Żony kierowców szyją im czasem niesłychanie oka­ wiedziach pojawia się motywfantazjowania na temat załe buduarowe zasłony, j ak do łóżka Ludwika XVI. łudzi w zależności od tego, czym się otaczają. Czy rze­ Więc nasze wyobrażenie, że jest tam straszna masa czy faktycznie dobrze „opowiadają człowieka"? Czy nagich kobiet na zdjęciach i taka męska sztama, one mówią prawdę? Mówią, jakjest, mówią mocno, w ogóle się nie sprawdza. Często jest to właśnie mówią w taki sposób, który daje się łatwo wyczytać, gotujący się makaron i święte obrazki. A mówiąc o tych cierpkich... czy tojednaktyłkopozór? A.K.: Przede wszystkim nie nazwałbym tego fantazjowaniem. To tylko nasze myślenie. Nato­ miast ja bym odwrócił pytanie: czy kiedy ludzie opowiadają nam o swoich przedmiotach, są świa­ domi tego, że opowiadają nam o sobie? Często jest tak, że po obejrzeniu zdjęć wiedzą, że drugi raz nie pozwoliliby nam fotografować, bo są całkowicie obnażeni. „Czy tak wygląda mój dom?" - zdarzyło się parę razy, że ktoś dziwił się, że tak wygląda jego pomieszczenie. S.S.: A jakie są komentarze do waszych zdjęć? A.K.: O „łóżkach" ludzie mówią: „Tak... Ale to smutne...". Mam jednak wrażenie, że izba biała kolorowa jest zawsze wesoło odbierana. Podobnie z TIR-ami. Niektóre są takie buduarowe. W L : A niektóre cierpkie. A.K.: I dużych maskotkach w kształcie penisa... pluszowych. W L . : To są właśnie ci cierpcy, tacy bez korzeni... A.K.: Tak. Kupi sobie taki fun, postawi, i to jest to, co widać na pierwszy rzut oka, a cała reszta to zwykła kabina. WL.: To jest dom na kółkach, dlatego chcieliśmy to sfotografować. Oni tam śpią, mieszkają, to dom w pełnym wymiarze. I jest tam zupełnie wygodnie. A.K.: Zdjęcia robiliśmy na wschodniej granicy. Prawo drogowe nie jest jeszcze restrykcyjne w przy­ padku Rosjan, Ukraińców, Kazachów i oni mogą mieć różne rzeczy. U nas to już jest zabronione, bo stanowi zagrożenie na drodze. Te wszystkie maskot- BARBARZVNCA 3 - 3 ( 1 G - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek ki, które dawniej było widać, kiedy się jeszcze jeź­ dziło stopem - to jest już dziś zabronione w Polsce i w Unii Europejskiej. Tapetować można, ale nie wolno mieć maskotek i proporczyków. Oni kiedyś lubili wieszać mnóstwo tych pamiątek. 15 A.K.: Rzeczywiście, coś takiego, co byśmy po­ wiedzieli o meblach z Ikei. Nie na takiej zasadzie, że kopiujemy kogoś, ale że to jest taki schemat. Przy­ wozimy pufy, które zajmują dwie ściany. One mogą mieć obicie bordowe lub beżowe, ale to zawsze ten sam styl, ten sam wzór. K.D.: W waszych opowieściach uderza mnie to, ze sposób, wjakj zakorzeniamy się w przestrzeni, w świe­ WL.: „Imitacja" poj awia się też w białych izbach cie, wcale nie zależy od możliwości finansowych. - może to kwestia tego samego gustu, a może wszy­ To jest coś całkiem duchowego i wewnętrznego. scy mieli rodziny w Ameryce, które przysyłały każ­ demu identyczne rzeczy - te same kwiaty, obrusiki, A.K.: Zdecydowanie tak. Widać to wyraźnie makatki, te same lalki, i każdy miał taki sam pomysł u emigrantów, dlatego ten cykl jest taki fajny. Z jed­ na ich ustawienie. nej strony na zewnątrz wielka płyta, a z drugiej ci ludzie... Można by o tym rozmawiać godzinami. A.K.: Obraz Świętej Rodziny z Józefem cieślą Tam istnieje problem na poziomie rodziny; młodzi z siekierą, który pojawił się w kilkunastu miejscach chcą się asymilować, ale nie mogą, ponieważ starzy - toporny, odręcznie malowany, widać, że chyba mieszkają od trzydziestu lat we Francji i pieniądze tą samą ręką. wciąż wysyłają do Maroka czy Algierii, bo - jak mówią - oni tam wrócą. I jak się asymilujesz, to nie WL.: Nieco podobnie było w domu dla bez­ jesteś nasz. Francuzi naprawdę mają problem z tymi domnych. Wszędzie wisiały zdjęcia nagich kobiet, ludźmi. Oni nawet jeżdżą po meble do swoich to wynikało z rywalizacji, który będzie miał lepsze, krajów. Pamiętasz to mieszkanie z Armenii? Tam fajniejsze. Takie nagromadzenie, niekompletnie niczeeo nie było oni w oeóle nie mieli pieniędzy szczere, jakby wypadało to mieć. tylko t d e n dywan z Matka Boska brązowy zimny smutny... Oni byl, strasznie smutni. Co ktoś wysta S.S.: Rywalizacja? wił to oni wstawili do siebie Segregowanie rzeczy, które przynosi sie do domu też zależy od naszego WL.: Tak. I proszę mi wierzyć, pamiętam czasy poczucia estetyki, prawda? walki o plakaty z „Bravo" - wiadomo było, które są W L : To jest takie zostawianie śladu. Mój ślad, mój odcisk. Pieczątka danego człowieka. To nas bardzo interesowało. S.S.: A czy w którymś z projektów dostrzegliście proces imitacji? Często się mówi, że ludzie naśladują sąsiadów. WL.: Tak. Imitacja pojawiła się w trzech przy­ padkach. W Nancy emigranci przywozili absolutnie takie same kanapy, absolutnie w tym samym stylu i tak samo je ustawiali. Co więcej, zawsze wisiało nad nimi zdjęcie czy obrazek przedstawiający Mekkę. To było wręcz nagminne... 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA lepsze, które nieco gorsze, kupowane na giełdzie po jednym. S.S.: A czy kiedy robiliście rozmowy? zdjęcia, towarzyszyły temu A.K.: To jest trudne ze względów technicznych. Rozstawiamy sprzęt i rozmawiamy o tym, zawsze jest zaproszenie na herbatę, pogawędkę - wtedy rozmowa schodzi na różne tory, ale kiedy pracujemy, ludzie zazwyczaj nie chcą nam przeszkadzać. WL.: A my nie chcemy przeszkadzać im. �Wywiad 16 A.K.: Mówimy o wyborze kadru, o tym, co wi­ dzimy, o fotografowanym mieszkaniu, o tym, co do nas dociera, co nas uderza. Zazwyczaj stoimy blisko ściany, żeby objąć to, co nas interesuje, więc gospo­ darze widzą, że nie ma miejsca i nie chcą przeszka­ dzać. To tylko z tego wynika, nie z jakiejś niechęci. Potem zawsze rozmawiamy. Z cyrkowcami też tak było, chcieli, żebyśmy z nimi zostali. W L : Ale jedna pani zadbała o nas szczegól­ nie, robiąc spektakl. Musisz przyznać, to już twoja działka. Przede wszystkim musimy wejść. Potem scenariusz pisany jest spontanicznie, za każdym razem inny. Ten pamiętam, bo był zaskakujący, pokrótce opowiem, bo byłoby trudno na coś ta­ kiego wpaść, gdyby się pisało scenariusz fdmowy. WNancy, kiedy fotografowaliśmy emigrantów, pu­ kaliśmy od drzwi do drzwi i otworzyła nam kobieta, która chyba słabo rozumiała francuski. Muzułmanka starsza już pani może około siedemdzie¬ sięciopięcioletnia. Miała' dość charakterystyczny, bladoniebieski peniuar i grube okulary z jednym szkłem rozbitym. Wpuściła nas do siebie. Był tam ieszczeiei svn earbaty i kulawv którvchodził wko ło nerwowo. Pracowało się nam niekomfortowo. Kobieta usiadła naprzeciwko nas nie rozumiała że chcemy zrobić zdjęcie bez nie!.' A iei svn cho¬ dził bardzo nerwowo po pokoi u i 'czeeoś' szukał po czvm otworzvł kanapę i znalazł kotal Ten kot hvł wielkim nrzerośnierlm zwierzęciem Okron nv ohrzvHliwv w kolorze mlerzneł kawv PnHał t • h ł H • ł go matce, ona się rozebrała oo pasa zaczęła go karmie piersią. Kot ssał, ona miała mleko... A.K.: Byliśmy przerażeni, nie chcieliśmy tej fo­ tografii. Jest to strasznie niesmaczne, wstrząsające. Stara kobieta karmiąca kota. A ona czeka. W L : To była wiedźma... A.K.: Żeby nie urazić tej pani, zrobiliśmy jej dwa zdjęcia, mimo że przy tak długich czasach naświe­ tlania filmu (trzydzieści sekund, czasem minuta) wiadomo, że osoba na fotografii będzie w ruchu, nieostra. W L : To jest ciąg dalszy opowieści o intymności, w którą wchodzi się, przekraczając próg czyjegoś domu. Bo są zwyczaje, których nie możemy prze­ widzieć. Można oglądać rzeczy, które nam coś pod­ powiedzą, ale potem zdarzają się sytuacje, które są fascynujące i przerastają wszystko. S.S.: Ona zapewne myślała, ze tego oczekujecie. Może to była znana historia, ktoś przychodzi, żeby to zobaczyć. WL.: Może to było coś normalnego, normalna domowa idylla. A.K.: A my o niczym nie wiedzieliśmy. Zazwy­ czaj robiliśmy tak, że Weronika mówiła szybko, żeby nie znudzić, ale wyraźnie, a ja z tyłu pokazywałem nasze zdjęcia, bo one zawsze nam pomagają. Ale przecież fotograf nie przychodzi tam co pięć mi­ nut. S.S.: Historia jak z Felliniego... A.K.: A innym razem taka historia. Pukamy. Drzwi otwiera olbrzymia czarnoskóra kobieta, We­ ronika zaczyna mówić, ja pokazuję zdjęcia. Ona nic, ani słowa. Nie wiadomo, czy przerwać, czy ją to interesuje, czy nie... Za chwilę przychodzi facet i staje za nią, Weronika dalej mówi i nagle za tymi uchylonymi drzwiami jest już ściana ludzi. Wero­ nika skończyła, nie wiadomo, co dalej. A kobieta mówi: „Om, i tyle. Wchodzimy do środka, jesteśmy w salonie. To jest to zdjęcie całe w różach, kapach: sztuczne kwiaty, wszystko sztuczne, niesamowi­ te... Oni po prawej stronie siedzą i jedzą obiad. My wszystko rozstawiamy przepra.sza.my mierzymy światła dzienne., sztuczne doświetlamy coś a oni iedza. iedza. Weronika mów, ze mv już kończymy a oni nic iedza Zrobiliśmy zdjęcie dziękujemy on ' „Dz.ękujemy", wyszliśmy. Takbeź słowa. Cały czas BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek próbowaliśmy zagaić - a oni nic, po prostu jedli i pa­ trzyli w telewizor... S.S.: Marsjanie... A.K.: Tak, ja zawsze mówię, że kosmici przyjeż­ dżają z torbami, statywami, pukają do drzwi i pytają, czy mogą w salonie zrobić zdjęcie... Z rozmowami bywa różnie, to jest bardzo indywidualna sprawa. 17 S.S.: Tojeden z wyjątków. Ale przecież w celi ubóstwo byłoby na miejscu. Takijest stereotyp związany z tym pomieszczeniem. Tu raczej zaskakują wszystkie inne pomysły, na przykład sześćset dywanów. A.K.: Widzi pan, wypunktował pan coś, co ja uznałem za nienaturalne, a co powinno być natu­ ralne. Kiedy zaczynałem ten temat, sądziłem, że nie będzie wielkich różnic. Myślałem, że krzyż będzie bardziej w lewo albo w prawo, drewniany albo me­ talowy, i tyle. S.S.:Aczy ludzie „tłumaczą"swoje mieszkania? Czy wyjaśniają, dlaczego jest ta\ a nie inaczej? Czy czują się waszą obecnością wywołani do odpowiedzi? S.S.: Odwiedził pan wiele cel i wybrał te, czy... A.K.: Nie, zupełnie nie. Nawet w przypadku tego dominikanina, który ma bałagan jak w studenc­ kim pokoju. Zadzwoniłem do niego po raz pierwszy, kiedy on akurat wyjeżdżał, więc skontaktowałem się ponownie. ,Właśnie wróciłem, jutro wyjeżdżam i jeśli pan myśli, że posprzątam, to nie, jak pan chce zrobić tak jak jest, to OK". „Dobra, wpadnę". Go­ dzinę później byłem u niego i zrobiłem to zdjęcie. Kiedy mówił przez telefon, że nie będzie sprzątał, od razu pomyślałem, że zacznie sprzątać i układać. Przede wszystkim nie wyobrażałem sobie, że to bę­ dzie tak: tu zdejmuje spodnie, tam pantofle, i to sobie tak leży... A.K.: Nie. Mam niewiele więcej. To jest wielki problem. Oni niemalże chcieliby, żebym do pa­ pieża szedł po pozwolenie. Cudownie się stało, że zacząłem od dominikanów, którzy są najbar­ dziej otwarci. Do jezuitów usiłowałem dotrzeć chyba z pół roku. Nie mam pojęcia, skąd bio­ rą się te straszne obawy. Więc przyznaję, nie mam więcej zdjęć. Chciałbym, ale to jest bar­ dzo trudne. Kiedy zadzwoniłem do karmeli­ ty, powiedział: „Nie. Może pan sfotografować pokój gościnny" - a docierałem do niego przez rekomendacje. Mówię, że nie o to mi chodzi, że chodzi mi człowieka który tam mieszka. S.S.: A czy poza takimi sytuacjami ja\z tą panią zda­ K.D.: Tym, co do mnie wraca po wystawie, jest rzają się rzeczy zaskakujące na szeroko rozumianym zdjęcie z mieszkania filozofa. /Znajduje się też na I stronie okładki - przyp. red./. Ale nie książki mnie poziomie estetycznym czy też wizualnym? tam niepokoją, lecz plakat, który wisi na ścianie. Na tym plakacie są wy drapane oczy. W fotografowanych W L : Tylko hobbyści. przez was przestrzeniach pojawiają się takie wła­ A.K.: Dla mnie zaskakujący jest na przykład śnie zupełnie nieoczywiste, a przez to niepokojące karmelita. Wydaje mi się, że gdybym miał zrobić elementy. te zdjęcia dziesięć lat temu, wyszedłbym, bo bym uznał, że nie ma tam niczego interesującego. Intry­ A.K.: Myślimy o tym, dokonując wyboru zdjęć guje mnie, że ktoś może gdzieś mieszkać parę lat na wystawę. Każda fotografia ma dla nas jakieś ko­ i wszystko, co widać, to: rowerek treningowy, zega­ notacje, każda ma jakieś cechy charakterystyczne. rek i święty obrazek, który równie dobrze mógłby Wydrapane oczy to mocna symbolika, od tego po powiesić ktoś inny. Zadziwia mnie, że człowiek prostu nie da się uciec. Są takie rzeczy, jak w przy­ może nie zamieszkiwać swojego miejsca. padku noclegowni, gdzie naprawdę wiemy, że ta 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Wywiad 18 lampka była obrzydliwie brudna, klejąca się, bo to nawet nie jest brud. Możemy sobie mówić, że je­ steśmy świetnymi fotografami, wchodzimy wszę­ dzie. Ale na pewne odruchy nie mamy wpływu, to jest o wiele mocniejsze, myślę więc, że wszyst­ kie te zdjęcia mają jakąś cechę indywidualną. W przypadku jezuity, do którego należą te wszyst­ kie dywany i złota kula - nie oceniam tego, to nie moja sprawa - chcę tylko pokazać, że jezuita ma sześćset dywanów na środku, i złotą kulę, i kamie­ nie. Fascynacja fascynacją, ale skąd się to u niego bierze? BARBARZYŃCA 9 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek 19 S.S.: Porządkowanie duszy... W zamyśle Rolanda WŁ.: Widzimy każdy obrazek, bo każdy może Bartheśa, punctum to cos, czego fotograf nie może za­ nam zepsuć zdjęcie, gdy źle odbije światło. projektować, przewidzieć. Oglądając później te zdjęcia, dostrzegacie w nich więcej Jak często w fotografiach S.S.: A czy mogliby państwo opowiedzieć o technicz­ jużpostfactum pojawia się cos niesłychanego, cos, czego nych aspektach robienia zdjęć? wcześniej nie było widać? Rzeczy, które frapują, zasta­ nawiają, przykuwają uwagę, nie dają spokoju. WŁ.: Muszę zacząć od tego, że mamy prze­ dziwną zgodność, aż jestem sama zdziwiona, co W L : Niestety muszę powiedzieć, że robiąc do wyboru kadru. Wchodząc do jakiejś przestrzeni, zdjęcie, widzimy naprawdę wszystko. Przykro mi, wiemy, że to będzie ten kadr. Może dwa razy na że pana rozczarowuję. Potem, kiedy oglądamy kilkadziesiąt zdjęć zdarzyło się inaczej. fotografię jest: wowl To też, ale tylko jeśli chodzi 0 efekt, który powstał. Natomiast robienie zdjęcia AK.: Zgadza się, i wtedy było: to zróbmy tak i tak. nie jest dla nas mechaniczną czynnością. Poświę­ Potem oglądamy i już nie mamy żadnej wątpliwości... camy temu niezwykle dużo skupienia i uwagi. Wi­ dzimy każdy detal, bo musimy odpowiednio usta­ WŁ.: ... które będą lepsze. Jest w nas straszna wić aparat. Czasami coś jest przysłonięte, w cieniu łapczywość przedmiotów - żeby każdy był widocz­ 1 musimy zwrócić uwagę, aby ten fragment znalazł ny - i mamy absolutną zgodność, że powinien być się na fotografii. Zanim zrobimy zdjęcie, Andrzej sto taki kadr, a nie inny. Potem zaczyna się ustawianie razy patrzy przez wizjer i pyta, co ja o tym myślę, i ja aparatu, które czasami trwa pół godziny, bo tu czai też patrzę sto razy. Takie sto razy z zatrzymaniem się mnóstwo pułapek. Ponieważ obiektyw jest szero­ oddechu - niestety dostrzegamy wszystko, od roz­ kokątny, pewne elementy mogą być zdeformowane, lanej kropli wody do czegoś, co jest na suficie. Tym mogą za bardzo wychodzić. Czasem trzeba zdecy­ bardziej, że kiedy mierzymy światło, widzimy każdy dować, że utniemy coś i nie będziemy tego żałować. ciemny i każdy jasny punkt. Jeśli jest ciemno, patrzę A najgorsze, kiedy się okazuje, że ściany są lekko w wizjer, Andrzej mierzy światło i pyta mnie, czy krzywe. To jesttakmatematyczne i wnikliwe patrze­ widzę tę czerwoną miskę, czy ona wchodzi w kadr. nie że iesteśnw w stanie określić czy budowniczy Musimy tak zmierzyć światło, żeby miska była me' skienścł" akieeoś kata bo coś nam sie edzieś łamie I rzeczywiście okazu! e sie ze skienścił" bo widoczna. Jesteśmy świadomi tego, co robimy. coś spada" a mv to widzimy orlez wizier Niedai AK.: Pojawiają się czasem odkrycia w rodzaju Boże za oóźno sie zorientować bo ootem zdiecie zobaczenia tytułu jakiejś książki. Nawet kiedy fo­ iest zensute I kiedy iuż mozolnie ustawiliśmy kadr tografuję swoje mieszkanie, mogę się zdziwić. Ale każde z nas zagląda sto tysięcy razy, widzi co innegdy fotografuję swoje mieszkanie, nie muszę się tak pr> bo ten nochvł nie został dobrze oceniony nrzez koncentrować jak na wyjeździe, bo wiem, że zawsze mogę do zdjęcia wrócić. W większości realizowane przez nas cykle były doświetlane sztucznym świa­ tłem, później robiliśmy czasem zdjęcia w świetle zastanym. Przy białych izbach była straszna jazda, te wszystkie szafy są wypolerowane na błysk, więc trzeba było w drzwi wkładać jakieś papierki, żeby odwrócić refleks, bo jeśli używamy softboksu, to szafa przyjmuje białe odbicia światła. I Matki Boskie... 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 BARBARZYŃCA fedno d r u L nonrawia i szukamy pomostu ahy L ł o nałlenL L i i anarat Ł i A L Ł L r J u A iest l i i ź l e n o L w i o n v \e'I\ ^erJrean jest jakkolwiek przechyl, wal, się zdjęcie, lego me widac w wizjerze, ale widac w wersj, końcowej. Natomiast my wychodzimy z zalozema, ze me mo­ żemy pozmej kadrować , obcinać czegoś w kom­ puterze Po prostu tego me robimy Kiedy mamy od początku do końca zbudowany kadr, zaczynamy mierzyć światła. �Wywiad 20 A.K.: A światła są różne. Bardzo często myślimy o pewnym nastroju. Kiedy pojechaliśmy do Indii, chcieliśmy opowiedzieć o nich w pewnym klimacie, a nie w takim, powiedziałbym, niemieckim stylu fotografowania - wszędzie jasno i wszystko wi­ dać - nie używaliśmy więc sztucznych świateł. Ale przy hobbystach stosowaliśmy absolutnie wszystkie rodzaje: światło zastane, światło sztuczne. Kiedy fotografowaliśmy rzeźby, była żarówka i piękny ży­ randol - nie chcieliśmy tego stracić, więc musieliśmy go zapalić. Mierzymy światło wpadające przez okno, światło sztuczne i jedno z nas trzyma softboks,gdy drueie fotoerafuie W przypadku TIR-ów korzysta¬ liśmy z takieeo światła iak w lamp,e błyskowa tyle tylko ze na kablu Ta toie z aparatem Weronika za mna trzymaiacs e uchwytów przy drzwiach- ia tak naprawdę lezę na Weronice żeby me wypaść Kiedy i u z stabilnie stoimy Weronika wpycha flesz' zeby doświetlić i f a k w i s i l 7a k a ż d y m razem iesr nieco i n a c z n W p r z y p a d k u ł ó ż e k " h y ł y dwa soft hoksv Ale J i e l i ś L I n o r o czasu i m o i ś m v sobie p o z w o l i ć na n s t a w L l - hvło c i e m n o - n i e LmknW, v k ^ d . sa m i , l i h v L v tvlkn zamknięte Każde, strony, więc mielibyśmy tylko wierzcnmą warstwę iozka, byłoby tego, giębiej, więc tam doswietlalismy. W L : Czasami staramy się robić zdjęcia na zmia­ nę, żeby zabić jakąkolwiek zazdrość, jaka mogłaby się pojawić. A.K.: Nie, to się wzięło stąd, że na początku dziennikarze mieli straszny problem z tym, kto na­ ciska spust migawki. W L : A my już nie wiemy kto. W przypadku TIR-ów wiemy... A.K.: Nigdy tego nie rozumiałem, bo to nie jest „decydujący moment", nie ma znaczenia, czy ja zrobię zdjęcie za pięć minut, czy za dziesięć. To w ogóle nie jest ważne, kto naciska przycisk, więc robimy na zmianę, żeby nikt nigdy nie doszedł, czyje to zdjęcie. K.D.: A ja\ wygląda praca nad projektem w sensie przygotowania merytorycznego? WL.: Kiedy chcemy zrobić jakiś projekt, musi­ my pobyć, pomieszkać w miejscu, którego będzie dotyczył. I tak na przykład w Waranasi upłynęło wiele czasu, zanim zaczęliśmy zdjęcia. Stworzy­ liśmy codzienny rytuał: chcąc dotrzeć do tych lu­ dzi, musieliśmy jakoś zaskarbić sobie ich sympatię. W związku z tym jechaliśmy codziennie rykszą do cukierni i tam panowie pakowali dla nas egzotycz­ ne, śmieszne ciasteczka; z tymi pudłami przyjeż­ dżaliśmy i następował rytuał oddawania czegoś, co było od nas z serca Ale zwyczaj jazdy rykszą rano też wspominam iako nieodłączna cześć proiektu Podobnie edy pracowaliśmy nad TIR-ami mase czasu spędzaliśmy na parkingach W ten 'sposób zobaczyliśmy kiedy eranica zaczyna zyć Niełatwo siefotoLfuie kiedy iest tam ruch Zdiecia sie robi kiedy oni ledwie sie budzą My sterczymy od piąte/ a oni wstaia około woół do dziesiąta Czekamy na nich Nieraz nukamy w szyby Panie czy może sie naniuzohudzić?" T kiedy sa lekko zaspani noka L a nam swo^e wnętrze To sa przedziwne J L v _ które mają swoją siłę. A.K.: Jeszcze jedno. Odkryliśmy, że kiedy się wyjeżdża do jakiegoś miasta, do Nancy czy gdzie­ kolwiek indziej, to przez cały czas jest ono nieco obce, nawet gdy się chodzi po ulicach i spędza się tam miesiąc. Ale wystarczy wejść do jednego domu, poświęcić mu trochę uwagi, zrobić zdjęcia i wycho­ dzi się stamtąd jakby już do swojego miasta - to nieprawdopodobne. Oczywiście to uczucie jest po­ zornym odbiorem tego miejsca, ale jest coś takie­ go, że wychodząc z domu na ulicę, jakby bardziej należymy do tego miasta. Nasze widzenie jest już bardziej od wewnątrz i to jest niesamowite. WL.: Bezsprzecznie. Fotografowałam pokoje panieńskie w Kairze, ale tylko dlatego, że znalazłam się tam przypadkiem w dzielnicy koptyjskiej, która j est miej scem wyklętym. To jedno wielkie wysypisko BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek śmieci. Wszystko się tam pali, a mieszkańcy siedzą i segregują śmieci. Czasami są to drastyczne sceny na granicy życia i śmierci, bo dzieci chodzą gołymi stopkami po igłach - odpadach szpitalnych. Tak­ sówkarze odmawiają wjazdu: „OK, jak pani chce, to niech pani tam idzie, ja się stąd wycofuję, mnie tutaj nie ma". To miej sce budzi odrazę i przerażenie. Tym bardziej, że przyjeżdżają tam opętani ludzie, dziw­ nie szczekający jak psy. Jeden z ojców duchownych jest egzorcystą. Co czwartek wypędza złe duchy z ich dusz. W momencie, gdy zaczęłam wchodzić do tych domów i szukać pokoi panieńskich, wszyst­ ko zaczęło się diametralnie zmieniać. Zobaczyłam cudowne kolorowe rodzinv darzące sie wielka mi łośca Te dziewczęta sa szalenie radosne a Dok e panieńskie sa takimi nakami róz na wysypisku Ten L a t iest niedosteon"zamknięty Aby dostać sie do ich mieszkań trzeba' pokonać stertę śmieci, którą 01 zararniaia do środka Iest też notworna masa szczu rów My lałam ze ró sa o s w L n e świnki morskie ale nie T mieszkała tam nanrawde świetni ludzie' dlC 111C 1 1111C oZjt\.a.J ej Ldlll l l d J J l cl W 3 W1 CLIII 1 L I L I Z j I C ^ harriyo rienli w srorllcn r7iir wielka pnercne Polcoie < a k n l ™ 'nr^dni, m ,lnwniL T n L ^ J n 21 S.S.: Właśnie takie doświadczenie miałem na myśli, pytając o to zobaczenie post factum. Czy znając foto­ grafowaną rzeczywistość, patrząc na zdjęcie, zmysło­ wo obcujecie z tym światem? W L : Niestety, cały czas tak. S.S.: Nie można się odseparować i spojrzeć na to ja\ na ładny, estetyczny produkt... A.K.: Dla mnie to w ogóle tak nie funkcjonuje. Dopytywał pan o późniejsze znajdowanie w tych fotografiach jakichś relacji, konotacji - przyznam, że często po przemyśleniach pojawiają się pomy­ sły na kolejne cykle. Może nie biorą się bezpo­ średnio z jakiegoś przedmiotu, ale taka refleksja pojawia się po zakończonych zdjęciach. Robimy coś, widzimy, ale naprawdę nie ma czasu na to, by się tym delektować, mieć poczucie namacalności tych wszystkich przedmiotów. Potem rozmyśla­ my o tym... To jest niesamowite. Coś dostajemy z tych fotografii. S.S.: Wydaje mi się, że wszystkie wasze projekty skła­ są kolorowe, przesadnie malownicze, lo wszystko dają się na taki dom, który jest domem na granicy, zapada w pamięc. upal, nieprawdopodobny za­ w tym znaczeniu, że i ta „mieszkalnia", i Waranasi, pach, którego me można zmyc, da s,ę go jedynie i Kair, i emigranci - to są domy, ale też marginesy wywietrzyć najwcześniej po tygodniu. Zmiema s,ę szeroko rozumianego społeczeństwa. ogląd miasta; ta dzielnica stała s,ę moją ulubioną, bo wiem, jaka ona jest podskórnie. S.S.: Z tego, co powiedzieliście, wynika, żefotografia A.K.: Tak, to jest dom graniczny. jest sposobem poznawania rzeczywisto/a. S.S.: Czy planujecie kontynuować ten projekt? A.K.: Moim zdaniem tak... A.K.: Zdecydowanie tak. Zofia Rydet zrobiła swój cykl przepięknie, ale zupełnie inaczej, akcent W L : Bezwzględnie, to jest tak, jakby zobaczyć jakiś ostry film albo przeczytać niejedną książkę i jest był położony na coś zupełnie innego. Te rzeczy to podparte obrazem, zdjęciem, w którym dopiero póź­ się nie wykluczają, ale raczej uzupełniają. Nie ma niej odnajdujemy absurdalną rzeczywistość. Często żadnego porównania. Chcemy zrobić jeszcze kilka bawią nas pewne fragmenty, na przykład wypchany cykli, żeby pokazać, j ak one mogą być różne. Za tym lis, który ma w pysku kuropatwę. Po co on ma w pysku stoją konkretni ludzie. tego ptaka? To nas zastanawia i jednocześnie bawi. W chwili robienia zdjęcia widzimy wprawdzie kuro­ S.S.: A Waranasi był projektem wymyślonym czy patwę w pysku lisa, ale traktujemy to normalnie. znalezionym? 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Wywiad 22 A.K.: Nie, to wcześniej wymyślony projekt. Ale nie znaliśmy konkretnego miej sca i poszukiwaliśmy już w Indiach. W L : To było zabawne, bo zamieszkaliśmy nie­ spełna czterysta metrów od miejsca, którego szu­ kaliśmy. A.K.: Znowu cudowna historia. Znaleźliśmy człowieka, który wiedział, gdzie jest miejsce, o które pytamy. Był akurat przewodnikiem w hotelu, w któ­ rym zatrzymała się Weronika. W L : W ciągu trzydziestu sekund spotkaliśmy osobę, która wiedziała, gdzie to jest, gdzie jest miej­ sce, do którego przyjeżdżają ludzie, aby umrzeć... A.K.: . . . i załatwił nam wejście. A w ogóle, gdy jechaliśmy do Indii, zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że takich miejsc nie ma zbyt wiele, tak ra­ dykalnie posuniętych, w których ludzie mieszkają aż do śmierci. K.D.: Przepraszam, chciałbym jeszcze wrócić do pewnej sprawy. „Człowiek {tory załatwił nam wej­ ście. ..". Często spotykaliście takich -jak się mówi w etnografii - gatekeeperów, łudzi, którzy ułatwiają wejście do jakiegoś konkretnego świata? A.K.: Tylko w Indiach. To był tak naprawdę czło­ wiek z ulicy. Bo Weronika zapytała o przewodnika, który będzie mówił po francusku, i powiedziała mu, o co chodzi. WL.: „Tak, tak, wiem, to tu jest takie miejsce". A.K.: Tak, ale myśmy nie uwierzyli w to, że on wie, bo wysiadamy z taksówki, prosto z lotniska, pytamy i to jest właśnie człowiek, którego potrzebu­ jemy. A on rzeczywiście zaprowadził nas tam, gdzie chcieliśmy i wszystko załatwił. WL.: To było dla nas tak absurdalne, zadaliśmy pytanie, a on mówi: „No tak". „Ale czy pan dobrze zrozumiał?" „No tak, to tutaj, czterysta metrów stąd". To było nie do wiary! Przejechaliśmy pół świata, sądząc, że szukanie zajmie nam dużo cza­ su. Mieliśmy szczęście. Im bardziej coś wydaje się niemożliwe i abstrakcyjne, tym trzeba być bardziej upartym, i wtedy to się udaje. Nawet z noclegownią - była wówczas paskudna zima. Zanim tam przyje­ chaliśmy, dzieliłam się pomysłem z różnymi ludźmi. Mówili: „Ale po co? Jaki to w ogóle ma sens?" I im bardziej coś zdawało się nie mieć sensu, tym szybciej wyłaniał się przed nami kawał jakiejś niesamowite, historii. Podobnie było z zamieszkaniem w Nancy na. osiedlu emigrantów To też trąciło absurdem. Po pierwsze bvło to mieisce Drzerażaiace dla kogoś Lewnatrz-n,eDrzvchvlnesDoirzeniamrukl,wość a w de zamieszki i zła fama osiedla. Francuz, je omiiali A mv chcemv w nim zamieszkać na nółtora mie iara i ma bvć suner Nie bvło tam nrzyiemnie kiedy pojechaliśmy samochodem ale mu ieliśmy się przemóc , wysiąść. I tak było zakażdym razem K.D.: Pozwolę sobie drugi raz złapać za słowa. W jednej z odpowiedzi wspomniał pan, że nie macie etnograficznych narzędzi, w związku z tym to, co robicie, jest trochę inne. Czy poszukiwaliście jakichś etnograficznych inspiracji, czy to, co robiliście, było raczej intuicyjne? A.K.: Chyba każde z nas odpowie inaczej. Będąc dzieckiem, takim jeszcze gówniarzem, marzyłem, żeby zostać archeologiem. To nie jest to samo, d z i ś to wiem, ale cieszę się, że mogę łączyć ze sobą po­ dróżowanie i zgłębianie. To mnie fascynuje w foto­ grafii. A mówiąc, że nie mam narzędzi, po prostu przypominam, że nie jestem fachowcem, nie wy­ kształciłem się w tym kierunku... Choć etnografia, antropologia czy etnologia są mi bliskie, sporo na ten temat czytam nigdy bym nie p o w i e d z i a ł że jestem fachowcem. A ty? WL.: Etnografią może się to kiedyś stanie, nie chciałabym, ale może się tak zdarzyć. Dla mnie jest BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek to zbliżone do antropologii. Taka wnikliwość i opo­ wieść o człowieku, głęboko i coraz głębiej. S.S.: Czy można zatem powiedzieć, ze tym, co was prowadzi w tym projekcie, jest poszukiwa­ nie pewnej prawdy o człowieku w ogóle, zwizualizowanym przez szczególne rzecz, jaką jest „wnętrze", przestrzeń, która pozwala na wejście w człowieka, przestrzeń, która jest mu w gruncie rzeczy najbliższa... A.K.: Ja bym się chyba nigdy nie odważył po­ wiedzieć, że mówię jakąś prawdę o człowieku... S.S.: Pojedynczym, może duże C. nie o człowieku przez A.K.: Właśnie nie. Dla mnie to nie jest praw­ da o człowieku, raczej zachwyt nad człowie­ kiem. Cały czas jest to próba zrozumienia, co to za człowiek, kim on jest. To jest przedstawienie. I jest ono dla mnie fascynujące. Oczywiście, za­ wiera się w tym jakaś prawda. Jednak nie czuję takiej mocy, aby twierdzić, że mówię prawdę o człowieku. Bardziej przypomina to obcowa­ nie czy też przebywanie z... I trzeba pamiętać, że przecież jest to także moje odczuwanie prze­ strzeni. WŁ.: To chyba jest wielość prawd o człowie­ ku. Wszystkie te wątki „prawd" przeplatają się. Widzimy, jak ktoś w chorobliwy sposób deko­ ruje ściany, bo obawia się pustej przestrzeni. Te motywy pojawiają się na przykład w białych izbach, gdzie nawarstwienie i dekorowanie oto­ czenia odbywa się w sposób przesadny, wręcz nerwowy, a jednak rozbrajająco pierwotny przez to, że rzeczy układane są symetrycznie. To zdra­ dza kogoś nieporadnego, to sekretna prawda o tym człowieku. Ten wątek jest rzeczywisty. Takie prawdy można odkrywać w nieskończo­ ność. A.K.: Tu pojawia się problem tego, jak ro­ zumiemy prawdę. Nie mam wrażenia zafałszo­ wywania, ale myślę, że jest w tym duża doza interpretacji. S.S.: W zamyśle moje pytanie miało odpowiedź, czy istniejejakaś prawda o którą niełatwo zwerbalizować W.Ł.: BARBARZYŃCA przynieść człowieku, Tak, rzeczywiście... S.S.: I oglądając te zdjęcia, możemy mieć prze­ świadczenie, że poznajemy człowieka, natomiast gdybyśmy chcieli przełożyć to na papier i napisać krótki tekst, moglibyśmy zacząć się mylić. A jed­ nocześnie te doświadczenia gdzieś się kumulują i coś nam dają. A.K.: Zdecydowanie tak. Zresztą poszedłbym dalej i powiedział, że może dlatego mam taki problem z pisaniem. To mój kompleks. Potra­ fię myśleć o swoich projektach, natomiast nie umiem swych przemyśleń ująć w słowa. Kiedyś ktoś mnie ładnie wybronił: gdyby dało się opi­ sać, co zdjęcie przedstawia, nie byłoby potrzeby robienia zdjęcia. I to jest rzeczywiście piękne to są dwa zupełnie różne języki. S.S.: W tym znaczeniu fotografia może być nieschematy żująca. K.D.: To ja mam jeszcze puentę z Heideggera. Ujęło mnie, co powiedział a propos zamieszki­ wania świata: odwrócił porządek g°> zwykłe się mówi. Zazwyczaj rozumujemy ta\: najpierw budujemy, a potem zamieszkujemy to, co jest już wybudowane. Heidegger powiedział: o nie, nie -jest dokładnie odwrotnie. Najpierw zamieszku­ jemy świat i w zależności od tego,ja\go zamiesz­ kujemy, jak istniejemy w świecie, tak zaczynamy wokół siebie budować. te W.Ł.: 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 23 To jest prawda. c o �Wywiad 24 K.D.: I wydaje mi się, że to na tej wystawie wy­ raźnie widać. Ona mówi to równie mocno ja\ ten tekst. W zależności od tego, jak ci ludzie żyją, jak istnieją w świecie i jak go tworzą wokół siebie, taka staje się przestrzeń wokół nich. Wydaje mi się, że chociaż czasami brakuje nam kodów, by czy­ tać te fotografie jak tekst-szczególnie, kiedy mamy do czynienia z innymi kulturami - mówią nam one prostą prawdę o człowieku: że buduje on rzeczywistość w taki sposób, w jaki zamieszkuje świat. łego smutku, jaki nosiły w sobie. One zamieszkiwały świat w sposób radosny, i to było takie fajne. Zapyta­ liśmy jedną z nich, jakie nosi sari. Z reguły wdowy noszą białe, a ona odpowiedziała: „Żółte, bo to kolor Kriszny". Widać, kto wesoło zamieszkuje świat. S.S.: Dziękujemy bardzo za rozmowę. Opracował Sławomir Sikora W L : Tak, zgadza się. Wrócę do Indii. Były tam kobiety, które miały wesołe mieszkania, pomimo ca­ o o BARBARZYŃCA 3 - 1 (1G-11) 0003 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/427500a4e865311b2e6d15ebc0029967.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5597 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5204 Title A name given to the resource 10/Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db01a73abea03f321499164d93b3d6a1.pdf 65652b84847e60bb7f2b9f10cfc2c4c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5601 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5207 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Dariuszem Czają 3 rozmawia Szymon Uliasz Życie śmieje się z r o z u m u . O kłopotach z duszą, języku p o t o c z n y m , Emilu Cioranie i pograniczności a n t r o p o l o g i i Xawery Stańczyk |9 Szminka i krew Katarzyna Kubat 34 Głodomór w krainie pieczonych gołąbków Anita Kramarczyk 46 Ludzie p r o g o w i Z Jackiem Bombą 57 Kiedy pan i j e g o pies słuchają Mozarta rozmawia Katarzyna Fac-Biedziuk WojciGeh KruszGlnicki Pojęcie refleksyjności w e współczesnej teorii a n t r o p o l o g i c z n e j Filip Cycjsnik 73 „Arabska" polityka zagraniczna I arabskie techniki mediacyjne Recenzje Łukasz Sochacki 92 Łukasz Sochacki 93 Weronika Chodacz 94 96 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Tadeusz Gadacz, Historia Maria Popczyk. Estetyczne ekspozycji muzealnej Andrzej Kramarz, Natknięcia Rzeczy filozofii XX wieku. przestrzenie Nurty � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9700aacedaf337641bce1139f1e5f4b2.pdf e751791d2757b40340aa1eebf1c4fb29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5599 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5206 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.87 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 87 natknięcia Ekwador w Krakowie Na początku września na ulicach Krakowa pojawiły się jaskrawożółte plakaty zapowiadające kolejną wystawę czasową w Muzeum Etnograficznym im. Udzieli. Wydrukowane na nich zoomorficzne rysunki przywodziły na myśl coś egzotycznego. Do tego jeszcze tytuł, „Ekwador", działał tak, że z perspektywy deszczowego środkowoeuropejskiego miasta ta wystawa wydawała się nierealna. Bo czym właściwie jest dla nas Ekwador? Co o nim wiemy poza tym, że to oj czyzna bananów, oddalona od naszej strefy wpływów i zainteresowań niczym egzotyczna wyspa? Niewiele. Może więc dlatego przyciąga nas nie tyle świetnie zaprojektowany plakat, co wizja Całkiem Innego Życia. Wystawa w MEK-u trochę ten mit podtrzymuje, ale robi to tak jak każda narracja: odpowiadając na zadane przez nas pytania, powoduje, że rodzą się następne. W naszej wyobraźni powstaje zamorska kraina, tworzą się nowe obrazy - dużo bardziej już sprecyzowane i bogatsze w szczegóły. Budzi się też ciekawość. Można przez chwilę poczuć bliskość tamtej kultury, a właściwie kultur, bo Ekwador jest bardzo zróżnicowany. Eksponaty, na pierwszy rzut oka zagadkowe, szybko ujawniają swoją funkcję i kontekst dzięki bardzo czytelnej strukturze wystawy. Stosunkowo niewielka liczba pokazanych przedmiotów jest wbrew pozorom zaletą, ponieważ tworzy bardzo kameralną i łatwą do objęcia przestrzeń. Poruszamy się od prehistorii, gdzie kilka ciekawie wystawionych figur uświadamia nam głębokie korzenie tego kraju, przez salę podzieloną na rejony geograficzne, dalej przez pomieszczenie ze współ­ czesnymi eksponatami, po salę poświęconą wybitnemu badaczowi rdzennych Ekwadorczyków Boryso­ wi Malkinowi (z którym wywiad zamieściliśmy w poprzednim numerze „Barbarzyńcy"). Z projektora, wśród zdjęć i indiańskich eksponatów, wyświetlane są dwa filmy dokumentalne, które bardzo trudno jest gdziekolwiek indziej zobaczyć. Jest to kawałek czystej, surowej etnografii, interesującej nawet dla ludzi, którzy nie są specjalistami w dziedzinie kultury materialnej Indian południowoamerykańskich. Ale tego, jakie myśli przywołuje, trzeba doświadczyć samemu. Artur Karwat n ^ t k n i ę c i a Archeologia niejedno ma imię Choć zdarzyło się to w maju, nie możemy pominąć tak znaczącego faktu: z uwagi na swoje osiągnięcia na polu pro­ mowania archeologii Harnson Ford został wybrany do zarzą­ du Amerykańskiego Instytutu Archeologicznego. Bostoński instytut zajmuje się prowadzeniem prac wykopaliskowych, badaniami i edukacją na całym świecie. 66-letm dziś aktor urzekł członków organizacji swoją najsłynniejszą kreacją ak­ torską. Mozę była niegdyś dla nich inspiracją, by zająć się ar­ cheologią? Tym bardziej w ostatnim czasie, skoro Ford wcielił się z powodzeniem po raz czwarty w postać Indiany Jonesa. Komentując nominację, prof. Jones... pardon, Harnson Ford 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA stwierdził, ze dzięki zrozumieniu przeszłości można sprostać zarówno teraźniejszości, jak i przyszłości... Źródło: naukawpolsce.pap.pl Odejdą do krainy wiecznych meczów... Jak donosił w lipcu „The Guardian", w Niemczech powstał cmentarz kibiców klubu Bundesligi, HSV Hamburg. Inspira­ cją dla tego niecodziennego projektu było zapotrzebowanie ze strony fanów zespołu, pragnących, by ich doczesne szczątki �natknięcia 88 mogły spocząć w obrębie boiska drużyny. Prośby o rozrzucenie prochów nad murawą lub pogrzebanie pod polem karnym były wcześniej odrzucane m.in. ze względu na przepisy prawne. Jako ze w Niemczech nie można rozrzucać prochów, a rozko­ pywanie boiska nie wchodzi w grę, za dobre wyjście uznano stworzenie specjalnego cmentarza tylko dla kibiców klubu w pobliżu stadionu Nordbank. Budowa kosztowała kibiców i sponsorów zaangażowanych w przedsięwzięcie 100 tys. euro. Pokryty murawą cmentarz ma kształt trybun, bramkę piłkarską zamiast wej ścia 1500 miejsc, z czego każde kosztuje 2,5 tys. euro i może być spłacane przez 25 lat. Dodatkowo w ofercie są trum­ ny i urny w barwach klubowych, pomalowane na mebieskobialo, kosztujące, odpowiednio, 23331350 euro. Parę zakładów pogrzebowych ma juz licencję klubu i organizuje ceremonie zgodne z potrzebami kibiców - z odśpiewaniem hymnu klubo­ wego i postawieniem nietypowego nagrobka włącznie. Kolejny dobry interes zbity na zaślepiającej miłości do piłki czy konsekwencja religijnego traktowania sportu? Pewnie jedno i drugie. Bo juz są pierwsi chętni... Źródło: w i a d o m o s c i . g a z e t a . p l Wakacje pod paragrafem Wioska prasa zwróciła uwagę na przekraczającą normę ilość absurdalnych zakazów, utrudniających wakacyjny od­ poczynek. Jeśli mają być one odzwierciedleniem walki rządu Berluscomego ze wzrostem przestępczości, to jest to odbicie w krzywym zwierciadle. Oto niektóre z zarządzeń nadgor­ liwych burmistrzów, którym dano wolną rękę w stanowieniu lokalnych przepisów: § Za noszenie bikim na Capn poza plażą grozi grzywna; § Zabronione jest koszenie trawy w weekend w Forte dei Marmi; § W Olbii za palenie na plaży płaci się 360 euro kary; § Do 500 euro może wynosić mandat za publiczne okazy­ wanie sobie uczucia w miej scowości Eboli; § W Eraclei obowiązuje zakaz budowania zamków z pia­ sku, ponieważ stanowią przeszkodę w swobodnym chodzeniu po plaży; § Na terenie parków Novary po godzinie 23 przebywać mogą najwyżej dwuosobowe grupy; § Grzywną 50 euro ukarano mężczyznę za leżenie i czy­ tanie książki na trawie w parku w Yicenza... Źródło: p l a z e . o n e t . p l , wiadomosci.wp.pl Małpi bóg dyrektorem uczelni W Lucknow (północne Indie) uczestnicy odbywającej się w czerwcu narady w Wyższej Szkole Handlu i Technologii im. Sardara Bhagata Singha zdecydowali, ze na stanowisko pre­ zesa najlepiej będzie mianować małpiego boga - Hanumana. Wiceprzewodniczący nowej uczelni oświadczył telewizji FOX News, ze wybór padl po rozpatrzeniu wielu znanych w branży nazwisk. Wśród tych osobistości bóg okazał się bezkonkuren­ cyjny. Wszakże jest jednym z najpopularniejszych bóstw w hin­ duskim panteonie - każdy Hindus wie, ze Hanuman potrafi przenosić góry i przeskakiwać oceany. Jest uosobieniem odwagi, nadziei, mądrości i poświęcenia. Ramayana opisuje, jak dowo­ dząc armią małp, zwyciężył króla demonów i uratował porwaną księżniczkę, narzeczoną Ramy. .Wierzymy, ze każde przedsię­ wzięcie pobłogosławione przez boga Hanumana skazane jest na sukces", powiedział wiceprezes. Z drugiej jednak strony, bóg jako dziecko bywał niesforny, wykorzystywał swoje moce do zadręczania innych, a przed pożarciem słońca powstrzymał go dopiero Indra, który nadwerężył mu szczękę piorunem. Na stronie internetowej uczelni ten najważniejszy urząd nazwany jest „symbolicznym". Jednak z nowym stanowiskiem wiąże się dysponowanie własnym biurem, wraz z laptopem i sekretarką. Należy pamiętać, by przed wejściem do biura Hanumana zdjąć buty, a następnie pokłonić się prezesowi. Nazwa szkoły odwołuje się do jednego z bohaterów naro­ dowych, patrioty i bojownika o wolność Indii, skazanego przez brytyjskiego okupanta za ekstremizm na powieszenie. Praw­ dziwą ironią losu jest wyjątkowa niezgodność poglądów panu­ jąca pomiędzy patronem szkoły a jej nowym dyrektorem. Tak się bowiem składa, ze Sardar Bhagat Singh (1907-1931), jak każdy zafascynowany komunizmem i anarchizmem szanujący się rewolucjonista, był tez zagorzałym ateistą. Podejrzewamy, ze w tej kwestii Hanuman może mieć inne zdanie... Źródło: e d i t i o n . c n n . c o m , sbsctm.com, kamat.com, r r t d . n i c . i n , en.wikipedia.org Jak Obama Hanumanowi, tak Hanuman Obamie O wpływach, jakie ma dziś Hanuman, niech świadczy fakt, ze wybory w USA wygrał Barack Obama. W pewnym momencie kampanii nadmieniono o talizmanach przyno­ szących szczęście kandydatowi Demokratów: wśród nich nie zabrakło również małej podobizny świętej małpy. Ujęci tym faktem Hindusi postanowili pomóc mu w zwycięstwie. Jak pod koniec czerwca podała Informacyjna Agencja Radiowa, w Del­ hi odbyły się specjalne modlitwy dwunastu hinduistycznych kapłanów przed pozłacanym wizerunkiem Hanumana, który następnie został przesłany Obamie w prezencie. Wedle indyjskich mediów, kandydat Demokratów mógł mieć kontakt z hinduistami w czasie, kiedy wychowywał się w Indonezji. Wprawdzie Hindusi nie stanowią nawet jednego procenta mieszkańców Stanów Zjednoczonych, jednak hindu­ skie korzenie, do których przyznaje się 10 procent amerykań­ skich milionerów, mają duze znaczenie dla tamtejszych elit. Źródło: p o l s k i e r a d i o . p l W i a d o m o ś c i zebrat i o p r a c o w a ł Michał Nieniewski BARBARZVÑCA 3 (13) 3DD8 �Władysław N a j s t a r s z y działkowicz (zmarł w l u t y m 2 0 0 8 r., mając 9 2 lata) To j e s t grzeczne m i e j s c e i są t u d o b r z y ludzie Jako dziecko część wakacji spędzałam na działce moich dziadków. Wydarzenia nabierają tam jakiegoś magicznego i nieco absurdalnego wymiaru, który zaczął mnie niesamowicie fascynować, kiedy uświadomiłam sobie, że jest to teren ogrodzony wielką siatką. To małe miasteczko: są tam alejki mające nazwy, są władze gospodarz i prezes, co jakiś czas działkowicze zwołują zebranie, na którym omawiają bieżące sprawy. Ogródki najczęściej uprawiają emeryci mieszkający w blokowiskach, którzy nie mieli możliwości wybudowania własnego domu z ogrodem czy sadem. Na typowej działce stoi prowizorycznie zaaranżowany domek, zazwyczaj pomalowany na fantazyjne kolory, oraz mała szklarnia zwana foliakiem, gdzie uprawia się pomidory, paprykę, ogórki. W każdym ogródku jest także miejsce na kwiaty i różne rośliny stanowiące dumę działkowiczów. Sezon rozpoczyna się wczesną wiosną porządkowaniem działek, a kończy późną jesienią, kiedy pogoda nie sprzyja już pracy. Wśród działkowiczów są jednak i tacy, którzy czuwają nad ogródkiem także zimą. Każda działka jest inna, różni są także właściciele. Mają swoje małe radości i smutki związane z działkowymi sprawami. Wszyscy zgodnie przyznają, że nie wyobrażają sobie nie mieć takiego miejsca. Oszaleliby. Ogródki działkowe na fotografiach są własnością zakładów metalowych im. Szadkowskiego. Mieszczą się na krakowskiej Nowej Hucie. Uważa, że w całym wszechświecie chodzi tylko o świadomość wszystkiego, co się robi. „Jem dużo szpinaku, serów i nałogowo słucham muzyki". �Anto Uważa, że jeśli się lubi pracować i dbać o rośliny, działka n i g d y się nie z n u d z i . „Hodują kury, ponieważ zawsze j e s t jakieś świeże j a j e c z k o , a p o t e m nawóz do kwiatków". �, V A BHttM nisła Dziesięć lat t e m u przejął działką po s w o i m teściu „Wszystko zmieniłem na t e j działce. Kiedyś był odgórny nakaz u p r a w i a n i a w a r z y w kach działkowych, t e r a z j e s t pełna dowolność. U m n i e dominują k w i a t y i rośliny ozdobne". Terenia Jej d o m e k t o s t a r y kiosk Ruchu d o s t o s o w a n y do p o t r z e b działkowego życia. „Byłabym psychicznie c h o r a , g d y b y m nie miała działki i nie mogła na nią chodzić". ��„Ze względu na pomieszanie działkowych logik praca staje się tu zabawą; zabawa - czynieniem użytecznego; powtarzalne i typowe odbierane jest jako jedyne, istniejące wyłącznie tu i teraz. Ozdoba staje się czymś użytecznie funkcjonalnym, stare narzędzie staje się ozdobą". „Bricoleur nie ogranicza się do działań i dokonań; rozmawia on nie tylko z rzeczami (...), lecz i przy pomocy rzeczy: mówi o swym charakterze i życiu poprzez wybór wśród ograniczonych możliwości. Nigdy nie spełniając swych zamierzeń, bricoleur wkłada w nie zawsze coś z siebie". Roch Sulima, Antropologia codzienności Claude Lévi-Strauss, Myśl nieoswojona �nina Jako j e d n i z nielicznych mają m u r o w a n y d o m e k z b a l k o n i k i e m . „Lubimy szczepić d r z e w a o w o c o w e , m a m y jabłonie, g r u s z e , śliwy i b r z o s k w i n i e - t a k i mały sad . Mana i Krzysztof I c h d o m e k spłonął 14 l u t e g o 2 0 0 7 r., obecnie budują nowy. ,Lubiliśmy t u przychodzić przed pożarem, t e r a z rzadko b y w a m y , p i l n u j e m y naszych wnuków" �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15f94c19f5f6ff90adfeedafe40c842e.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5593 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5201 Title A name given to the resource Język Zagłady - język świadectwa/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.64-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Morawiecka,Maria Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7a38e6f8c8e16c3a8af0bd29d106bb.pdf d762f4929da3d5cc89d26269fe000d59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5592 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5200 Title A name given to the resource Ojcobó(j)stwo/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.55-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stypuła, Aneta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text An na I psycholog z wykształcenia, antropolog z zamiłowania, etolog z konieczności. 1 Studentka socjologii na UJ i uczestniczka studiów p o d y p l o m o w y c h z zakresu mediacji • dyscyplin, w e wszelkich możliwych konfiguracjach. Obecnie większość cennego czasu | pochłania jej przygotowywanie półrocznego Gałgana d o pracy w kynoterapii. St y p Ut a i negocjacji. Interesuje się zagadnieniami z pogranicza wszystkich wyżej w y m i e n i o n y c h Ojcobó(i)stwo Psychoanaliza a tradycja i religia żydowska podłoża przełomowej w dziejach psychologii teorii, nie została do tej pory w jednoznaczny tak na marginesie - dlaczego psycho­ sposób wyjaśniona. Część uczonych skłonna analizy nie stworzył żaden spośród jest dostrzegać w y r a ź n e powiązania m i ę d z y wszystkich tych pobożnych, dlacze­ metodą psychoanalityczną a kabałą, zwłaszcza go' trzeba było czekać na zupełnie bezbożnego jeśli idzie o uwypuklanie pierwiastka męskiego Zyda?" , zapytał raz Freud uczestników coty­ i żeńskiego, sięganie do symboli i numerologii godniowego środowego spotkania. Pytanie to oraz zapożyczanie podstawowych terminów domaga się próby udzielenia nań odpowiedzi, z Talmudu i ksieei Zohar Teza ta iest iednak iest bowiem czymś istotnie intryeuiacym fakt trudna do udowodnienia tym bardziej ze sam ze me tylko sam twórca psychoanalizy ale tez Freud nie tylko nie odebrał ortodoksyjnie' ży¬ około 90% jego zwolenników oraz większość pa­ dowskiego wychowania ani nie umiał - jak jego cjentów w pierwszych latach działalności Freuda oiciec - czytać no hebraisku ale też z cała sta¬ bvło Dochodzenia żydowskiego Nieunikniony nowczością określał się jako ateista i w takim tez wydaie sie zatem wniosek że musi istnieć iakiś diichn wychował swoie dzieci 7darzvło mii sie zwiazekmiedzy pochodzeniem żydowskim któ stwierdzić z nrzekasem- Żydzi w oróle czcił, re Freud stale oodkreślał a oowstaniem osycho- mnie iak bohatera narodowego chonaz moia analizy niemniej rola tradycji żydowskiej, jako z ^ ^ d k s p r a w ^ KSIĘGA RODZAJU: początki psychoanalizy A 1 3 2 4 1 G. Markus, Zygmunt Freud i tajemnice duszy, PIW, Warszawa 1993, s. 165-166. 2 Ibid. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA 3 D . M . Wulff, Psychologia religii, WSiP, Warszawa 1999. 4 G. Markus, op.cit. �Anna Styputa 56 tego jedynie, że nigdy nie ukrywałem swego ży­ dowskiego pochodzenia" . Odczuwając przynależność do narodu ży­ dowskiego, Freud odcinał się bowiem od swoich religijnych korzeni i starannie zacierał wszel­ kie ślady pokrewieństwa między psychoanalizą a judaizmem. Być może takie zależności rze­ czywiście istniały, niemniej w interesie Freuda leżało, aby je ukryć, częściowo z powodu obawy przed oskarżeniem o nienaukowość, a częścio­ wo w obronnej reakcji przed antysemityzmem Silne uprzedzenia antyżydowskie w środowisku wiedeńskim sprawiły że Freud z wielka ulga powitał w gronie żydowskich psychoanalityków Szwaicara - C G lunga gdvz iak pisał twór­ ca psychoanalizy w liście do Karola Abrahama w roku 1908 doniero ieao noiawienie sie uchro niło psychoanalizę nrzed niebezpieczeństwem 5 6 l l l l W J y 1 l v / Cl l1 Cli l ' 1 u z n a n i a iei z a ż v d n w s k a ' ' 1 V_ Ł 7 V_ / ^ | 71 V_ / ^ V_ 11 O 1 W ^ l l l snrawe n a r n d n w a " 7 N a d z i e i e Freuda k t ó r v liczvł na to ze T,,n«r stanie I t a n .nadknbi^^ zarysowały się roznicezdan, które doprowadziły do rozwiązania ich krótkotrwałej współpracy Kroplą, która przepełniła czarę goryczy, stała się odmowa Freuda udostępnienia Jungowi szczegó­ łów ze swego prywatnego życia, które posłużyć miały za materiał do analizy marzeń sennych: mistrz zareagował na prośbę swego ucznia po­ dejrzliwym spojrzeniem i oświadczył kategorycz­ nie, ze nie może ryzykować swego autorytetu, czym ostatecznie zraził do siebie Junga". Nieufność, z jaką Freud odniósł się do szwaj­ carskiego współpracownika, miała cechować stosunek ojca psychoanalizy wobec wszystkich nie-Żydów: wprawdzie zależało mu na rozsze­ rzeniu swoich idei poza wąski krąg żydowskich lekarzy, ale nie mógł pozbyć się wobec swych nieżydowskich zwolenników, takich jak Jung czy Ernest Jones, owej dozy dystansu i sceptycy- zmu. Postawa ta po kłótni z Jungiem jeszcze się zaostrzyła i nie była całkowicie nieuzasadniona: jest swego rodzaju paradoksem, że to właśnie Junga posądza się o antysemityzm, a nawet co jest j u ż przesadą - o sympatie nazistowskie. Prawdopodobnie Jung nie tyle był antysemitą, co starał się za pomocą wątpliwych etycznie poglą­ dów uzyskać przewagę nad Freudem . Antysemityzm, który stanowił podłoże za­ równo powstania, jak i zerwania relacji między oboma uczonymi, wydaje się mieć kluczowe znaczenie dla rozwój u psychoanalizy j ako takiej, i to na wielu płaszczyznach. Najbardziej oczy­ wistą okolicznością, wywołaną silnymi, antyży­ dowskimi uprzedzeniami środowiska nauko¬ wego Wiednia, było wykluczenie Żydów z życia towarzyskiego i zmuszenie ich tym samym do skupienia sie wokół osoby Freuda Bardziej dyskusyjnym źródłem powstania psychoanalizy było postrzeganie Żydów iako odmiennych pod względem seksualnym Fascynacja ta domnie­ mana odmiennością rozoowszechniła sie me tylko w nieoświeconei części snołeczeństwa ale tez w środowisku medycznym Potocznie uwa¬ żało się że na skutek obrzezania Żydzi wyka9 10 7iiia d7ika a 7ara7em 7abnr7nna s e k s u a l n o ś ć s ^ n n ™ ^ nr7enhS^^^ w t ^ r ^ ^ wizerunek Zydow w ich własnych oczach, robując się odciąć od przypisanego im przez spo­ łeczeństwo stereotypu, Żydzi reagowali albo od­ rzuceniem tożsamości żydowskiej (czemu często towarzyszyła konwersja na chrześcijaństwo), albo - jak uczynili to zwolennicy psychoanali­ zy - rozszerzeniem antysemickiego stereotypu na całosc społeczeństwa, dopatrując się w lęku przed feminizacją na drodze kastracji cechy nie tyle żydowskiej, co uniwersalnej, dotyczącej sek¬ sualnego rozwoju każdego mężczyzny . 11 5 G. Markus, op.cit., s. 167. 6 D . M . Wulff, op.cit. Psychoanalitis Review", 91/2004, s. 309-330. 7 G. Markus, op.cit., s. 166. 10 D . M . Wulff, op.cit. 8 D . M . Wulff, op.cit. 11 S. Frosh, op.cit., s. 309-330. 9 S. Fmsh, Psychoanalysis and Anti-Semitism, BARBARZYŃCA [w]: „The 3 (13) 3DD8 �57 Ojcobó(j)stwc Wreszcie antysemityzm wywarł znaczący wpływ na samego ojca psychoanalizy. Wysunię­ cie tak śmiałych tez j ak te, które są zawarte w teo­ rii psychoanalitycznej, wymagało nie lada odwa­ gi i nie bez znaczenia pozostaje tu fakt, że sam Freud określał się mianem outsidera, upatrując źródeł takiej postawy życiowej w czterech czyn­ nikach: ogólnie ambiwalentnym nastawieniu wobec nowości, negowaniu przez wiedeńskich lekarzy znaczenia czynników psychicznych h i ­ pokryzji kulturowej" społeczeństwa przestrzecaiaceco tabu seksualności i antysemityzmie właśnie Przeiawy antyżydowskich uprzedzeń dotknęły Freuda podczas studiów na uniwer­ sytecie i doświadczenia te iak twierdził zmo bilizowały *o do w i ę k s z e ^ nonkonformizmu i niezależności w myśleniu staiac sie nodstawa odniesionego później sukcesu' i - nawiasem mówiąc - zyskał sobie serdeczną niechęć wszystkich innych ludów". Dociekając genezy owego oporu, „zacznijmy od jednej cechy charakteru Żydów, która rządzi ich stosunkiem do innych ludzi. Nie ma żadnej wątpliwości, że mają oni bardzo dobrą opinię o sobie, uważają się za szlachetniejszych, reprezentujących w y ż ­ szy poziom, górujących nad innymi, od których dzieli ich także wiele z ich obyczajów. Przy tym ożywia ich szczególne zaufanie do życia, takie iakie daie taiemne posiadanie cenneeo daru- iest to pewien rodzai optymizmu Ludzie wierzący nazwaliby to zaufaniem do Boea" Freud zaś utożsamia ów skarb ze specyficznym przekona­ niem Żydów o tvm ze sa narodem wybranym Powstanie te^o orzeświadczema iest zdaniem Freuda z a s h L Moizesza Frincianina który no śmierci faraona Fchnatonf w dzac odwrót ™ y X r o d ^ KSIĘGA WYJŚCIA: judaizm w ujęciu Z 2 Freuda 14 7 ^ 1 Było to jednak pyrrusowe zwycięstwo. Do końca życia nie udało się Freudowi wyelimino­ wać ciągłych napięć pojawiających się w związ­ ku z jego narodowością, zwłaszcza w okoliczno­ ściach rodzącego się nazizmu. Kontrowersyjny w swej wymowie tekst Mojżesz, jego lud i religia monoteistyczna jest w rzeczy samej próbą roz­ wiązania przez Freuda tego wewnętrznego kon­ fliktu W obliczu kryzysu tożsamości rozdarcia miedzy byciem Żydem i nie-Żvdem Freud wraca do swych korzeni i usiłuiac przeciwstawić sie nazizmowi poszukuie źródeł antysemityzmu w historii narodu żydowskiego". Swoje studia rozpoczyna od charakterystyki ludu żydowskiego, który „z bezprzykładną siłą oporu stawiał (...) czoło nieszczęściu i prześla­ dowaniu, rozwinął szczególne cechy charakteru 16 G. Markus, op.cit. 15 S. Frosh, op.cit., s. 309-330. 1 6 kultura, religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1967, s. 203. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA wiarę , C r ^ 15 13 Z. Freud, Mojżesz jego lud i religia monoteistyczna, [w]: , ^ ^ 7 ^ 3 ^ rzędów (w tym obrzezania), tez wyprowadzi! przy pomocy najbliższych współpracowników z Lgiptu. Mojżeszowi udało się połączyć charak­ terystyczną dla każdego ludu pewność co do wła­ snej wyższości jako narodu, z religią: dzięki temu unikatowemu sprzężeniu Żydzi zyskali częsc boskiej wspaniałości, a zarazem dumę ufnosc i poczucie bliskiego kontaktu z Bogiem. Wszyst­ kie te cechy składają się na żydowskie poczucie wyższości jako narodu wybranego, co ma dwo­ jakiego rodzaju konsekwencje. Z jednej strony pozwoliło Hebrajczykom przetrwać, bo trzymali się z dala od innych ludów , z drugiej zas stało się zarzewiem konfliktu z sąsiednimi narodami, wywołując w nich zazdrość będącą prototypem późniejszych uprzedzeń rasowych . Jednak początków religii jako takiej - w tym również i judaizmu - trzeba upatrywać nie tyle 12 Z. Freud Człowiek,, ,ZTr\nZ\ł Ibid. S. Frosh, op.cit., s. 309-330 �Anna Styputa 58 w przeszłości, co w ludzkiej psychice, w bez­ radności małego dziecka szukającego poczucia bezpieczeństwa w osobie wywyższonego ojca . Geneza religii wiąże się także ściśle z komplek­ sem Edypa, sprowadzającym się do żywionego przez dziecko płci męskiej pragnienia elimina­ cji ojca i zajęcia jego miejsca przy boku matki. Jest to motyw stale powtarzający się w pracach Freuda dotyczących relieii Naiwyraźniei za­ znacza się on w książce Totem i tabu w której Freud wywodzi początki totemizmu z zabój­ stwa oica popełnionego przez sprzymierzonych synów chcących obiać kontrole nad zdominowa­ na przezeń horda p erwotna i należącymi do niei kobietami. Po dokonaniu morderstwa i pożarciu ciała zahitecro bracia nie mocrac noradzić sobie z noczuciem winv i rozkładem snołecznei struk tury ustanawiaia zakaz zabiianfa totemiczne™ zwferzecra h e l c e ^ protoplasty y sadzonego 17 18 s m D o l e m Zdaniem kontynuatora myśli Freuda, T. Reika , podobny, choć metaforycznie ujęty prze­ bieg zdarzeń zamieszczony został w Księdze Rodzaju: Jahwe jest tu Bogiem zamieszkującym drzewa, zaś Adam, przedstawiający symbolicznie sprzymierzonych braci, w celu zdobycia władzy zjada owoc z zakazanej jabłoni - totemicznego bóstwa (nadmienić tu należy, że powyższa opo¬ wieść bibliina była analizowana i interpretowana przez spadkobierców Freuda na wiele różnych SDOSO D O W łącznie z UDatrvwa.riierjn w Ewie personifikacii matki Adama nadaniem wezowi znaczenia erotycznego czy utożsamieniem iabłek z piersiami kobiecymi zaś ich spożywania z aktem kooulaciP U samego oica Dsvchoanali zv watek oicobó stwa noiawia sie również w hi" storiitradycji judeochrześcijańskiej, gdzie Jezus 19 17 Z. Freud, Poza zasadą przyjemności, PWN, Warszawa 1975. 18 Z. Freud, Totem i tabu, Wydawnictwo KR, Warszawa 1993. 19 20 21 D . M . Wulff, op.cit. Ibid. zarazem uosabia powrót uśmierconego ojca, jak i wprawia w ruch koło zamachowe odwiecznego cyklu - religia synowska (chrześcijaństwo) mor­ duje ojcowską (judaizm) . 21 KSIĘGA KAPŁAŃSKA: religie autorytarne i humanistyczne Fromma Także i Fromm widzi w przekazie biblij­ nym ślady wspomnień walki hordy pierwotnej z ojcem: są to takie momenty jak ten, w którym Adam zjada jabłko, by stać się jak Bóg, czy ten, gdy ludzie wspólnymi siłami wznoszą wieżę Babel. Tym jednak, co rzeczywiście interesuje From­ ma jako psychoanalityka, jest ewolucja obrazu Boga. Początek Starego Testamentu przedsta­ wia Jahwe jako karzącego naczelnika plemie­ nia , który domaga się od swoich wiernych bezwzględnego posłuszeństwa. Zmiana tego wizerunku następuje, gdy Bóg decyduje się na zesłanie potopu i zawarcie z Noem przymierza. Tym samym z chwila edy zobowiazuie sie do przestrzegania daneeo człowiekowi słowa B ó Przestaje być absolutnym władca Ograniczę nie własnei poteei naiwyraźniei uwidacznia sie w scenie targu Abrahama z Bogiem o z n i s z c z ę nie Sodomv i G o m o r y Abraham odwołnie sie do zasad sorawiedliwości obowiazuiacych samLo Bo^ra Dalszym etanem rozwoiu idei Bora iest utożsamienie Co z L u ł a m i miłości i nrawdy 22 23 e 24 snosóh R L staTe 7e h e ^ i m I n Z f e d n l nod 7ZTwZe\klZ wo^olnle^ Fromm dostrzega tu podobieństwo mię­ dzy rozwojem społecznym a osobniczym: od 25 22 E. Fromm, Dogmat Chrystusa i inne pisma religioznawcze, Wydawnictwo Tekst, Lublin 1992. 23 E. Fromm, Szkice z psychologii religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1966. 24 E. Fromm, Psychoanaliza a religia, Rebis, Poznań 2000. 25 E.Fromm, Szkice... S. Frosh, op.cit., s. 309-330. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 59 stadium bezradnego przywiązania do bogini Matki przez posłuszeństwo wobec Ojca - boga, aż po dojrzałość, gdy dorosły człowiek utożsa­ miony zostaje ze swymi rodzicami. Ewolucja religii monoteistycznej przebiega więc od obrazu Boga, który tak jak ojciec kocha i karze dzieckoczłowieka, do idei Boga jako symbolu ludzkich dążeń i wartości; nie jest to j u ż osoba, do której człowiek zwraca się z błagalną prośbą, bowiem, zdaiac sobie sprawę z własnej ograniczoności i niemożności pojęcia Boga człowiek wierzy me tyle w Boga co w zasady przez Niego repre­ zentowane Bóg przestaie bvć zewnętrzna moca a staie sie zasada urzeczywistniana w życiu na­ biera poetyckiego i symbolicznego znaczenia . 26 Tym samym u źródeł judeochrześcijaństwa leżą oba wyróżnione przez Fromma typy religii. Pierwszym jest religia autorytarna, zakładająca istnienie sił wyższych od człowieka, którym ludzie, słabi i źli, muszą się bezwzględnie p o d ­ porządkować: nieposłuszeństwo wobec Boga jest ujmowane w kategoriach grzechu i kara¬ ne z całą surowością. W ślad za Feuerbachem Fromm widzi w owych siłach projekcie najwyżej cenionych cech której rezultatem iest zubożenie samych ludzi Przeciwieństwem powyższego światopoglądu religijnego iest religia huma­ nistyczna która dokonut afirmacii człowieka iako istoty zdolnei do rozwinięcia o własnych siłach swego ootenciału rozumu i miłości W ta 27 kim uieciu orzechem staie sie n i e w y k o r z y s t a n i e owych m o ż l i w o ś c i k t ó r e w religii autorytarne, sa kategorycznie t ł u m i o n e P o c z u c i e w i n y w ł a S w e Z o ™ mchu c h ^ Prażan lalmudu czy Widać zatem, że Fromm, wychowany w ro­ dzinie rabinackiej o starych tradycjach , tak 29 jak sam założyciel psychoanalizy, oddalił się od swoich religijnych korzeni. Religia jest dla niego swoistą koniecznością dziejową niezbędną dla przetrwania człowieka, w sytuacji gdy w filo­ genetycznym rozwoju gatunku do minimum ograniczony został zwierzęcy instynkt na rzecz rozwoju świadomości. Stanowi ona wszelki, właściwy pewnej grupie ludzi, system myślo­ wy i etyczny, który dostarcza jednostkom ramy orientacyjnej oraz przedmiotu w który moga wierzyć Nic dziwnego zatem 'ze określając sie mianem teisty Fromm neguje świętość Biblii twierdząc że nie została Tonal napisana przez iednego człowieka ani tez nie podyktował iei Bóg- wyraża sie w mei raczei geniusz narodu który orzez wiele nokoleń walczył o swe życie i wolność" i który ofiarował ludzkości szerea norm i zasad zachowujących swoją wartość przez tysiąclecia 30 31 32 Fromm, podobnie jak Freud, uwypukla za­ tem etyczny wymiar religii, podważając jedno­ cześnie tezę, jakoby ojciec psychoanalizy był jej zagorzałym przeciwnikiem: tym, co krytykował Freud, miał być jedynie jej aspekt teistycznonadprzyrodzony . Twierdzenie to można po­ traktować jako swoisty eufemizm, gdy zważy się na sceptyczny stosunek Freuda do obrzędowości żydowskiej i wrogie nastawienie wobec reli­ gii rzymskokatolickiej która zwykł utożsamiać z antysemityzmem z racji iei rozpowszechnie­ nia wśród mieszkańców Wiednia . Drugim D o g l ą d e m kwestionowanym Drzez Fromma iest mniemanie iakoby W w przeciwieństwie do Freuda był zwolennikiem religii- g d y b y ś m y mieli podsumować stanowiska Freuda i lun J powiedzielibyśmy ze Freud przeciwstawia sie reliaii w imie etyki - a wiec ostatecznie zaimnie Z I T S można 1 3 ^ r H i ar mym InaczeH^ 33 34 26 E.Fromm, Szkice... 3 0 27 E. Fromm, Psychoanaliza a... 31 Z. Freud, Totem... 28 E. Fromm, Mieć czy być? Rebis, Poznań 1995. 32 Ibid., i. 150. 29 M . Chałubiński, Fromm, Wiedza Powszechna, 33 E. Fromm, Psychoanaliza a.. 34 D . M . Wulff, Psychologia... Warszawa 1993. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA E. Fromm, Mieć..., s. 2008. �Anna Styputa 60 ter zjawiska czysto psychologicznego, a równo­ cześnie wynosi nieświadomość do rangi zjawiska religijnego" . 35 Psychologia J u n g a , s k o n c e n t r o w a n a wokół a r c h e t y p ó w d e f i n i o w a n y c h jako „ f o r m y lub ob­ razy natury kolektywnej, które p o j a w i a j ą się n a c a ł y m ś w i e c i e jako c z ę ś c i s k ł a d o w e m i t ó w , KSIĘGA LICZB: symboliczne interpretacje Junga a z a r a z e m jako autochtoniczne i indywidu­ alne w y t w o r y pochodzenia n i e ś w i a d o m e g o , 3 9 s k ł o n n a jest przez p r y z m a t owego centralnego Istotnie, Jung nie przyznawał religii jako ta­ p o j ę c i a a n a l i z o w a ć t r e ś c i tradycji r e l i g i j n y c h , kiej racji bytu czy też prawomocności roszczeń w y ł a w i a i a c z e ś w i ę t y c h t e k s t ó w szeree archety­ do prawdy. Nie budziło jego najmniejszych wąt­ p o w y c h symboli (liczb k o l o r ó w z w i e r z ą t i m i o n pliwości, że „Bóg jest (...) faktem psychicznym, boskich) i o d n o s z ą c przedstawione w n i c h wy¬ a nie fizycznym, tzn. że jego istnienie da się d a r z e n i a do p s y c h i c z n y c h w ł a ś c i w o ś c i l u d z k i e j stwierdzić tylko psychicznie, nie zaś fizycznie" . naturv W ten s n o s ó b trzv n i e r w s z e r o z d z i a ł y Jest to fakt niezwykle istotny dla ludzkiej egzy­ K s i e r i R o d z a i u staia sie d l a z w o l e n n i k ó w l u n a m e t a f o r y c z n y m o d z w i e r c i e d l e n i e m procesu stencji ale ogranicza sie on do indywidualne™ doświadczenia me mając mc wspólne™ z real­ i n d y w i d u a c h ti soecyficzme ooimowanei samo reahzacii k t ó r e i n u n k t e m d o i ś c i a iest o s L n i e " nością zjawisk nadprzyrodzonych. cie i a ź n i ' czyli c e n t r u m o s o b o w o ś c i b e d a c e ™ Interpretacje tekstów biblijnych autorstwa mstanria n X e X a T o h e ^ Junga są niejasne i mają bardziej osobisty niż na­ W s n i e c e X na nal J v zszv nTzinrTZwnt,' ukowy wydźwięk. Jedną z najbardziej znanych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych publi­ r n . i ^ kacji jest Odpowiedź Hiobowi, w której Jung odmiennycń, przedstawia Boga jako pełnego sprzeczności: S e n t ^ r ^ y d i i M . P o c z ą t k i e m tego procesu, tak j a k z o s t a ł o n z jednej strony jawi się On jako tyran, który gwał­ cąc swoje prawa i dopuszczając się jawnej niespra­ przedstawiony w G e n e s i s , jest „ p o j a w i e n i e s i ę wiedliwości, odbiera Hiobowi cały jego majątek, ego z niepodzielnej całości - c i e m n o ś c i i pust­ potomstwo i zdrowie Z drueiei strony lahwe ki p r z e d s t w o r z e n i e m z i e m i , oraz stopniowego ukazany zostaje jako BÓ pragnący kochać rodzaj r ó ż n i c o w a n i a się i integracji. P i e r w s z y m p o w a ż ­ ludzki i być przezeń uwielbianym.' Owa dwoistość n y m z a g r o ż e n i e m dla coraz bardziej z ł o ż o n e j Bora z którei On sam nie zdaie sobie snrawv zo¬ j a ź n i , symbolizowanej przez m a n d a l ę ogrodu, staje przez Hioba dostrzeżona i ujawniona. W ten jest w y j ś c i e z A d a m a jego kobiecej strony, S o ­ snosób roznoczvna sie nroces ewolucii Bora krórv phii lub m ą d r o ś c i , co p o p r z e d z i ł akt ofiary (od­ stoomowo ooczał wyzbywać sie swoich mrocz danie ż e b r a ) D o p i e r o po spotkaniu z w ę ż e m nvch cech oraz desnotvcznvch oestów i w rezul" ( k t ó r y s y m b o l i z u j e w i e d z ę l u b p o j a w i a j ą c a s i ę tacie wzdedne™ ograniczenia roli szatana Tahwe" ś w i a d o m o ś ć ) i poprzez u l e d o ś ć wobec pokusy 36 e 37 S możslmiwst^ z i e d z e m a i a b ł k a (co s y m b o l i z u j e p e ł n i e i s a m o realizacie) A d a m u ś w i a d a m i a sobie swa l u d z k a I i e n ™ n S i n d y w i d u a l n o ś ć i namecie miedzy ś w i a d o m o ś c i ą karaajTrobf^ i nieświadomością » G r z e c h « Adama i E w y nie 3 5 E. Fromm Psychoanaliza a...,s. 52-53. 38 Ibid, s. 309. 3 6 C G . Jung Odpowiedź 3 9 C G . Jung, Psychologia a religia, [w]: C G . Jung, Hioba [w]: C G . ]ung Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970, s. 364. 3 7 C G . Jung Odpowiedź Hiobowi, [w]: C G . Jung, Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970, s. 143. Psychologia a religia, Książka i Wiedza, Warszawa 1970. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 61 jest więc czymś godnym potępienia, lecz repre­ zentuje wzrost świadomości, który w rezultacie oddziela ego od jaźni. Począwszy od tego mo­ mentu Raj (jaźń) staje się (...) iluzorycznym ce­ lem symbolizującym nową pełnię" . Powyższa interpretacja wydarzeń w Edenie, będąca dzie­ łem kontynuatorów Junga, odbiega wyraźnie od tradycyjnych, psychoanalitycznych interpretacji tekstów biblijnych W obu iednak wypadkach opowieść o początkach rodzaju ludzkiego ujmo­ wana jest w kategoriach metafory procesów za­ chodzących we wnętrzu człowieczej psychiki. 40 KSIĘGA POWTÓRZONEGO PRAWA: analiza rytuałów Do wcześniejszego fragmentu Pisma Świę­ tego odnosi się dokonana przez Fromma ana­ liza tradycji szabatu. Fromm dostrzega tu dwie sprzeczne tendencje: chociaż szabat jest czasem odpoczynku i jako taki jest wartościowany po­ zytywnie, to temu odpoczynkowi towarzyszy szereg uciążliwych zakazów których złamanie grozi sankcjami charakterystycznymi dla naj­ cięższych przestępstw Przepisy obowiązujące pobożnych Żydów w czasie szabatu są zdaniem Fromma typowe dla rytuałów załobńo-pokutnych a ich centralnym nakazem jest wymóg powstrzymania sie od wykonywań a iakieikol wiek pracy Iest to iednak praca specyficznie rozumiana orace wykonuie nie ten kto sie trudzi lub 'tworzy wartości ekonomiczne, lecz ten którv nrlrlziałilie w hiifliiiacvm Inh niszczą cvm sensie na nrzirode To z n a c z y ze natura zo^ta a uznana zaTahu i' każda zmiana choćhv t T k n ^ n r , ^ 41 K n s a ' ^ h ^ się samych początków świata, gdytiog nie­ zwyciężony ojciec zaślubiony z Matką Ziemią — wypoczywa po stworzeniu człowieka, len wypoczynek nie jest dla Fromma niczym innym jak równoważnikiem „bycia martwym" i stanowi nawiązanie do zabójstwa ojca. Tym samym dla rolniczego ludu, jakim byli Żydzi, uprawa ziemi utożsamianej z aspektem matczynym, staje się symbolem kazirodztwa. Pierwotny charakter szabatu nie jest więc pozytywny (w znaczeniu dnia poświęconego na odpoczynek), lecz tywny (ucieleśniając rezygnacje z kazirodczego ujarzmiania natury) Nie znaczy to jednak ze aspekt pozytywny zostaje całkowicie wyelimino­ wany przeciwnie odpoczynek po pracy stanowi przywrócenie harmonii z okresu przebywania w łonie matki- o ile nierwotnie szabat miał bvć ookuta za grzech merworodny za oicobóistwo i skłonności kazirodcze, zaś zakaz pracy miał hvćz iednei strnnvkara za orzech a z drnoiei za nobielać nowvm imnulsom do kazirodztwa to facnrazha^ zostaje eonak spełnione, dzień pokutny, w któ­ rym człowiek musi zrezygnować z pracy, staje się dniem przyjemności harmonii człowieka z przyrodą, dniem, który daje akurat spełnienie tego, co miało byc zabronione . Drugą, obok wymogu obchodzenia szaba­ tu, cechą dystynktywną Żydów jest, w opinii Fromma , obrzezanie. Także i ono doczekało się psychoanalitycznej interpretacji, stając się, z racji swego przesunięcia w czasie do okresu dzieciństwa, nośnikiem lęku kastracyjnego: „kie­ dy dziecko jest j u ż większe i dowiaduje się, że w niemowlęctwie zostało poddane obrzezaniu, może to wywołać obawę przed nowymi karami ze strony oic ten sposób syn na dostawa s e pod władze ojca zaś samo obrze­ zanie zamiast przynosić durne której doznaje młody człowiek w wyniku przejścia tego inicja­ cyjnego rytuału w okresie dojrzewania prze 44 40 D . M . Wulff, op.cit., s. 388. 43 41 E. Fromm, Dogmat Chrystusa i inne pisma 44 religioznawcze, Wydawnictwo Tekst, Lublin 1992. 42 Ibid., s. 62. 3 (13) 3DD8 45 Ibid., s. 70. Ibid. B. Bettelheim, Rany symboliczne, rytuały i zazdrość BARBARZYŃCA męska, inicjacji Czytelnik, Warszawa 1989, s. 297. �62 Anna Styputa kształciło się w narzędzie degradacji potencjału id. W wymiarze społecznym wyznaczenie mo­ mentu obrzezania w tak młodym wieku i ograni­ czenie udziału w tym rycie jedynie do mężczyzn mogło stanowić „krok na drodze prowadzącej do ustanowienia paternalistycznego monoteizmu" (idem), nadając płci męskiej magiczną moc pły­ nącą z przymierza z Bogiem. Próba zrozumienia istoty obrzędu obrzezania odsyła Bettelheima do Starego Testamentu, w którym widzi on szereg dowodów na świeżo zdobyta (lub iedyne postu­ lowana) przez mężczyzn dominacie nad kobieta­ mi: przesłankami świadczącymi o prawdziwości tei tezv ma bvć chełpliwy ton w v D o w i e d z i l a h w e zaoewniaiacych omeskiei wyższości iakrówniez modyfikacja mitu o stworzeniu świata fwbrew wszelkiej L e e to z mezczvznv stworzona zo sta,e kobieta, która służyła podkreśleniu wam snnremacii mężczyzn rzntniar ia w przeszłość T e d n o r . e ś n i e L h o w a ł y <ie ślady w i e L ń ™ ' waniu zawarcia małżeństwa poddaniem się przez mężczyznę obrzezaniu, „w języku hebrajskim etymologiczne znaczenia słowa oznaczającego obrzezanie i słowa oznaczającego ojca zony są tak bardzo zbliżone, iz narzuca się mysi, ze niegdyś jedno słowo oznaczało i jedno, i drugie . Innym przykładem specyficznych dla juda­ izmu praktyk są przepisy żywieniowe, wywo­ dzące się, zdaniem F. Fromm-Reichmann , z totemizmu: totem, razem z innymi zwierzę­ t a m i wyposażonymi w członki symbolizujące rodzicielski fallus (np. poroże), staje się skład­ nikiem pożywienia, ale jego konsumpcja, uświa­ damiająca zagrożenie związane z tym śmiałym aktem, obwarowana jest licznymi zasadami. Za­ kaz łącznego przygotowywania oraz spożywania 47 mięsa i mleka sprowadza się do radykalnego rozdzielenia jedzenia mięsa, uważanego za akt identyfikacji z totemem, od picia mleka (matki) symbolizującego z kolei kazirodztwo. Do koncepcji hordy plemiennej Freuda na­ wiązuje także Reik , analizując przeznaczenie i genezę noszonych przez Żydów filakterii. Owe rytualne przedmioty mają być niczym innym jak pozostałością po zwyczaju noszenia skóry zabi­ tego zwierzęcia celem przejęcia jego mocy: rogi tefilah to rogi byka, tefilah umieszczany na ramie­ niu jest odpowiednikiem kopyt, a skórzane czę­ ści filakterii to zredukowana do minimum skóra zwierzęcia. Używanie filakterii staje się więc identyfikacja z ofiara zbrodni z przeszłości - prze­ kształconym w totem ojcem-bogiem. Nieco innej interpretacji dokonuie Langer utrzvmuiac że w kształcie noszonego na głowie tefilah u awnia sie iego falliczny charakter zaś w połączeniu z sześciennym schowkiem symbolizującym na¬ rządy kobiece wyobraża stosunek płciowy. 48 49 Tenże Langer upatrywał także seksualnej symboliki w kształcie zawieszanej przy drzwiach żydowskich mieszkań mezuzy, nie jest jednak w swych interpretacjach konsekwentny: mezuza może zarówno nawiązywać swą formą do fallu¬ sa ojca, jak i wyobrażać żeńskie genitalia (jako że nie tylko przypomina o ograniczeniach, ale i umieszczana jest przy otworze wejściowym bę­ dącym w wielu kulturach symbolem kobiecych narządów płciowych). 50 MIDRASZ: komentarz d o psychoanalitycznego pięcioksięgu Taki brak konsekwencji jest częstym, lecz niejedynym grzechem psychoanalityków. Analizy 46 Ibid., s. 308. 49 47 F. Fromm-Riechmann, Das judische Sspeiseritual, 1927, Imago 16, s. 435-485, za D . M . Wulff, Psychologia religii, [w]: Imago 13, s. 235-246, za D . M . Wulff Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. 48 T. Reik, The Prayer Shawl and the Phylacteries of the Jews, [w]: T. Reik, Dogma and Compulsion, 1951, za D . M . G. Langer, Die judischen Gebetsriemen, 1930, [w]: W S i Ę Warszawa 1999. 50 G. Langer, Zur Punktion der judischen Turpfosterolle, 1928, [w]: Imago 14, s. 457-468, za D . M . Wulff Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. Wulff, Psychologia religii, W S i Ę Warszawa 1999. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Ojcobó(j)stwc 63 podejmowane w ramach tej orientacji teoretycz­ nej charakteryzują się z jednej strony daleko po­ suniętą dowolnością skojarzeń, z drugiej zaś ich zdolności interpretacyjne są znacząco zawężone w wyniku koncentracji psychoanalizy na seksu­ alnym wymiarze ludzkiego życia czy też - jak to było w przypadku Junga - na wyszukiwaniu archetypicznych symboli. Cechująca myśl psychoanalityczną swoboda toku rozumowania i wysoki poziom abstrakcji uniemożliwiają de facto naukową weryfikację tworzonych w tym nurcie prac, co jest głównym zarzutem wysuwanym z pozycji naukowych przeciwko psychoanalizie jako takiej. Z kolei rezultatem ześrodkowania uwagi na kilku wy­ branych motywach jest - w przypadku badań nad judaizmem - nie tylko ograniczenie pola zainteresowania do pierwszych ksiae Stare™ Testamentu z silnym zaakcentowaniem opo­ wieści o początkach świata i nieposłuszeństwie pierwszych rodziców ale także stronniczość ana­ lizy nastawionei a Priori na wyłuskanie znaczeń dowodzących prawdziwości wcześniei nrzyie tych założeń W wyniku takie™ nostenowama wywody psychoanalityków oceraia sie często kroć o Loteske właściwa nracom von D ä n i k e na i znnełnie lekceważąc nrawde hixnrvcnä _ ryhkowania konkluzji, te hipotezypsychoanali­ tyków, które odnoszą się do konkretnych zjawisk czy wydarzeń z przeszłości, bywały często pod­ ważane przez specjalistów zajmujących się daną dziedziną wiedzy, lak stało się np. z dokonaną przez H-euda rekonstrukcją powstania judaizmu teza, jakoby ta tradycja religijna wywodziła się w prostej hriii od kultu boga Atona, spotkała się z ostrą krytyką historyków Podobnie przypisanie Mojżeszowi narodowości egipskiej jest czystą 51 D . M . Wulff, op.cit. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA spekulacją niemającą najmniejszych podstaw w wiedzy historycznej . Jednak w pracach psy­ choanalityków więcej niż konkretnych odniesień jest rozważań o charakterze abstrakcyjnym, któ­ re przyjmuje się na zasadzie wiary, a nie na mocy dowodów naukowych. Niewątpliwie wkład psychoanalizy w roz­ wój zarówno psychologii, jak i samej cywilizacji europejskiej jest niebagatelny. Jeśli więc Freud stawiał się w jednym rzędzie z Kopernikiem i Darwinem, twierdząc, że jego tezy w takim sa­ mym stopniu wpłyną na dzieje świata co prace tych dwóch uczonych, to nie sposób odmówić mu odrobiny satysfakcji. Przez długi czas psy¬ choanaliza była w psychologii główną orientacją teoretyczna Zdyskredytowana późniei przez na­ ukowców o pozytywistycznym nastawieniu dziś wraca do nauki w nowej formie, znajdując uza¬ sadnienie niektórych ze swvch tez (zwłaszcza dotyczących funkcionowania nieświadomości) w badaniach neurologicznych. 51 Jest więc swoistym paradoksem, że psycho­ analiza, osiągając tak potężny wpływ na dzieje zachodniej kultury i nauki, nie przysłużyła się tradycji, z której wyrosła. Nie dość, że określono ją mianem „żydowskiego wynalazku", kolejnego chwytu tego podstępnego narodu dążącego do przejęcia władzy nad światem, to jeszcze sama odwróciła się od judaizmu i podążając tokiem głoszonych przez siebie tez, dokonała rękoma swych żydowskich twórców symboliczne™ zabóistwa własne™ oica me tylko ostro krytykuiac oicowska relieie i tradycie ale tez przypisu ac iei meiednokrotnie dyskredytuiace właściwo ci W ten soosób osychoanaliza oowołana do życia iako odnowiedź na antysemityzm sama stała sie ednym z ie™ narzedz, tworząc koleiny z wielu paradoksów obecnych'w dzieiach narodu z y dowsk Y 1 r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/471d44f78749b3b8d4a5e7186838d54a.pdf 300ee3de269c0009d590dffd30381da8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5596 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5203 Title A name given to the resource 1/Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYÑCi PISMO NUMER 3 (13) 3DD8 ISSN ANTROPOLOGICZNE CENA 7 Zt 1343-9708 W TYM D% V AT i aa a a-Häftö) fkamasja % a©a i ^ ^ i D a ^íñiíi Í1 (ni a Ei ffl) | i ä n B i a e l ¿i a # % a at a (0) a (Br a a a® a a® a o a a ^ ar- i ® Ma® iua J Ä a " a a 'J. ni ^ a® a % a i ¡ m a a i ^ as a 2 11 a K l s a m f e l o s t r z y ł o "wywiad z Krystianem Lupą w T h e a m t r e ¡ J o w d z i e a lucky strike'ach o 'na styku cyberświata i rzeczywistości wybuch atomowy między metonimia i analogią b ó o i t w o psychoanaliza a tradycja żydowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a110617ed7f3e9715ca89213ca98671.pdf 3c791fbf67f42a4c7152a80a70d07f51 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5594 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5202 Title A name given to the resource O bombie, opadzie i radioaktywnych lucky strike'ach/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.72-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żukowski, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Żukowski I u n w 19 7 8 n >J e s t magistrantem etnologii UJ, ttumaczem, redaktorem w j e d n y m I z krakowskich wydawnictw. Sposoby m ó w i e n i a o zagrożeniu nuklearnym | t o temat jego pracy magisterskiej. Zamieszcza felietony i minieseje na stronie , najpiekniejszyreaktor.blogspot.com. 0 bombie, opadzie 1 radioaktywnych lucky strike'ach, czyli wybuch nuklearny miedzy metonimia i analogia „Na szczęście szyba, hak, belka, hamulec, framuga, zakręt, milimetr, sekunda. (...) Nie umiem się nadziwić, namilczeć się temu". - z wiersza Wszelki wypadĄ Wisławy Szymborskiej 1 E nergia nuklearna jest niewidoczna i nie­ wyczuwalna, a efekty jej wyzwolenia wy­ kraczają poza skalę i/lub naturę zjawisk powszechnie występujących w otoczeniu czło­ wieka. Może to być skala niewielka, z jaką mamy do czynienia na przykład w radiomedycynie, średnia, jak w czasie awarii elektrowni nuklear­ nych, oraz największa, związana z wybuchem bomby atomowej. Eksplozja jądrowa to wyzwo¬ lenie największej ilości energii w jednostce czasu, jakie jest w stanie spowodować człowiek. Przez swoj ą skalę i zj awiska, j akie wywołuj e - niej asne, 1 niedające się wyjaśnić w oparciu o codzienne doświadczenia oddziaływanie promieniowania radioaktywnego - wykracza poza strefę zna­ nego. Jest czymś innym, czymś domagającym się wymyślenia lub zaadaptowania schematów wyjaśniających, które ją w jakikolwiek sposób ogarną, jeśli nawet nie przybliżą. To ogarnianie jest wyzwaniem, które energia jądrowa rzuca zwłaszcza dyskursowi IIlćlS( )W CIII 11. W dyskursie naukowym bowiem wybuch atomowy wyrazić jest nietrudno, zmieści się na kilku stronach tabel i wykresów. Lecz okazja do działania dla etnolo- W Szymborska, Wszelki wypadek, Czytelnik, Warszawa 1972. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �O bombie, ooadzie ¡ radioaktywnych lucky strike'ach ga następuje w chwili, gdy tematyka nukleariów przenika do rejonów zainteresowania masowe­ go, a musi się tak dziać, ponieważ energia ją­ drowa zajmuje jedno z centralnych miejsc w or­ ganizacji technicznej cywilizacji Zachodu: jest blisko - w artykułach prasowych, programach, szkołach, kontaktach elektrycznych - a zarazem jest czymś całkiem innym, niosącym w sobie być może zalążki zagłady W związku z tym w dys­ kursie masowym powstają rozmaite sposoby mówienia, pisania i myślenia o bombie atomo­ wej, promieniowaniu, opadzie radioaktywnym i zagładzie świata, czyli sprawach, których nie można doświadczyć, nie da się ich opisać i bar­ dzo trudno je sobie wyobrazić. Czy jednak rzeczywiście katastrofa nuklearna tak bardzo wymyka się adekwatnemu opisowi? Czy nie można jej porównać do innych znanych ludzkości katastrof, takich jak wojna totalna, obóz zagłady albo bombardowanie dywano­ we? Oczywiście można, analogia jako metoda niesie z sobą duże spektrum możliwości opisu. Lecz wojna konwencjonalna i inne potworności wypluwane przez maszynerię cywilizacji, czy też w ogóle wspólnotowego życia ludzi, mają swoją ściśle ugruntowaną strukturę, zawiera­ jącą u końca sposoby powrotu do normalności, przywrócenia równowagi. Myślenie przez ana¬ logie będzie dążyć właśnie do stworzenia takich struktur i schematów. Jednak w wypadku eks­ plozji nuklearnej w ostatecznej perspektywie w perspektywie obecnei w niektórych masowych fantazmatach - me leży oonowna normalność ale powszechna i całkowita zagłada ludzkości' a raczei mocne masowe przeświadczenie ze taki scenariusz iest I niezależne od tego' iak bv rn m o a ł o h v ć n a n r a w d e P o r ó w n a n i a do anoka linsv z t e k s t ó w r e l i a i i n w h sa r o z p o w s z e c h n i o n e w n o n n l . r n e i ikonoir/fii a1ewvHaia . i e w i . t o t wieszczonym, przygotowanym, z natury procesualnym - a przede wszystkim z n a c z ą c y m i w sposób nieodłączny wpisanym w dialektykę dobra i zła, kary i odkupienia, zbawienia i po­ tępienia; tymczasem eksplozja nuklearna może się przytrafić wszędzie i każdemu, nawet teraz, w chwili czytania tego tekstu, bez przygotowa­ nia, bez sensu. Bomba atomowa wymyka się więc religii, mimo że zeloci i neoprorocy starają się od lat tropić znaki końca i wykorzystywać za­ grożenie nuklearne jako prywatną eschatologię takiej czy innej sekty. Bomba wymyka się też porównaniom do tego, co dobrze znane, jak z kolei próbują nas przekonywać głosiciele porządku, państwa i pra­ wa w antydefetystycznych, optymistycznych bro­ szurach o przetrwaniu w czasie wybuchu atomo­ wego, o których będzie szerzej w dalszej części pracy. L.V Thomas w książce Trup twierdzi, że śmierć jest przerwą w dyskursie, nagłym mil­ czeniem, a związane z nią obyczaje czy rytuały pośmiertne i pogrzebowe, często hałaśliwe i ma­ jące charakter głośnych, tłumnych zgromadzeń oraz przeciągłych lamentów, służą zapełnieniu pustki . W przypadku bomby atomowej przed ludźmi stoi innego rodzaju wizja: nie przerwy w dyskursie 2l przerwv dyskursu Zamilkmęcia którego' nie można wypełnić jako że nie pozostaje nikt kto mógłby to uczynić a ponadto znika wiedza' iak należy to zrobić' oomewaz wszelka trady'c a obycza obrzęd i'nauka zo staie beznowro nie usunięta - wymazana az do nagich kości ziemi. 2 Metonimia - w stronę nieznanego Zapośredniczenie w sposobach wyrażania nigdy przez większość ludzi niedoświadczonych zjawisk nuklearnych oraz tworzenie fantazma­ tów mających pomóc w ich pojmowaniu są obecne w literaturze, filmie i sztuce, a także ofi- w popularnej iKonograri^ wyciają się w istot­ ny sposop nietrarione. jeniec czasów wecuug L.V Thomas, biologii do antropologii, Wydawnictwo Łódzkie, świętych ksiągTrup. maOdbyc wydarzeniem wcześniej 2 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 73 Łódź 1991. �Dariusz Żukowski 74 cjalnych dokumentach p a ń s t w o w y c h i emisjach f d m o w y c h s k i e r o w a n y c h do l u d n o ś c i . Oddajmy j e d n a k n a j p i e r w g ł o s najbardziej p o s z k o d o w a ­ nym, czyli hibakusia, ofiarom b o m b z r z u c o n y c h n a d w a j a p o ń s k i e miasta. W roku 2005 w Hirosimie w dniu 60. r o c z n i c y ataku nuklearnego p o l s k o - a m e r y k a ń s k i Krzysztof Wodiczko zorganizował artysta wydarze­ n i e artystyczne dla u p a m i ę t n i e n i a ofiar n a p a ś c i ( p r e z e n t a c j a w i d e o z n a g r a n i e m tego w y d a ­ rzenia była pokazywana w Bunkrze Sztuki). Na w y s o k i m , k a m i e n n y m , m u r o w a n y m b r z e g u p ł y n ą c e j p r z e z miasto r z e k i Ota wyświetlono wielometrowej w y s o k o ś c i projekcje f i l m o w y c h z a p i s ó w p o ł ą c z o n e z e m i s j ą n a g r a n y c h WypO¬ wiedzi hibakusia, ludzi ocalałych z Podczas gdy z g ł o ś n i k ó w p ł y n ę ł y katastrofy. opowiadane s t o n o w a n y m g ł o s e m tragiczne historie, n a nad¬ r z e c z n y m m u r z e w i d a ć b y ł o tylko i w y ł ą c z n i e d ł o n i e m ó w i ą c y c h p o r u s z a i a c e sie w zwiazanei z o p o w i e ś c i ą gestykulacji. Każdy z o c a l e ń c ó w n a nagranie prezentacji p r z y n i ó s ł z soba p r z e d m i o t s v m b o h z u i a c v tamten d z i e ń i ODisvwał *o na k o ń c u w ł a s n e j w y p o w i e d z i Okazało się, z e r z e c z y te b y ł y bardzo konkretne i doczesne — m o ż n a rzec ze s t a n o w i ł y bardziei z n a k i n i ż symbole leden z m ó w i a c w h n o k a z a ł starv zardzewiałv wvaietv od fali t e r m . c z n e i k a h ł a k od k ł ó d k i do 7 rowen, 2 t l L Tnni zapinania roweru, i n n i Piazg. w - iLmJ r 7V i . k i ś drn K a m i e ń c z y jaKis aro- taKi sposoo powstaje m e t o m m i c z n a historia w y d a r z e n i a , K t ó r e g o m e da s i ę o p i s a ć w toKu z w y c z a j n e j u s t r u K t u r y z o w a n e j n a r r a c j i charaKterystycznej dla c o d z i e n n o ś c i , b a m i opo­ w i a d a j ą c y są z m e t o n i m i z o w a n i z a całą o s o b ę stoją jej p o r u s z a j ą c e się d ł o n i e i głos. Nie sposób ogarnąć i z r o z u m i e ć wybuchu atomowego w całej jego n u m i n o t y c z n e j grozie - m o ż n a p o k a z a ć go z a p o m o c ą c z ę ś c i s t o j ą c y c h za całość, drobnych e l e m e n t ó w , m i k r o z d a r z e ń . Nie m o ż n a p a t r z e ć w ś w i a t ł o r o z p a d a j ą c y c h się w eksplozji a t o m ó w , g d y ż od tego u l e g a j ą z n i s z ­ c z e n i u n e r w y w z r o k o w e - c z y s ł o w o „blask" nie b r z m i tu ś m i e s z n i e n i e w y s t a r c z a j ą c o ? Podobnie nie sposób opisać żadną skalą ani onomatopeją wszechprzejmującego, wielozakresowego drże­ nia fal akustycznych, od infradźwięków po wy­ soki wizg przecinających powietrze odłamków - „huk", „ryk", „wstrząs", to wszystko określenia z powtarzalnego, ustrukturyzowanego świata codzienności. Można zatkać uszy, pochylić się i zapamiętać kłódkę, kamień, belkę, hak, o któ¬ rym być może pisze Szymborska w wierszu wspominającym powrót ukochanego z sytuacji zagłady wskazując na przypadkowość i istot¬ ność tych przedmiotów jednocześnie. Te drob¬ ne rzeczy na. które przeważnie nie z wr ac a się uwagi w chwili wyzwolenia energii atomowej urastają do rangi znaczeń wydają się skraplać w sobie sens tego co sie dzieie a czego nie mozna ogarnąć posiadanymi kategoriami myślenia 0 rzeczywistości. W taki sposób włącza się my­ ślenie metonimiczne - oparte o fragment, przy­ padek, symbol. (Być może jest to dowód na to, że budowniczowie katedr nigdy nie doświadczyli widoku prawdziwego, niczym nieosłoniętego światła absolutu - inaczej gotyk musiałby być najniższym i najprostszym stylem architekto­ nicznym wszech czasów). Ponieważ tego, co niewyrażalne, nie można ogarnąć własnymi zmysłami i rozumem, poszu­ kuje się odbicia katastrofy w innych. Wiele miej­ sca w relacjach hibakusia zajmują opisy spotka­ nych wśród pożogi obcych osób. Liczne relacje mówią o nagości: kobiety i mężczyźni zdzierali z siebie płonącą odzież i ruszali, porażeni szo­ kiem, w wędrówkę po ogarniętym pożarem mie­ ście niczym widma. Płynące rzeką ciała, które pojawiły się w wodzie ponoć j u ż minutę po wy­ buchu oraz trupy leżące przy drogach i budyn¬ kach - to kolejne refleksy wydarzenia zupełnie innego niż wszystko, co znane Kształty kwiatów 1 deseni wypalone na ciele pod wzorzystą su­ kienką, niegojące się poparzenia radioaktywne, inne n i ż te od ognia, wreszcie ostateczna forma odbicia w człowieku tego, co n i e w y r a ż a l n e : całkowite pochłonięcie i pozostawienie cienia. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach Nie symbolicznego śladu, symbolu o religijnym charakterze, lecz autentycznej ciemnej plamy w miejscu, w którym wcześniej znajdował się człowiek. Oto sposoby metonimizowania bom­ by atomowej - metody mówienia poprzez to, co drobne, codzienne i znane, ale po to, by uzyskać efekt ominięcia, zasłonięcia, niedopowiedzenia. Próba narracji przybiera formę grozy i wzmaga poczucie obcości zjawiska - staje się potwierdze­ niem intuicji, że jest ono nie do opisania. Krzysztof Wodiczko tak mówi w wywiadzie dla magazynu „Art:21": „Powstaje dystans, dzięki któremu można wszystko przemyśleć, zrozumieć, że między nami i nimi [hibakusia] jest mur. Jakakolwiek próba zidentyfikowania się z taką osobą jest niebezpieczna. Powiedzieć: »Rozumiem, przez co przeszedłeś«, to całkowicie niedopuszczalna reakcj a. Być może właściwsze byłoby przeciwne zdanie. »Nigdy nie pojmę, przez co przesze­ dłeś*". 3 75 czytelnika - poprzez drobiny: należy przesunąć doroczny turniej golfowy na sierpień, ponieważ we wrześniu nie zostanie nikt, kto mógłby w nim wystąpić. Nie ma sensu wykonywać prac polo­ wych, chociaż bohaterowie i tak je wykonują dla podtrzymania sensu, udawania, że cykl się nie kończy. W pewnym momencie powieści jeden z bohaterów płynie z misją łodzią podwodną, by sprawdzić, czy są jeszcze na Ziemi miejsca zdatne do życia. I znowu moment grozy, niewyrażalności zamilknięcia dyskursu, budowany jest sposobami opisu codzienności. Załoga łodzi nie natrafia zniszczenia: odwrotnie wpływa do zatoki przv malowniczym sennym miasteczku w którym sklepy i domy wygląda ia tak iakby ich właściciele na chwile wyszli Wwysyłaiacei martwy sygnał stacii radiowe leży DaczLluckvstrikeow Zwykłe dobre oamerosy lezące na stole obserwowane zza szyby kombi nezonuochromwo niosą w sobie radioaktywna śmierci me można ich nabić. w i j - iednak Być może Nevil Shute napisał swoją najbar­ zwyczajnie. Oto paradoks nieopisywalności. dziej znaną powieść Ostatni brzeg' językiem pro­ Analogia - w stronę swojskiego stym, może nawet nieporadnym, utrzymanym w niskim rejestrze codzienności z tego właśnie „Reaktory jądrowe to zwyczajne paleniska, powodu, że każdy język wysoki brzmi nieade­ a sterujący mmi operatorzy - to palacze" kwatnie wobec zagrożenia nuklearnego. Książ­ - wiceprzewodniczący Komitetu Państwowego ds. ka opowiada o ostatnich miesiącach życia ludzi Wykorzystania Energii Atomowej ZSRR w Australii, gdzie stopniowo dociera rozprze­ N.M. Simew strzeniająca się wraz z ruchami atmosfery ra­ dioaktywność. Obraz jest przejmujący, tym bar­ W odwrotnym kierunku działa promowany dziej że w życiu bohaterów właściwie nie mają i sterowany przez władze w czasach zimnej miejsca żadne sensacyjne wydarzenia. Rzeczy­ wojny dyskurs afirmacji nukleariów . Reali­ wistość społeczna nie ulega dramatycznej zmia­ zuje się w nim drugi rodzaj mówienia o ener­ nie. Zagłada dociera do Australijczyków gii rozszczepienia i bombie atomowej. W jego 5 6 3 Cytat za http://www.pbs.org/art21/artists/wodiczko/ clipl.html 4 pacyfistycznym i - szeroko pojętym - militarystycznym (państwowotwórczym, konserwatywnym, urzędowym Cytat za G. Miedwiediew, Raport z Czarnobyla, Czytelnik, Warszawa 1991. 3 (13) 3DD8 Mówienie o zagrożeniu nuklearnym przez metonimię i analogię często zbiega się z dyskursem, odpowiednio, N . Shute, Ostatni brzeg, Książka i Wiedza, Warszawa 1979. 5 6 BARBARZYŃCA itp.). Choć istnieje korelacja, nie jest to jednak z pewnością reguła. �Dariusz Żukowski 76 centrum stoją porównanie i analogia, a celem jest oswojenie i spowodowanie wrażenia, że to, co zupełnie inne, łatwo może stać się mało lub wcale niezagrażającym elementem codzienności każdego człowieka, który jest tu rozumiany jako obywatel. Dwa fdmy i trzy teksty są tu szczególnie repre­ zentatywne. Film propagandowy Duc\ and Cover (dalej jako DaC) amerykańskiej obrony cywilnej (1951) , amerykański fdm The Médical Aspects of Nuclear Radiation (TMAoNR; 1950) , rządowa amerykańska broszura „Survival under Atomie Attack" (SuAA; 1950) , broszura „Protect and Survive" (PaS), wydana przez brytyjską obronę cywilną (1980) , oraz amerykańska książka Nuc­ lear War Survival Sktlls (NWSS) Cressona H . Kearny'ego (1987) dają dobry obraz dyskursu surwiwalistycznego, wspieranego i promowa­ nego przez państwo. Są to zarazem ważne, dość często współcześnie komentowane - i parodio­ wane - teksty klasyki surwiwalistycznej. Książka NWSS, fdm DaC, broszury PaS i SuAA, które są wszakże bardzo małymi wydaw­ nictwami, to nie proste instrukcje czy neutralne zbiory zasad postępowania na wypadek wojny 7 atomowej. Wszystkie te pozycje są poprzedzone wstępem, który ma za zadanie wytworzyć okre­ śloną postawę i wypromować pożądany sposób myślenia na temat zagrożenia. Jest to myślenie kategoriami analogii, porównania do rzeczy znanej i z dawna opanowanej. DaC to dziewięciominutowy film skierowany do dzieci i poka­ zywany w szkołach w początkach zimnej wojny. Oto jak mówi się w nim o niebezpieczeństwie wybuchu bomby: 8 ,Wszyscy wiemy, że bomba atomowa jest bardzo niebezpieczna, a skoro może być użyta przeciw nam, musimy przygotować się na nią, podob­ nie jak przygotowujemy się na innego rodzaju niebezpieczeństwa, które zagrażają nam przez cały czas. Ogień jest niebezpieczny - może spa­ lić całe budynki, jeśli ktoś jest nieuważny. Ale jesteśmy przygotowani na pożar. Mamy świetną straż pożarną, która gasi ogień. (...) Samo­ chody też mogą być niebezpieczne. Niekiedy powodują paskudne wypadki. Lecz jesteśmy gotowi: mamy zasady ruchu drogowego, któ­ rych muszą przestrzegać kierowcy i piesi. Teraz musimy przygotować się na nowe zagrożenie: bombę atomową" . 9 10 11 7 A. Rizzo (reż.), DuĄ and Cover, 1951. Dostępny on-line 12 Za: http://www.schouwer-online.de/technik/zivilschutz_ pod adresem http://www.youtube.com/watch?v = COK_ atomicattack.htm LZDXpOI 10 8 K. Burns (reż.), The Medical Aspects of Nuclear Radiation, 1950. Dostępny on-line pod adresem http:// www.youtube.com/watch?v=IQGdGeP3DT8 9 ..Survival under Atomie Attack", Biuro Wykonawcze Prezydenta USA, 1950. „Protect and Survive", Centralne Biuro Informacyjne, Londyn 1980. Za: http://www.cybertrn.demon.co.uk/ atomic/main.htm 11 C.H. Kearny, Nuclear War Survival Skills, Cave Junction, Oregon 1987. 12 A. Rizzo, op.cit. BARBARZVNCA 3 (13) 3DD8 �77 O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach W brytyjskiej broszurce PaS, która jako pod­ stawowy element kampanii informacyjnej została wskutek nacisków publicznych rozdystrybuowana na początku lat 80. (pierwotnie miała być rozdawana wyłącznie w sytuacji kryzysu wo­ jennego), znajdujemy z kolei logo zbudowane z czterech sylwetek: mężczyzny, kobiety, dziew­ czynki i chłopca, upozowanych jak do rodzinnej fotografii, otoczonych grubym kręgiem. Broszura odwołuje się do zapewnienia bezpieczeństwa rodzinie i o ile amerykańska metoda n<ł prze¬ trwanie to paść i kryć się, aż niebezpieczeństwo przeminie (powtarzane jak mantra hasło duc\ and cover!), przezorni Brytyjczycy będą raczej budować schrony. PaS wielokrotnie podkreśla, by w czasie ataku i po nim pozostawać domu Rodzina przeczekuie kataklizm wewnątrz w ł a ' snorecznie zbudowanei według zamieszczonych obrazków iaskini" cna ilustracjach budowniczvm iest tylko mężczyzna) czyli wydzielonego fralmenru nokoiu który iest określany iako inner reLe. (Obok broszury PaS wydano tez nodohna in srn.kcie dotycząca wyłącznie hndowan.a schro n, nnJLrlfJ/lr lthrr<\ A nai piskie r/>fuap tc^nietylko Samiec bu­ duje jaskinię („Protect and Survive") ropejskim domu, nadając mu charakter tworu natury, skalnej pieczary, pierwotnej groty. Dla etnologa interesująca jest też sprawa my­ ślenia kategoriami zaklęć i magii, które jest cechą propagandy surwiwalistycznej i służy oswajaniu bomby. W omawianych tekstach metody, dzięki którym można uniknąć nuklearnego koszmaru, są proste i łatwe do zapamiętania. W filmie DaC jest to tytułowa metoda „padnij i kryj się" - wy­ starczy znaleźć murek albo ścianę, pod którą należy się rzucić i skulić, osłaniając kark, aby j u ż po chwili wstać, otrzepać się z radioaktywnego pyłu i ruszyć ku swoim codziennym sprawom s^l to^Ly^^szcl^ I po kłopocie: Tony o d j e ż d ż a na swoim rowerku (DuĄ and Cover) Podstawową postacią inner refuge jest konstruk­ cja zrobiona z wyjętych z zawiasów i ukośnie ułożonych na ścianie drzwi, pokryta dodatkowo workami i meblami. Taka forma rozbija prostopadłościenny kształt typowego pomieszczenia w eu13 Ibid. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA W jednej ze scen filmu widzimy chłopca, któ­ ry na widok błysku zeskakuje z roweru i kuli się pod krawężnikiem. Głos lektora objaśnia: „[Tony] leży i się nie rusza, póki nie jest pewny, że niebezpieczeństwo m i n ę ł o " [podkr. - D Ż ] . 13 �Dariusz Żukowski 78 Po c h w i l i z b l i ż a się p r a c o w n i k OC, podnosi m a l ­ ca, podaje m u jego rowerek, a c h ł o p i e c u ś m i e c h a się i r u s z a w t ę s a m ą s t r o n ę , w k t ó r ą j e c h a ł p r z e d atakiem. Duc\ and cover, padnij i kryj się, to m e ­ toda n a p r a w d ę dla dzieci - nie w y m a g a n a w e t ż a d n y c h zaklęć ani magicznych p r z e d m i o t ó w , m o ż n a ją z a s t o s o w a ć w k a ż d y m m i e j s c u i czasie, jest n i c z y m w y w o ł a n i e w y m y ś l o n e g o przyjaciela w c h w i l a c h strachu i s a m o t n o ś c i . Niebezpie­ c z e ń s t w o nie m a c h a r a k t e r u apokaliptycznego: w pewnej c h w i l i się k o ń c z y (i to n a p e w n o ) , świat z p o m o c ą odpowiedzialnych dorosłych o s ó b wraca, w koleiny n o r m a l n o ś c i . Z kolei w b r o s z u r z e SuAA m a m y do c z y n i e ­ n i a n i e tylko z prostym r y t u a ł e m apotropaicz- Podobnie n y m , ale całą ś c i e ż k ą w t a j e m n i c z e n i a . istotne, najważniejsze wypunktowane reguły opisane powyżej są zgromadzone na czterech wewnętrznych stronach broszury, które poleca się wyrwać i mieć zawsze przy sobie. Podob­ na zasada dotyczy karteczek z prośbami i za­ klęciami w buddyzmie tybetańskim, a także w islamie. Temat rozpraszania mitów i dochodzenia do prawdziwej wiedzy zajmuje poczesną wstępną część NWSS, trzystustronicowej amerykańskiej książki wydanej w 1986 roku, a więc pisanej przez ludzi mających ponad trzydzieści lat więcej do­ świadczeń niż twórcy Duc\ and Cover i broszur z początku zimnej wojny. W pierwszym roz­ dziale „Zagrożenia broni jądrowej: mity i fakty" pierwszy pogrążony mit brzmi tak: j a k z a z d r o s n y Bóg ż y d ó w i c h r z e ś c i j a n n a k a ­ „Mit: Radiacja opadowa powstała w wyniku wojny atomowej skazi powietrze i wszystkie części składowe środowiska. Wszyscy zginą. (To demoralizujący przekaz płynący z książki Ostatni brzeg i wielu innych pseudonaukowych książek i artykułów)" . z u j e po p i e r w s z e nie m i e ć i n n y c h b o g ó w p r z e d n i m , tak SuAA, p r e z e n t u j ą c g r u p ę z ł o t y c h z a s a d u m o ż l i w i a j ą c y c h p r z e t r w a n i e bomby, g r z m i po pierwsze: „Zabij mity". Cztery wymienione kontr-mity, n a p r z y k ł a d ż e bomby atomowe n a 14 p e w n o nie z n i s z c z ą c a ł k o w i c i e ż y c i a n a z i e m i , to p r z y k a z a n i a , k t ó r e trzeba p r z y j ą ć b e z k r y t y c z n i e , bo nie da się i c h z a bardzo u d o w o d n i ć i są w ł a ś ­ c i w i e n i c n i e z n a c z ą c e dla z w y k ł e g o ( Podwoi enie człowieka siły bomby nie o z n a c z a podwoi e- n i a skali z n i s z c z e ń " ) - t o r a c z e j f o r m u ł y p r z y s i ę ¬ gi l o j a l n o ś c i rytualne w y z n a n i e w i a r y Drugim Oto przykład jawnej wojny analogii z me­ tonimia (Ostatni brzeg), bo, rzecz jasna, oba podejścia nie mogą być równocześnie słuszne. Natomiast fakt towarzyszący temu mitowi jako uspokajająca i prawdziwa kontrinformacja, zilu­ strowana w dodatku rysunkiem, brzmi: p u n k t e m ś c i e ż k i w t a j e m n i c z e n i a jest z a p o z n a me sie z Sześcioma „Fakt: Gdy broń atomowa eksploduje na tyle blisko ziemi, że powstała kula ognista dotknie powierzchni, powstaje krater (zob. ryc. l . l ) " . tajemnicami przetrwania a t a k ó w iadrowvch" z ktorvch to t a i e m n i c s z c z e e ń l n i e c i e k a w a iest ostatnia: M a c i c z n a snrawcza m o c z W o " s ł o w a m o ż e m i e ć skntki r ó w n i e silne iak w v h n r h atomowv rim ^nektem śrie.ki w J e m n i r . e n i . ii i Trze Pięć c m aspeKtem sciezKi w t a j e m n i c z e n i a jest „ i i ę c Kluczy zapewnienia pezpieczenstwa a o m o w i ^Kluczy, jaK is.iucz teozoju ivime mavatsKiej. B y c m o ż e n a d u ż y c i e m PyloPy w s K a z y w a n i e n a ewidentnie m a s o n e r y j n y symPol oProny cywilnej U S A — promienisty t r ó j k ą t w p i s a n y w k o ł o ) . C o 14 C . H . Kearny, op. cit. 15 N i e siei nlotek" Można się zastanawiać, co ma piernik do wiatraka. Z pozoru niewiele, lecz w dziedzinie „wiedzy tajemnej" nie musi przecież istnieć ści­ słe logiczne powiązanie między argumentami i kontrargumentami. W dodatku „metonimicy" nie mają na swoją obronę nic poza mętnymi, kasandrycznymi opowiastkami o zagładzie. „Analogicy" natomiast odwołują się do wykresów, ry15 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach cin i schematów (po jednym rysunku na stronie na kilkunastu pierwszych kartkach NWSS). W NWSS istotną rolę pełnią artefakty ma­ terialne. Wspólną ich cechą (zresztą we wszyst­ kich omawianych dziełach) jest to, że mogą zostać wykonane bardzo łatwo, z materiałów dostępnych w najbliższym sklepie albo j u ż po­ siadanych. U r z ą d z e n i e m m a j ą c y m zapewnić prawidłową wentylację jest na przykład KAP (Kearny Air Pump, pompa powietrzna Kearnyego), wykonana zaledwie z kilku listewek i pieluchy. Umieszcza się ją w drzwiach i wy¬ machuje przez co podłe radionuklidy nie mają wstępu do wnętrza domu, rozumianego teraz jako schron. KAP jest sterowana przyczepionym do niei sznurkiem z dużei bezpiecznei odległo­ ści prawie jak pułapka na dzikie zwierzę. Z ko­ lei brytyjska broszura PaS nie tylko pokazuje jak zbudować schron przeciwopadowy lecz tez wylicza co należy z soba zabrać do inner refuee na czasnrzeczekania niebeznieczeństwa Sa to m.in. śpiwór crarnkr latarka anteczka notes z a n a s wodv'czvsta b i e l i z n a ' W v h „ r h ' h o h v m nrzestaie h v ć J o ź n v - z a r z v n a nrzvnominać rodzinną wycieczkę do jaskini SHELTER AREA FIXED - C H I / O N IAI SUPPORT--* DOOR CASING PULL CORD SLACK DURING RFTURN STROKE -"T y 7 FLAPS CLOSED / (POWER STROKE OF THIS SAME PUMP) SWINGING PUMP FRAME 79 Ważna jest nie tylko treść przekazu w dys­ kursie surwiwalistycznym, lecz również jego forma. Skoro, jak wykazaliśmy, surwiwaliści to ci, którzy posiedli w i e d z ę i zniszczyli mity, wszyscy inni zasługują na kpinę czy choćby pobłażliwość. Film T M A o N R opowiada nie tylko o wpływie radiacji na zdrowie ludzkie i organizm człowieka (znowu prosta analogia, sięgająca korzeniami oświecenia: organizm jest przedstawiony w kreskowkowej sekwencji jako fabryka pełna uwijających się przy maszynach ludzików), ale też rozlicza się z rozpowszech­ nionymi „błędnymi wyobrażeniami" o promie­ niowaniu. „Istnieje wiele przekonań na temat radioaktyw­ ności, podtrzymywanych powszechnie przez ludzi, w których jest ona podobna do potężnego i niepowstrzymanego złego ducha Indian. (...) Radiacja jest niebezpieczna, lecz powiedzieć, że zabija i kropka, to jak udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie »Jak wysoko jest w gó­ rze?*. Na przykład pokryte radem wskazówki twojego zegarka są nieszkodliwe" . 16 Film zapewnia, że radiacja jest co prawda do pewnego stopnia niebezpieczna, ale znacznie większą ma się szansę na pełne wyzdrowienie po chorobie popromiennej (animowana maszyne­ ria znów rusza pełną parą) niż śmierć, natomiast tym, czym warto się przejmować w razie ataku, są zagrożenia takie jak fala uderzeniowa i ogień („ani nowe, ani nieznane. Mogliście się z nimi zapoznać w czasie I I wojny światowej i udało wam się przeżyć - przecież tu jesteście" ). Poja­ wia się też mit, że po napromieniowaniu na stałe wypadają włosy. 17 COVERING OVER UNUSED LOWER PART OF DOORWAY - Pompa powietrzna Kearny'ego: odpędzić demona opadu amuletem zrobionym w g a r a ż u (rysunek na podstawie Nuclear War Survival Skills) 16 K. Burns, op.cit. 3 (13) 3DD8 „Jedna z krążących wśród ludzi informacji o promieniowaniu jest trywialna, lecz martwią­ ca. (...) Ekspozycja na promieniowanie powo­ duje utratę włosów. Leczenie, jeśli potrzebne, Ibid. BARBARZVNCA �Dariusz Żukowski 80 będzie objawowe: peruka. Przypadłość ta jest jednak tymczasowa: twoj e włosy odrosną w tym samym kolorze i w tej samej ilości" . 18 Cały demontaż „plotek" i „mitów" o radioak­ tywności odbywa się w filmie za pomocą kpiny. Narrator, a więc cały stojący za nim i podpisany w czołówce filmu aparat państwowy, nie bierze na p o w a ż n i e ludzi opowiadających bajeczki 0 duchach Indian. Martwcie się o to, co ważne: zagrożenie od ognia i walących się ścian, a nie jakąś tam radioaktywność, zdaje się mówić film. „Dawka radiacji, konieczna, aby spowodować impotencję, jest tak duża, że najpierw by cię za­ biła", a popromienna mutacja genetyczna polega na tym, że „dziecko nie będzie dokładnie takie samo jak jego rodzice" - może będzie mieć inny kolor OCZU albo włosów. Nie są to jednak sprawy, którymi powinien się przejmować poważny, od­ powiedzialny obywatel. 19 I tak w tekstach propagandy surwiwalistycznej, wytwarzającej efekt swojskości przez analo­ gię ze znanym, myślenie magiczne sprowadza katastrofę nuklearną do weekendowej przygody z happy endem, a metody zabezpieczenia przed nią do materiałów typu zrób-to-sam, przedmio­ tów z kuchni i garażu, kilku listewek, sznurka 1 pary skarpet. To, co' niewyrażalne,' wyrazić można sześcioma zasadami, czterema metoda­ mi, zaklęciem „padnij", nakazem wiary; streścić na dwudziestu stronach, zilustrować tabelką, po­ mierzyć i wpisać w diagram. Okazuje się wów­ czas, że jarzenie uwolnionej reakcji łańcuchowej to zwykła żarówka, reaktor to piec, w którym pali fizyk, oparzenia radiacyjne to przypieczona słońcem skóra (porównanie z DaC); wojna ją­ drowa jest niebezpieczna jak ruch samochodo­ 18 Ibid. wy i inne cywilizacyjne koszta życia w mieście, a opad atomowy to kurz, od którego opędzić się można specjalną miotełką zrobioną z drewien­ ka i kawałka tetry. W królestwie analogii nie ma miejsca na trwogę i drżenie rzeczywistości. Bojaźliwych należy wykpić. Eksplozja n u k l e a r n a nie nadaje się do wyra­ ż e n i a , p o n i e w a ż n i e nadaje się do d o ś w i a d c z e ­ n i a . Nie m o ż n a p r z e ż y ć w y b u c h u , m o ż n a go co n a j w y ż e j o b s e r w o w a ć z w i e l u k i l o m e t r ó w , a i to d ł u g o po p i e r w s z y m m o m e n c i e e m i s j i p r ę d k i c h c z ą s t e k , kiedy ś w i a t ł o jest tak w i e l k i e , że trwale o ś l e p i a p a t r z ą c e g o , i p r z e z specjalne okulary. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d o z n a ń n a t u ­ ry religijnej jego p o d s t a w ą są j e d n a k twarde z j a w i s k a f i z y c z n e z a k l ę t e w masywnej bryle namacalnej bomby wyprodukowanej ludzi. Wybuch rękami n i e jest g r ą w y o b r a ź n i a n i po­ c z u c i e m b l i s k o ś c i c z e g o ś nadnaturalnego, c z y j a k j e s z c z e m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć r ó ż n e g o r o— d z a j u d o s t ę p n e subiektywnie o b j a w i e n i a o s ó b u d u c h o w i o n y c h - to z i a w i s k o otwarte dla w i e l u obserwatorowi maszyn rejestrujących A jednak r ó ż n i się j a k o ś c i o w o od w s z e l k i c h i n n y c h n a t u ralnvch i s z t u c z n y c h n r o c e s ó w z k t ó r y m i stvka sie człowiek Można n r ó b o w a ć w y r a z i ć eks n l L e za nomoca metonimii n a c h y l a n e w ten s n o s ó h onis ku f r a g m e n t a r y c z n o ś c i nrztnadko wości mówieniu nrzez meuoiiiowieme. niedomówienie iviozna Można wosci, m ó w i e n i u przez tez u j m o w a ć ją w Kategoriacn tego swoj¬ sKie, z n a n e ś w i e t n i e zbadane, u z y s K u j ą c ereKt n a d - p o w i e d z e m a , p r z e z w y K l e m a . ^ ą to d w a p r z e c i w s t a w n e sposoby z a c h o w a n i a c z ł o w i e k a w obliczu zetknięcia z c z y m ś całkiem innym. 19 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/324760ec2c4ab2f95193601ea735440f.pdf 86dc2f88cdeb9a0bc723261131891492 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5603 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5209 Title A name given to the resource Życie śmieje się z rozumu/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) O kłopotach z duszą, języku potocznym, Emilu Cioranie i pograniczności antropologii.Z Dariuszem Czają rozmawia Szymon Uliasz Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.3-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Uliasz, Szymon Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zycie śmieje się z rozumu. O kłopotach z duszą, języku potocznym, Emilu Goranie i pograniczności antropologii z Dariuszem rozmawia Szymon Uliasz: Chciałbym zacząć od tytułu Ana­ tomia duszy. Pierwszym moim skojarzeniem jest dzieło Roberta Burtona Anatomia melancholii z 1621 rol^u, w \tórym mełanchołia przedstawia­ na jest m.in.jako choroba duszy. Książka ta jest w gruncie rzeczy anatomią człowieka, natomiast zjawisko mełanchołu jest w niej punktem wyjścia i perspektywą, w której autor próbuje opisać cały znany podówczas świat. Pańska Anatomia duszy niema ambicji bycia współczesnym opus magnum na temat duszy, co jest chyba oczywiste, ałe skąd ta^ tytuł? Dariusz Czaja: Cieszę się, że j u ż na począt­ ku przywołuje pan bardzo mi bliską książkę Burtona. Bliską, choć bardziej m o ż e z powodu melancholii n i ż anatomii. Z pewnością jednak wymyślając tytuł swojej książki nie myślałem o Anatomii mełanchołii. Nawiasem m ó w i ą c , przypominam sobie przeczytaną gdzieś u E m i - 1 Szymon Czają Uliasz la Ciorana uwagę, że jest to najpiękniejszy tytuł świata... A odpowiedź na pańskie pytanie jest prosta. Wystarczy sięgnąć do drugiego motta, które zaczerpnąłem ze świetnego studium Ortegi y Gasseta o topografii naszej przestrzeni we­ wnętrznej [„Jak wygląda, jaka jest anatomia tego, co zazwyczaj dość mgliście nazywamy duszą? przyp. red.]. To określenie tak Jest t o nasze wnętrze ukryte bardzo mi się głęboko, d o którego nie możemy spodobało, ż e się dostać , 1 zostało tytułem całej książki. Z tym wiąże się zabawna anegdota. Jak pan dobrze wie, prawdziwi naukowcy nie lubią poetyckich określeń i bardzo się brzydzą tego typu metaforyką. Jeden z tych prawdziwych uczonych (czy też m o ż e przeuczonych?) zasia­ dających w radzie instytutu, w którym broniłem tej pracy {Anatomia duszy była moją rozprawą habilitacyjną), zdziwił się niepomiernie: jakże Cytaty pochodzą z książki Dariusza C-L^I Anatomia duszy. Figury wyobraźni igry językowe, Wydawnictwo Uniwesytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. Ich autorami są studenci - respondenci badań przeprowadzonych przez Czaję w ramach Laboratorium badań empirycznych. Wywiady prowadzili studenci etnologii UJ. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �Wywiad 4 Jest t o p r z e d e wszystkim sumienie, m o z n a m ° w i c o anatomii du- myśl, może pamięć. . . . szy, skoro, ]ak wszystkie dzie­ tyczna była więc w zamyśle nie tyle historycznoerudycyjnym wtrętem, ile czysto funkcjonalnym, pragmatycznym preludium do dalszych kon­ kretnych analiz. Szło mi o to, by w y r y s o w a ć m a p ę funkcjonujących w kulturze europejskiej ci wiedzą, dusza jest bezcielesna! Nie wiem, czy obawiał się, że będę ją ciął na kawałki, czy co? języków rozmowy o duszy, po to żeby ewentu­ (śmiech) W każdym razie najwyraźniej nie pojął, że chodzi o metaforyczne słowa. Sapientisat. alnie odnaleźć je we współczesności. A m o ż e dokładniej: aby dowiedzieć się, co współczesna Pomysł przedstawienia językowego mentalność powtarza (najczęściej bezwiednie) z zastanego dziedzictwa, co przetrwało obrazu duszy, czy językpwo-kułturowej wiedzy o duszy, daje wgląd w obecność i miejsce tego pojęcia w świa­ domości potocznej współczesnego człowieka. Co wynika z konfrontacji i zestawienia ze sobą wiedzy filozoficznej i teologicznej z wyobrażeniami na temat duszy obecnymi w języku potocznym? Zasada zestawienia jest bardzo prosta. Punkt wyjścia był taki: chciałem się zorientować, w jaki sposób i jakim j ę z y k i e m ludzie współcześni rozmawiają o duszy. Interesowało mnie to, jak o tym mówią - to, z jakich pojęciowych kloc­ ków zbudowane są ich wyobrażenia duszy. Żeby się w tym przepastnym materiale nie pogubić, mięci kulturowej w dzisiejszym języku, a co jest novum, co jest ultranowoczesnym impaktem. Innymi słowy - o jakie elementy wzbogaciliśmy stary słownik, retorykę, metaforykę w naszym dzisiejszym myśleniu i opowieściach o duszy Sądziłem ze lepiej będzie m o ż n a pokazać po n o w o c z e s n o ś ć rozmowy o duszy wtedy edy umieści się ją na kontrastowym tle To fasćynuiace słuchać iak ludzie którzy niedv nie mieli w reku Platona mówią iecoiezvkiem albo naele ni stad ni zowąd odzvwaia sie Karteziuszem Mówia'róznymiMężykami sam, o tym nie wielYiuwiij i U Z J I I J l i i i jivaiiii^ oaiiii w L y i l l iiiv., vv lv dząc Szczególnie właśnie zależało mi na tym tw nokazać oy p orażać pomieszanie j ę z y K o w - to to, jiak aK a m o ż e nawet nie utopić, wydawało mi się roz­ sądne s p o r z ą d z e n i e czegoś w rodzaju mapy retorycznej - rekapitulacji kilku podstawowych w kulturze europejskiej d y s k u r s ó w o duszy: greckiego, hebrajskiego, chrześcijańskiego i - mazie z a c z y n a j ą „ m o w i e j ę z y K a m i . cieKa¬ we, u w a g a dotyczy me t y i K o r o ż n i e pomiędzy p o s z c z e g ó l n y m i w y p o w i e d z i a m i , Do to w miarę oczywiste, ale czasem to p o m i e s z a n i e miało miejsce w e w n ą t r z j e d n e j w y p o w i e d z i . A m D a r a - z obszaru nowożytności - kartezjańskiego. To są w moim przekonaniu cztery zasadnicze tra­ sujące, prawdar dycje rozinowy o duszy w naszej części świata Referując je skrótowo śledzę limę rozwój o wa" konkretnych obrazów metafor porównań odnoszących się do duszy Nasze myślenie nie iest nrzeciez zawieszone w nrózni kulturowei korzysta z anaratu noieciowero i leksykalne^ dostarczonego nrzez tradycie Dusza n,e snadła n a m z m e b a a i e ś l i i u z to z nieba idei z orze pastnych głębi starych słowników Część teore­ Nazywa to pan „syndromem 2 C. Ginzburg, Ser i robaki, Wizja świata pewnego młynarza Menocchia"... To jest przezwisko pewnego nad wyraz roz­ garniętego m ł y n a r z a żyjącego w X V I wieku we włoskiej prowincji Friuli, bohatera świet­ nej książki Carla Ginzburga . O n to właśnie, konstruując na podobieństwo bricoleura swoją synkretyczną wizję światopoglądową z dostęp­ nych sobie elementów, mówił o świecie różnymi 2 z XVI w., tłum. R. Kłos, Warszawa 1989. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 5 językami, nie bardzo wiedząc, skąd to wszystko pozbierał. I teraz - jeśli odnieść to do rzeczywi­ stości, o której rozmawiamy, do współczesnych wyobrażeń duszy - widać jak na dłoni to nieusta­ jące materii pomieszanie, ten m e l a n ż słowników, języków pochodzących z całkiem różnych para­ fii: trochę retoryki filozoficznej, trochę katechi­ zmu, duża porcja nowomowy psychologicznej, metaforyka techniczna etc. Obok archaicznych wyobrażeń duszy jako dymu, powietrza, czegoś niewidzialnego iiićiiiiy więc nowoczesne kon­ cepty, w których dusza p o r ó w n y w a n a jest do silnika programu komputerowego czy dyskietki Wszystko to się rdzeni uciera w ponowoczesnym tyglu. antropologii na przedramieniu, powiedzmy od drugiego roku (śmiech), tak żeby wiedzieli, w co grają, i żeby nigdy nie zapominali, po co wyru­ szają w teren. Nie po to przecież, by utwierdzać się w tym, co j u ż wiedzą, ale - również - by dać się zaskoczyć, by stwierdzić, ż e w krainie wy­ obrażeń coś takiego jak wzorzec metra z Sèvres nie istnieje. O d tego dopiero m o ż n a zacząć sensowną analizę i interpretację rzeczywistości. Pytając o duszę, nie szukaliśmy więc tego, jak odpowiedzi mają się w stosunku do jakiegoś wyimaginowa­ nego wzorca Jest o n a częścią Boga i czymś, c o (bo nic takieżyje w i e c z n i e . Dusza jest cząstką Czy chodziło wyłącznie o różnorodność przedsta­ wianych opisów, czy w tym zestawieniu obecna była jakaś inna miara? Wypowiedzi informatorów są bowiem rozmaite, od całkiem infantyłnych i pretensjonałnych po najbardziej zaskakujące, poetyckie wyobrażenia. Jasne, że przede wszystkim chodziło o deskrypcję, o przedstawienie maksymalnie szero­ kiego spektrum współczesnych wyobrażeń du­ szy. W tym obszernym worku znalazły się więc wypowiedzi o różnej wartości intelektualnej, również i z naszej wielce oświeconej perspekty­ wy infantylne czy zgoła śmieszne. Ale, przepra­ szam, co to ma do rzeczy? Psim obowiązkiem antropologa jest najpierw i przede wszystkim rejestracja świata, jaki naprawdę jest, a nie jaki chcielibyśmy, żeby był! Zapewne marzy nam się, żeby każdy z naszych r o z m ó w c ó w miał dosko­ nale przemyślany i językowo spójny obraz duszy a w dodatku potrafił go z precyzją logiczną i we­ w n ę t r z n a koherencia przedstawić. Mało teeo: najlepiej jeszcze żeby zgadzał się on z naszymi podefrzeriiami intuiciami N i c na to nie pora dzc ze tak nie jest. Życie śmieie sie z rozumu". Tb Gombrowicz. I V dewizę m o ż n a bv w ra­ mach zajęć laboratoryjnych tatuować studentom 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA go nie istnieje) miłości, czymś, c o jest w e m n i e ale staraliśmy najlepsze. N i e potrafię powiedzieć, się z a n o t o w a ć jak istnieje dusza, ponieważ jest t o wszystkie pytanie o to, jak istnieje Bóg, a ja - nawet te najbardziej kurio- t e g o nie w i e m . I ta w i e d z a nie jest mi potrzebna, zalne z naszej perspektywy - pomysły. A poza tym, wie pan, wszystko ładnie, wszystko śmiesznie, dokąd po­ zostajemy na poziomie lektury. Ale proszę pyta­ nie o duszę odwrócić do siebie, to zobaczy pan, że j u ż tak wesoło nie jest. Ma pan do wyboru albo zastane języki, albo wariacje na ich temat, albo twórczość własną. Generalnie, łatwo nie jest - zapewniam. Jaki był początek y > by zająć się wyobrażeniami l ch badań s k$ °8 duszy? d w óle pomysł, To rzeczywiście ciekawe. U początków tych badań tkwi pewien zabawny paradoks. O t ó ż w ramach „Laboratorium badań empirycznych" prowadziliśmy badania zatytułowane „Kontek­ sty ciała i cielesności". Jak wiadomo, to studenci są autorami kwestionariusza badawczego. Czy­ tając ich kolejne wersje, zauważyłem, że czegoś tam brak, i trochę na zasadzie żartu, przekory, zaproponowałem: skoro zajmujemy się ciałem, to m o ż e dodajmy też coś o duszy. Zapytajmy �Wywiad 6 więc: co stało się z duszą? Jeśli jest, to gdzie? Jak się ma dusza do ciała? Itp. Z czasem okazało się - ku zaskoczeniu wszystkich, ze m n ą na czele że była to najbardziej fascynująca część wywia­ du. W związku Dusza jest najbardziej niepojętą z tym w ko- rzeczą. lejnych edy­ cjach kwestio­ nariusza rozbudowaliśmy tę część, nazwijmy ją „duszną". Była to samodzielna część funk­ cjonująca w ramach szerszego kontekstu ciała i cielesności. To zresztą bardzo ciekawe, bo w tego rodzaju proteście jest kawał fantastycznej, realnej wiedzy Jest w książce szereg wypowiedzi osób, które nie definiują siebie jako ludzi religijnych, natomiast próbują jakoś o duszy mówić, nazywać ją, znaj­ dować słowa na jej opisanie. Jak z tego widać, respondenci mieli pełną możliwość odpowiedzi, również negowania samych pytań. Żadnej tresu¬ ry czy ankietowego zamordyzmu. Nominalnie to były wywiady, choć ja bardzo nie lubię tego słowa, bo kojarzy się trochę z przesłuchaniem... Rozmowy? Jak przebiegały same badania? Powiem od razu: nadzwyczajnie. Nikt z nas nie spodziewał się takiego odzewu, nikt nie przypuszczał, że ludzie będą chcieli tak otwarcie rozmawiać, no i nikt nie sądził, że dusza jednak z naszego ciała nie wyleciała, jak m o ż n a by są­ dzić na podstawie rutynowych analiz tego, co się nazywa - nomen omen - duchem współcze­ sności. Pamiętajmy: to nie był zamknięty i ano­ nimowy tryb ankietowy, lecz klasyczny wywiad etnograficzny, czyli rozmowa między dwojgiem ludzi, pełna swoboda rozwijania własnej in­ wencji i odpowiedzi. Pytanie często było tylko zaczynem do rozmowy: „Czy jest coś takiego jak dusza?". Jeśli człowiek mówił, rechocząc: O CO wv mnie tu pytacie?" to jasne jest że nie było o czym rozmawiać natomiast jeśli ktoś od powiadał twierdząco to zadawano m u kolejne juz bardziei szczegółowe Dvtania Staraliśmy się to robić bardzo delikatnie niektórzy oczywiście Drotestowali ale ten protest też przecież o czymś mówił Brak odnowiedzi tez ,est odnowiedzia Niechęć czv nracmienie nrzeformułowania nv tania tez i L odnowiedzi Ktoś na nrzvkład ó w i ł - r L . e a n wv n i e n, J u l c i e W w r, ' mow " f Wy m m ?GPymCie ra , f macnswiatopogiąaucnrzescijansKiego. m m U a C Z e m : . L^OJUZ wyraźnie inlormuje, ze dla mego pojęcie duszy w sposób oczywisty należy do słownika religijne¬ go, a takiej sugestii w ogolę w pytaniu nie było! Tak, chyba słowo „rozmowa" jest tutaj naj­ lepsze. Chciałbym ujawnić w a ż n ą okoliczność tych r o z m ó w To bardzo zapadło mi w pamięć po rozmowach ze studentami. Po każdym wyjściu w teren spotykaliśmy się w instytucie i rozma­ wialiśmy o tym, co się zdarzyło w trakcie badań. I co mnie szczególnie zdziwiło - ba, niezmiernie ucieszyło! - to fakt, że przez wiele tych komen­ tarzy przewijał się ciągle jeden wątek. Otóż tych ludzi, którzy nie chcieli rozmawiać, był promil, większość chciała, a część z nich w praktyce zastosowała się do pewnej średnio­ wiecznej łacińskiej zasady mówiącej o tym iż dar wymaga odwzajemnienia: do ut des daję, byś i ty dał. Bardzo duza część ludzi mówiła tak: Słuchai i a ci coś nowiem o tei duszy ale tv mi tez Dowiesz Ale nie to co sie obiektywnie sadzi i myśli o duszy tylko t y m i powiesz akto u cie bie,est z dusza" Rozumie nan? Co'ś za coś> Nie' iest tak zeieden od tuie drugiego ale obydwie osohv dzie a sie ze soha swoim, nrzenwśleniami sa nartnerarni w rozmowie Wvnowiedzi rzestó • i wier nieywvkle intvmnv tryewrw we w n e L v r h ™ t r i Rvłn to ł.twiei i, w n ę t r z n y cnarakter. cyio o tym arwiejsze, ze jak wiadomo, studenci nie tylko byli pytającymi, ale tez wystąpili w roli „tradycyjnego przedmio­ tu badan W wielu przypadkach widać było, ze pytający nie traktowali swojej pracy wyłącznie jako zadanie „na zaliczenie , sami tez w wielu a BARBARZYŃCA 1 (14) P 0 0 9 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz wypadkach musieli zdjąć z siebie ubranko neu­ tralnego, obiektywnego „badacza". Rutynowe ćwiczenia terenowe przenosili na poziom w a ż ­ nej dla obu stron rozmowy. Odczułem to w pew­ nym momencie w sposób naprawdę przejmujący. Nikomu o tym wcześniej nie mówiłem... ??? Otóż, żeby m ó c pracować na tych materia­ łach, musiałem je uprzednio wpisać do kom­ putera (wywiady były w rękopisach), co ozna­ czało, że ręcznie, „na piechotę", ponad pięćset w y w i a d ó w trzeba było w p r o w a d z i ć do maszyny, a później posegregować tematycznie. Pamiętam, siedziałem przez cały tydzień w pałacu w Nie­ borowie (to nie mój pałac, niestety, tam są pokoje gościnne), zajmując się tym i tylko tym. Pisałem niemal non stop, po kilkanaście godzin dziennie. I wie pan, po pewnym czasie miałem wrażenie, jakbym przebywał wśród żywych ludzi. Te słow a z kartki zamieniły się w żywe, wyposażone w jakąś quasi-fizyczność głosy I krążyły one cały czas wokół mnie. Tak teraz m y ś l ę - m o ż e dlatego że za m a r t w a litera pisma próbowałem domyślać sie obrazów konkretnych ludzi Pro szc s o b i e wyobrazić: pusty pokój wypełniony radaiacymi s o w a m i ' 7aoewniam z e nie cier pie na schizofrenie (Lterh) M o z ę tez dlatego i i a nie potrafię 'traktować tych tekstów wyłącz nie ,ako materiałów terenowych" ale mam do nich emorionalnv stosunek rhor - rzecz iasna wiekJnśri. nie l l t n k ™ i a m Rvłn r ™ z w i c K s z o s c i ą się me utożsamiam, cyio tam wiele wypowiedzi w s p a n i a ł y c h , s z u K a j ą c y c n , mepewnycn. l a dziewczyna K t ó r a mowila, ze nie wie czy dusza j e s t ale bardzo by chciała zeby była. len c h l o p a K , K t ó r y m o w i l ze j e s t niewierzący, ale ma pewność, ze dusza t y l K o o d boga m o ż e pochodzie. l a K i e rzeczy się pamięta. Oczywiście, bywały tam i glosy ironiczne, złośli­ we, prześmiewcze, ale to margines. Natomiast mogę powiedzieć z pełną odpowiedzialnością, bo wszystko to przeczytałem u w a ż n i e : z du­ 7 1 ( 1 4 ) P009 1 BARBARZYŃCA 7 żej części tych głosów bije ja­ kaś w e w n ę t r z Nawet^pTze^z zapisany tekst p r z e b i j a ł o się coś żywego. W niektórych wypowie­ dziach, choć to N i e w i e m , jak dusza tączy się z ciatem ani gdzie p r z e b y w a . W y o b r a ż a m t o sobie na rożne s p o s o b y na przyktad: c z t o w i e k wciągają razem z o d d e c h e m , albo z e w n i k a przez ciato, przez catą powierzchnię skóry. Myślę, j n niersiowei ze p irvzpebuvyw waa w klatce Kiaice pierbiowej, P chociaż można czuć ją w catym cisls zwlciszczći w ^towis i oczach, pewnie drobna cząstka, dzięki naszym wywiadowcom zostało uchwycone my­ ślenie in statu nascenai. bardzo często ludzie mowih. „A wiesz, to ciekawe, bo ja o tym me myślałem . 1 zaczynali głośno myslec. 1 ytamem uruchamiano ich w y o b r a ź n i ę i słychać czasem, ze w momencie, w którym oni formułują zda­ nie, z a c z y n a j ą myslec. N i e mają gotowców, lecz usiłują w ogromnym trudzie pojęciowym, retorycznym nadać temu n a z w ę , muszą znaleźć słowo. Słychać prawie, jak to słowo z trudem się z nich wydobywa. D l a mnie najbardziej fascy­ nujący, w ó w c z a s gdy spisywałem i zastanawia­ łem się nad tymi tekstami, był właśnie ten mo­ ment szukania przez nich po omacku, szukania w chaosie. Żyjemy niby w świecie bez duszy, ale samo słowo istnieje. I teraz rozmawiamy o tym słowie, mamy duszę, me mamy duszy - obojęt­ nie, ale jak grzebnąć dalej, popytać, co to jest, to nagle pojawia się trudność, w i d z ę ciemność... I w tej ciemności trzeba sobie poradzić. I co wtedy robimy? Albo łapiemy się istniejących protez i m ó w i m y o duszy jako wiaterku, odde­ chu, promyczku itd, albo łapiemy się tego, co pod ręką - silników, dyskietek - całej, tak nam bliskiej, retoryki technicznej, albo próbujemy własnymi słowami zbudować przestrzeń zna­ czenia. D l a mnie najbardziej fascynujące są te wywiady, w których ludzie w y r a ź n i e me potra­ fią, ale mimo wszystko próbują zwerbalizować to, czego w istocie zwerbalizować się nie da. �Wywiad 8 Joanna To\ars\a-Bafpr w recenzji pańskiej książki od Homera po de Sadea, to jednak robota odtwór­ chwali „systematyczny przegląd zagadnienia opi­ cza, a poza tym - j ak wspomniałem - była to led­ sywanego zarówno w porządku historii problemu, wie część wstępna całej pracy, taka rozbiegówka. jak i historii pojęć" , natomiast dość jednoznacz­ Historyk myśli mógłby powiedzieć, że dokonałem nie odbiera jakąkolwiek tu nazbyt dużego skrótu, zresztą tłumaczę się 1 wartość zamieszczonym wydaje się z tego we wstępie do części teoretycznej. Z kolei w dość sporym mate­ nie bardzo wiem, za co mi się dostało. Z a to, że w książce wynikom badań. Dziwne to, że jako antropolożka, riale języka potocznego widzi jedynie nię, ubóstwo i pustosłowie". „monoto­ informatorzy mówią to, co m ó w i ą ? ! Przykro mi, ludową ja ich nie programowałem - mówili, co chcie­ Być może usłyszeć można już jedynie u starych li. Ja jedynie zarejestrowałem ich wypowiedzi ludzi na wsiach, ale antropologa kultury chyba i, nadając temu materiałowi pewien porządek, powinny interesować przemiany językowe. Mnie opracowałem, zanalizowałem, wyprowadziłem zastanawiająca wydaje się chociażby owa metafo­ wnioski. M o ż n a dyskutować z założeniami pracy, ryka związana z komputerem, systemami zarzą­ z konkretnymi rozwiązaniami, z konkluzjami - dzania etc. Nie chodzi mi o to, że w jakiś sposób to rozumiem. Ale dyskutować z respondentami ?! mądrość przybliża przemianę mi problem duszy, ale ilustruje pewną mentalną i idące za nią przeobrażenia językowe... Że mówią to, co mówią? Powiem szczerze: nie do pojęcia jest dla mnie to, co pan właśnie zacytował, że cały ten materiał to jedynie nędza intelektualna i pustosłowie. Skądinąd nigdy nie twierdziłem, że Hm... (głębokie westchnienie) Najchętniej spu­ zawarte są tam same intelektualne głębie. Nie po ściłbym na tę recenzję firankę miłosierdzia, ale to - na litość boską - te badania były robione, by skoro pan pyta... Zabawne: mam wrażenie, że jakąś osobliwą duszną „sapiencję" uzyskać - po Joanna Tokarska chwali mnie za wątpliwe zasługi tę niech się Tokarska uda do filozofów czy teolo­ i gani za równie wątpliwe przewiny. Zasługi wąt­ gów (do psychologów j u ż nie, bo ci w większości pliwe, bo przedstawienie panoramiczne europej­ - jakby nie bacząc na źródłosłów własnej dyscy­ skich wyobrażeń na temat duszy, choć owszem, pliny — j u ż dawno pozbyli się duszy ze swojego wymagało przedarcia się przez kawałek literatury, słownika) JESZCZE. Swoje nadzieje wiążę z językiem w i d o c z n y m i p r z e s t r z e n n y m . Który zacznie określać na n o w o , i przesądzi nieco inaczej, nasze myślenie. O c h , nie az d o Indian H o p i , którzy - j a k t w i e r d z i W h o r f - „nie potrafią umiejscowić myśli inaczej jak t y l k o w przestrzeni, ani t e z nie potrafią oddzielić przestrzeni o d w y n i k ó w myślenia". A z t a k nie, taka w i e l k a n o w a tuna nam się chyba nie zdarzy. N o ale zawsze, zawsze. Różnica będzie w c a l e wyraźna i m y p r a w d o p o d o b n i e nie umielibyśmy porozumieć się w petni z o b y w a t e l a m i w i e k u X X I I . Zwtaszcza w kwestii „duszy i „konkretu", „duszy" i „ciała" - stosunku pomyślanego d o cielesnego. „Dokąd idziesz, Bartoszu?" „ M a m gąsiora w koszu". „Jak się mają w a s z e dzieci?". „Zawiązany, nie w y l e c i " - I czyżbym ja już nie zakosztował takiej r o z m o w y ? 3 Recenzja zamieszczona w „Tygodniku Powszechnym", dostępna pod adresem internetowym: http://czytelnia. 4 4 - A n d r z e j Falkiewicz Andrzej Falkiewicz, Takim ściegiem:, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1991, s.l 10. onet.pl/0,1341367,l,artykuly.html. BARBARZVHCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz Albo najlepiej do pisarzy i poetów. 9 zny, są tam - jak pan wspomniał - infantylne wypowiedzi. Ale jest też wiele wypowiedzi co O, jeszcze lepiej. N a m szło jedynie o to, by najmniej ciekawych, interesujących. Wystarczy ustalić, jak to dzisiaj z duszą jest w przestrzeni przekartkować solidniej dział empiryczny, aby myślenia potocznego. I zapytać, co znaczy i jak zobaczyć ogromną różnorodność. Ileż tam zniu- znaczy to, co ludzie o duszy mówią. A ż tyle ansowanych wariantów związków między duszą albo tylko tyle. Poza tym, tak j u ż logicznie rzecz i ciałem! Ileż hipotez na temat statusu duszy po biorąc, żeby dokonywać tak twardych, jak wyżej śmierci ciała! Jak fascynujące poznawczo materii cytowane, wartościowań, trzeba wiedzieć, jak pomieszanie! Są tam bezwiedne cytaty z litera­ to n a p r a w d ę z duszą jest. Z całym szacun­ tury pięknej, z traktatów teologicznych, z kate­ kiem, ale mam wątpliwości, czy doktor habili­ chizmu, z podręczników do psychologii... Trzeba towana Tokarska to wie. Groteskowe jest też - naprawdę dużo złej woli, żeby powiedzieć, że to istotne w jej tekście - przeciwstawienie myślenia tylko głuptactwa i nieodpowiedzialne bredzenie. potocznego (głupiego, bezmyślnego, pustego) Łatwo wydobyć jakąś jedną kuriozalną m y ś l e n i u ludowemu (oczywiście: m ą d r e m u , w i e d ź z ich gąszczu, np. uwagę, że dusza mieści przemyślanemu, pełnemu). Oczy przecieram ze się pośrodku czoła, i na tej podstawie budować zdumienia, bo przecież widać to jak na dłoni, że później uogólnienia. Nawiasem mówiąc, logika Tokarska o żadnej realnej kulturze ludowej nie mityczna tego wyobrażenia jest łatwa do ekspli- m ó w i , ale o jej intelektualnym (ideologicznym?) kacji. Albo uznać, że dusza jako dyskietka to z u ­ konstrukcie! Ludowość ma różne imiona i wy­ żyta metafora. Przeciwnie: zdaje mi się ona bar­ miary. I mądry i, bywa, że całkiem głuptacki. dzo świeża i intrygująca - choć pewnie zużyje I stereotypowy oczywiście. O czymże w końcu się za chwilę. Nie mogę pojąć, że całe to duszne są świetne studia Jerzego Bartmińskiego i jego dossier prowadzić m o ż e - j ak chce Tokarska - do uczniów, jak nie o ludowych stereotypach języ­ wniosku o wszechoearniaiacei głupocie a nie kowych? I to o ich poznawczym charakterze! To zresztą charakterystyczne: kiedy jeden z naszych informatorów dzieli się intuicją że dusza m o ż e przebywać w oczach to dla Tokarskiej jest to brednia ale iak to samo m ó w i przywoływany przez Moszyńskiego ludowy" informator to jest to juz wielka mądrość Ambarasujące do prawdy. Niepojęte jest dla mnie to że tak m ó w i pani etnograf ponieważ oboietni'e iakie sa te wypowiedzi one po prostu sa Prawda wvobra zeń iest ich istnienie Koniec kropka Poza tym u w a ż a m za skrajną nieuczciwość powiedzenie, że to sa tylko banały pustosłowia ltd Tak oo pro' stu nie iest loanna chyba nie czytała tei książki albo - iak podeirzewam - czytała ia wybiórczo' bo iest rzeczą niemożliwa różnorodnych powiedzieć 1 ( 1 4 ) nn by maiac kilkaset wypowiedzi pod reka tak Owszem są tam banały i mieli BARBARZYŃCA B )t ) B f > na przykład - jak mnie - do wniosku o trudzie nazywania o walce ze słowami i pośród słów o wypowiedzenie tego czym dusza jest gdzie jest jak łączy się z ciałem itp Siła tych wypowie d z i l e z y w t y m iż próbują.wyrąbaćswój chodnik w kompletnie nieiasnei w dodatku pogmatwa nei myślowo i iezykowo przestrzeni Zeby za kończyć koncvliacvinie powiem że naibardziei spodobało mi sie w tekście loanny iedno zdanieZ książka ta powinni zapoznać sie w pierw' s'zym rzędzie ci którzy i tak iei me crzeczytaia - duszpasterze i katecheci". Prorocze! Mnie najbardziej poruszały wypowiedzi, pełne były niejasności, zastanowień, \tóre niedopowie­ dzeń. Jest w \siąice taki zapis: „]a\ dusza łączy się z ciałem? Informator zastanawia się długo... Nie mówi nic". �Wywiad 10 No właśnie, daleko nie trzeba szukać. Świet­ la lettre. To rozkręcenie na śrubki i pokazanie ne! O czym nie m o ż n a mówić, o tym trzeba mil­ nędzy umysłowej i mentalnej Złotej gałęzi Fra- czeć. Proszę zauważyć, tu rzeczywiście mamy zera, tam gdzie m ó w i on o przestrzeni duchowej milczenie, pustkę, i to literalnie. I kto jest tak świata pierwotnego. Mało kto tak znakomicie mądry, by powiedzieć, że jest ona pozbawiona potrafił obnażyć jej irytującą ideologiczność, ba­ treści? zującą na etnocentrycznej fiksacji. Wittgenstein dowodzi, że Frazer konstruował zrozumienie Ludwig Wittgenstein, {tory wydaje mi się kimś w rodzaju patrona pańskiego studium, tych swoich savages zza biurka, a jego horyzont pisze mentalny był co najwyżej horyzontem anglikań­ najtrudniej­ skiego pastora. Pokazuje całą jego ograniczoność sze okazuje się to, żeby zechciało się ze samym i prostactwo. Powiada, że j u ż sam fakt, iż Frazer sobą mówić otwarcie. Trzeba przyzwyczaić się do dysponuje w swoim słowniku takimi słowami jak tego, by mówić to, na co ma się akurat ochotę, bez ghost czy shade, powinien był go zastanowić, bo ta względu na to,ja\ bardzo wydawałoby się to głu­ okoliczność umożliwia mu w ogóle komunikację pie. Do czegoś sensownego dojść można bowiem z tym jakoby całkowicie egzotycznym światem gdzieś: „Kiedy chce się filozofować, jedynie przez niezmierne pokłady głupoty". Koń­ dzikich. Innymi słowy: jest dowodem na to, że czy on swój traktat zdaniem: „O czym nie można przepaść między nami i dzikimi nie jest tak wiel­ mówić, o tym trzeba miłczeć". Cezary Wodziński ka, jak on sądził. Okazuje się, że nie jest tak, że na swoich wykładach z ontołogii negatywnej pa­ my cywilizowani biali, jesteśmy wykonani Z ZU¬ rafrazuje to zdanie, mówiąc: „O czym nie można pełnie innej gliny. Język nas zdradza, bardziej mówić, o tym mówić trzeba"... Wydaje misie, że n i ż nam się to wydaje. Wittgenstein wskazuje, podobnie jest z duszą. Niewiele, albo zgoła nic, że wystarczy spojrzeć bliżej na język, którego możemy powiedzieć natomiast rzeczywiście używamy, który służy nam do CO— i chociażby tego, dziennego porozumiewania się, by zobaczyć na z całą pewnością, bogactwo świata jej wyobrażeń co nazywa pan „syndromem o inspirację filozofią tym poziomie n cisze elementarne pokrewieństwo Menocchia", daje się wciąż żywe i istotne. Chciałem zapytać Wittgensteina i jego w powstaniu książki. Przywołuje rolę pan w pierw- z tak pogardzanymi przez brytyjskiego antropo­ loga dzikimi" C z y Wittgenstein był inspiracją? M o z ę aż tak to nie pewnie jedną z kilku ale cieszę się że zwrócił pan na. to UWH^c bo jego rozdziale zdanie: „Cala mitologia złożona jest tdj TI ciszy'tn języku", zatem pańska książka jest obecność w książce jest wvrazna To skądinąd bardzo bliski mi filozof fascynujący człowiek próbą fragmentarycznego ukazania współczesnej mitologii obecnej w języku potocznym — czy moż­ zakonnik myślenia Zyl'tylko myśleniem i dla na myślenia Odziedziczył takpowiedzieć? zdaje się igigantyczna kasę, wszystko to rozdał, żył mało wystawnie Jak najbardziej. Nie przypadkiem w rozdziale No i ta iego namiętność w myśleniu żadnych wstępnym przypominam i analizuję fenomenal­ nołowicznych rozwiązań I e J n d v kraża o i L o ny, w moim przekonaniu, tekst Wittgensteina , wykładach te kilkuminutowe zawieszenia I ł o rzadko chyba przywoływany w studiach antropo­ J a laiuo h o te kierowane do siehie w nrzvtomnosri su ie Kierowane uo sieuie, przytomności logicznych. To prawdziwa dekonstrukcja avant słuchaczy uwagi 5 5 L . Wittgenstein, Uwagi o „Złotejgałęzi" - jestem głupi jestem głupi" Frazera, tłum. i oprać. A. Orzechowski, Instytut Kultury, Warszawa 1998. BARBARZVHCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 11 Gdzie są dzisiaj tacy wykładowcy, kogo dzisiaj wielce skomplikowany - nie mamy wiele czasu, stać na taką szczerość? Dzisiaj wszyscy uczeni więc odpowiem krótko. W różny sposób filozofia wszystko wiedzą, a jeśli czegoś nie wiedzą, to próbuje się dzisiaj uporać z problemem duszy. i tak się nie przyznają. Wittgenstein jest w a ż n y Najczęściej, jak pokazuję na licznych przykła­ dla mnie nie tylko jako destruktor ideologiczne­ dach, usuwa ją ze swojego słownika, pokazując, go języka, ale także jako namiętny poszukiwacz że jest to językowa złuda, której brak realnego duszy. Jest niepojęte, że w tym religijnym - choć desygnatu. Duszy nikt nie widział, no to jej jasne, że nie w żaden ortodoksyjny sposób - czło­ nie ma. Jak ironizował Ronald Laing: rozcięto wieku, być m o ż e mistyku, m o ż n a zobaczyć, jak mózg, pogrzebano w nim solidnie i na nic ta­ Dennett, umysłowość ateistyczną - myśliciela, kiego nie natrafiono, w z w i ą z k u z czym od stro­ który zmierza do radykalnego usunięcia trady­ ny poznawczej cyjnego (platońsko-chrześcijańskiego) dyskursu kwestia prze¬ o duszy. Otóż nie do jego wycięcia namawiał stała, istnieć bo Dusz3.j6stzwi^z3.n3.zci3.łsrn [...], Wittgenstein, ale do przeformułowania języka, trudno zajmo- ale w jaki sposób, t o nie w i e m . D z i w n e , z e człowiek tyle rzeczy do zmiany jego tektoniki. To jednak p o w a ż n a wać się czymś, różnica. Z licznych jego wypowiedzi o duszy czego nie ma. przypomnę jedną: pisał w Uwagach o religii, że Pytania jednak człowiek jest „najlepszym obrazem ludzkiej du­ pozostają. N a szy". W i d a ć zatem, że to chyba słaby kandydat na przykład takie, bez-dusznego badacza. Czasem mam wrażenie, fundamentalne: czy dusza w ogóle jest „czymś" ? że z Wittgensteina filozofa wychyla się antro­ Jest taka w a ż n a książka Gilberta Rylea , który polog. Nie tylko wtedy, gdy pisze on o mitologii w sposób bardzo uczciwy i z temperamentem językowej ale w ogóle T a jego koncepcja gier dłubacza, filozofa analitycznego, pokazał coś, co ezykowych to jak istniejemy w sieci języka jego zwykło się nazywać błędem kategorialnym. Otóż rozprawka ó kolorach rozważania o problema¬ w i e , ale nic na t e m a t t e g o , jak duszatączysięzciatem. 6 dowodzi on, że rozważania o relacji pomiędzy tyce religijnej - to wszystko godne jest większej duszą i ciałem (tzw mind-body problem) pro­ uwagi Miałem kiedyś taki pomysł by napisać coś wadzone w tradycyjnym języku nie mają sensu, większego o Wittgensteinie jako amropologu, ale ponieważ dusza - o ile jest - nie jest „czymś", na razie leży to z tyłu głowy. nie jest obiektem, przedmiotem. M ó w i e n i e za­ tem o relacji duszy i ciała jest klasycznym przy­ Skoro juz przy filozofii jesteśmy, to jaką rolę pełni kładem pomieszania poziomów. W podobnym ona w pańskiej książce? duchu pisał Wittgenstein: jeśli powiem, że mam Wiadomo, ze dusza jest części filozofii współ­ duszę, to jest po zabawie. Powiedziałem j u ż czesnej (o nauce nie mówiąc) jest ułudą, a w naj- wszystko, wszedłem w grę językową, z której łepszym razie trasowany później j u ż trudno się wyplątać. C o to znaczy, bytem, który dla pokaźnej jest z protekcjonalną że ją „mam"? C z y tak samo jak „mam" rower pobłażliwością. książkę, psa? Chyba nie bardzo. To złożona kwestia, dochodzi ona do głosu zwłaszcza w ostatnim rozdziale. Problem jest 6 G. Ryle, Czym jest umysł?, 1 ( 1 4 ) nn Itojęzyk nami mówi, a nie odwrotnie. tłum. W Marciszewski, P W N , Warszawa 1970. BARBARZYŃCA �Wywiad 12 Właśnie. W i d a ć , j ak silny przymus wywieraj ą słem, psychiką itp.? Odpowiedzi na te pytania na nas językowe konwencje i jak wtłaczają nasze - powiem to bardzo delikatnie - nie są wcale myślenie w ślepą poznawczo uliczkę. Ale nawet oczywiste. Zresztą, nie dajmy się zwariować. Nie jeśli tak postawić sprawę, to pytanie o duszę nie jest wcale tak, ż e współczesna filozofia czy na­ znika. Wbrew rewolucyjnej retoryce Dennetta, uka m ó w i jednym głosem w kwestii duszy. Karl Pinkera czy Dawkinsa, odsądzających pojęcie Popper przyznawał się, że bliski jest mu pewien duszy od czci i wiary, pytanie o jej istnienie (o jej rodzaj dualizmu, choć niesubstancjalnego. John takie czy inne rozumienie) nie zniknęło z nasze¬ Eccles, wybitny neurofizjolog, podobnie, choć co go pola widzenia. Zbyt w a ż n e jest, byśmy ulegli prawda jego koncepcja psychonów m o ż e nie jest tej - nawiasem mówiąc, dość redukcyjnej najszczęśliwsza. Richard Swinburne w niezwy­ toryce. To prawda, pojęcie substancjalnej duszy kle precyzyjnie prowadzonym wywodzie także jest nie do utrzymania. Podobnie jak infantylna przekonuje, że mówienie o duszy wcale nie musi jest wizja małego człowieczka w naszym wnę— być nieodpowiedzialną grą słowną. Podaję kilka trzu, który zawiaduje p r z y p a d k ó w wybitnych badaczy, by pokazać, naszym zachowaniem. Teatr kartezjański powiada Daniel Dennett się zużył. Z całą pewnością. Ale co w zamian? że nie jest tak, że myśl współczesna „z natury rzeczy" przyjmuje stanowisko materialistyczne. Toteż we wspomnianym ostatnim rozdzia­ le książki dyskutuję m o ż e nie tyle z nauką, ile Poważni krytycy dzieła Dennetta — biorę go tu ze scjentyzmem, z ideologicznymi postaciami na celownik bo' jest wyjątkowo brutalnym i nie nauki, pokazując ich słabości, jednostronność, przeiednanym destruktorem naszych dusznych w y o b r a ż e ń - p o k a z u i a ze nowe metafory które wprowadza Dennett bv opisać naturę umysłu sa w niewiele lepszej sytuacji m z cały ten ana' gaz przez nie­ Myślę, z e o d c z u w a n i e bólu chroniczny bago odrzucony. t o j e d n o , jak się skaleczysz na przyktad. A odczucie duszy t o Czy jego fnul- a czasem dogmatyzm. Nawiasem mówiąc, j u ż po napisaniu pracy zetknąłem się z intrygującą r o zpr awą Stanisława Judyckiego, który za pomo­ cą racjonalnej argumentacji - z w r a c a j ą c uwagę między innymi na fenomen pamięci - próbuje bronić pewnej postaci dualizmu Nie jest więc 7 tak ż e dualizm antropologiczny to domena tiplc cl>TciJ~ts albo ciemnych głupków a wysoka myśl opowiada hojnie stoso­ przekazywane jest przez sie wyłącznie za twardym monizmem Duzo to ciato, jest t o j e d y n y sposób jej wana metafora bardziej skomplikowane. Pytanie ogólne czy uzewnętrznienia. Jak cię boli maszyny von i w i aki sposób iesteśmy w stanie porzucić na dusza, t o ptaczesz. To jest jak Neumanna, turalna" myśl o odczuwanym w nas rozdwoie z k o m p o n o w a n i e m muzyki, stan u ż y w a n e do mu? Wbrew-rzekomo ostatecznym - dekretom ducha przelany na papier. opisania natu­ nauki wciąż będziemy pytać o to rozpołowienie. ry u m y s ł u , są pytać o to bo tak iesteśmy skonstru w lepszej sytua­ owani A noża nie ma pan nan wrażenia owam. ł\ poza tvm tym - me wrażenia, ze cji n i ż odrzucony bagaż starych przeświadczeń? nauka nie powiedziała jeszcze ostatniego słowa I w ogóle: czy metafora komputerowa (zwróćmy t ••? u w a g ę : metafora!) poprawnie opisuje naturę w tej matem. /\ m o ż e pierwszego s owa jesz¬ tego czegoś, co kiedyś zwano duszą, a teraz umy­ drugie, tylko odczucie duszy - cze nie powiedziała r Nie mam wątpliwości, ze 7 S. Judycki, Świadomość i pamięć. Uzasadnienie dualizmu antropologicznego, T N K U L , Lublin 2004. BARBARESCA l (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 13 czekają nas jeszcze wielkie niespodzianki, gdy że ci poddani scjentystycznej tresurze, zainfe­ chodzi o badanie zawartości naszej czaszki. kowani myślą naukową (jak zwykło się mówić: Nie wiem, czy tego doczekam, pan jest w trochę empiryczną, trzeźwą, racjonalną) ludzie, będą lepszej sytuacji. Gdyby stało się coś ważnego, w ogromnej masie odżegnywać się od stwierdzeń poproszę o telefon „tam" (śmiech). o istnieniu duszy. Okazało się, że nie. Dlaczego? W e ź m y taki przykład: co się dzieje w głowach Wróćmy jeszcze do anatomii potocznej wizji rze­ studentów psychologii, którzy dostają mocny czywistości. Język potoczny ja\o wykładnia świa­ zastrzyk psychofizjologii? Nakazuje on myśleć z Gadamera. Czy mógłby pan to skomen­ 0 tym, co zamknięte w puszce zwanej psychiką, ta"-to tować? w kategoriach funkcji czysto fizjologicznych. Tam j u ż na żadną duszę - takie dziwo i cudo - Chcemy czy nie, żyjemy w tym języku. Jeste­ miejsca nie ma. Ale oni muszą żyć na co dzień śmy czytelnikami rozmaitych tekstów. Czytali­ 1 nie robią tego, mając w głowie psychofizjologię, śmy niejedną książkę psychologiczną, filozoficz­ boby zwariowali! Nie w y o b r a ż a m sobie kogoś, ną, teologiczną. Mamy w sobie zinterioryzowane kto porządkowałby swój świat konsekwentnie rozmaite słowniki i języki. Natomiast w sensie na podobieństwo psychofizjologii. Zakochałby elementarnym, egzystencjalnym, emocjonalnym się i mówił, Że żyjemy w kategoriach potocznych. Język po­ są to tylko po- N i e w i e m , w którym m o m e n c i e toczny buduje nam rzeczywistość taką, w jakiej budzenia płatu powstaje dusza. M o z ę jest faza istniejemy na co dzień. Gadamer przywołuje czołowego czy preegzystencji. Niekoniecznie świetny przykład wyrażenia o Słońcu, które za­ jakiegoś inne- indywidualnej. Jednostkowość chodzi. Nie jesteśmy (generalnie) cymbałami go ustrojstwa? t o ztudzenie kultury zachodniej. - chodziliśmy do szkoły, liznęliśmy trochę geo­ Powiedział- grafii i astronomii. Wiemy coś o obiegu Ziemi bym wokół Słońca, ale dla nas Słońce zawsze będzie że zachodzić. Ciekawe, prawda? Gadamer, komen­ którą tując ten przykład, m ó w i o „rzeczywistym pozo­ skądinąd, w życiowym sensie nie jest nam do rze" - to doskonałe określenie. Zauważmy, ż e niczego potrzebna. Nie chodzi o to, że jest nie­ w planie życiowym i egzystencjalnym to wiedza prawdziwa! W większości przypadków wiedzy nawet, ta wiedza M o z e l s t n i e ć J a k a ś substancjalnana z b i o r o w a dusza. Boski k o n g l o m e r a t zjawisk nieuchwytnych, mamy potoczna zawiaduje naszym postępowaniem. empirycznej, jak na przykład w świetnie się roz­ O n a nam porządkuje rzeczywistość. Nieade- wijających badaniach neurofizjologicznych, za­ kwatność krytyki języka potocznego z punktu kładam, że wiedza ta jest absolutnie prawdziwa. widzenia twardej nauki - pomijam, że ten język Jednak w planie życiowym jest nam niepotrzeb­ jest równie wątpliwy jak wypowiedzi naszych na. Cytuję gdzieś w książce ten świetny fragment informatorów, choć naukowcy nigdy się do tego z Byrona: „The tree of knowłedge nie przyznają — polega na tym że ci ludzie wciąż life". Tak, drzewo poznania nie jest, i dodajmy, w tym języku żyją Jest on najzupełniej r e a 1 n a^ nigdy się nie stanie, drzewem życia. Myśl potocz­ is not that of opowieścią o świecie Realna w innv snosób n i ż na nie za bardzo wgryza się w plan epistemolo- twierdzenia emnirycznei nauki — t>omaea sie giczny, tak w a ż n y - ba, jedyny! - dla nauki. O n a uporać z rzeczywistością na co dzień Bardzo nie chce poznawać, ona chce żyć! Dlatego bywa ciekawy jest ten rodzai dysiunkcii w głowach tak, że akceptuje bez trudu rozwiązania nauko­ naszych informatorów. W y d a w a ć by się mogło we, ale w planie realnym stosuje inną, potoczną 1 (14) P009 BARBARZYŃCA �Wywiad 14 „logikę". Odkrycia naukowe dotąd nie będą dla Jeśli j u ż o paradoksach mówimy, w tej ma­ myśli potocznej atrakcyjne, dokąd nie opuszczą terii znacznie bliższy jest mi Cioran. W jego przestrzeni czystej epistemologii i nie przej­ książkach są ich całe fury, zwłaszcza w odnie­ dą w sferę egzystencjalną. Myślenie potoczne bo- wiem nie tyle jaki Bóg? - to jakaś pojęciowa kukła. Natomiast pragnienie wszystkie jego książki obracają się wokół tego przenika D u s z a t o „ja", bo „ja" nie jestem ciatem - kiedy umrę, t o ciatojest, ale mnie t a m nie ma. sieniu do Boga. Wydaje się on sceptykiem to­ talnym. M ó w i tak: dajcie spokój z tym Bogiem, ile problemu. I m bardziej się od Niego oddala, obsesja sensu. tym częściej do Niego wraca, mimo że w N i e ­ C ó ż nam bowiem z poznania całego świata, je­ go nie wierzy! Ale przecież - powiedzmy sobie poznania, śli duszę utracimy? - że sparafrazuję tu, chyba szczerze - z niego taki ateista jak z koziej dupy stosownie, słowa z Ewangelii Markowej. O to g w ó ź d ź . Traktuję jego rozprawy jako destruk­ właśnie idzie - myśl potoczna jest interesow­ cje pojęciowego języka rozmowy o Bogu czy na, kupuje tylko taki towar, który będzie się w y o b r a ż e n i a Boga jako siwego starca z brodą, nadawał do praktycznego użycia. Nie ma dla polatującego, gdzieś tam, w przestrzeniach ko­ niej większego znaczenia, że „definicja" duszy, smicznych. Ale ta głęboka intuicja, w e w n ę t r z n a którą się zadowala, jest ze względów logicznych sprężyna jego pisarstwa jest - w moim prze­ wadliwa. konaniu - religijna, choć jest to religijność na opak, religijność zrozpaczona A Heidegger, „Bóg jest z definicji niedefimowalny" - to Ko­ jeśli j u ż pan o niego znienacka zaczepił, w tym łakowskiego sławnym wywiadzie dla „Spiegla", który miał definicja Boga. Bra\ definicji nie uniemożliwiajedna\podj cia ? rozmowy, a czasem wręcz przeciwnie... zostać ogłoszony dopiero po jego śmierci, po­ wiedział coś bardzo zastanawiającego: „Tylko Bóg mógłby nas uratować". Trzeba się zmierzyć Dość podobne rzeczy mówią o duszy Szestow z tym zdaniem w X X I wieku. i Merleau-Ponty. Nie bardzo wiemy, czym ta du­ sza jest, ale wiemy, że jest. Albo inaczej : wszystko Bardzo emocjonalny, niemal histeryczny, ton wiemy o duszy, dopóki nikt nas o to nie zapyta. w pismach Ciorana ma dla mnie wymiar terapeu­ Jest więc dokładnie tak, jak z czasem u św. Augu­ tyczny. Gdy czytamy o samym Ciorame, dowiadu­ styna. Dokąd mnie nikt nie pyta - wiem. Kiedy jemy się, ie byl bardzo dobrym rozmówcę, mnie pytają - zaczynają się schody. Chodząc po biał jeździć na rowerze. Jakby w nim samym nie ulicy, nie ma pan chyba poczucia, że jest tylko było tej całej zgnilizny, robactwa i negacji, o której kawałkiem ścierwa albo białkowym substratem pisze w „Dziennikach" - jak w znanej frazie Fryderyka Engelsa, który radoksalnie - w pesymizmie zaskakujących mówi, że życie jest formą istnienia białka. Myśli afekty wnych sformułowań pan chyba w kategoriach jakoś pojętego roz­ moc Gombrowicz, uwiel­ jakby-pa­ oraz tkwiła jakaś osobliwa oczyszczająca... dwojenia? Mimo że - być m o ż e - tej intuicji nie umiałby pan porządnie spojęciować. Ale sama intuicja nie jest złudzeniem. Gombrowicz mocno przesadzał z tą alergią na Ciorana. M o ż e za bardzo dostrzegał pewne podobieństwa do swojego myślenia? Zabawne, U Heideggera znalazłem paradoks: „Bóg jest, ale t u ż przed pana przyjściem, dosłownie przed me istnieje". chwilą, r o z m a w i a ł e m z panem Ireneuszem BARBARZYŃCA l (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 15 K a n i ą , tłumaczem Ciorana, znawcą jego pism. Rozmawialiśmy też trochę o jego sławnych nicościach. Opowiadał mi, między innymi, o swojej paroletniej korespondencji z jego żoną, Simone Boue. Pisała na przykład, że przychodziło do Ciorana wiele listów mówiących właśnie o te­ rapeutycznej wartości jego książek. To zaska­ kujące, p o n i e w a ż wydawałoby się, że takiego ciemnego szlamu nicości, nihilizmu i scepty¬ cyzmu nie da się wytrzymać. M o ż n a sobie j u ż tylko pętlę na szyi zawiesić i znaleźć stosowne drzewo... leczyć, natomiast gdy podamy jej za dużo, może już jedynie niweczyć. Jak z koszmarem, który przyśni nam się w nocy, natomiast nad ranem budzimy się jakby lżejsi... 1 wyobrażeniowych w opisie tak zwanej „rze­ czywistości duchowej". Ostrzega, by nie brać pozoru za prawdę, by nie mylić świata, jaki jest, z pragnieniami, jakim chcielibyśmy go widzieć. I nade wszystko nie ulegać optymistycznym złudzeniom na temat natury ludzkiej. Nigdy nie miałem go za jakiegoś bezmyślnego destruk­ tora. Toż to czystej wody realista! O wątkach nihilistycznych u Ciorana m o ż e m y powiedzieć, używając paradoksu, że to jest „pozytywne nic" - jak pustka w buddyzmie. Nie jest to zero ma." tematyczne ale pustka która znaczy Ciemny punkt, od k t ó r e g o m o z ń a się odbić. 8 Albo wręcz przeciwnie (śmiech). Pamiętajmy, to jednak jest wszystko n a p i s a n e. To nie jest świat taki, jaki jest, lecz świat przepuszczony przez pojęciowe, literackie sito. Pewna jego in­ terpretacja. To nie jest też program na życie, tyl­ ko są to pewne intuicje filozoficzne. Ale jest coś trzeźwego w tym, co napisał Kania w świetnym wstępie do Na szczytach rozpaczy, iż Ciorana nie należy czytać przed trzydziestką, bowiem wów¬ CZaS bardzo łatwo się przyswaja tylko czystą ne­ gację, za którą j u ż nic nie idzie. Natomiast C i o mądrze czytany jest trucizną, ale taką, która leczy. Zresztą przypomnieć warto przy tej "okazji o znaczacei dwuznaczności w grece Pharmakon - t o równocześnie i trucizna i 1 ekarstwo. - Jak u Agaty BielĄ-Robson, hfóra odnosi to do ironii. Zastosowana w odpowiedniej dawce będzie 8 Jeden z najwybitniejszych polskich tłumaczy, eseista. Jest tu też pewna analogia z Wittgensteinem, 0 którym mówiliśmy wcześniej. Pokazuje on, że nie warto się pozbywać duszy, lecz trzeba przearanżować język rozmowy o niej. Podobnie Cioran nie mówi: kupmy sobie parę kilometrów sznurka i się wszyscy powieśmy, bo świat jest do niczego, a Boga nie ma - bo jak ma być, skoro jest nawet nie do wyobrażenia. O n raczej - tak go odczytuję - zachęca do nieustannej pracy nad językiem, do destrukcji idoli: pojęciowych Na koniec chciałem zapytać o pański stosunek różnych dyskursów. Była o tym mowa na ostat­ nim spotkaniu z Andrzejem Stasiukiem i Agatę Bielik-Robson . Antropologiczne bycie na granicy różnych, wyspecjalizowanych dyskursów - antro­ pologia filmu (pominięcie aparatu filmoznawczego), antropologia literatury (literaturoznawczego) d 9 (Muttavali). W przygotowaniu jest jego przekład wybitnej Przekłada! z wielu języków (angielskiego, niemieckiego, książki Maryli Falk// mito psicológico greki, łaciny, hebrajskiego, sanskrytu, palijskiego, (Universitas) tybetańskiego, rosyjskiego, francuskiego, włoskiego, o 9 nell'India antica Spotkanie odbyło się 5 lutego 2009 w krakowskim hiszpańskiego, portugalskiego, rumuńskiego). Autor Lokatorze z okazji prezentacji książki Jerzego Borowczyka przekładów znaczących dziel, m.in.: Eliadego, Ciorana, i Michała Larka Rozmowa była możliwa. Rozanowa, Safranskiego, Kerenyiego, Benjamina, z pisarzami, Stowarzyszenie Czas Kultury, Poznań 2008. Calasso, biografii Milarepy, wyboru z kanonu palijskiego 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA Wywiady �Wywiad 16 czy etnolingwisty\a i jej odmiany, o której mowa w „Anatomii duszy"... Jeszcze ze studiów pa­ miętam narzekania Tadeusza Sławka na herme­ tyczność poszczególnych instytutów i marny stan komparatystyki oraz znikomą ilość prac interdy­ scyplinarnych -pańskiepisanie i zainteresowania zdają się być czymś temu przeciwnym... Przypadkiem byłem na tym spotkaniu, to zresztą dość zabawna konfrontacja była... Mniej­ sza o to. Pograniczność to temat dość bliski. Zdawało mi i + + • /• i , Iinterpretacja m a s w o j kres t a m , gdzie z a t r z y m u j e się język. D o p e t n i a się w Ciszy. A j e d n a k t e n kres jest t a m t y l k o za sprawą języks.^. Keirl Jcispsrs się,żegdycho- f Z logię, \ ° sztywna P°granica m i ę ­ dzy literackim i naukowym, między nauką a n t r o a sztuką, j u ż padła. Ale to nieprawda, upiór scjentyzmu wciąż straszy. Rzeczywiście, od dłuż­ szego czasu świadomie stąpam po granicach. D l a mnie antropologia od zawsze była dziedziną fascynującą właśnie przez swoją pograniczność. Nie definiowała się przez przedmiot, ale przez sposób ujęcia, szczególne spojrzenie. Jest taka świetna quasi-definicja, aforystyczne określenie naszej dyscypliny, autorstwa Zbigniewa Benedyktowicza. Została ona zgłoszona prawie trzy­ dzieści lat temu. Przypomnę ją, bo jest chyba zupełnie nieznana - pamięć młodzieży nie sięga chyba tak głębokiego paleolitu. Otóż wedle Benedyktowicza antropologia to „marginesowa na­ uka bez granic". Zdaje mi się, że mimo różnych moich w y b o r ó w metodologicznych nigdy tej mantry nie porzuciłem Nigdy za antropologie nie uważałem studiów tylko nad dzikimi ludami czy nad kultura ludowa choć - co podkreślam także tvm ta nauka sie zaimuie. Natomiast mnie 10 interesuje świat, który mam za oknem. Intere­ suje mnie to miejsce, gdzie siedzimy. To, co jest obok mnie. Zawsze powtarzam: po co jechać na Trobriandy? Po co, skoro one są obok nas, albo wręcz są w nas. Badajmy egzotykę nie gdzieś za wodą, ale egzotykę nas samych. Popatrzmy więc na tego białego człowieka końca X X wie­ ku i zapytajmy go: a jak to kumie u was z duszą jest? T u się zaczyna antropologia... Pytanie: jak to robić i jak to badać? Ja staram się upra­ womocniać różne języki, różne typy dyskursu. Oprócz antropologii studiowałem też filozofię i teologie wiec dla mnie sa to jeżyki nie tylko bliskie ale i funkcjonalne Podobnie cały dyskurs literacki czyli to co wynika z tekstu nominalnie literackiego jest dla mnie jeżykiem otwierającym pewna rzeczywistość Nie iest to tylko tekst do interpretacji' tak iak to n a c z ę ś c i e robi nauka o literaturze. D l a mnie literatura (jasne, że nie każda) ma wymiar poznawczy Nie iest tylko do komentowania ona sama otwiera newne nrzestrzenie r z e c z y w i s t e g o do któreao iezvk nankoweao dvsknrsn nie L d o s t e n n Ba woaóleirhnieL,™ i . k ie „ „ ! ' w ogoie icn me zauważa, jaK je zauważa, ma języKa, zeby tym opowiedzieć, I N I C mnie bardziej me denerwuje jaK gadanie, to tylKo stera estetyczna, a życie to życie, ze mię­ dzy nimi nie ma żadnego przejścia, ^ w a ż n i e . ; l . ^ z i e l i b y ś m y o rzeczach bez Łleguduinejskicn,o czasie bez Czarodziejskiej gory, o doświadczeniu zła bez Zbrodnii kary czy Jądra ciemności o spotkaniu z tormą bez fani Ualloway, o relacji ludzie - zwierzęta bez Żywotów zwierząt, o szmerach codzienności bez 1 ereca Wymieniać dalej? To są przecież czystej wody antropologiczne rozpoznania! Dzięki nim wi¬ dzimy ostrzej, myślimy głębiej, wiemy więcej. a m m 7 a t n n e W tym kontekście proza Stasiuka... Cyt. za: L . Kołakowski,/^/ Boga nie ma. O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwieniach ta\ zwanej filozofii religii, Znak, Kraków 1988, s. 150. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Z Dariuszem Czają r o z m a w i a S z y m o n Uliasz 17 N o właśnie, proza Stasiuka w niektórych swoich odsłonach zdaje mi się robotą antro­ pologiczną właśnie. Mniej oczywiście jest tego w powieściach, bardziej w takich tekstach o trud­ nym do ustalenia gatunku: takich zamyśleniach, gdzieś w pół drogi m i ę d z y r e p o r t a ż o w ą ob­ serwacją, medytacją a esejem. Jak pewne frag­ menty z Babadag, z Dukli czy z Zimy. Albo jak w niektórych tekstach z tomu esejów Tekturowy samolot. Zresztą jeden z nich - ten o estetyce zdjęć pornograficznych - napisał Andrzej na zamówienie do zredagowanej przeze mnie wie­ le lat temu antologii Mitologie popularne. Dla­ czego m ó w i ę o antropologiczności tego pisar­ stwa? Przede wszystkim dlatego, że sensualny, finezyjny bogaty i niezwykle inteligentny język Stasiuka potrafi wydobyć pewna rzeczywistość z niebytu Potrafi pokazać ze ona jest nazwać ia nomóc zrozumieć C z y n i e te^ooczekuiemy właśnie od dobrego tekstu antropologicznego? Dla mnie antronoloma iest onowieścia o rozma'- tego nie zrobił, ten fragment świata dla większo­ ści z nas nie istniał. A teraz j u ż tak. Stasiuk nie tylko odrysował kawałek realnego świata w sło­ wie, ale także wpisał go w język mityczny. Jest to fantastyczna kontynuacja mitotwórstwa, mitografii Schulza. Jest to więc język, który m o ż n a umieszczać na poziomie wtórnej mitologii. Ale także jest to język o ambicjach rewelatorskich, odsłaniających. Dzięki temu widzimy tę rzeczy­ wistość inaczej, jakby p o raz pierwszy. Myślę, że są tylko dwa powody napisania antropologicztekstu: opisuje pan znaną rzecz z takiego punktu widzenia, że nagle zaczynamy ją widzieć w zupełnie inny sposób albo wydobywa pan na światło dzienne fragment rzeczywistości o któ­ rym nikt nie pomyślał ze w ogóle jest Stasiuk jest dobrym przykładem rozumienia antropolo rii w obu tych zakresach D l a mnie sa to naimek nieisze przykłady myślenia antropologicznego choć wiele wody ieszcze unłynie w naszych rzekach zanim doidzie do instytucjonalne™ zafiksowama iz taki rodzaj literackiego zapisu będzie mógł zostać nazwany studium antropolo itych światach l a k m ó w i ł e m - niekoniecznie uycn swiaiacn. jaK iiiowiiein o tvrh ecrzotvrznvrh i odlecrłvrh Stasiuk niszar o Ln\*Ł\ Dukli w v d n b v ł l n i e b L N ^ w . ł s w o j s K i e j uuKii, wyaopyi j ą niepytu. azwai, | ' / ? P )°nainej K a r t o g r a r n . uasiomi jej przepraszam słowo — duchową architekturę. Nikt wcześniej 7 P P x Dr r o w i n c a L n v m T k n n l ^ r n od r J „ - nie id.ie mi n n gicznym. u s p o K a j a m razu nie ozie mi o to, py wyciąć K i a s y K o w , a zamiast M a n n o w s K i e g o , j y a n s - i ntcnaraa.czy_Levi-atraussa.wprowadzić do kanonu Stasiuka, lak daleko m o j e szaleństwo h a b . D a r i u s z C z a j a - a n t r o p o l o g kultury, p r a c o w n i k n a u k o w y w Instytucie Et­ n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j UJ, c z t o n e k redakcji k w a r t a l n i k a „Konteksty" ( I n s t y t u t Sztuki P A N ) , w s p ó ł p r a c o w n i k „Tygodnika P o w s z e c h n e g o " . R e d a k t o r t o m ó w z b i o r o w y c h : Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności ciała. Świadectwa i interpretacje ( C o n t a g o , racje antropologiczne i gry językowe 1999), a u t o r pracy Metamorfozy Sygnatura i fragment. Nar­ ( W y d a w n i c t w o UJ, 2 0 0 4 ) . Książka Anatomia duszy. Figury wyobraźni j e s t j e g o pracą habilitacyjną. W d r u k u jest j e g o książka eseistyczna: ciemności I (14) P009 (Universitas, 1994), BARBARZYŃCA ( w y d a w n i c t w o Czarne 2009). Lekcje �Wywiad 18 nie sięga. Dopominam się jedynie o uznanie tego typu języków jako wiarygodnego i skutecznego narzędzia rozumienia świata. Znalazłoby się jeszcze parę innych przykładów takiej literackiej antropologii. Zabieram się właśnie za książkę pod roboczym tytułem Antropologia pisarzy. Jej bohaterami będą: John M . Coetzee, W G . Sebald, Jose Saramago. O dwóch pierwszych coś tam wcześniej pisałem, chciałbym nieco uporządkować sobie wiedzę na ich temat, trze­ ci - nadzwyczajny - doszlusuje do tej dwójki. Spróbuję pokazać ich nie jako świetnych pisarzy, Szymon U Iiasz I u n w 1 9 8 2 n ale nade wszystko jako przenikliwych myślicieli. Jako mądrych antropologów, a więc tych, któ­ rzy w sposób istotny potrafią wzbogacić naszą wiedzę o człowieku. Jeśli skupiamy się tylko na twardych językach scjencji, to wydaje mi się, że ogromnie wiele przed nami umyka. A właśnie literatura (i tylko literatura) potrafi wydobyć rzeczy, których umysł naukowy nie widzi, a jeśli dostrzega, to nie ma narzędzi, żeby nam o tym opowiedzieć. Dziękuję bardzo. > absolwent kulturoznawstwa US. Współautor tekstów i klipów grupy „noc optymistów". Interesuje się filmem, filozofią i literaturą. Mieszka w Krakowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f739c588142b2219fa060c29a550a5a.pdf 1170f1712f379e840b4619bcfe68a02a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5602 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5208 Title A name given to the resource Wstępniak/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA Ciało i dusza Redakcja w: r Marcin Bartoszek, Weronika Chodacz (redaktor naczelna), Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Artur Karwat, Antonina Lisiecka, Dominika Misiak, Anna Mrozowska, Michał Nałecz-Niemewski, Katarzyna Nowak, Łukasz Sochacki, Dariusz Żukowski numerze, k t ó r y w ł a ś n i e oddajemy w r ę c e Czy­ telnika, pragniemy z a s t a n o w i ć s i ę nad c i a ł e m ( w i ę c t e ż p ł c i ą ) i d u s z ą (w r o z u m i e n i u z a r ó w n o psycho- jak i antropologicznym) oraz z a l e ż n o ś c i a m i , Współpracownicy Maciej Zborek, Justyna Żurek jakie z a c h o d z ą m i ę d z y m m i . Dusza m a s i ę do c i a ł a tak jak duch do materii. M e t a f i z y c z n ą równowagę Wydawca m i ę d z y t y m i elementami symbolizuje Dziewiątka. Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" oraz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ D z i e w i ę ć (wynik m n o ż e n i a trzech przez trzy) pod k a ż d y m w z g l ę d e m oznacza p e ł n i ę . D z i e w i ę ć jest c h ó ­ Adres wydawcy i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel. 012 663 15 32 tel./faks012 663 15 31 http://barbarzynca.com r ó w anielskich, k r ę g ó w piekielnych, sfer niebieskich. Recenzje naukowe D z i e w i ę ć m i e s i ę c y trwa c i ą ż a . Cyfra d z i e w i ę ć m a nie­ Szminka i krew Przez d z i e w i ę ć d n i t r w a j ą eleuzyjskie misteria. D z i e ­ w i ę ć jest ż y w o t ó w Kota Fritza. D z i e w i ę ć m u z przy­ chodzi na ś w i a t wskutek d z i e w i ę c i u m i ł o s n y c h nocy. Prof. dr hab. Czesław Robotycki Pojęcie refleksyjnosci... z w y k ł e w ł a ś c i w o ś c i : 2x9 = 18, za zarazem 1 + 8 = 9 i tak a ż do 9x9. Ponadto 1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6 + 7 + 8 + 9 = 4 5 a Głodomór... Prof. dr hab. Piotr Kowalski Ludzie progowi Prof. UJ dr hab. Zbigniew Libera „Arabska"polityka zagraniczna... | Dr hab. Adam Bieniek 4 + 5 = 9 i liczba 123456789 jest podzielna przez 9. K a ż d y z trzech ś w i a t ó w (niebo, z i e m i ę i podziemia) symbolizuje trójkąt, cyfra trzy. 3x3 = 9. Przy n a t ł o k u a r g u m e n t ó w me pozostaje n a m m c innego, jak p o d n i e ś ć c e n ę do najdoskonalszej Dzie­ Opieka edytorska i techniczna w i ą t k i , lepszej nawet od ś w i ę t e j S i ó d e m k i (bo rosną­ WYDAWNICTWO ce koszty d r u k u i u s ł u g me m a j ą t u mc do rzeczy). JAK Obiecujemy solennie, ż e kolejny wzrost ceny n a s t ą p i www.wydawnictwojak.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt n a j w c z e ś n i e j w 2011 r o k u do 13 z ł o t y c h . okładki Redakcja Dariusz Żukowski F o t o g r a f i e n a I i 4 s. o k ł a d k i Krzysztof Pękowski Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-maił {szczegółowe wskazówki na naszej stronie internetowej). Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Zapraszamy C z y t e l n i k ó w do n a d s y ł a n i a t e k s t ó w na temat szeroko rozumianego n e o n o m a d y z m u * zamieszkiwania. A r t y k u ł y zbieramy do p o c z ą t k u p k t . p l PfehH* miałki Tcłelonlcznr Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Redakcja dziękuje Spółce pkt.pl Polskie Książki Telefoniczne za finansowe wsparcie czasopisma. Sprostowanie: w 13. numerze pisma zdjęcia na s. 24 i 29 błędnie podpisaliśmy. Ich autorem jest Sławomir Guz, którego bardzo przepraszamy za pomyłkę. lipca 2009. S z c z e g ó ł y w dziale A k t u a l n o ś c i na naszej stronie internetowej barbarzynca.com. - BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ca5fbead21433226cb70e8f53632061.pdf 34793cea0ae0344d009262a895a219ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5699 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5298 Title A name given to the resource Koncepcja zła w filmie "Eksperyment"/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.111-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barczyk, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Barczyk | Kulturoznawca.filmoznawca. Absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego. Koncepcja zła w filmie Eksperyment. Różnice między Stanfordzkim Eksperymentem Więziennym i jego filmową adaptacją O d n a j m ł o d s z y c h lat człowiek jest ś w i a d o m y istnienia dobra i zła. W czasie dorastania, dojrze­ wania utwierdza się w przekonaniu, że p o j ę c i a te są tak wszechobecne, jak dwie grupy ludzi, którzy dzielą się na tych dobrych i złych. Z d u m i e w a j ą c a jest częstotliwość u ż y w a n i a słowa zło w dyskur­ sie medialnym. W mediach pojęcie to kojarzy się z: wojnami, kryzysami gospodarczymi, pod­ w y ż k a m i , grzechami, ale także g w a ł c i c i e l a m i czy pedofilami. Zło obejmuje zatem zarówno procesy, syt uncje jnlc i pewne osoby. Obok pytania o to czym jest, istotne wydaje m i się jeszcze jedno: skąd się ono bierze? Okazuje się, że p y t a ń tych nie m o ż n a rozgraniczyć g d y ż jedna o d p o w i e d ź wynika z drugiej, przy czym ż a d n a z nich nie jest jednoznaczna ani ostateczna. 1 W poniższym tekście zostały wykorzystane fragmenty mojej pracy licencjackiej Sty sie bierz* zło w JLieM Koncepcja da wfiLe Paula Scheunnga pt. „Eksperyment" napisanej pod opieką dr Ewy Ciszetskiej w Instytucie Kultury Współczesnej Uniwersytetu Łódzkiego w 2012 r. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 1 Przedmiotem tego a r t y k u ł u staje s i ę zło o g l ą d a n e z perspektywy psychologii s p o ł e c z ­ nej, a konkretniej: definiowane przez Philipa Zimbardo w oparciu o w y n i k i Stanfordzkiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o z 1971 roku. Przy­ bliżenie historii, przebiegu i w y n i k ó w d o ś w i a d ­ czenia przeprowadzonego przez Zimbardo staje się punktem w y j ś c i a do przyjrzenia się koncepcji zła zaprezentowanej przez Paula Scheuringa w fil­ mie pt. Eksperyment. Celem a r t y k u ł u jest p o r ó w n a n i e Stanfordz­ kiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o z jego filmową interpretacją, a w konsekwencji także - skonfron­ towanie d w ó c h koncepcji zła. Co łączy oba eks­ perymenty, a co je różni? Jakie rozumienie t y t u ł o - �Agnieszka Barczyk 112 wego p o j ę c i a proponuje widzowi Scheuring? Czy w obliczu ekstremalnej sytuacji dla l u d z k o ś c i i jej człowieczeństwa nie ma żadnej nadziei? Niniejszy tekst to p r ó b a odpowiedzi dotycząca wspomnia­ nych z a g a d n i e ń . Stanfordzkiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o ) . Warto zaznaczyć, że definicji t y t u ł o w e g o p o j ę c i a zainteresowani nie o d n a j d ą jednak we wszystkich s ł o w n i k a c h psychologii. N i e jest ona obecna na przykład w Słowniku psychologii pod redak­ cją n a u k o w ą Jerzego Siuty , Słowniku psycholo­ gii Norberta Sillamyego (pojawiają się w n i m takie pojęcia, jak: złość, złośliwość, z m ę c z e n i e ) , Słowniku psychologicznym Józefa Pietera , Słow­ niku psychologii Arthura S. Rebera czy zbiorze: Klucz do psychologii. Najważniejsze teorie, pojęcia, postaci Julie Winstanley . 4 Czym jest zło? 5 Czym jest zło? To pytanie, które w pierwszej chwili b u d z ą zdziwienie, a w drugiej - konsterna­ cję. O d p o w i e d ź na nie wydaje się banalna i oczy­ wista - a jednak trudno jej u d z i e l i ć . Werbalna w s z e c h o b e c n o ś ć zła - p o c z y n a j ą c od codziennych rozmów, poprzez baśnie, w k t ó r y c h zło zawsze przegrywa z dobrem, a ż do dyskursu m e d i ó w masowych, przyzwyczaiła ludzi do częstego uży­ wania tego terminu w różnych sytuacjach. Zazwy­ czaj nie z a s t a n a w i a j ą się o n i jednak nad wielością znaczeń tego pojęcia. Zło jest przedmiotem b a d a ń wielu różnych dyscyplin naukowych. K ł o p o t l i w o ś ć jego zde­ finiowania wynika z wielopłaszczyznowości, na jakiej może b y ć ono rozpatrywane. Czym i n n y m jest zło w wymiarze filozoficznym, etycznym, reli­ gijnym, moralnym czy psychologicznym. Każdy z tych w y m i a r ó w buduje swoje własne definicje. W samej filozofii pojęciu zła p o ś w i ę c o n o setki rozpraw i t r a k t a t ó w naukowych . Ciekawe jed­ nak, że nie zawsze m o ż n a je odnaleźć w filozo­ ficznych s ł o w n i k a c h . 6 7 8 W swojej pracy Dobro i zlo z perspektywy psy­ chologii społecznej Arthur G. Miller podkreśla w a r t o ś c i u j ą c y charakter dobra i zła, z w r a c a j ą c j e d n o c z e ś n i e u w a g ę na t o , że trudno je zdefi­ n i o w a ć . „Zwłaszcza termin zlo m ó g ł b y w y d a ć się konstruktem szczególnie niejasnym czy kon­ trowersyjnym, prawie że pozbawionym precy­ zji naukowej" - pisze. Okazuje się jednak, że ta terminologiczna n i e j a s n o ś ć wcale nie prze­ szkadza badaczom t r a k t o w a ć zła jako głównego p r z e d m i o t u naukowych z a i n t e r e s o w a ń . A b y u d o w o d n i ć , jak wielu p s y c h o l o g ó w społecznych p o r u s Z c i p r o b l e m a t y k ę zła w swoich pracach M i l l e r wymienia m i ę d z y i n n y m i : Johna Darleya! 9 2 3 4 5 Przedmiotem tego tekstu jest zło o g l ą d a n e z perspektywy psychologii s p o ł e c z n e j , dlatego też właśnie takiemu u j ę c i u p o ś w i ę c o n e zostaje n a j w i ę c e j uwagi ( p o d s t a w ą do zaprezentowa­ nia tej koncepcji staje się rekonstrukcja założeń 2 3 Filozofią zła zajmowali się między innymi: Platon, Św. Augustyn, Gottfried Wilhelm Leibniz, Paul Ricoeur, Konrad Lorenz, ks. Józef Tischner. Dla przykładu: Słownik filozoficzny R. Laceya (Wy­ dawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1999) nie podaje de­ finicji zła, choć zajmuje się pojęciem zła wiara. 6 7 8 9 J. Siuta (red.), Słownik Psychologii, Wydawnictwo Zie­ lona Sowa, Kraków, 2005. N . Sillamy, Słownik psychologii, tłum. K. Jarosz, Wy­ dawnictwo Książnica, Katowice 1994. J. Pieter, Słownik psychologiczny, Wydawnictwo JMP Ltd., Katowice 2004. A. S. Reber, Słownik psychologii, tłum. I . Kurcz, K. Skarżyńska, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2002. J. Winstanley, Klucz do psychologii. Najważniejsze teo­ rie, pojęcia, postaci, tłum A. Wilkin-Day, PWN, Warszawa2008 A. G. Miller, Dobro i zło z perspektywy psychologii spo­ łecznej, tłum. V. Reder, Wydawnictwo WAM, K-aków 2008, s. 15. BARBARZYŃCA 1(19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 113 Arthura G . Millera, Erwina Stauba czy Philipa Zimbardo. p r z y g o t o w u j ą c e u c z e s t n i k ó w do p e ł n i e n i a okre­ ślonej r o l i . Stanfordzki Eksperyment Więzienny Wspomnianego 14 sierpnia 1971 roku, jak relacjonuje autor eksperymentu: 14 W 1971 roku Philip Zimbardo p r z y g o t o w a ł eksperyment, m a j ą c y na celu o d p o w i e d z i e ć na pytanie o przyczyny zła w człowieku: -Moje zain­ teresowanie koncentruje się w o k ó ł tego, w jaki sposób m o ż n a zwyczajnych ludzi z w e r b o w a ć , n a k ł o n i ć i s k u s i ć do z a c h o w a ń , k t ó r e m o ż n a określić jako złe" - wspomina badacz. W e d ł u g pierwotnego z a m y s ł u eksperyment m i a ł t r w a ć dwa tygodnie, w rzeczywistości został przerwany j u ż szóstego dnia . studenci grający role więźnia przeszli realistyczne aresztowanie przez zaskoczenie, przeprowadzone przez policjantów z Pało Alto, którzy współpra­ cowali z naszym planem. Funkcjonariusz przy­ stępował do formalnego aresztowania, zabierając „przestępców" na posterunek policji celem spisania, po czym każdy więzień był przewożony do naszego więzienia w zrekonstruowanej piwnicy wydziału psychologicznego - 10 15 11 Ta swego rodzaju „próba ogniowa ludzkiej natury, w której dobrzy chłopcy zetknęli się ze z ł e m " rozpoczęła się w niedzielę, 14 sierpnia 1971 roku o godzinie 9:55 rano . Eksperyment został poprzedzony d ł u g i m i przygotowaniami. Na początku umieszczono ogłoszenie w lokalnej gazecie, na które odpowiedziało prawie stu chęt­ nych m i ę d z y osiemnastym a trzydziestym rokiem życia. Z wszystkich o c h o t n i k ó w , stosując 3-113-lizę ż y c i o r y s ó w i szczegółowe wywiady, wybrano d w a d z i e ś c i a cztery osoby, które spełniały kryteria szeroko pojętej „ n o r m a l n o ś c i " : były zdrowe pod w z g l ę d e m fizycznym i psychicznym nie posiadały n a ł o g ó w ani kartoteki. Potem, w sposób losowy przydzielono i m role s t r a ż n i k ó w lub w i ę ź n i ó w Eksperymentu nie poprzedzało ż a d n e szkolenie 12 13 10 Opis zdarzeń związanych z sytuacją po areszto­ waniu Zimbardo przedstawia n a s t ę p u j ą c o : Więźniowie, z zasłoniętymi oczami, eskortowani są po kolei sprzed Jordan Hall, schodami w dół, do naszego małego więzienia. Następnie strażni­ cy nakazują im rozebrać się i czekać, stojąc nago z rozstawionymi nogami i rękami opartymi o ścia­ nę. Muszą trwać w tej niewygodnej pozycji przez dłuższy czas. W tym czasie strażnicy, ignorując ich, zajmują się żmudnymi obowiązkami ostatniej chwili, takimi jak pakowanie rzeczy należących do więźniów, urządzanie pomieszczeń dla strażni­ ków, czy ustawianie łóżek w trzech cełach. Przed otrzymaniem ubrania każdy z więźniów zostaje posypany rzekomym proszkiem owadobójczym, P. Zimbardo, Psychologia zla z perspektywy sytuacyjnej, tłum. V. Reder, [w:] I . G. Miller (rei); Dobro i zło z perspektywy psychologii społecznej, Wydawnictwo WAM; Kraków 2008, s 37 11 Ibid., s. 58. 12 Ibid., s. 58. 13 Rekonstrukcja piwnicy polegała na wiernym odtworzeniu w i ę z i e n n e j rzeczywistości - zaczy­ n a j ą c od wystroju cel (pozbawienie ich okien, kraty zamiast drzwi), poprzez stroje u c z e s t n i k ó w projektu (odpowiednie dla w i ę ź n i ó w i odpowied­ nie dla s t r a ż n i k ó w ) , aż do rekwizytów, takich jak: pałki czy ł a ń c u c h y na kostkach aresztowanych. P. Zimbardo, Efekt Lucyfera, tłum. A. Cybulko et al., PWN, Warszawa 2008, s. 46. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 14 R Zimbardo, Psychologia zla. ..,op. cit., s. 58-59. 15 Ibid., s. 59. �Agnieszka Barczyk 114 żeby pozbyć się wszy które mogłyby zalęgnąć się w naszym więzieniu. Bez jakiejkolwiek zachęty z naszej strony część ze strażników zaczyna robić sobie żarty z genitaliów więźniów, zwracając uwa­ gę na mały rozmiar penisa lub śmiejąc się z nie­ równo zwisających jąder. To taka męska gra! . 16 Po tych zabiegach k a ż d y z w i ę ź n i ó w otrzy­ muje ubranie, gumowe klapki i łańcuch, k t ó r y zaczepiony w o k ó ł kostki - ma stale p r z y p o m i n a ć o statusie u w i ę z i e n i a W i ę ź n i o w i e dostali także koszulowe bluzy, na k t ó r y c h były naszyte numery zastępujące ich imiona - miały cel identyfikacyjny Strażnicy zaś „nosili uniformy w stylu wojskowym oraz okulary o srebrnych, zwierciadlanych szkłach, w z m a g a j ą c y c h efekt a n o n i m o w o ś c i " . 17 18 W a ż n y element w i ę z i e n n e j r z e c z y w i s t o ś c i s t a n o w i ł y -przepisy instytucjonalne, które usu­ w a ł y i zastępowały imiona poszczególnych osób numerami, w przypadku więźniów, lub t y t u ł a m i , w przypadku personelu (...) i z a p e w n i a ł y straż­ n i k o m sprawowanie kontroli nad w i ę ź n i a m i " . Zaprezentowano je w i ę ź n i o m j u ż pierwszego dnia. Owych s i e d e m n a ś c i e zasad wymienia Z i m bardo w swojej pracy Efekt Lucyfera 19 i szczegółowym odtworzeniu życia w prawdziwym więzieniu - nie zapomnieli też o takich elementach jak: odliczanie czy praca strażników w systemie zmian trwających po osiem godzin. Zdaniem Arthura G . Millera, „Zimbardo koncentruje się na »osobie«, podkreślając psycho­ logiczne transformacje, jakie n a s t ę p u j ą w jedno­ stce, kiedy zostaje osadzona w rolach o k r e ś l o n y c h przez s y t u a c j ę " . A zatem w opozycji do trady­ cyjnego podejścia, które m ó w i po prostu o „złych ludziach", Zimbardo - jak sam pisze - koncen­ truje się na „zarysowaniu kilku podstawowych u w a r u n k o w a ń z w i ą z a n y c h z p r z e m i a n ą dobrych ludzi w s p r a w c ó w zła" . Zło przestaje zatem b y ć cechą p r z y p i s y w a n ą konkretnym ludziom, lecz staje się własnością z m i e n n ą - m o ż e w y s t ą p i ć u każdego człowieka g d y ż jest funkcją sytuacji Kontekst, k t ó r y narzuca ludziom role społeczne', warunkuje ich d z i a ł a n i a jednocześnie posiada p o t e n c j a l n ą zdolność do w y w o ł a n i a d r z e m i ą c y c h w człowieku p o k ł a d ó w zła. Zimbardo u w a ż a że człowiek nie jest istotą z natury złą lub dobrą, bowiem 22 23 - nie rodzimy się ze skłonnością do czynienia dobra czy zła, ałe z umysbwymi matrycami każdego z tych zachowań. Mam na myśli to, że mamy możliwość być lepszym lub gorszym człowiekiem niż ktokolwiek dotąd, możemy być bardziej twór­ czy i bardziej destruktywni, możemy uczynić świat lepszym lub gorszym miejscem niż był dotąd . 20 Wszystkie te elementy - uwiarygadniające obraz eksperymentalnych w a r u n k ó w i w maksymalnym stopniu upodabniające je do więziennych realiów - miały -zapewnić wystarczający czas na ukształ­ towanie się norm sytuacyjnych oraz pojawienie się, przemiany i krystalizację wzorców społecznej interakcji" - tłumaczy Zimbardo. Dlatego orga­ nizatorzy eksperymentu skupili się na tak wiernym 21 16 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 65. 17 Ibid., s. 65. 14 Dobro i zło nie są stałymi w ł a s n o ś c i a m i czy p r z y m i o t a m i l u d z k i m i , lecz k o n s t r u k t a m i matrycami (jak pisze Zimbardo), które posiada k a ż d y z nas. To sytuacja w p ł y w a na to, które z tych k o n s t r u k t ó w zaczną d o m i n o w a ć w naszych działaniach i zachowaniach w z g l ę d e m drugiego 18 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 59 -60. 19 Ibid., s. 59. 22 A.G. Miller, op. cit.,s. 22. 2 0 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 68. 23 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 37. 21 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 58. 24 Ibid., s. 36. BARBARZYŃCA 1(19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 115 człowieka - tak m o ż n a by s k o n d e n s o w a ć istotę koncepcji zła p r o p o n o w a n ą przez Zimbardo. O d eksperymentu przeprowadzonego w Stan­ ford minęło j u ż ponad czterdzieści lat, a jednak ciągle cieszy s i ę on d u ż y m zainteresowaniem. Jednym z jego p r z e j a w ó w jest strona internetowa: www.prisonexp.org, k t ó r a powstała w grudniu 1999 roku. Strona ta wykorzystując archiwalny materiał filmowy i czterdzieści dwie stronice slajdów (...), opowiada o tym, co zdarzyło się w ciągu sześciu pamiętnych dni (...) eksperymentu. Witryna ta zawiera pod­ stawowe dokumenty, kwestie dyskusyjne, artykuły, wywiady i mnóstwo innych materiałów dla wy­ kładowców, studentów i wszystkich zainteresowa­ nych wzbogaceniem swej wiedzy o eksperymencie - a wszystko w pięciu językach ^ gady i ptaki, aż do ssaków. Z d j ę c i a nie są przy­ padkowe, ich w y b ó r został starannie p r z e m y ś l a n y - wszystkie p o k a z u j ą „mroczną" s t r o n ę ś w i a t a zwierząt: w a l k ę , g o n i t w ę , ś m i e r ć . W przyrodzie obowiązuje prawo silniejszego - drapieżca zabija ofiarę, żeby przeżyć. Szybki m o n t a ż powoduje p ł y n n e - n i e z a u w a ż a l n e prawie - przejście zdjęć od prezentacji ś w i a t a zwierząt do ukazania ś w i a t a ludzi: p o d p a l e ń , ulicznych zamieszek, morderstw. To wszystko sprawia, że analogia m i ę d z y t y m i dwoma ś w i a t a m i nabiera szczególnego wyrazu: człowiek staje się po prostu kolejnym ogniwem ł a ń c u c h a ewolucji. Scheuring j u ż na p o c z ą t k u filmu stawia pytanie o to czy aż tak bardzo róż­ n i m y się od d r a p i e ż n i k ó w ? M o ż n a zatem stwier­ dzić, że Eksperyment to film z w y r a ź n a teza teza którą reżyser będzie p r ó b o w a ł u d o w o d n i ć albo obalić. 1 W kolejnych u j ę c i a c h poznajemy jednego z g ł ó w n y c h b o h a t e r ó w filmu - Travisa Hunta, k t ó r y znalazł się w t r u d n y m momencie ż y c i o w y m D r u g i m przejawem zainteresowania jest podej­ mowanie tego tematu przez t w ó r c ó w filmowych. Pierwszą próbą interpretacji eksperymentu prze­ prowadzonego przez Philipa Zimbardo w 1971 roku, podjął Ołiver Hirschbiegel w 2001 r o k u . D z i e w i ę ć lat p ó ź n i e j swój obraz zrealizował Paul Scheuring . Co ciekawe, oba filmy opierają się na książce niemieckiego autora Mario Giordano (1999). Stanfordzki Eksperyment W i ę z i e n n y najpierw z a w ę d r o w a ł w i ę c do Europy (niemiecka książka i jej adaptacja filmowa), by dopiero potem trafić na ekrany a m e r y k a ń s k i c h k i n . - na skutek likwidacji n i e p e ł n y c h e t a t ó w stracił pracę. N a nowo o d n a l e ź ć sens życia p r ó b u j e m u p o m ó c Bay - m ł o d a dziewczyna poznana podczas ulicznej manifestacji. Bohaterka proponuje m u p o d r ó ż do I n d i i . Przeszkodą okazują się pienią­ dze, a właściwie ich brak: „Taka p o d r ó ż byłaby dość kosztowna, a na to mnie nie s t a ć " - m ó w i Travis. Z p o m o c ą przychodzi m u zamieszczone w gazecie ogłoszenie: „ P o s z u k i w a n i ochotnicy do eksperymentu. D w a tygodnie. N i e Narodziny zła gane ż a d n e d o ś w i a d c z e n i e . Bezpieczny. 1000 $ 26 27 28 wyma­ dziennie". F i l m Paula Scheuringa rozpoczyna s i ę o d Podczas testów szef projektu przeprowadza zrealizowanych w dokumentalnej poetyce zdjęć, wywiady z potencjalnymi uczestnikami. Inte­ które p r z e d s t a w i a j ą świat przyrody. Ich bohate­ resują go: podstawowe dane, relacje z rodziną, rami są zwierzęta: od m i k r o o r g a n i z m ó w , poprzez światopogląd. Najczęściej powtarzającym się 25 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 271. 26 Eksperyment, reż. O. Hirschbiegel, Niemcy 2001. 27 Eksperyment, reż. P. Scheuring, USA 2010. 2 8 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Wszystkie cytaty pochodzące z filmu podaję za pol­ skimi napisami (materiały znalezione w Internecie, tłumaczenie: sinu6). �Agnieszka Barczyk 116 pytaniem jest to, dotyczące motywacji. Często p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż zagadnienia natury moral­ n e j . Ciekawe jest to, że w rozmowach z dokto­ rem wprost p a d a j ą p o j ę c i a takie jak: dobro i zło: „ W i e r z y pan w dobro i zło we wszechświecie?" pyta doktor Barrisa . J u ż w pierwszych scenach Barris zaczyna się j a w i ć widzowi jako osoba nie­ zbyt pewna siebie, p o s i a d a j ą c a niską s a m o o c e n ę i wrodzone poczucie n i ż s z o ś c i . Warto zwró¬ cić u w a g ę na c i e k a w ą s t r u k t u r ę formalną scen nagrywanych podczas przeprowadzania testów - u j ę c i a c z a r n o - b i a ł e stylizowane na m a t e r i a ł d o k u m e n t u j ą c y przebieg eksperymentu mieszają się ze z d j ę c i a m i kolorowymi Ten zabieg powta¬ rza się w zasadzie p rzez resztę filmu. W ten sp o— sób widzowi cały czas przypomina sie o statusie ontologicznym rozgrywanych w y d a r z e ń . To że wszystkie wydarzenia sa tylko eksoerymentem oodkreśla też stała obecność kamer fczesto oowta' rzaiace sie z b l i ż e n i a snrzetu zainstalowanego w zaaranżowanym więzieniu) m u j ą widza o dziennym czasie r o z g r y w a j ą c y c h się w y d a r z e ń . 29 30 31 Podjeżdżający autobus oznacza początek pew­ nej przygody. Kiedy bohaterowie do niego wsiądą, p o j a d ą w miejsce, z którego w r ó c ą jako zupełnie i n n i ludzie. Z a n i m odjadą, widz może się zorien­ t o w a ć , kto odegra w filmie najważniejsze role. Trzech kluczowych b o h a t e r ó w m o ż n a zobaczyć razem w kadrze. Przyjazd do w i ę z i e n i a zamyka p e w n ą część filmu ( m o ż n a ją u z n a ć za w s t ę p ) i rozpoczyna przejście do części g ł ó w n e j , k t ó r a podzielona jest na swoiste rozdziały (kolejne d n i eksperymentu). O d tej pory Eksperyment przyj­ muje s t r u k t u r ę dziennika - kolejne napisy infor- 2 9 3 0 31 Na przykład: „Skąd zatem bierze pan wskazówki doty­ czące decyzji moralnych?". Na co ten odpowiada: „Przypuszczam... że skoro wie­ rzę w Boga, to i w to, prawda?". Mimo ukończenia czterdziestu dwóch lat bohater mieszka z matką. Jest często poniżany i upokarzany przez sąsiadów. Bez wątpienia ma to duży wpływ na jego późniejsze działania. D z i e ń pierwszy jest „ w d r a ż a n i e m " w i ę ź n i ó w w n o w ą s y t u a c j ę . Na początek doktor Archalata udziela uczestnikom s z c z e g ó ł o w y c h instrukcji d o t y c z ą c y c h sytuacji, której m a j ą stać się boha­ terami. Kolejnym etapem jest podział uczestni­ k ó w na s t r a ż n i k ó w i w i ę ź n i ó w . Przed w y j ś c i e m doktor uprzedza strażników, że: „Jeśli ktoś zrezy­ gnuje, będzie po wszystkim. Jeśli k t ó r y ś z w i ę ź ­ n i ó w złamie zasady, będziecie mieli 30 minut na zastosowanie w ł a ś c i w y c h środków. Jeśli tego nie uczynicie, zapali się ta czerwona lampka". W ten sposób niemo pozwala i m na stosowanie wszystkich poza przemocą srodlców^ perswazji i zachęca ich do utrzymania rygoru k t ó r y jest n i e z b ę d n y do p r a w i d ł o w e g o przeprowadzenia eksperymentu. Czerwona lampka zaś staje sie wyrocznia i ś r o d k i e m m i l c z ą c e g o w o ł v w u na działania strażników. 32 33 W chwili zakładania przez strażników mun­ d u r ó w postacie tworzą swoją nową tożsamość tożsamość pewnej roli społecznej. W tym nowym przebraniu udają się do więźniów, aby przygotować ich do specyficznej, trudnej, odmiennej sytuacji. Scena mycia bardzo przypomina opisy, które można przeczytać w raportach Zimbardo - więźniowie są nadzy, odwróceni tyłem do strażników, po raz pierwszy też pojawiają się słowa ze sfery seksualno­ ści. Również więźniowie mają nieco inne ubrania niż te, o których można przeczytać u Zimbardo . 34 35 32 Jego przebieg nie jest ukazany widzowi. 33 Pokazana w zbliżeniu. 34 35 Zupełnie inne niż w eksperymencie Zimbardo, bra­ kuje też wspominanych już okularów. Przypomnijmy, że w 1971 roku więźniom przysługi­ wała jedynie bluza koszulowa z identyfikacyjnym nu­ merem. Tutaj zostaje ona wzbogacona o spodnie. Nie ma również mowy o łańcuchach które były zakładane na prawą kostkę. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 117 J u ż pierwszego dnia jest z a u w a ż a l n e pierwsze cym w i ę z i e n i e m zasadom. P r ó b u j ą go u p o k o r z y ć w a ż n e zdarzenie - tzw. sytuacja zapalna. Podczas poprzez zgolenie głowy (w eksperymencie Z i m ­ gry w k o s z y k ó w k ę jeden z w i ę ź n i ó w trafia piłką bardo w i ę ź n i o w i e nosili czapki z pończochy, tak, w s t r a ż n i k a Boscha i rani go. Ten incydent staje aby z a k r y w a ł y i m w ł o s y ) . Barris u w a ż a , że to, co się pretekstem do r o z m ó w na temat pierwszego zrobili, było słuszne - mieli do tego prawo, bo to 38 ukarania w i ę ź n i ó w . D z i e ń drugi przynosi kolejny miejsce n a l e ż y do nich, a zatem ich o b o w i ą z k i e m kryzys - t y m razem j u ż znacznie poważniejszy. jest ochrona rządzącego n i m ładu. Podczas p o s i ł k u w i ę ź n i o w i e b u n t u j ą się prze¬ ciwko zjedzeniu podejrzanie w y g l ą d a j ą c e j fasolki. To, co Travis przeżył tej nocy stanowi dopiero Sztywne trzymanie się zasad przez s t r a ż n i k ó w początek u p o k o r z e ń ze strony Barrisa i innych doprowadza do wybuchu buntu. Podczas sprze­ strażników, a zarazem początek ł a m a n i a jego sil­ ciwu jeden z w i ę ź n i ó w przypomina wszystkim, że nego charakteru. W trudnych chwilach pozostaje nowa rzeczywistość jest jedynie eksperymentem: mu m y ś l e n i e o Bay i wymarzonych Indiach. Jed­ „ D l a twojej w i a d o m o ś c i , ten m u n d u r nie jest nak z czasem i w tych wizjach pojawia się coś nie­ prawdziwy, słonko" — zwraca się do s t r a ż n i k a p o k o j ą c e g o - zaczyna w nich d o m i n o w a ć kolor Jednak nikt nie z^vr<3.Cci uwagi na jego słowa czerwony, p r z y w o ł u j ą c y na m y ś l krew. Strażnicy poczuli już władze i po raz kolejny zmu szaia w i ę ź n i ó w do robienia pompek - za k a ż d y m Czwarty dzień w y w o ł u j e u Travisa coraz w i ę k ­ razem rl przewinienie Jednego z nich kare pono sze obawy o zdrowie przyjaciela - jest g o t ó w sza wszvscv Potem s t r a ż n i c ! dokonuia analizv z r e z y g n o w a ć z części swojej wypłaty, żeby tylko całego zajścia. Wtedy Barris wpada na p o m y s ł z d o b y ć i n s u l i n ę . S w o j ą prośbę kieruje do Boscha k t ó r y w p ł y n i e na wszystkie dalsze wydarzenia .' - 36 najbardziej przyjaznego ze strażników. Obaj w i e d z ą jednak, że do w i ę z i e n i a nie może trafić D z i e ń trzeci tradycyjnie rozpoczyna się od nic ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . Podczas p r ó b y prze­ odliczania, które jest tego dnia w y j ą t k o w e . Przede mycenia insuliny Bosch zostaje nakryty przez wszystkim chodzi o brak jednego w i ę ź n i a - Lata­ Barrisa i jego kolegów. Jeszcze tej samej nocy jącego C z ł o w i e k a . W jego obronie staje Travis, s t r a ż n i c y w y m i e r z a j ą Boschowi karę za z d r a d ę 37 co w y w o ł u j e agresję Barrisa. Travis ostrzega go i pomoc w i ę ź n i o m . Dozorcy, k t ó r z y z a c h o w u j ą jednak: „Jeśli mnie uderzysz, to będzie koniec eks­ się lojalnie wobec Barrisa, p o z o s t a j ą bezkarni perymentu", przez co s t r a ż n i c y uznają go za w i n ­ (wcześniej jeden z nich - Chase, maniak seksu­ nego wszystkim przejawom buntu i p r z y w ó d c ę alny, zadeklarowany heteroseksualista - p r ó b u j e ruchu oporu. W nocy p o r y w a j ą go i w y m i e r z a j ą zgwałcić w i ę ź n i a m u k a r ę za jego przeciwstawianie się rządzą­ się z ż a d n ą karą) 36 3 7 Opowiada towarzyszom o swojej przynależności do bractwa i o upokorzeniach, które kandydaci musie­ li znosić przed inicjacja: „Nie mogli nas skrzywdzić. Ale mogli zrobić z nami coś o wiele gorszego.. Mogli nas poniżyć. To właśnie musimy zrobić. Musimy ich upokorzyć". W ten sposób dochodzi do przełomu Barris kŁdyś upokarzany, teraz sam chce upokarzać Dawna ofiJa staje się katem. Bohater, osłabiony niskim poziomem cukru, nie może wstać z łóżka 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 3 8 jednak i ego czyn nie spotyka Jak pisze Zimbardo: „Proces golenia głowy, który ma miejsce w większości więzień i instytucji wojskowych, służy zminimalizowaniu indywidualności poszczegól­ nych osób, ponieważ część ludzi wyraża swoją oso­ bowość poprzez długość bądź ułożenie włosów Poza tym spełnia on funkcję przyzwyczajania ludzi do przy­ musu który panuje w ^ c h instytucjach" {Stanfordzh Ekspryment W Lnny http7/www pri onexp org/ pokki/11 25 102011) t �Agnieszka Barczyk 118 D z i e ń p i ą t y rozpoczyna się od reorganizacji w podziale ról. Bosch - zmaltretowany przez pozostałych s t r a ż n i k ó w - otrzymuje status w i ę ź ­ nia i numer 76. Barris straszy pozostałych w i ę ź ­ n i ó w , jest przekonany, że zasady są g w a r a n c j ą zachowania p o r z ą d k u , bez nich ludzie byliby z w i e r z ę t a m i , a ś w i a t e m rządziłby chaos. Kolejna p r ó b a buntu w i ę ź n i ó w zostaje s t ł u m i o n a dzięki szybkiej reakcji Barrisa. S t r a ż n i c y p r z y j m u j ą roz­ kaz ochoczo: szybko p r z y s t ę p u j ą do działania, p r z y p o m i n a j ą przy t y m zwierzęta - z a c h o w u j ą się niczym m a ł p y z pierwszych ujęć filmu. Uważają, że ich działania są legitymizowane i akceptowane przez e k s p e r y m e n t a t o r ó w bo czerwona lampka nadal się nie zapala . ' 39 40 D z i e ń s z ó s t y jest d n i e m p r z e ł o m o w y m . W Travisie - z a m k n i ę t y m w izolatce - budzi się n i e n a w i ś ć do Barrisa. Pragnienie zemsty stają się m o t y w a c j ą do walki o przetrwanie. Travis - ten, k t ó r y k i e d y ś m i a ł zbyt delikatne ręce, by u d e r z y ć - n a u c z y ł się w a l c z y ć . Bez o p a m i ę t a n i a bije Bar­ risa - tak, jakby chciał m u w y m i e r z y ć sprawiedli­ w o ś ć za te sześć d n i upokorzenia i hańby. Walka jest tak z a p a m i ę t a ł a , że w pierwszej chwili m ę ż ­ czyźni nie dostrzegają czerwonej lampki - znaku k o ń c a eksperymentu (podobnie jak w relacjach Zimbardo: „ » M a m wam coś w a ż n e g o do powie­ dzenia, w i ę c s ł u c h a j c i e u w a ż n i e : Eksperyment się zakończył. Możecie opuścić więzienie dzisiaj, Nie ma ż a d n e j natychmiastowej reakcji zmiany w wyrazie twarzy lub mowie ciała. M a m wrażenie że sa zmieszani sceptyczni może nawet podejrz l i w i i czuia ż e i e s t to koleiny test ich reakcji" ) Kiedy brama sie orwiera boharerowie chyba nie do k o ń c a wierzą że to j u ż koniec C z e k a j ą c na 41 3 9 4 0 4 1 Mówi: „Powinniście w końcu zrozumieć, że nie bę­ dziemy tolerować łamania zasad". O jej znaczeniu świadczą choćby słowa: „To czerwone światło, to jedyne, co mamy!". R Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 200. autobus, milczą - prawdopodobnie zdają sobie sprawę ze zmian, jakie w nich zaszły. Podobne i różne Film Scheuringa w w y r a ź n y sposób o d w o ł u j e się do eksperymentu przeprowadzonego przez Philipa Zimbardo. Liczne n a w i ą z a n i a - z a r ó w n o ze sfery wizualnej, jak i dialogowej - pozwalają się d o m y ś l a ć , skąd reżyser czerpał inspiracje. Jednak bliższe przyjrzenie się obu m a t e r i a ł o m - ekspe­ rymentowi reprezentowanemu przez spisane po jego przeprowadzeniu raporty i filmowi nakrę¬ conemu blisko czterdzieści lat p ó ź n i e j - pozwala dostrzec kilka istotnych różnic. Wskazanie tych rozbieżności pozwoli się d o k ł a d n i e j z a s t a n o w i ć nad ich celowością. Istotne wydaje się zwrócenie uwagi na podo­ b i e ń s t w a , które p o z w a l a j ą m ó w i ć o t y m , że film Scheuringa jest a d a p t a c j ą eksperymentu prze­ prowadzonego przez Philipa Zimbardo. J u ż na wstępie m o ż n a powiedzieć, że w obu przypadkach podobna jest sama idea: uczestnicy eksperymentu zostają podzieleni na dwie grupy i z a m k n i ę c i na dwa tygodnie w b u d y n k u z a a r a n ż o w a n y m na w i ę z i e n i e . W y s t r ó j miejsca znacznie przypomina to, o k t ó r y m m o ż n a się d o w i e d z i e ć z r a p o r t ó w Zimbardo. Istotnym elementem inscenizacji są kamery - często pokazywane w bliskich planach i d ł u g i c h u j ę c i a c h tak żeby widz ani na chwile nie z a p o m n i a ł , że k t o ś wszystkie te wydarze­ nia kontroluje. Podobne są r ó w n i e ż reguły gry: w i ę ź n i o w i e tracą część swoich D 1*3.W gwaranto wanych i m orzez konstytucje ich imiona zostają zastąpione numerami (innymi n i ż w przypadku u c z e s t n i k ó w eksperymentu z 1971 r.), wobec n i e p o s ł u s z n y c h wolno stosować karv Elemen rem w s p ó l n y m iesr reż isrnienie zasad rządzących wiezieniem które w obu przypadkach strażnicy n r L m n i a od e k s n e r y m e n t . t o r ó w R ó ż n i , sie i i 1 one jednak ilością: Zimbardo w swojej pracy n i A \ "I ' • 7- h m rA BARBARZYŃCA ' 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment cytuje s i e d e m n a ś c i e zasad, zaś w przypadku filmu Scheuringa mowa o pięciu. Tak n a p r a w d ę ich sens jest zbliżony (niektóre z reguł w filmie kondensują w sobie w i ę c e j n i ż j e d n ą zasadę z 1971 r.). Najprawdopodobniej zabieg ten wynika ze specy­ fiki przekazu filmowego - chodzi o oszczędność czasową (ponadto, lista 17 zasad recytowanych przez s t r a ż n i k ó w podczas jednego u j ę c i a m o g ł a b y dla odbiorcy stać się m ę c z ą c a ) . Element buntu, zawiera zarówno p o d o b i e ń ­ stwa, jak i różnice w stosunku do eksperymentu psychologa. W przypadku d o ś w i a d c z e n i a z 1971 roku w i ę ź n i o w i e zaczęli się b u n t o w a ć i n a ś m i e ­ w a ć ze s t r a ż n i k ó w w swoich celach: „ W i ę ź n i o w i e zdjęli pończoszane czepki z głów, zerwali numery identyfikacyjne oraz zabarykadowali się w celach, b l o k u j ą c w e j ś c i a pryczami" . W filmie miejscem sprzeciwu jest stołówka, p r z y c z y n ą zaś - protest przeciwko zjedzeniu podejrzanie w y g l ą d a j ą c e j fasolki. Oba zdarzenia k o ń c z ą się w ten sam spo¬ sób - zostają s t ł u m i o n e D rzez s t r a ż n i k ó w p rzy p o m o cy gaśnic z dwutlenkiem w ę g l a . 42 Podczas analizy obu e k s p e r y m e n t ó w m o ż l i w e staje się także zaobserwowanie elementów, które w y r a ź n i e je różnią. Pierwszą istotną rozbieżnością jest w y s o k o ś ć w y p ł a t y : u Zimbardo jeden dzień m i a ł b y ć wynagrodzony k w o t ą 15 dolarów, w fil­ mie uczestnicy liczą na 1000 dolarów. Najpraw­ dopodobniej jest to uzasadnione realiami - eks­ peryment Zimbardo m i a ł miejsce na początku lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h X X wieku, Scheuring zrealizo­ w a ł film w X X I wieku, a zatem w a r t o ś ć p i e n i ą d z a uległa zmianie. I n n y m w a ż n y m elementem róż­ n i ą c y m jest podział u c z e s t n i k ó w eksperymentu: Zimbardo bardzo w y r a ź n i e zaznacza, że dobór był losowy, takiej jasności nie ma u Scheuringa - s t r a ż n i c y zosta a wybrani poprzez wyczytanie ich nazwisk, s k ą d na liście eksperymentatora 119 wzięły się akurat te osoby, tego niestety, widz nie dowie się ze sjużetu. Jeśli chodzi o strażników, to należałoby jeszcze zwrócić u w a g ę na ich liczbę - w Stanfordzkim Eksperymencie W i ę z i e n n y m było ich d z i e w i ę c i u , w filmie jest tylko siedmiu. Najprawdopodobniej wynika to z tego, że reży­ serowi zależało na stworzeniu jak najbardziej wyrazistych c h a r a k t e r ó w . Ewidentnie czarnym charakterem jest Barris. S t r a ż n i k i e m , k t ó r y jest jego p r z e c i w i e ń s t w e m , jest Bosch. Reszta lokuje się „ p o m i ę d z y " dobrem i złem. Nie potrzeba było w i ę k s z e j liczby b o h a t e r ó w o d g r y w a j ą c y c h rolę d o z o r c ó w w i ę z i e n i a , żeby stworzyć konfliktową sytuacje Uproszczeniu podlega r ó w n i e ż systern pracy - Zimbardo podkreślał że strażnicy pracowali w systemie o ś m i o g o d z i n n y c h zmian w filmie Scheuringa wszyscy bohaterowie prze' bywaia razem ( w i a t e k stanowią sceny w k t ó r y c h pojedyncze postaci znaiduia sie w drobnych syru acjach p o p y c h a j ą c y c h akcję do przodu ). 43 N i e k t ó r e elementy różniące w ł a ś c i w y ekspe­ ryment od filmu, jak c h o ć b y wspomniany j u ż sposób podziału na role czy brak procesu aresz­ towania w filmie, w y n i k a j ą ze specyfiki medium filmowego. Podczas p ó ł t o r a g o d z i n n e g o seansu nie ma czasu, żeby p o w i e d z i e ć wszystko, dlatego Scheuring znacznie uprościł obraz eksperymentu, k t ó r y m o ż n a zobaczyć na ekranie. Pojawiają się za to retrospekcje pogłębiające psychologiczny wizerunek postaci , a także swoisty epilog, za jaki m o ż n a u z n a ć p o d r ó ż Travisa do I n d i i (filmowy odpowiednik b a d a ń , k t ó r y m poddawano uczest44 4 3 4 4 42 Stanfordzki Eksperyment Więzienny, http://www.pnsonexp.org/polski/16, 27.10.2011. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Jak na przykład: próba gwałtu przez Chasea czy po­ szukiwanie insuliny przez Boscha w bagażu Latające­ go Człowieka. U Zimbardo jedyne informacje o przeszłości bada­ nych pojawiały się podczas wstępnego badania uczest­ ników eksperymentu. �Agnieszka Barczyk 120 n i k ó w eksperymentu z 1971 roku przez kilka lat po jego z a k o ń c z e n i u ) . 45 Kolejnym elementem, na k t ó r y warto zwrócić u w a g ę , jest sposób przerwania d o ś w i a d c z e n i a . Podczas badania przygotowanego przez Z i m ­ bardo w i ę ź n i ó w zaprowadzono przed specjalną K o m i s j ę mającą r o z p a t r y w a ć ich prośby o warun­ kowe zwolnienie. W i ę k s z o ś ć z nich była gotowa z r e z y g n o w a ć z wynagrodzenia, byle tylko w y j ś ć z tego fikcyjnego w i ę z i e n i a . Komisja o b i e c y w a ł a w i ę ź n i o m , że ich sprawy zostaną rozpatrzone w bliżej n i e o k r e ś l o n e j przyszłości, co wywołało w nich tak silne poczucie beznadziei, apatii, bez­ radności, że kiedy ogłoszono i m , iż eksperyment został z a k o ń c z o n y nie mogli w to u w i e r z y ć . W e d ł u g u c z e s t n i k ó w d o ś w i a d c z e n i a b y ł to tylko koleiny etap testowania W przypadku filmu m o ż n a w pewnym sensie m ó w i ć o podobnej sytu acii - apel Trayisa k t ó r y kieruje do bezdusznej kamery o otworzenie bramy i wypuszczenie ich zostaie zignorowany (tak tak prośbv s t u d e n t ó w wvar v k u ł o w a n e w 1 971 roku przed Komisia) kiedv brama ie oiwiera otwiera - bohaterowie rPóóżźnniieej! - Kieuy urania się przez jakiś czas zdają się tego nie z a u w a ż a ć M ó w i ą c o sposobie przerwania eksperymentu, nie m o ż n a p o m i n ą ć p o w o d ó w , przez które do tego doszło. W przypadku Z i m b a r d o b y ł to wzrost agresji i upokarzania w i ę ź n i ó w do niebez­ piecznego poziomu. Jednym z p r z e j a w ó w tych z a c h o w a ń było zmuszanie ich do odgrywania a k t ó w homoseksualnych . W przypadku filmu 46 4 5 Przeprowadzone na koniec eksperymentu rozmowy sprawozdawcze (z więźniami i strażnikami) wykazały, że badanie nie pozostawiło na uczestnikach żadnych trwałych skutków. Jeszcze przez kilka lat po ekspery­ mencie przeprowadzano testy kontrolne. Zob. P. Z i n i bardo, Psycholo azła...,op at.,s.6l. powody były znacznie p o w a ż n i e j s z e - przede wszystkim zginął c z ł o w i e k . Poza t y m doszło do a k t ó w zbiorowej przemocy - w i ę ź n i o w i e i strażnicy byli gotowi w a l c z y ć na ś m i e r ć i życie. N a w i ą z a n i e m do odgrywania homoseksualnych s t o s u n k ó w przez badanych z 1971 roku może być ponowna p r ó b a gwałtu, której szóstego dnia eksperymentu chce się d o p u ś c i ć Chase. Przy analizie p o w o d ó w przerwania eksperymentu nasuwa się jeszcze jedno pytanie: o przyczyny tak długiego zwlekania z tą decyzją. Zimbardo, m ó w i ą c o swoim eksperymencie, przyznaje, że prawdopodobnie za bardzo się zaangażował sam poczuł się jak Kierownik W i ę z i e n i a Dopiero jego przyszła żona - Christiana M a s ł a c h - z w r ó c i ł a mu aspekt eksperymentu49 47 48 M o ż n a to p o t r a k t o w a ć jako próbę w y t ł u m a c z e ­ nia, bo przecież nie usprawiedliwienia. Jednak w filmie Scheuringa nie takiej p r ó b y Wielokrotne zbliżenia na czerwoną l a m p k ę każą z a p y t a ć dlaczego milcząco pozwalała na takie noniżenia>Widzdowiadniesie • Stanfordzki Eksperyment Więzienny, nexp.org/polski/38, 27.10.2011. http://www.pnso- 7 w V n " \\ Z 7 a m ,rv "k i osKarzono go srmerc niewinnego cztowieKa. iNie ma jeanak szansy wysmcnac w y t ł u m a c z e n i a ze strony bonatera. Ewolucja przede wszystkim Film Scheuringa, aczkolwiek mocno inspiro­ wany Stanfordzkim Eksperymentem W i ę z i e n ­ nym, nie ogranicza się wyłącznie do prezentacji zła z perspektywy sytuacyjnej, co jest zasadni­ czym celem Zimbardo. Co prawda, Scheuring pokazuje ludzi, k t ó r z y pod w p ł y w e m okoliczno­ ści ze z w y k ł y c h obywateli z a m i e n i a j ą się w sady- 4 7 4 8 gl 46 że nrzeriwko sze fowi „ r „ n v h a d a w c e i o s t a ł v wvsnniete 49 Zapewne celowo wyolbrzymione, aby zwiększyć emo­ cje widzów. Chodzi o Latającego Człowieka, który wykrwawił się na skutek rany głowy zadanej mu przez Barrisa. Stanfordzki Eksperyment Więzienny, nexp.org/polski/38, 27.10.2011. BARBARZYŃCA http://www.pnso- 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 121 stów i z w y r o d n i a l c ó w - tak jak to zakłada koncep­ c ó w k ę . Druga sytuacja ma miejsce j u ż w auto­ cja psychologa - dodatkowo pojawia się jednak tutaj pytanie: czy oby na pewno wszyscy z nich są busie, podczas powrotu u c z e s t n i k ó w do d o m ó w . W i ę z i e ń numer 17 jest przekonany, że przez te przeciętni i normalni? Zastrzeżenia m o ż n a m i e ć przynajmniej do k i l k u postaci: w i ę z i e ń numer 17 sześć d n i Travis z m i e n i ł zdanie, co do miejsca człowieka w świecie. Czy s ł u s z n i e . . . ? - j u ż w c z e ś n i e j o d s i a d y w a ł wyrok; Barris - nadal mieszka z m a t k ą ; inny ze s t r a ż n i k ó w - Chase - jest u z a l e ż n i o n y od seksu. W ten sposób cha­ raktery filmowych Nadzieja dla ludzkości b o h a t e r ó w stają się bardziej Wspomniana rozmowa jest j e d y n ą w y m i a n ą wyraziste, ale w pewnym sensie zachwiane zostają założenia eksperymentu Zimbardo. O p r ó c z per­ z d a ń przez u c z e s t n i k ó w eksperymentu t u ż po jego z a k o ń c z e n i u . W i ę z i e ń numer 17 jest zdzi­ spektywy sytuacyjnej, z k t ó r e j m o ż n a a n a l i z o w a ć zło, dla Scheuringa r ó w n i e - jeśli nie bardziej istotna staje się ewolucja. W swojej audiowizual­ nej wizji reżyser stawia tezę, że człowiek jest tylko kolejnym ogniwem w ł a ń c u c h u ewolucji. wiony, że Travis mimo wszystko nie stracił wiary w l u d z k o ś ć . Wierzy, bo: „nadal j e s t e ś m y w stanie coś z t y m zrobić" ( b y ć może m y ś l i , że cywilizacja oprócz reguł w y t w o r z y ł a także swoistego rodzaju c z e r w o n ą l a m p k ę , k t ó r a może się zapalić w naj­ Znaczenie ewolucji dla koncepcji zła, k t ó r ą proponuje widzowi Scheuring, zostaje zasugero­ wane j u ż na początku. U j ę c i a w a l c z ą c y c h zwierząt połączone ze z d j ę c i a m i ludzi, k t ó r z y przynoszą gorszych momentach). Travis to p r z y k ł a d boha­ tera, którego nie da się złamać - ani fizycznie, ani psychicznie. T r i u m f Barrisa, k t ó r y m i a ł miejsce podczas topienia b u n t o w n i k a w toalecie, b y ł tylko pozorny i chwilowy J u ż n a s t ę p n e g o dnia sobie ś m i e r ć i cierpienie, n a b i e r a j ą sensu po obejrzeniu całego filmu - stają się w ten spo­ sób swoistym preludium do całej w y k ł a d n i zła. Podobne obrazy p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż w u j ę ­ ciach w y ś w i e t l a n y c h uczestnikom eksperymentu bohater w ramach protestu przeciwko z n ę c a n i u się nad Boschem zaczął ściągać ubranie i a p e l o w a ć o otworzenie bramy U d z i a ł w eksperymencie bez w ą t p i e n i a z m i e n i ł s?o — przede wszystkim u ś w i a d o m i ł m u ' własne słabości i n a u c z y ł go w a l c z y ć podczas rekrutacji. W ciągu sześciu d n i oni sami staną się w a l c z ą c y m i o przetrwanie d r a p i e ż n i k a m i i padlinożercami. W k o ń c o w y c h scenach sam staie 'sie katem p r ó ' buie siła w v m i e r z v ć snrawied iwość N i e ' t r a c i nrrv rvrn kontroli _ nntr.fi n r ^ s r . ć - bi,V W, n k zabija N a w i ą z a n i a do ewolucji p o j a w i a j ą się także w warstwie dialogowej, przynajmniej w d w ó c h scenach. Pierwsza sytuacja ma miejsce w celi, kiedy w i ę ź n i o w i e numer 17 i 77 r o z m a w i a j ą o wydarzeniach, k t ó r y c h są częścią. Numer 17 jest przekonany, że człowiek niczym nie różni się od małpy. W i d z dostaje tego potwierdzenie jakiś czas p ó ź n i e j , oglądając s t r a ż n i k ó w rozdzielających w i ę ź n i ó w , aby u n i k n ą ć b u n t u ( u j ę c i a pozba­ wione słów podkreślają zezwierzęcenie s t r a ż n i k ó w skaczących niczym m a ł p y ) - w i ę z i e n i e zaczyna bardziej p r z y p o m i n a ć zoo n i ż c y w i l i z o w a n ą pla­ 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Travis wydaje się p o s t a c i ą nieco n a i w n ą - u w a ż a , że najważniejsze to b y ć prawym, że trzeba m i e ć zasady, że dobro z w y c i ę ż a . W zderzeniu z w i ę z i e n n ą rzeczywistością wszystkie jego warto­ ści zostają wystawione na p o w a ż n ą p r ó b ę . Barris, będąc katem, staje się j e d n o c z e ś n i e nauczycielem. Uczy , że zło istnieje i że trzeba z n i m w a l c z y ć . Czasem p r a w o ś ć nie wystarczy, trzeba użyć sil­ niejszych środków, tych, które stoją po stronie przeciwnika. N a j w a ż n i e j s z e jednak, żeby u m i e ć p o w i e d z i e ć sobie: „wystarczy". Travis wierzy, że �Agnieszka Barczyk 122 człowiek umie albo przynajmniej ma taką m o ż ­ liwość. M o ż e właśnie dlatego uważa, że człowiek - w p r z e c i w i e ń s t w i e do zwierząt, w przypadku k t ó r y c h przemoc jest uzasadniona chęcią prze­ trwania - potrafi się k o n t r o l o w a ć . B y ć m o ż e - jego zdaniem - ta czerwona lampka to coś, co trzeba w y t w o r z y ć w sobie samym, p o n i e w a ż działania ludzi zawsze p o d l e g a j ą moralnej ocenie, nawet w najbardziej ekstremalnych sytuacjach m o ż n a je r o z p a t r y w a ć w kategoriach dobra i zła. „ o k a l e c z o n e " , a w i ę c pozbawione swojej p e ł ­ nej w a r t o ś c i . Niestety, przynajmniej w pewnym stopniu słowa zamieszczone w recenzji są praw­ dziwe. Jednak do zjawiska tego nie m o ż n a podejść jednostronnie. Warto z a u w a ż y ć , że film, k t ó r y w p r z y w o ł y w a n e j wypowiedzi krytyka filmo­ wego o k r e ś l o n y zostaje jako uproszczenie, jest jednocześnie poszerzeniem - propozycji Philipa Zimbardo (kwestia ewolucji, którą w y r a ź n i e pod­ kreśla reżyser). R ó ż n i c e , które p o j a w i a j ą się m i ę d z y ekspery­ mentem z 1971 roku a jego filmową interpretacją m o g ą b y ć wynikiem koncepcji reżysera polegają­ cej na symplifikacji skomplikowanych z a g a d n i e ń z obszaru psychologii społecznej albo szerzej poję­ tego zjawiska - tendencji we w s p ó ł c z e s n y m kinie a m e r y k a ń s k i m . Na ten czynnik zwraca u w a g ę recenzent „ F i l m u " , pisząc, że film Scheuringa został: „zrobiony zgodnie z niedobrym ani eryk a ń s k i m zwyczajem, k t ó r y każe upraszczać k a ż d y skomplikowany motyw tak, aby nawet najmniej d o ś w i a d c z e n i widzowie byli usatysfakcjonowani i pojęli w czym rzecz" B y ć może to właśnie to zjawisko miało w i ę k s z y w p ł y w na ostateczny kształt Eksperymentu, n i ż wizja Scheuringa Zda niem recenzenta upraszczając pewne elementy zamiast autorskiej wizji m o ż n a osiągnąć dzieło Koncepcja Scheuringa, w y r a ź n i e n a w i ą z u j ą c a do perspektywy sytuacyjnej, zostaje silnie osa­ dzona na założeniach teorii ł a ń c u c h a ewolucyj­ nego. Człowiek skonfrontowany z ekstremalnymi warunkami - podobnie jak zwierzę - zaczyna przestrzegać prawa silniejszego i w a l c z y ć o prze­ trwanie. W wizji reżysera pojawia się jednak cień nadziei dla ludzkości - jest n i m owa czerwona lampka, której istnienie może ocalić j e d n o s t k ę i jej człowieczeństwo. D o f o r m u ł o w a n i a opty­ mistycznych prognoz należy jednak p o c h o d z i ć z p e w n ą ostrożnością - przecież nawet Travis z a m i e n i ł się na c h w i l ę w o p r a w c ę W świetle powyższych rozważań słuszne zatem wydaje sie określenie filmowej propozycji - koncepcji zła jako innej (od zaprezentowane przez Zimbardo) lecz niekoniecznie gorszej. 50 50 M . Niemojewski, „Eksperyment", „Film", 2011, nr 3, s. 93. The idea of evil in the movie The The and and and the differences between the Stanford Experiment and its cinematographic adaptation ExperimenP. author o f the article analyses the empirical and film materiał to ask about borderline between good evil. She analyses Zimbardos Stanford prison experiment (1971) and compares it to popular reception film adaptations of the experiment. The author emphasizes the basie differences between psychological popular view on the interpretation of motivations, morał decisions and human behaviour. I n fact, the author presents various philosophical concepts o f human naturę. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ce44bae9aed331230f81a205da242dc.pdf 8983abaabd3ac9924bd2ba5ede6771d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5700 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5299 Title A name given to the resource "Deszczyk pada, rosa sieda po drobnej leszczynie..." / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.123-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kielak, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Absolwentka filologii polskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W ramach programu MNiSW „Diamentowy Grant" realizuje projekt Językowo-kulturowy obraz zwierząt domowych w języku potocznym i polskiej kulturze ludowej, rekonstruując ludowe wyobrażenia zwierząt domowych. Kielak „(Deszczyk stada pada, rosa po drobnej leszczynie... 11 Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu w ludowych pieśniach miłosnych Leszczynę nazywano dawniej zielem miłości i u ż y w a n o jej w „ m i ł o s n y c h stosunkach" - m i a ł a przyśpieszać „zamęście", z b l i ż e n i e , stałe pozy­ skanie kochanka/kochanki, a także rozerwanie s t o s u n k ó w . Wedle rosyjskich w i e r z e ń , chłopiec k ą p a n y w leszczynowym wywarze łatwo pozy­ skiwał w z a j e m n ą miłość dziewczyny . N a obsza­ rze p o ł u d n i o w e j Słowiańszczyzny panna, k t ó r a chciała z a t r z y m a ć przy sobie chłopca, m u s i a ł a u r w a ć latorośl leszczyny i trzykrotnie u d e r z y ć n i ą kawalera po plecach; po wykonaniu tej czynności mogła być pewna, że upatrzony przez nią chłopiec nie spojrzy na i n n ą d z i e w c z y n ę . 1 2 Leszczyna, krzew w y d a j ą c y owoce (orzechy laskowe), jest w polskiej kulturze ludowej sym­ bolem płodności i obfitości, wykorzystywanym w magii p ł o d n o ś c i o w e j oraz przy w r ó ż b a c h doty­ czących urodzaju. Za jej p o m o c ą wzniecano nie­ gdyś „nowy/żywy ogień", rozpalany tradycyjnymi sposobami przez tarcie , podczas „żywego roz­ palania", i m i t u j ą c e g o akt m i ł o s n y ; leszczynowe gałęzie p o j a w i a ł y się n i e g d y ś w wielu praktykach m a j ą c y c h z a p e w n i ć urodzaj . Z a k w i t a j ą c a bardzo w c z e ś n i e leszczyna jest w i ą z a n a z p o c z ą t k i e m nowego cyklu wegetacyjnego . 4 5 6 3 4 1 5 Zob. B. Gustawicz, Podania, przesądy, gadki i nazuy ludowe w dziedzinie przyrody. Cześć-drugi, .Zbiór W k domości do Antropologii Krajowej" 5 1881, s. 206. Zob. ibid., s. 246. Echem tych wierzeń ma być śpiewana na Rusi piosenka: „Czy w lubystku ty kupawsia, szczo ty meni spodobawlia?" Na co chłopiec miał odpowiadać: „Nie w lubystku, ni w liszczyni, spodobawsia ja dziwczyni". Zob. T. A. Agapkina, Leszczina, [w:] N . I . Tołstoj (red.), Slavjansktdrevnost . ttnoUnguistileskij slovar\ t. 3, MieżduLrodnyje otnoszemja, Moskwa 2004, s. 112. t 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA M . Kozioł, J. Szadura, Ogień sobótkowy, [w:] J. Bartmiński, S. Niebrzegowskf (red.), SłJnik stereotypów i symboli ludowych t. 1 Kosmos, cz. 1 Niebo, światła niebieskie, ogteń, kamienie, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1996 s. 289. Leszczynowe gałęzie, zatykane w pole, nie tylko zabezpieczały plony przed zniszczeniem, ale również zapewniały gospodarzowi obfitość tego plonu, Zob. B. Gustawicz eit., s. 245. 6 l i u pierwszego grzmotu symbolicznie otwierającego ziemię i umożliwiającego jej ujawnienie pełni mocy życiowej, grzmotu/który zapoczątkowywał cykl wegetacyjny, gospodarz lesz- 5 W i o s n ą ; t u ż p o u s y s z e n �Olga Kielak 124 W polskim folklorze leszczyna symbolizuje d z i e w c z y n ę , na żeńskość krzewu wskazuje nie tylko skorelowany z nazwą rodzaj gramatyczny, ale r ó w n i e ż rola, j a k ą leszczynowy krzew odgrywa w p i e ś n i a c h ludowych. Leszczyna, kojarzona jednocześnie z p ł o d n o ­ ścią, obfitością i dziewczyną, posiada także sym­ bolikę erotyczną, której nie sposób p o m i n ą ć przy c a ł o ś c i o w y m opisie krzewu . W artykule przyjrzę się bliżej roli, j a k ą krzew odgrywa w polskich ludowych p i e ś n i a c h o miłości. Erotyczną sym­ b o l i k ę leszczyny, o b e c n ą w polskim folklorze, s k o n f r o n t u j ę z w y b r a n y m i m a t e r i a ł a m i etno­ graficznymi p o c h o d z ą c y m i z innych obszarów Słowiańszczyzny. 7 coś uchwytnego, choć nie do k o ń c a określonego. Przy t y m - uniwersalnego" . 9 D o b r o s ł a w a W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k a w swojej książce o ludowej m i ł o ś c i d o k o n a ł a p o d z i a ł u obecnych w p i e ś n i a c h symboli płci, w y o d r ę b n i a ­ jąc dwa szeregi - symboli m ę ż c z y z n y i m ę s k i c h g e n i t a l i ó w oraz symboli kobiety i ż e ń s k i c h genitaliów. D o żeńskich symboli badaczka zali­ czyła m . i n . : rolę, pole, b r u z d ę , z i e m i ę , łąkę, żłób, p o i d ł o , krosno, dzieżę, k o w a d ł o , piec, far­ tuch, koszyk, zapaskę, garnek, kozę, gniazdko, k o k o s z k ę , zamek, las, do m ę s k i c h zaś - pług, radio, ziarno, siewcę, kosę, grabie, kosiarz<łj cepy, konika, wrzeciono, kowala i młot, kota, kozła, wilka, jastrzębia, kogucika, klucz oraz l e ś n i c z e g o . 10 W polskiej kulturze ludowej erotyczne sensy z w i ą z a n e z l e s z c z y n ą zakodowane są przede wszystkim w p i e ś n i a c h . Ludowe erotyki, zdefi­ niowane przez Jerzego B a r t m i ń s k i e g o jako „śpiew k o c h a n k ó w nie z w i ą z a n y c h jeszcze w ę z ł e m m a ł ­ ż e ń s k i m " , są s z c z e g ó l n y m typem ludowej l i r y k i u m o ż l i w i a j ą c y m dawnemu m i e s z k a ń c o w i wsi m ó w i e n i e o miłości. Prosty człowiek, jak pisze Jerzy B a r t m i ń s k i , „o miłości m ó w i wyzbytym pychy j ę z y k i e m starej konwencji, zapomnianym j ę z y k i e m obrazów, paralel, symboli, w k t ó r y m zielona łąka i szumiący gaj oznaczają rzeczy naj­ zwyklejsze w świecie, a równocześnie coś w i ę c e j , 8 W a ż n e miejsce w owym symbolicznym, peł­ nym paralel j ę z y k u ludowej l i r y k i zajmuje lesz­ czynowy krzew, zaś pieśni z „leszczynowej doku­ mentacji" składają się na specyficzny, ludowy obraz miłości. 11 „Postawię leszczynie" W ludowych p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h leszczyna jest ś w i a d k i e m miłości dziewczyny i chłopca, obserwuje ich zaloty. Pod leszczynowym krze9 czynowym kijem czynił znak krzyża nad każdą kupą zboża - wówczas można było mieć pewność, że zboże wymłócone w spichlerzu nie zepsuje się. Zob. M . Toeppen, Wierzenia mazurskie, „Wisła" 4, 1892, s. 777. 7 8 Pełny opis leszczyny znajduje się w mojej pracy ma­ gisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. S. NiebrzegowsL-Bartmińskiej, Zob. O. Kielak, Jezykowo-kulturowy obraz krzewów w polszczycie potocz­ nej i ludowej, Zakład Tekstołogii i Gramatyki Współ­ czesnego J ę t k a Polskiego IFP UMCS, Lublin 2013, praca niepublikowana. J. Bartmiński, „Jaś koniki poił". Uwagi o stylu erotyku ludowego, „Teksty" 2 1974, s. 16. ja konie w zielonej 10 Ibid., s. 12. Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII-XX w eku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1991, s. 161. t 11 Wykorzystywane w artykule pieśni stanowią część do­ kumentacji opracowanego przeze mnie hasła leszczy­ na, które w przyszłości ukaże się w lubelskim Słowniku stereotypów i symboli ludowych (red. J. Bartmiński i S. Niebrzegowska-Bartmińska), z któ ego metodologii k o r z y s t l . Hasła opracowane zostały za pomocą defi­ nicji kognitywnej, mają dwudzielną budowę: składają się z e k s p l i S i (uporządkowanej w bloki tzw fasety) oraz dokumentacji (uporządkowanej gatunkowo) BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu wem kochankowie z pieśni szukali i n t y m n o ś c i , w gęstej leszczynie bowiem m o ż n a się było u k r y ć , np. przed wzrokiem i n n y c h . K s i ą d z Bernard Sychta w Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej z a n o t o w a ł nawet czasownik n a z y w a j ą c y czynność „krycia się, zwłaszcza w leszczynie" lescec są . 12 125 W t e k ś c i e p i e ś n i z ł a m a n i e leszczynowego krzewu przez piorun w y r a ż a p o ś r e d n i o akt m i ł o ­ s n y - z ł a m a n i e s y m b o l i z u j ą c e j żeńskość leszczyny jest obrazowym przedstawieniem z ł a m a n i a dziew­ częcej cnoty. W e d ł u g polskich w i e r z e ń pioruny nie uderzały w leszczynę, p o n i e w a ż krzew ten udzielił schronienia Najświętszej Matce ucieka­ jącej przed k r ó l e m Herodem do E g i p t u . 15 W p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h pod leszczyną siadają J a s i e ń k o z Zosią: Hej w lesie, w lesie pod sosną, siedział Jasieńko ze Zosią. Hej, dobrze im tam siedzieć było, dopóki słońce świeciło. A jak słoneczko zagasło pójdziem, Zosieńko, za miasto. Iposzli sobie drożyną, i usiedli pod leszczyną . 15 Tutaj też Janek z L u c y n ą spędzali miłe wie­ czory do czasu, aż zza lasu wyszła chmura i piorun strzelił w leszczynę: Oj, leszczyno, leszczyno, pod leszczyną jawory, Janek ze swą Lucyną spędzał słodkie wieczory. (...) Wtem się burza zerwała piorun strzelił w leszczynę, za rączkę go schwyciła: Ratuj, Janku, bo zginę . 14 12 13 14 B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury lu­ dowej, t. 2, Ossolineum, Wrocław 1968, s. 360. Jerzy B a r t m i ń s k i u w a ż a , że aby z r o z u m i e ć symboliczny j ę z y k pieśni, należy znać poetycki kod za p o m o c ą którego została zaszyfrowana bez jego z n a j o m o ś c i n a k r e ś l o n e przy pomocy kodu obrazy pozostaną jedynie prostymi rekwi­ zytami, nie reprezentując niczego innego poza s o b ą . Ludowa p i e ś ń często p o m a g a ł a sobie rekwizytem, k t ó r y - w e d ł u g lubelskiego badacza - zastępuje części ciała k o c h a n k ó w i jest w y k ł a d ­ nikiem o k r e ś l o n y c h treści lirycznych . 16 17 M ę s k i e i żeńskie rekwizyty-symbole, zesta­ wione przez Dobrosławę W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k ą , są wzajemnie komplementarne p o d w z g l ę d e m cech i funkcji - narzędzia i przedmioty ostre, w y d ł u ż o n e , zdatne do uderzenia, z a g ł ę b i a n i a i przesuwania p o j a w i a j ą się w opozycji do przed­ m i o t ó w z a o k r ą g l o n y c h i płaskich, p o s i a d a j ą c y c h w g ł ę b i e n i a i otwory; zwierzęta d r a p i e ż n e prze¬ ciwstawiane są swoim ofiarom; wykonawcy czyn¬ ności zaś - obiektom swoich d z i a ł a ń . Dopiero rozpoznanie z n a k ó w składających się na poetycki kod pieśni pozwala odczytać obecne w n i m zacho­ wania seksualne. „ R o z p o z n a n i e źródeł pochodze18 15 E Kotula, Hej, leluja, czyli o wygasających starodaw­ nych pieśniach kolędniczych w Rzeszowska, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1970, s. 351. Wszystkie cytowane w niniejszym artykule fragmenty pieśni podaję z zachowaniem oryginalnej pisowni. J. Bartmiński (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4 Lubelskie, cz. LV Pieśni po­ wszechne, Wydawnictwo Muzyczne „Polihymnia", Lublin 2011, s. 278. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA O ludowych legendach, tłumaczących apotropeiczne właściwości leszczyny pisałam w artykule: O. Kielak, Dlaczego w leszczynę pioruny me bJPolskie wierzenia o leszczynie na tle wierzeń słowiańskich, [w:] M . Gaze, K. Kubacka (red.), Bogactwo językowe i kulturowe Europy w oczach Polaków i cudzoziemców, t. 2, Łódź (w druku). 16 J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 22. 1 7 Zob. ibid.,%. 17. 18 Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, op. cit, s. 162. �Olga Kielak 126 nia tych z n a k ó w i zasad ich organizacji pozwala natomiast dotrzeć do ich prawzoru, do stojącego za t y m i zachowaniami i m o d e l u j ą c e g o je systemu idei" . W tekstach pieśni przy leszczynie Jaś w y g r y w a ł Marynie na fujarce: Zasnęła dziewczyna w lesie pod leszczyną, jechali ulani, brzękali szablami i obudzili ją. Ulani, ulani, dokąd tak jedziecie, zgubiłam wianeczek, może go wieziecie? Wieziemy, wieziemy, ale już niecały, cztery jijołeczki, dwie białe różyczki z niego obleciały ^. Tam pod borem, pod jaworem, tam przy leszczynie Jaś wygrywał na fujarce swojej Marynie, tra-la-la . W p i e ś n i zalotnej dziewczynie z b i e r a j ą c e j w leszczynie orzechy w i l k zabiera wianeczek: 19 20 1 J a s i e ń k o zostawia w zielonej leszczynie konie i „niesie dobranoc" dziewczynie: Ji tak niechcący krzaczkiem ruszyła, śpiącego wilka ze snu zbudziła. Wilk sie obudził, patrzy, że dama, Ańdzia ze strachu zemdlała sama. Ji przyszedł do ni, ściska, całuje ach, ja cieAńdziu, Ańdziu miłuje. Przyszła do domu taka zdyszana, cóż ci, Ańdziu, Ańdziu kochana. Nie życzyłabym żadnej dziewczynie, zbierać orzechy w gęstej leszczynie. Bo w tej leszczynie wilki siadają, grzecznym dziewczynkum wianki zdradzają . Postawię ja konie w zielonej leszczynie, a sam ja zaniosę dobranoc dziewczynie. Dobra nocka, dobra, dziewczyno nadobna. I tobie dzień biały, Jasieńku kochany . 11 W p i e ś n i a c h p r z y w o ł y w a n y c h p o w y ż e j do typowo m ę s k i c h r e k w i z y t ó w należą: fujarka, mało wyszukany rekwizyt, k t ó r y n a l e ż a ł o b y zaliczyć do niskiego stylu ludowego erotyku oraz k o ń , s y m b o l i z u j ą c y m ę s k ą p o t e n c j ę nieopuszczającą p i e ś n i o w e g o kochanka . 22 24 W leszczynie dziewczyna traci n i e w i n n o ś ć wbrew sobie - kochanek wymusza na niej miłość: Typowo d z i e w c z ę c y m p i e ś n i o w y m rekwizy­ tem jest wianeczek, symbol p a n i e ń s k i e j cnoty, dziewictwa (zwłaszcza wianeczek ruciany, folk­ lorystyczny symbol dziewictwa i g ł ó w n y atrybut panny m ł o d e j ) . W pieśni pod leszczyną dziew­ czyna gubi wianeczek, zgubienie wianeczka jest metaforą cielesnej miłości k o c h a n k ó w . W jed¬ nym z tekstów p i e ś n i o w y c h śpiąca pod leszczyną dziewczyna gubi ruciany wianeczek: 19 Ibid., s. 162. 2 0 F. Kotula, op. cit, s. 349. 21 2 2 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 28 Mazowsze, cz. 5, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1964, s. 228. Zob. J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 22. A w lesie, w leszczynie przy drobnej krzewinie stojipastoreczka, malaprzepióreczka. Pastoreczek do nij, ona mu się chroni, za rączkę ją chwyta: cóż tu robisz:- pyta. Daj mi pokój, jak cię proszę, a widzisz, że trzodę pasę. Poczekaj, dziewczyno, zawrócę ci trzody, ale mi musisz dać gębuleńki wprzódf. 23 J. Bartmiński (red.), op. cit, s. 354. 24 J. Bartmiński (red.), „Jaś... ", op. cit, s. 147. 25 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 40 Mazury Pruskie, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1966, s. 323-324. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu Obecny w p i e ś n i p o c a ł u n e k ma p r z y n i e ś ć spełnienie miłości, zwrot „dać g ę b u l e ń k i " m o ż n a t r a k t o w a ć jako eufemistyczne o k r e ś l e n i e aktu płciowego . 26 W i n n e j , mniej wyrafinowanej p i e ś n i , za wyprowadzenie z leszczynowego lasu dziewczyna płaci c h ł o p a k o w i całusami, k t ó r y c h konsekwen­ cją jest pojawienie się na świecie syna: Szedłem sobie raz leszczyno i spotkałem sie z dziewczyno. Ona mówi: Bądź pan łaskaw, wyprowadź mnie z tego łaska. Wyprowadzić to ja mogę, cóż ja za to dostać mogę. Mam ja w domu parę groszy, to ja panu je przy­ niosę. Parę groszy ja nie żądam, za całusem się oglądam. Ja całusa dać nie mogę, bo straciłabym urodę. Gdy ten pierwszy całus dała, to aż w boczku od­ czuwała. Gdy ten drugi całus dała, do szpitala Gdy ten trzeci całus dała, to się syna pojechała. doczekała . 27 127 sem . D o b r o s ł a w a W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k a pisze, że zwykle większa a k t y w n o ś ć w ludowym ero­ tyku przypisywana jest mężczyźnie - pojawia się on pod postacią narzędzia lub sprawcy, cechuje go r u c h l i w o ś ć i d y n a m i c z n o ś ć ; k o b i e t ę zwykle kojarzy się z p a s y w n o ś c i ą - jest obiektem, ofiarą, postacią s t a t y c z n ą . 29 30 W zamieszczonych p o w y ż e j tekstach p i e ś n i o ­ wych kochankowie działają - chłopak „ w y g r y w a na fujarce" dziewczynie, „ p o z o s t a w i a konie" w leszczynie i „niesie dobranoc" kochance, zmu­ sza ją do p o c a ł u n k ó w , ułani o d d a j ą kobiecie zna­ leziony wianeczek, w i l k go zabiera - a wszystko to dzieje się w miłosnej przestrzeni, której wyznacz­ nikiem jest gęsta leszczyna. M o t y w u m i ł o s n y c h uciech w leszczyno­ w y m krzewie m o ż n a szukać r ó w n i e ż w folklo­ rze Słowian wschodnich . W u k r a i ń s k i c h pie­ ś n i a c h pojawia się motyw „orzechowej karczmy" („opexoBafl K o p ™ a " ) , w której u r z ę d u j e p i ę k n a gospodyni. Karczma ta ma b y ć miejscem weso­ ł y m , p e ł n y m hulanek i pozamałżeńskiej m i ł o ś c i . 31 32 W pieśni zalotnej i balladzie pod leszczyną dziewczynę spotyka „przygoda", „nieszczęście", dochodzi do niechcianego przez n i ą zbliżenia: Wlescynie w gęstej krzewinie, stała się przygoda, przygoda jednej dziewcynie. A co ci dziewcyno, co ci łezki płyną, a cy ja to winien, winien, niescęściu twemu?™. W e d ł u g Jerzego B a r t m i ń s k i e g o miłość opie­ wana w ludowych erotykach nie jest stanem, bezruchem - przeciwnie, m i ł o ś ć z ludowych pieśni jest dzianiem się, dynamicznym proce- Erotyczną s y m b o l i k ę leszczyny niesie ze sobą znana we w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i m folklorze, lubiana przez dzieci i młodzież gra, nazywana ilmep. Polega ona na t y m , że w ś r o d k u o k r ę g u tworzonego przez dziewczynki/panny siedział chłopiec/kawaler - t z w i l n r a y p , Kanep lub i l i n a , u o s a b i a j ą c y w ę ż a lub i n n ą istotę chtoniczną. Dziewczynki/panny chodziły dookoła chłopca/ 33 2 9 Zob. J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 13. 3 0 Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, op. cit, s. 161. 31 26 J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 15. 2 7 J. Bartmiński (red.), op. cit, s. 358. 28 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, Insty­ tut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław 1964, s. 119. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 3 2 3 3 Zob. P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, prze­ sąd, znaczenie, PWN, Warszawa-Wrocław 1998, s. 275. T A . Agapkina, Leszczina, op. cit., s. 111. Nie bez powodu Jaszczur uosabiać miał węża, który w kulturze uważany jest za symbol Mierny, zaś „falliczny kształt węża przyczynił się do zestawiania go �Olga Kielak 128 kawalera i śpiewały pieśń o Jaszczurze s i e d z ą c y m w leszczynowym krzewie , g r y z ą c y m orzechy i s z u k a j ą c y m sobie żony: W zielonym gaiku kamyk na kamyku, orzech na leszczynie, wianek na dziewczynie. 34 Podążając tropem tej metafory m o ż n a się prze­ k o n a ć , że prośba pana, skierowana w pieśni do dziewczyny, nabiera innego sensu: Cnbau, cnbsu. Riąep, B opexoeoM Kycbąe, OpetueHKU Bnpu c a ó e x o n e m b . ó e n y t o pynKy, 3a p y c y t o KOCKy. 3cl MUTiyK) 3a Hej! Wedle młyna rośnie leszczyna, tam orzechy, dla pociechy, zbiera dziewczyna. Zbiera dokoła, bardzo wesoła, zbiera wszędzie, wten pan jedzie i na nią wola. Hej! hej! dziewczyno, piękna malino, niech z fartuszka do klobuszka orzeszki płynąc. nauny. Komopyw 3a n y i ą a , HOOKKy nepcbąem . 3onoma 35 G d y u c i c h ł y j u ż głosy ś p i e w a j ą c y c h p i e ś ń dziewcząt, Jaszczur w s t a w a ł ze swojego miejsca, łapał j e d n ą z nich, o k r y w a ł c h u s t k ą i tańczył z p a r t n e r k ą dopóty, d o p ó k i dziewczyna wraz z p o c a ł u n k i e m nie oddała mu „wianeczka" lub „chusteczki" . W pieśni zalotnej J a s i e ń k o „scypie orzechy" z leszczyny i sypie je dziewczynie w kieszonkę: Jasienekpuka-Marysi suka po tej drobnej lescynie, orzeski scypie, w kiesonke sypie swej nadobnej c 36 Związek leszczyny z t e m a t y k ą miłosną leży prawdopodobnie u podłoża rosyjskiego zakazu r ą b a n i a leszczynowego krzewu - w przeciwnym razie dziewczyny nie p o k o c h a ł y b y młodzieńców, a baby - c h ł o p ó w („napHeM fleBKM He 6 y f l y T nioÓMTb, a 6a6bi M ) O K J I K O B " ) . 3 7 „Orzech na leszczynie, Jednym z r y s ó w ludowego erotyku, zgodnie z założeniami Jerzego B a r t m i ń s k i e g o , jest swo­ isty demokratyzm ludowej pieśni, w której rola kobiety jest tak samo znacząca, jak rola mężczy­ zny . P i e ś n i o w a kochanka nie zawsze jest bierna, czasami przejmuje i n i c j a t y w ę . W pieśni niewie­ ściej dziewczyna prosi Jasia, aby ten przyniósł jej „orzecha", k t ó r e g o nazywa swoją pociechą: 41 wianek na Jasiu mój jedyny, przynieś mi leszczyny, przynieś mi orzecha, to moja pociecha . dziewczynie" 41 W p i e ś n i a c h owoce leszczyny, rosnące na niej orzechy, w p i s u j ą się w k o n s t r u k c j ę paralelną: z męskim organem płciowym"; zob. P. Kowalski, op. at.,s. 581. W wielu kulturach zajmuje także ważne miejsce w kultach płodności; zob. ibid. 3 4 Choć istnieje wiele wariantów tej gry, miejscem Jasz­ czura zawsze jest leszczynowy krzak, zob. T.A. Agap^,Leszczina,op.cit,s.\\2. 38 39 4 0 S. Dąbrowska, Wieś Żabno i jej miejszkańcy czenie), „Wisła" 5 1904, s. 332. (Dokoń­ J. Ligęza, S. M . Stoiński (red.), Pieśni ludowe z polskie­ go Śląska, t. 2, Polska Akademia Umiejętności, Kra­ ków 1938, s. 68. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 27 Mazowsze, cz. 4, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1964, s. 171-172. 35 P P * T A . Agapkina, Leszczina, op. cit., s. 112. 'Ibid.,s. 112. 4 2 S. Udziela, Lud polski w powiecie Ropczyckim w Gali¬ ^ _ „zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" 15 1891, s. 89. a 2 > BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu 129 W innych tekstach dziewczyna, k t ó r a zagnie­ ko; Stoi drzewo włochate, w a ł a ukochanego, zastanawia się, z k i m będzie „zbierała orzeszki": a we włochatym w gładkim - słodko, znajduje się w nas (THM gładko, słodycz 41 Metra, T I O M M Metra, no;ie3aii Ha M C H H : Ha MHe ecTb MOXHaTKa, B MOXHaTKe raa^Ka, B Szeroka leszczyna nisko się kłaniała, raa^KOH oia^Ko; z kimże te orzeszki ja będę MOXHaTOM-TO ITiaflKO, a B maflKOM-TO OiaflKO, zbierała. flepeBO MOXHaTO, B npo 3Ty oiacTb H y Hac ecTb CHacTb) . Od serduszka swojego zagniwałam lubego, od serduszka swojego zagniwałam CTOHT 48 lubego . 45 M o t y w dawania o r z e c h ó w popularny jest zwłaszcza w folklorze rosyjskim - zwykle stoją „Deszczyk pada, rosa siada po drobnej leszczynie" za n i m seksualne lub ś l u b n e zamiary d a j ą c e g o . 44 W W s ł o w i a ń s k i m folklorze laskowe orzechy związane są z płodnością. N a dawnym weselu p i e ś n i a c h na leszczynę „pada", „kropi", „roni", „idzie", „ p o k a p u j e " , „szumi" deszcz: u k r a i ń s k i m pieczono o b r z ę d o w e ciasto, tzw. zopiuiKi ( u k r a i ń s k i zopix to „orzech"), które cza­ sami przynoszono m ł o d y m t u ż po nocy p o ś l u b ­ n e j . N a B a ł k a n a c h i s t n i a ł zaś zwyczaj obsy­ pywania n o w o ż e ń c ó w orzechami - ten sam Descek pada, rosa siada po drobnej lescynie kochaj ze mnie mój Jasieńku scerze nie zdradliwie. Nie zdredliwie, nie skodliwie, widzi Bóg na niebie; nie zdredzilem jesce żadnej, nie zdradzę i ciebie®; 45 46 zwyczaj w y s t ę p o w a ł u S ł o w i a n wschodnich, ale zamiast orzechami, m ł o d y c h obsypywano ziar­ nem. Z a r ó w n o ziarno, jak i orzechy p e ł n i ł y j e d n a k o w ą funkcję - m i a ł y z a p e w n i ć m ł o d y m ż y w o t n o ś ć i o b d a r z y ć licznym potomstwem. Szumi deszczyk, szumi deszczyk po drobnej leszczynie. Powiedzże mi ty dziewczyno czy mnie kochasz czy nie? . 0 Na leszczynę „ p a d a rosa", „siada słońce": Deszczyk pada, pada rosa po leśnej leszczynie, powiedz szczerze, kawalerze, czy mnie kochasz, czynie? ; W rosyjskich zagadkach o leszczynowym krze­ 1 wie m ó w i się za p o m o c ą terminologii związanej z kobiecym c i a ł e m , przy opisywaniu czynno­ Słońce siada, rosa pada po drobnej lescynie, ści zbierania orzechów wykorzystywana jest zaś kochaj-ze mnie a nie zdradzaj, kochaj dworzaninie. metaforyka seksualna: 4 1 Gnij mnie, lam mnie, sięgnij po mnie: na mnie jest kosmatka, w kosmatce gładko, w gładkim - slod- 48 4 9 4 3 J. Bartmiński (red.), op. cit., s. 551. 4 4 Popularna rosyjska pieśń brzmi: Hmo M!HUX, cynun opemKoe M opetuKU-mo ueudy; 45 46 deeyiuKe Lut, xo«emcx, npuuy, opexoe s a n e z o npuuy, 3a 50 npuceamancn... nemeepuK. u d m u u e z o sauyotc Mne Jxo«emcx. 51 ueudy, zob.T.A Agapkina, Leszczma, op. cit, s. 112 Ibid. 52 Ibid. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Słodycz rozumiana nie tylko dosłownie, ale i przeno­ śnie, jako przyjemność, rozkosz, upojenie. Ibid. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 27Mazowsze, op. cit, s. 283. P. Płatek (red.), Albośmy to jacy tacy. Zbiór pieśni Kra­ kowiaków wschodnich i zachodnich, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1976, s. 401-402: W. Gaj-Piotrowski, Kultura społeczna łudu z oko­ lic Rozwadowa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1967, s. 87. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, op. cit, s. 105. �Olga Kielak 130 W pieśniach miłosnych opartych na tym moty­ wie całe zdarzenie jest metaforą aktu m i ł o s n e g o . Padanie, kropienie czy c h o ć b y sam szum deszczu, będącego w kulturze ludowej siłą zapładniającą, ma sprzyjać zbliżeniu m ł o d y c h , sam deszcz zaś symbolizuje męskie nasienie . M ę s k i e nasienie symbolizuje także rosa p a d a j ą c a na leszczynę, krzew o żeńskiej charakterystyce oraz „siadające" na niej s ł o ń c e . Zmoczenie dziewczyny, której symbolem jest leszczyna, przez deszcz „zapowiada symbolicznie jej przyszłe m a c i e r z y ń s t w o " . 53 54 „Oj i polewała się prędko ozwifa" Kasia nic nie robiła, po sadecku chodziła. Oj i polewała suchą lescyneckę, by sięprędko ozwiła. Ozwijaj się lescyna, cóz ja pocnę dziewcynai Oj utraciłam ruciany wianecek - cóżem za to nabyłaś; 56 Spojrzyj ty Kasiu, spojrzyj po ty suchyj łescynie. A jak się ta list suchy ozwinie, to ja się z tobą ożenię. Kasia po sadku chodziła i ciężko sobie westchnęła. A spojrzy, spojrzy po suchyj łescynie, rychłoćji sie ozwiniei Ciężko tobie Kasieńku po sadeńku chodzęcy, a jesce mnie cięży, suchyj łescynie zielony listpuscęcy. Oj i ty sucha lescyna! oj i ja bidna dziewcyna! Straciła ja se ruciany wionek, cóz ja będę znacyla?\ 57 58 by W p i e ś n i a c h zalotnych i m i ł o s n y c h czy w bal­ ladach sucha leszczyna symbolizuje p a n n ę , k t ó r a straciła dziewictwo: 55 Urszula Majer-Baranowska u w a ż a , że zesta­ wienie w p i e ś n i a c h o b r a z ó w deszczu p a d a j ą ­ cego na leszczynę ( s y m b o l i z u j ą c ą d z i e w c z y n ę ) oraz dziewczyny tracącej wianek ( s y m b o l i z u j ą c y dziewictwo) jest n a w i ą z a n i e m do jednego z naj­ bardziej rozpowszechnionych m i t ó w kosmogonicznych o p o w i a d a j ą c y c h o z a ś l u b i n a c h nieba i z i e m i . Wedle tego m i t u dzieło stworzenia z a p o c z ą t k o w a ł kosmiczny akt p ł c i o w y : niebo-ojciec m i a ł objąć z i e m i ę - m a t k ę i o b d a r z y ć j ą z a p ł a d n i a j ą c y m deszczem . suchą leszczyneczkę, W pieśniach uwiedziona dziewczyna „polewa", „szuka", „opatruje", „spogląda", „wygląda" suchej leszczyny - kiedy ta się „rozwinie", „wypuści zie­ lony listek", „ z a k w i t n i e " - w p i e ś n i o w y c h for­ m u ł a c h n i e m o ż l i w o ś c i dopiero wtedy ma w r ó c i ć do niej ukochany. C h o ć dziewczyna „wychodziła nowe trzewiczki", sucha leszczyna jeszcze się nie rozwinęła. Tak jak suchy leszczynowy krzew nie w y p u ś c i zielonego listka, tak i dziewczynie nie wróci panieństwo: 61 53 54 Zob. U . Majer-Baranowska, Deszcz i jego cą funkcja, „Akcent" 4 1986, s. 31. Zob. J. Bartmiński, J. Szadura, Deszcz, [w:] J. Bart­ miński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Słownik stereotypów i symbol ludowych, t. 1 Kosmos, cz. 3 Meteorologia, Wydawnictwo UMCS,Lublin Lublin2012, 2012,s.s. 130. Wydawnictwo UMCS, 55 Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit, s. 36. 56 J. Bartmiński, J. Szadura, op. cit, s. 130. 5 7 Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit, s. 31. 58 zapładniają­ Zob. M . Eliade, Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, tłum. A. Tatarkiewicz, PIW, Warszawa 1970, s. 148. O zaślubinach nieba i ziemi zob. S. Niebrzegowska, Poetycki obraz nieba w „Panu Tadeuszu", [w:] Język polski w szkole dla klas IV-VIII, Kielce 1998, s. 27-31 59 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 2 Sandomierskie, In^ - ° ° g > ° Towarzystwo Ludoznawcze,Wrocław Wrocław 1962, 1962,s.s.144. 144. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, op. cit, s. 125-126. i m 60 s k a r a K l b e r a P l s k i e Zob. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 2 Sandomierskie, op. cit., s. 144; O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łę­ czyco, op. at., s. 125-126; O. Kolberg, Dzieła wszyst­ kie, t. 40 Mazury Pruskie, op. cit., s 521, 340-341; S. Niebrzegowska, Przest ach od przestrachu, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000, s. 55; K. Matyas, Nasze sioło. Studjum etnograficzne, „Wisła" 1 1893, s. 147. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu Ona sie go pytała, skąd go czekać miała. Oj spoglądajże po suchej lescynie, cyli ci sie nie rozwinie! Oj ty sucha lescynal A ja biedna dziewcyna, oj, wychodziła ja nowe trzewicki, a tyś sie nie rozwilł . 1 Zakończenie 131 cie m a ł ż e ń s t w a . Ż y c i e m seksualnym góralskiej młodzieży rządziły r ó w n i e ż niepisane reguły, do k t ó r y c h zaliczano: nieposiadanie dziecka (stano­ w i ą c e g o oczywisty d o w ó d nieprzestrzegania obo­ w i ą z u j ą c e j normy), zachowanie w tajemnicy życia seksualnego oraz zachowanie p o z o r ó w wobec rodziców i s ą s i a d ó w . 66 67 W polskiej kulturze ludowej - podobnie jak i w innych kulturach ś w i a t a - stosunek m i ł o s n y był tematem tabu. O t y m , że kwestia seksual­ ności stanowiła dla ludu temat tabu, świadczą c h o c i a ż b y srogie kary, jakie wymierzano cudzo­ ł o ż n i k o m i m a t k o m n i e ś l u b n y c h dzieci, opi­ sywane przez Henryka Biegeleisena na kartach Wesela *. Przez długi czas za ś w i a d e c t w o respek¬ towania i istnienia normy czystości, zakazują­ cej s t o s u n k ó w p r z e d m a ł ż e ń s k i c h , u w a ż a n y był obrzęd p o k ł a d z i n . 6 64 Z drugiej strony, obowiązująca norma moralna nie zawsze była respektowana, a w o k r e ś l o n y c h sytuacjach istniało społeczne dopuszczenie jej ł a m a n i a , na co w s k a z y w a ł Ryszard T o m i c k i b a d a j ą c y wzory i normy życia seksualnego w tra­ dycyjnych wiejskich s p o ł e c z n o ś c i a c h polskich górali. W e d ł u g Tomickiego n o r m ę z a k a z u j ą c ą w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed ś l u b e m przekra­ czać m o g ł a m ł o d z i e ż , zwłaszcza płci m ę s k i e j , zaś kres swobodzie seksualnej przynosiło zawar- W y m ó g p o m i n i ę c i a milczeniem życia seksu­ alnego oraz zachowania p o z o r ó w wobec społecz­ ności wiejskiej p r z y c z y n i ł się prawdopodobnie do tego, że o stosunku m i ł o s n y m nie wypa­ dało m ó w i ć wprost, lepszym r o z w i ą z a n i e m była ucieczka w rzeczywistość aluzji, p o r ó w n a ń i sym­ boli. W rezultacie, folklor w y t w o r z y ł ogromny repertuar symboli d o t y c z ą c y c h erotyki i seksu , leszczynowy krzew z a j m o w a ł zaś w owym sym¬ bolicznym j ę z y k u miejsce szczególne. N a gruncie polskim erotyczne sensy symboliczne n a j p e ł n i e j w y b r z m i e w a i ą w ludowej pieśni o d w z o r o w u j ą c e j głęboko ukryty sposób widzenia ś w i a t a prostego człowieka. 68 65 Leszczynowy krzew nie jest jedynie przyrodni­ czym elementem tła ludowego erotyku. W ludo­ wych p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h leszczyna stanowi intymne miejsce miłości p i e ś n i o w y c h kochan­ ków, jest niemym ś w i a d k i e m miłości wzajemnej i wymuszonej; pod leszczyną panna traci wia­ nek (dziewictwo). W ludowej wizji ś w i a t a cały Kosmos żyje i jest człowiekowi ż y c z l i w y - ten 69 6 6 K. Matyas.op. cit.,s. 147. H . Biegeleisen, Wesele, Nakładem Instytutu Stauropigjjańskiego, Lwów, 1928, s. 13-16. 64 Zob. R. Tomicki, Norma, wzór i wartość w życiu seksu­ alnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce, „Et­ nografia Polski' ! 1977, s. 49. Interpretację pokładzin jako sprawdzianu czystości panny młodej podważył L. Stomma (Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza struktu­ ralna, Etnografia Polski" 1 1975, s. 51-64), podważa ją także w swoim artykule R. Tomicki. 7 65 Zob. ibid., s. 55. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 67 6 8 6 9 Zob. ibid., s. 56-57. Jednostka stawała się wówczas „pełnoprawnym członkiem grupy, uzyskując szereg nie posiadany^ poprzednio praw, ale równocześnie tracąc przywilej ł a j a n i a normy", zob. ibid., s. 56-57. Zob. ibid., s. 62-63. Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit., s. 36 J. Bartmiński, „Niebo sie wstydzi". Wokół ludowego pojmowania ładu świata, [w:] M . Graszewicz, J. Kolbuszewski (red.), Kultura, literatura, folklor. Prace ofiarowane Profesorowi Czesławowi Hernasowi w sześćdziesięciołecie urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988, s. 99. �Olga Kielak 132 szczególny sposób konceptualizowania leszczyny przez m i e s z k a ń c ó w wsi sprawia, że krzew potrafi w s p ó ł o d c z u w a ć z p o z b a w i o n ą cnoty dziewczyną. Posługiwanie się „leszczynowymi metaforami" pozwala w piękny, pozbawiony w u l g a r n o ś c i spo­ sób m ó w i ć o akcie m i ł o s n y m , k t ó r y w ludowych w y o b r a ż e n i a c h przybiera postać ł a m a n i a leszczy­ nowego krzewu przez piorun, zrywania leszczyno­ wych orzechów, padania deszczu, osiadania rosy bądź słońca na drobnej leszczynie. P r z y w o ł y w a n e przeze mnie m a t e r i a ł y etno­ graficzne, pochodzące z t e r e n ó w polskich oraz z innych obszarów Słowiańszczyzny, u p r a w n i a j ą do stwierdzenia, że symboliczny kod u ż y t y do budowy pieśni nie jest przypadkowy. J ę z y k ludo­ wej pieśni m i ł o s n e j respektuje kulturowe charak­ terystyki leszczyny obecne w polskim, czy szerzej, s ł o w i a ń s k i m folklorze. „Rain is falling, dew is settling on the smali hazel leaves..." The erotic symbolism of hazel bush in folk love songs In Polish folklore hazel bush symbolises fertility. It is also associated with abundance and the figurę of the girl. Hazel bush is also a part of erotic symbolism that finds its fullest expression in folk songs. The author of this article ponders the role of hazel bush in Polish folk love songs. Its erotic symbolism, noticeable in Polish folklore, was juxtaposed to selected ethnographic materiał from other Slavic regions. BARBARZYŃCA l (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd95b094af264b54bc5eab62624ad8ec.pdf 0172059b9164b094075a2e8a6c10da5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5697 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5296 Title A name given to the resource Nowy epos? krytyka kultury europejskiej w "Django" Quentina Tarantino/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19), s.83-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łoziński, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nowy Krytyka kultury europejskiej i proces emancypacji bohatera w Django Quentina Tarantino FOT. MICHAŁ KOPE> �Łukasz Łoziński Ur. w 1989 roku. Antropolog i literaturoznawca, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, redaktor czasopism-„Polisemii" i „Bez Porównania", stały współpracownik portalu „Popmoderna". W latach 2012-2014 uczestniczył w badaniach terenowych dotyczących pamięci o Józefie Kurasiu „Ogniu" i jego oddziale partyzanckim. Pracował dla Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Interesuje się przede wszystkim antropologią literatury i historyczną. Wstęp Najnowszy film Quentina Tarantino, podej­ m u j ą c y temat niewolnictwa i przemocy na tle rasowym, osiągnął n i e z w y k ł y - nawet jak na możliwości reżysera Pulp Fiction - rozgłos. Liczba b i l e t ó w sprzedanych w a m e r y k a ń s k i c h i zagra­ nicznych kinach przewyższyła sukces Bękartów wojny (2009), przynosząc 425 m i l i a r d ó w d o l a r ó w przychodu . W a ż n i e j s z a od statystyki jest jednak m n o g o ś ć a r t y k u ł ó w prasowych - aby z r o z u m i e ć towarzyszące Django emocje, warto prześledzić ważniejsze głosy w dyskusji na jego temat. 1 Znaczna część k r y t y k i uznaje ten obraz za zabawny i inteligentny, ale w ostatecznym roz­ rachunku j a ł o w y pastisz rozmaitych g a t u n k ó w kina. David Denby pisze wprawdzie o „fontan­ nach o d k u p i e ń c z o w y t r y s k u j ą c e j k r w i " , jednak Django wzbudza w n i m raczej zniesmaczenie n i ż 1 Zob. "Inglorious Basterds" Vs. "Django Unchained", http://wW.boxofficemojo.com/showdowns/chart/?!d=tarantinovs.htm, 6.05.2013. �Łukasz 84 katharsis . Polscy krytycy nie o c e n i a j ą wysoko obrazu A m e r y k i zbudowanego z klisz kulturo­ wych, ani przesadzonej, nieskłaniającej do empa­ t i i przemocy . Oczekiwania wobec kina - aby reprezentowało realia, w y r a ż a j ą c egzystencjalne prawdy - łatwo o d c z y t a ć z wypowiedzi Jakuba Sochy: 1 3 Django nie otwiera oczu ani na amerykańskie niewolnictwo, ani na to, czym wżyciu człowieka jest zemsta. Nie ma tu uciskanych mas, to raczej film o silnych jednostkach, nie ma w nim zemsty, co najwyżej napędzana przez miłość akcja ra­ tunkowa. Nawet tych kilka punktów zapalnych, które rozsadzają narracje - tych kilka scen, kiedy przemoc wchodzi w oko jak drzazga, wymyka sie konwencji: ciało rozszarpywane przez rozszalałe psy i poddawane chłoście - zostaje szybko spacyfikowane przez reżyserskie fajerwerk?. Łoziński sji reprezentuje Spike Lee - reżyser Malcolma X - k t ó r y na Tweeterze o p u b l i k o w a ł n a s t ę p u ­ jącą w y p o w i e d ź : „ A m e r y k a ń s k i e niewolnictwo nie było spaghetti westernem w stylu Sergio Leone. To był Holokaust. M o i przodkowie to niewolnicy. Porwani z A f r y k i . I będę ich czcić" . R o z w i j a j ą c tę o p i n i ę , należałoby stwierdzić, że Tarantino traktuje problem r ó w n o u p r a w n i e n i a A f r o a m e r y k a n ó w instrumentalnie, w istocie nie­ jednokrotnie ich p o n i ż a , c h o ć b y na płaszczyźnie j ę z y k o w e j , każąc swoim bohaterom - jako autor scenariusza - ponad sto razy p o w t a r z a ć słowo nigger, obecnie niemal oficjal­ nej angielszczyzny Niemniej w dniu premiery (25 erudnia 2012 r ) liczba czarnych w i d z ó w " (Pamela M c C l i n t o c k stosuje 'takie właśnie okre­ ś l e n i e ) w y n i o s ł a 42 nroc n ó ź n i e i ich u d z i a ł u t r z y m y w a ł sie na ooziomie z b l i ż o n y m do iednei trzeciej chociaż stanowią tylko 12 proc populacj S t a n ó w Zjednoczonych 6 7 8 I n n i komentatorzy t r a k t u j ą rzecz zgodnie z tradycyjnymi wzorcami odbioru, bagatelizu­ jąc elementy w y k r a c z a j ą c e poza konwencje naj­ bardziej typowe dla głównego nurtu, zwłaszcza wymiar intertekstualny - w rezultacie obraz przekazywany czytelnikowi pozostaje n i e p e ł n y . O s o b n ą g r u p ę z a b i e r a j ą c y c h głos w dysku5 2 3 4 5 D . Denby, „Django Unchained": put-on, revenge and the aesthetics oftrash, „The New Yorker" 22.01 2013, http://www.newyorker.com/online/blogs/culture/2013/01/django-unchained-reviewed-t^antinoscrap-masterpiece.html, 17.02.2013. Zob. A. Piotrowska, Bękarty westernu, „Tygodnik Po­ wszechny" 3 2013, s. 43; J. Socha, Django rozkuty, „Dwutygodnik" 100 2013, http://www.dwutygodnik. com/artykul/4274-django-rozkuty.html, 28.03.2013. Zarzuty s f o r m u ł o w a n e przez Spike'a Lee naj­ w y r a ź n i e j nie p r z e k o n u j ą przedstawicieli społecz­ ności a f r o a m e r y k a ń s k i e j , do której on sam należy. Dlaczego? B y ć może Django wychodzi naprzeciw n i e s p e ł n i o n y m nigdy dotąd oczekiwaniom - nie tylko zapewnia widzom p i e r w s z o r z ę d n ą d a w k ę rozrywki, ale t e ż w nowy s p o s ó b podejmuje 6 7 Ibid. Zob. P. French, "Django Unchained"- review, „The Obseryer" 20.01.2013 http://www.guardian.co.uk/ film/2013/jan/20/django-unchained-quentin-tarantino-review, 31.03.2013; D . Khoshaba, Django Uncha­ ined: A Film Analysu, http://ww.psychologytoday. com/blog/get-hardy/201301/djangounchainfd-film-analysis 8 05.2013. 8 "American Slavery Was Not A Sergio Leone Spaghet­ ti Western. It Was A Holocaust. My Ancestors Are Slaves. Stolen From Africa. I Will Honor Them". B. Child, „Django Unchained" wins over black audience despite Spike Lee criticism, „The Guardian" 3.01.2013, http://www.guardian.couk/film/2013/jan/03/djan: go-unchained-spike-lee, 17.02.2013. Zob. P. Bradshaw, "Django Unchained"- review, „The Guardian" 18.01.2013, http://www.guardian.co.uk/ film/2013/jan/17/django-unchained-rtview, 30.03. 2013; D . Denby, op. cl Zob. P. McClintock, African Americans Tum Out in Force for ąuentin Tarantinos "Django Unchained", „The Hollywood Reporter" 1.02.2013, http://www. hollywoodreporter.com/news/quentin-tarantinos-django-unchdned-african-407582, 17.02.2013. BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Nowy epos 85 d r a ż l i w y temat. Kwestia praw człowieka i oby­ watela z p e w n o ś c i ą n a l e ż y do n a j w a ż n i e j s z y c h dla szeroko rozumianej k u l t u r y A m e r y k i Pół­ nocnej, skoro stała się p r z y c z y n ą najkrwawszej wojny, do jakiej doszło na t y m kontynencie. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że ani wygrana U n i i nad Konfederacją, ani zniesienie segregacji rasowej na mocy a k t ó w prawnych z lat 1964 i 1965 nie oznaczały z a k o ń c z e n i a dyskryminacji Afroamer y k a n ó w . W I I połowie X X w. problem stosun­ k ó w m i ę d z y l u d n o ś c i ą o korzeniach europej­ skich a potomkami n i e w o l n i k ó w był w Stanach Zjednoczonych przedmiotem o ż y w i o n e j debaty o d b y w a j ą c e j się r ó w n o l e g l e z rozwojem s t u d i ó w postkolonialnych Warto jednak zwrócić u w a g ę że zmiany w postrzeganiu Afro a m e r y k a n ó w bar' dzo widoczne w tekstach akademickich, jeszcze na p o c z ą t k u X X I w z n a j d o w a ł y stosunkowo ograniczone odzwierciedlenie w sztuce filmowej. 9 10 M ó w i się często o początku lat 60. jako 0 przełomie w kinematografii S t a n ó w Zjednoczo­ nych, kiedy Sidney Poitier zyskał uznanie, grając b o h a t e r ó w „górujących nad B i a ł y m i i n t e l i g e n c j ą 1 u r o d ą " . Rzeczywiście, w y r ó ż n i a j ą c y się aktor otrzymał wówczas Oscara za najlepszą rolę pierw­ szoplanową, trzeba jednak zaznaczyć, że kolejnym Afroamerykaninem uhonorowanym tą n a g r o d ą był Denzel Washington - w 2001 r. Jak z a u w a ż a Peter Bradshaw, „ n i e w o l n i c t w o to temat, na k t ó r y współczesne Hollywood tradycyjnie reaguje zdenerwowaniem oraz p o w ś c i ą g l i w o ś c i ą bliską zmowie milczenia - oprócz, rzecz jasna, w y r a ź n i e 11 9 10 11 przedstawionego kontekstu abolicji" . N a t y m tle Django wydaje się o tyle odważny, że zawiera liczne sceny bezpośrednio odnoszące się do okru­ c i e ń s t w a wobec osób pochodzenia a f r y k a ń s k i e g o , a jedna z nich jest g ł ó w n y m bohaterem. 12 Akcja filmu ma miejsce w p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjednoczonych, na krótko przed w o j n ą secesyjną. Django (Jamie Foxx) zostaje odku­ piony o d w ę d r u j ą c y c h handlarzy przez łowcę nagród Kinga Schultza (Christoph Waltz), ponie­ w a ż potrafi rozpoznać trzech ściganych listem goń­ czym nadzorców niewolników. T y t u ł o w y bohater, powodowany chęcią rewanżu, okazuje się bardzo pomocny. Schultz proponuje m u dalszą współ¬ pracę i odtąd we d w ó j k ę dostarczają wymiarowi sprawiedliwości przestępców, częściej martwych niż żywych. Zdobyte pieniądze Django postanawia przeznaczyć na wykup żony (Kerry Washington) a jego towarzysz ma pomóc: w jej odnalezieniu. ' F a b u ł a łączy elementy typowe dla filmów przygodowych i spaghetti w e s t e r n ó w , m o ż n a się w i ę c s p o d z i e w a ć o p o w i e ś c i u k s z t a ł t o w a n e j w oparciu o dobrze znane konwencje, służą­ cej przede wszystkim rozrywce. Tarantino sto­ suje jednak m e t o d ę t w ó r c z ą z b l i ż o n ą do tej, k t ó r ą Umberto Eco nazwał „ p o d w ó j n y m kodo­ waniem" . Imię róży czy Wahadło Foucaulta nie 13 12 Zob. W. Osiatyński, Korzenie „Korzeni". Dzieje Murzynów w Stanach Zjednoczonych, Iskry, Warszawa 1981,s.248. Zob. M.P. Markowski, Postkolonializm, [w:] A. Bu­ rzyńska, M.P. Markowski (red.), Teorie literatury XX wieku. Podręcznik, Znak, Kraków 2009, s. 549-565. R Kletowski, Afroamerykańskie kino, [w:] T. Lubelski (red.), Encyklopedia kina, Biały Kruk, Kraków 2003, s. 15-16. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA "Slavery is a subject on which modern Hollywood is traditionally nervous, a reticence amounting almost to a conspiracy of silence - except, of course, in the explicit context of abolition". R Bradshaw, op. cit. Zob. L. Bunch, What "Diango Unchained" Got Wrong, http://blogs.smithsoniimag.com/aroundthemfll/2013/01/dLgo-unchained?reviewed-bylonnie-bunch-a-flawed-presentation/ 18 05 2013; I Patterson "Djamo Unchatned"- the inglorLs hi tory ofslavery the mov es The Guardian'' 12 01 2013 ln 13 t Zob. U . Eco, Ironia intertekstualna i poziomy lektury, [w:] idem, O literaturze, tłum. J. Ugniewska, A. Wa­ silewska, Wydawnictwo Literackie MUZA, Warszawa 2003, s. 198-219. �Łukasz 86 Łoziński o g r a n i c z a j ą się do kryminalnej lub sensacyjnej konwencji typowych dla antywesternu - główną opowieści w efektownej scenerii - czytelnik otrzy­ cechą n u r t u jest polemiczna postawa „wobec tra­ muje obraz fragmentu historii Europy nacecho­ dycji gatunku oraz m i t u Dzikiego Zachodu" . wany przekonaniami autora, z k t ó r y m i , o ile Za wzorcowe uznaje s i ę filmy Sama Peckin- posiada dostateczne kompetencje, m o ż e pole­ paha - Strzały 18 (1962), a zwłaszcza m i z o w a ć . Django, choć ironiczny i groteskowy, Dziką 0 w p ł y w i e tak zwanej Trylogii Dolarowej niezgodny z faktami, przedstawia interesującą 1966) Sergio Leone . O ile struktura klasycznego refleksję na temat a m e r y k a ń s k i e j kultury. N i e westernu czyni jasne rozróżnienie m i ę d z y pozy­ n a l e ż y t e ż l e k c e w a ż y ć sposobu tywnie o c e n i a n ą c y w i l i z a c j ą filmu oddziaływania bandę o zmierzchu zapewne w w i ę k s z y m stopniu n i ż p o w i e ś c i Eco 14 (1968) - choć n a l e ż y też w s p o m n i e ć (1964¬ 19 euroamerykańską, na w i d z ó w . Celem a r t y k u ł u jest po pierw­ a wszystkim t y m , co p r z y n a l e ż y do kategorii sze rekonstrukcja ś w i a t a przedstawionego przez natury, o tyle w wielu obrazach rewizjonistycz­ Tarantino, odczytanie kontekstu, w jakim funk­ nych ta opozycja została zmodyfikowana. Nie cjonuje wizja reżysera, ofciz jej m o ż l i w y c h znaczeń tylko za p o m o c ą strategii idealizacji rdzennych - zgodnie z metodami semiologii i hermeneu- m i e s z k a ń c ó w przy jednoczesnym tyki k o l o n i z a t o r ó w , k t ó r a zastąpiła popularny obraz 15 Wzorzec s t a n o w i ą teksty Rolanda Barthesa i M a r t i n a Heideggera rozważań 16 Po drugie przedmiotem czynionych w oparciu o koenitywi styczna teorie narracji iest emancypacja boha tera i iei notencialne k ó m e k w e n c i e dla widowni w krajach postkolonialnych 17 piętnowaniu dzikich p l e m i o n w a l c z ą c y c h z m a j e s t a t y c z n ą k a w a l e r i ą . Niekiedy istnienie przeciwstawnych b i e g u n ó w bywa Z3.negow3.ne jak w Dobrym, 1 brzydkim złym (1966) - trzej bohaterowie k i e r u j ą się niemal w y ł ą c z n i e chęcią zysku, ale zastoso­ wane w utworze metody podawcze nie s u g e r u j ą widzowi, że powinien ich p o t ę p i a ć . Tarantino nie Antyamerykanizm stworzył postaci radykalnie amoralnych, raczej Obraz p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjedno­ czonych wykreowany w Django n a w i ą z u j e do dwuznaczne. N a l e ż y też p o d k r e ś l i ć , że najbar­ dziej ewidentnym przedmiotem krytyki nie jest w Django cywilizacja jako całość - inaczej n i ż 14 15 16 17 Zob. U . Eco, Dopiski na marginesie „Imienia róży", [w:] idem, Imię róży, tłum. A. Szymanowski, PIW, Warszawa 1987, s. 593-623. w Wielkim Zob. R. Barthes, Mitologie, tłum. A. Dziadek, Aletheia, Warszawa 2008; P. Ricoeur, O interpretacji, tłum. J. Margański, [w:] A. Burzyńska, M.R Markowski (red.), Teorie literatury XX wieku. Antologia, Znak, Kraków 2007, s. 193-212. kich posiadaczy ziemskich . Jak z a u w a ż a Ira Zob. R. Barthes, Retoryka obrazu, tłum. Z. Kru­ szyński, „Pamiętnik Literacki" 3 1985, s. 289-302; M . Heidegger, Objaśnienia do poezji Hólderłma, tłum. S. Lisiecki KR, Warszawa 2004, s 9-199. Zob. M . Rembowska-Płuciennik, Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku, Wydawnictwo U M K , Toruń 2012; M . Smith, Zaangażowanie widza w postać, tłum. J. Mach, [w:] J. Ostaszewski (red.), Kognitywna teoria filmu. Anto­ logia przekładów, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków 1999, s. 210-247. cytYi małym z wilkami człowieku (1970) czy Tańczą- (1990) - ale w pierwszym rzędzie system kulturowy stworzony przez g r u p ę wiel­ 20 Berlin w ł a ś n i e oni mieli d e c y d u j ą c y w p ł y w na obyczaje oraz prawo odnoszące się do l u d n o ś c i 18 19 20 Ł. Plesnar, Western, [w:] T. Lubelski, op. cit., s. 1006¬ 1007. Dobry, zły i brzydki, reż. S. Leone, Włochy 1966; Dzika banda, reż. S. Peckinpah, USA 1962;: Strzały o zmierzchu, reż. S. Peckinpah, USA 1962; Za garść dolarów, reż. S. Leone, Hiszpania, RFN, Włochy 1964; Za kilka dolarów więcej, reż. S. Leone, Hiszpa­ nia, RFN, Włochy 1965. Tańczący z wilkami, reż. K. Costner, USA 1990; Wiel­ ki mały człowiek, reż. A. Penn, USA 1970. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos pochodzenia Nie oznacza pozostałych wzbudzający 87 afrykańskiego - wolnej i z a l e ż n e j . to jednak, że Tarantino portretuje m i e s z k a ń c ó w P o ł u d n i a w sposób sympatię. wany przez swoich n i e w o l n i k ó w W i e l k i m Tatusiem. W ten sposób autor scenariusza podkre­ śla paternalistyczny charakter kultury P o ł u d n i a , Przedstawiciele niższych warstw społecznych kreowani w Django to przede wszystkim nadzorcy n i e w o l n i k ó w - gra aktorska, charakteryzacja i zdjęcia n a w i ą z u j ą do typowych dla popularnego kina metod pokazywania b o h a t e r ó w negatyw­ nych, co w zestawieniu z ich t c h ó r z o s t w e m two­ rzy efekt komizmu. Wydaje się jednak, że duże zbliżenia na fotografowane z dołu, o ś w i e t l o n e ogniem twarze spoconych, ś m i e j ą c y c h się braci Brittle w y w o ł u j ą u w i d z ó w z u p e ł n i e p o w a ż n y dyskomfort. W ten sposób p o t ę g u j e się zjawisko n3.zy~w3.ne przez Murraya Smitha pozytywnym nastawieniem odbiorcy do wybranych postaci filmowych - w t y m wypadku są n i m i wzbudzajacy współczucie niewolnicy . Z kolei wizerunek b o h a t e r ó w neutralnych, takich jak m i e s z k a ń c y prowincjonalnego miasteczka nie różni sie od negatywnych w soosób zasadniczy M o ż n a t u m ó w i ć o stooniowaniu tych samych iakości pierwsi sa o d drugich staranniej ubrani ale niekoniecznie srhlndni natomiaJ fakt że nie Posiadacze niewolników, podobnie jak tradycyjne elity dawnego świata, od dawna ubierali swoją do­ minacje w określenia związane z rodziną, przybie­ rając pozy dobrotliwych patriarchów, aby uzasad­ nić swą władzę i podtrzymać żądania absolutnego posłuszeństwa. (...) W połowie XIX stulecia, gdy starali się odeprzeć ataki abolicjonistów, ów pater­ nalistyczny styljeszcze zyskał na znaczeniu . 21 22 zneraia sie nad niewolnikami nie rzvni z nich abolicjoniltów. N a l e ż y bowiem p o d k r e ś l i ć , że mieszczanie p o z o s t a j ą p o d p o r z ą d k o w a n i ł a d o w i stanowio­ nemu przez latyfundystów, którzy, jak twierdzi Berlin, rzeczywiście pełnili w społeczności lokal­ nej funkcję l i d e r ó w . Taką osobą jest Spencer Bennett ( D o n Johnson), elegancki m ę ż c z y z n a w b i a ł y m surducie i waniliowej kamizelce, nazy­ 23 21 22 23 Zob. I . Berlin, Pokolenia w niewoli. Historia niewólmctwa w Ameryce Północnej, tłum. D . Cieśla, PIW, Zob. M . Rembowska-Pluciennik, op. cit., s. 99-102; M . Smith, op. cit., s. 219-222. Zob. I . Berlin, op. cit., s. 186. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 0 której Berlin pisał w sposób n a s t ę p u j ą c y : 24 Plantator p o c z ą t k o w o odnosi się wrogo do p r z y b y w a j ą c y c h na jego p o s i a d ł o ś ć Schultza 1 Django - zmienia nastawienie, słysząc o m o ż ­ l i w o ś c i zarobku. Tarantino, c z y n i ą c bohatera s k ł o n n y m do rezygnacji z ostro f o r m u ł o w a ­ nych p r z e k o n a ń , uwydatnia odległość postawy plantatora od ethosu rycerskiego, k t ó r y stanowi p u n k t odniesienia dla wielu r a s i s t ó w amery­ k a ń s k i c h . D z i ę k i temu zabiegowi scenarzysta i reżyser usprawiedliwia zastosowanie p o d s t ę p u przez d w ó c h p r o t a g o n i s t ó w - przyjechali nie po to, by d o k o n a ć transakcji - chcą zabić braci Brittle, p r a c u j ą c y c h w posiadłości Bennetta prze¬ stępców. Autor filmu poprzez ukształtowanie dal­ szej części sceny zadbał by poza oportunizmem plantatora, w y k a z a ć sprzeczność w obrębie jego ś w i a t o p o g l ą d u . Kiedy Bennett t ł u m a c z y służącej, żeby t r a k t o w a ł a Django inaczej n i ż wszystkich 25 c z a r n u c h ó w dookoła" ale też nie tak jak gdyby był biały" k a r k o ł o m n o ś ć konstrukcji na której oparto ład' społeczny P o ł u d n i a staje śie trudna do przeoczenia. ' ™ " *' ' Zob. Confederate White Kmghts, http://confederateI b t d 1 9 2 2 5 l ence-files/groups/knights-of-the-ku-klux-klan, 9 01.2014; M Ossowska Ethos rycerski i jego odmiany, PWN, Warszawa 2000. ig �Łukasz 88 Jednak przedstawieni przez Tarantino nad­ zorcy n i e w o l n i k ó w z n a j d u j ą dla swojej suprema­ cji wiele u z a s a d n i e ń - jednym z nich jest chrze­ ścijaństwo. Brodaty i otyły John Brittle, w jednej ręce t r z y m a j ą c y Biblię, a w drugiej bat, recytuje fragment Księgi Rodzaju: „wszelkie zaś zwierzę na ziemi i wszelkie ptactwo podniebne niechaj się was boi i l ę k a " . Plantacja b a w e ł n y ma f u n k c j o n o w a ć w oparciu o zalecenia Pisma Ś w i ę t e g o . Rzeczy­ wiście, położona na rozległej, płaskiej przestrzeni, pełna k w i a t ó w i egzotycznych drzew posiadłość nosi cechy w y o b r a ż e ń o ziemskim raju znaczący" wydaje sie t e ż biały strój latyfundysty fotogra­ fowanego w intensywnym ś w i e t l e Tarantino k o n t r a s t u j ą c ten obraz ze z b l i ż e n i a m i na twarz p r z e r a ż o n e j niewolnicy, wydaje s i ę przestrze gać przed nostalgia za idealizowana przeszłością P o ł u d n i a Utrwalona c h o ć b y w Przeminęło z wia trem (1939) narracje o idyllicznych plantacjach snrzed woirw seceslinei zastenuie widowiskowa zemsta Diango strzela w kartę wvieta z Biblii która Tohn Brittle nosił nrzvnieta do koszuli na w y s o k o ś c i serca z* braci insze ściokrotnie rani drugiego Trzeci ginie, n * uchłoszcze r7 7 sciokrotnie rani^ c i*e Ir k aić przez pole uprawne. Ubraz poplamionej Krwią bawemy m o ż e byc oceniany jako nadmierne nacechowa­ nie semantyczne sceny. Warto jednak zwrocie u w a g ę na konflikt m i ę d z y obrazem z b l i ż o n y m do estetyki postimpresjonistycznej a jego symbolicz­ nym znaczeniem p o d k r e ś l a j ą c y kreowaną przez larantino wizję plantacji jako miejsca, w k t ó r y m p i ę k n o przyrody jest rezultatem cierpienia l u d nosci zależnej. 26 27 Łoziński w scenie przedstawiającej zamaskowanych jeźdź­ ców z pochodniami, k t ó r z y p r ó b u j ą się zemścić na Schultzu i Django. To o d w o ł a n i e do działal­ ności K u Klux Klanu, organizacji utworzonej w latach 1866-1867 przez z w o l e n n i k ó w Konfe­ deracji, w celu podtrzymania uprzywilejowanej pozycji p r o t e s t a n t ó w europejskiego pochodzenia. Retoryka, k t ó r ą się p o s ł u g i w a l i , podobnie jak stroje z k r z y ż e m na w y s o k o ś c i piersi n a w i ą z y w a ł y do tradycji z a k o n ó w rycerskich. Obraz wykreowciny przez Tarantino nie wiele w s p ó l n e g o z Narodzinami narodu (1915), z a w i e r a j ą c y m i pełne patosu sceny odsieczy K u Klux Klanu dla zaatakowanej przez byłych n i e w o l n i k ó w rodziny p l a n t a t o r ó w . Kłótnia o to, czy jeźdźcy w czasie napadu Schultza i Django muszą m i e ć gło wach niewygodne worki skutkuje kompromita cia wizerunku g a l o p u j ą c y c h mścicieli Raz Jeszcze należy zwrócić u w a g ę na d e c y d u j ą c a role latyfun d v s t v - dowodzącego gruna meżczvzn watniacvch o celowości wydarzenia, w k t ó r y m uczestniczą. 29 28 Instrumentalne wykorzystywanie religii przez a m e r y k a ń s k i c h r a s i s t ó w zostało o ś m i e s z o n e 26 2 7 28 Biblia Tysiąclecia, Rdz 9,2. Pallotinum, Poznań 2002, wyd. V, Zob. J . M . Faragher, R.V. Hine, Pogranicza. Historia amerykańskiego Zachodu, tłum. T. Tesznar, WUJ, Kra­ ków 2011, s. 6. Przeminęło z wiatrem, reż. V. Fleming, USA 1939. Jeżeli autorowi scenariusza m o ż n a z a r z u c i ć szowinizm w stosunku do jakiejkolwiek grupy s p o ł e c z n e j , d o t y c z y ł o b y to g ł ó w n i e postawy wobec l u d n o ś c i o korzeniach europejskich. Nie­ mal wszystkie wykreowane w filmie postaci tego typu okazują się niezdolne do przejęcia inicjatywy w konflikcie z Schultzem i Django. W y r a ź n a jest t e ż d o k o n u j ą c a się w przedstawionej przez Tarantino Ameryce karykaturyzacja europejskiej kultury. Najlepszy przykład to posiadłości Candie (Leonardo DiCaprio), k t ó r y u w a ż a się za frankofila i żąda, aby go t y t u ł o w a n o monsieur, choć j ę z y k francuski jest m u całkowicie obcy. Część miejskiej w i l l i bogacza została przezna­ czona na u r z ą d z o n y w estetyce przepychu d o m rozrywek dla z a m o ż n y c h mężczyzn. O ile balan sujacy na granicy kiczu w y s t r ó j - liczne kande labry empirowe meble ciężkie zasłony złote ornamenty na purpurowych tapetach - nie byłby 29 Narodziny narodu, rei. D . W Griffith, USA 1915. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 89 w połowie X I X w. nietypowy dla Francji, o tyle sposoby s p ę d z a n i a czasu w ekskluzywnym lokalu w y d a j ą się charakterystyczne dla Nowego Ś w i a t a . Przy barze zamawia się piwo, t e ą u i l ę i egzotyczne drinki. Dziesiątki urodziwych niewolnic prze­ chadzają się po w i l l i - n i e k t ó r e pełnią funkcję służących, ubrane w stroje p r z y w o d z ą c e na myśl bieliznę erotyczną, inne są kobietami do towarzy­ stwa, ich przedmiotowy status nie podlega jednak kwestii. G ł ó w n ą atrakcją wieczoru jest mandingo - walka pozbawiona zasad, do której zmuszeni przez p a n ó w zostali dwaj niewolnicy. Umieszczona w wiejskim pałacu pana Candie marmurowa kopia słynnej rzeźby z I I I w. p.n.e. - Zapaśników - p o d k r e ś l a kontrast m i ę ­ dzy s t a r o ż y t n ą Grecją a d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n ą A m e r y k ą . Mandingo jest b r u t a l n ą wersją tra­ dycyjnego sportu walki, k t ó r y w okresie klasycz­ nym w i ą z a n o z ideą kalokagatii, r ó w n e j dbałości o r o z w ó j duchowy, intelektualny i fizyczny . Starcia n i e w o l n i k ó w przedstawia się w Django jako b a r b a r z y ń s k i e - nawet czempioni okazują się niezdolni do stoczenia w i ę c e j n i ż k i l k u walk. 30 31 Nie ma ź r ó d e ł historycznych potwierdza­ j ą c y c h , że z ulubionej rozrywki pana Candie faktycznie korzystali a m e r y k a ń s c y plantatorzy. Mandingo to fikcja literacka, zaczerpnięta z popu­ larnej p o w i e ś c i p o d t a k i m w ł a ś n i e t y t u ł e m , napisanej przez Kylea Onstotta, który, k r y t y k u ­ jąc o k r u c i e ń s t w o wobec n i e w o l n i k ó w , stworzył b o h a t e r ó w w a l c z ą c y c h na ś m i e r ć i ż y c i e . Rzecz nieprawdziwa, ale prawdopodobna, n i e o d l e g ł a od r z e c z y w i s t o ś c i , bo walki n i e w o l n i k ó w nie były zjawiskiem rzadkim, po prostu nie m i a ł y się z zasady k o ń c z y ć ś m i e r c i ą . John D . Foster na ł a m a c h portalu „ R a c i s m Review" stwierdził, opierając się na najnowszej historiografii, że przed w o j n ą secesyjną w p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjednoczonych n o r m ą były zdarzenia znacznie brutalniejsze od tych, które przedstawia Taran­ t i n o . Dlatego wielu o d b i o r c ó w uwierzyło wizji reżysera - mandingo m o g ł o b y z powodzeniem u z u p e ł n i ć ten system k u l t u r o w y . 33 34 35 Narracja o hańbie W I I połowie X X wieku n o w o ż y t n e niewol­ nictwo umieszczano w ramach opowieści o h a ń ­ bie n a r o d ó w europejskich. W e d ł u g niej historia Zachodu prowadzi od podboju zamorskich tery­ toriów, poprzez wyzysk rdzennej l u d n o ś c i , aż do powstania s y s t e m ó w totalitarnych na Starym Kontynencie. Z a k o ń c z e n i e m tej metanarracji jest Holokaust, do którego niejednokrotnie p o r ó w nywa.no Maafa - takim terminem, tłumaczo¬ nym ze suahili jako Wielka Katastrofa, posłużyła się Marimba A n i w odniesieniu do przeszłości A f r o a m e r y k a n ó w . Tarantino podziela p o g l ą d y 36 3 3 34 32 30 31 32 Zob. / lottami (Wrestlers), http://ww.museoomero. it/main?p = collezione_sculturagreca_ilottatori&idLang=4, 13.05.2013. Zob. Ch. Miller, Submission Fighting and the Rules of Anaent Greek WrestUng, http://judoinfo.com/new/resources/downloads/doc download/157-submissionfighting-and-the-rules-"of-ancient-greek-wrestling, 13 05.2013. K. Onstott, Mandingo, Fawcett Crest, Richmond 1957. 1 (13) PD13 BARBARZYŃCA 35 3 6 Zob. D . Denby, op. cif, A. Harris, Was there really "Mandtngo Ftghting", like tn "Django Unchainedi http://www.slfte.cfm/blogs/browbeat/2012/12/24/ django unchained mandingo fighting were any slayeLeally.forcedlto.fightitml 22.0^20137 Zob. J.D. Foster, Overboardwith "Rationality": "Djan­ go Unchained" and "Mandingo Fighting", „Racism Review" 29.03.2013, http://wVw.rfcismreview.com/ blog/2013/03/29/overboard-with-rationality-djangounchained-and-mandingo-fighting/, 13.05.2013. Zob. M . Evry, "Django" Unexplained: Was Mandingo Fi­ ghting a Real ThL http://www.nextmovie.com/blog/ is-maidingo-fighting-a-real-thing/, 13.05.2013; H.L. Gates jr., Did Does Really Eat Slaves, Like in "Djan­ go"?, http://www.theroot.com/views did-dogs-reallyeat-slaves-django, 13.05.2013; A. Harris, op. dt. Zob. M . Ani, Let The Circle Be Unbroken: TheImplications ofAfrican Spirituality in the Diaspora, Nkonimfo Publications, New York 1988. �Łukasz 90 antropolożki, czemu dawał wyraz w wywiadach prasowych i telewizyjnych - wydaje się zatem, że nie ma zasadniczej różnicy między intencją autora Django a cytowanym powyżej stanowiskiem Spi­ k e ^ Lee . Eksponowane w filmie techniki pod­ porządkowania ludności odmiennej etnicznie kajdany, więzy, łańcuchy, maski, obroże - tworzą katalog wzbudzający zdumienie ze względu na cel, któremu posłużyły intelekt i rozwój kultury materialnej - o analogicznych reakcjach mówi się w kontekście Zagłady . Zwraca też podo­ bieństwo fragmentu przedstawiającego targ ludzi przeznaczonych do przymusowej pracy gdzie dokonuje się selekcji w oparciu o warunki fizyczne, do analogicznych praktyk z obozów koncentra¬ cyjnych. leszcze jedną paralelę można dostrzec kiedy tytułowy bohater tłumaczy Schultzowi' że najgroźniejszymi nadzorcami niewolników są ci którzy rekrutują sie spośród nich samych — w'ten sam snosób oceniano więźniów nełniacvch w obozach koncentracvinvch fnnkcie k a n o Orzvwiśrie nostawienie miedzv dziełami amen/ kańsldrb Afrvkanówi e n r o n e i s L h 7vdówznakn 37 Łoziński Reżyser, k t ó r y w y r ó w n y w a n i e r a c h u n k ó w uczynił osią Kill Bill (2003 i 2004), nie zastanawia się jednak, jak to m o ż l i w e , że człowiek jest zdolny u c z y n i ć o k r u c i e ń s t w o wobec grupy odmiennej etnicznie u s a n k c j o n o w a n ą prawnie normalno­ ścią. Interesuje go raczej, czemu tak wiele ofiar nie przeciwstawiło się tak niewielu oprawcom. Pan Candie podczas przyjęcia pokazuje Django i Schultzowi czaszkę starego Bena, niewolnika, k t ó r y przez p i ę ć d z i e s i ą t lat codziennie g o l i ł swojego właściciela brzytwą. Gospodarz zadaje g o ś c i o m pytanie, dlaczego obdarzony zaufaniem sługa, co dzień o b s e r w u j ą c y krzywdy, jakie spo­ t y k a ł y innych A f r o a m e r y k a n ó w , nie poderżnął p r z e ś l a d o w c y g a r d ł a . O d p o w i e d ź przedstawia frenologia - pseudonauka, k t ó r a jeszcze w X I X wieku bywała UZn3.W3.flcl Z3. p o d s t a w ę do klasy­ fikacji l u d n o ś c i odmiennej jako z w i e r z ą t . Po o d p i ł o w a n i u tylnej części czaszki gdzie w e d ł u g pana Candie z n a j d u j ą się partie m ó z g u związane z uległością, m o ż n a rzekomo z a u w a ż y ć na kości t rzv r o w k i ! jak twierdzi gospodarz, podobne wyszczerbienia u l u d n o ś c i o korzeniach europei równości pyto Dy nieuprawnione, tarantino tego skich znaiduia sie w pobliżu płatu czołowego co me czyni, sugeruje raczej, ze dwudziestowieczny warunkuje iei w y j ą t k o w a k r e a t y w n o ś ć Stawiana kryzys kuitury Zachodu ma swoją prehistorię. przez pana Cand ie teze u s a n k c j o n o w a ł iuż ustroi snołecznv teraz n a l e ż v w v k a z a ć biologiczna róż Zob. B. Nsenduluka, ąuentin Tarantino "Django" nire miedzv „ n r z v w i l e i o w a n v m i a niewolnikami Inteniew: Director Gets Upset Over "Violence", „The Christian Post" 11.01.2013, http://www.chns ianpost.com/news/quentin-tarantinodjango-interviewm naLralną °Zna bp° director-gets-upset-over-violence-link-video-88107/, 13.05.2013; Tarantino on "Django", Violence and Catharsis http'//wwwnprorg/2012/12/28/168193823/ Plantator wydaje się w i e r z y ć w nieunikniony tarantino on-django-fiolence-and-catharsis, t r y u m f cywilizacji Starego Ś w i a t a . J e d n a k ż e jedy­ 13 05 2013- Tarantino vewleicht US-Sklaverei mit Ho­ locaust Die Wek" 9 01 2013 http-//wwwwelt de/ nym prawdziwym Europejczykiem w t y m filmie kuZr/Hno/articlen jest Schultz, nieprzeciętnie inteligentny Niemiec, 38 40 39 3 7 3 8 3 9 Zob. T.W Adorno, M . Horkheimer, Dialektyka oświe­ cenia. Fragmenty filozoficzne, tłum. M . Łukaszewicz, IFiS PAN Warszawa 1994, s. 189-230; Z. Bauman, Nowoczesności Zagląda, tłum. T. Kunz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009, s. 34-58. Zob. G. Knopp, Holocaust, tłum. B. Ostrowska, Świat Książki, Warszawa 2011, s. 172. 4 0 Zob. J.-J. Courtine, C. Haroche, Historia twarzy. Wyrażanie i ukrywanie emocji od XVI do początku XIX wieku, tłum T. Swoboda, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2007, s. 77; W. Osiatyński, Korzenie „Korzeni", op.it., s. 188-197; A. Wieczorkiewicz, Monstruarium, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2009! . 184-194. s BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 91 którego sposób w y s ł a w i a n i a się zawstydza inter­ l o k u t o r ó w , na ogół m ó w i ą c y c h bardzo u b o g ą angielszczyzną . To skomplikowana postać. Jej przebiegłość, brawura i cynizm n a w i ą z u j ą do cha­ rakterystycznych dla spaghetti westernu łowców głów, takich jak Bezimienny (Clint Eastwood) z Trylogii Dolarowej. Konwencjonalne cechy zostały jednak w kreacji Waltza skontrastowane z elementami stereotypu niemieckiego miesz­ czanina, k t ó r y dba o schludny w y g l ą d , zacho­ wuje wszelkie formy grzecznościowe, przestrzega przepisów pra.wa. Jeden z k r y t y k ó w z a u w a ż a , że Schultz został przedstawiony w sposób niewiary­ g o d n y - w rzeczy samej niełatwo dociec, w jakim celu ś w i e t n i e w y k s z t a ł c o n y dentysta w y j e c h a ł do S t a n ó w Zjednoczonych, ani t y m bardziej czemu został łowcą g ł ó w 41 nia, n a z w a ł a dziewczynę B r o o m h i l d ą . Opowia­ dając jeden z w a r i a n t ó w m i t u o córce Odyna, za nieposłuszeństwo umieszczonej na szczycie góry, z p i e r ś c i e n i e m ognia w o k ó ł i smokiem u pod­ nóża, zaczyna postrzegać swojego towarzysza jako Zygfryda. Ta właśnie m y ś l prowadzi do emocjo­ nalnego z a a n g a ż o w a n i a się w próbę uwolnienia B r o o m h i l d y . Postawa Schultza nie ma w sobie wiele z paternalizmu, świadczy raczej o innej cesze - dwuznacznie w a r t o ś c i o w a n y m przez pisarzy okresu burzy i na.poru egotyzmie . M o ż n a przy¬ puszczać, że zaplanowana przez niego wyprawa na. p l a n t a c j ę p a.na. Candie ma. b y ć r e k o m p e n s a t ą za nieznane widzowi rozczarowania i zaspokaja¬ j ą c y m a m b i c j ę wyzwaniem. K t ó r e m u łowca głów nie potrafi sprostać. 44 45 46 42 Pomocny może się okazać kontekst roman­ tyzmu europejskiego - Tarantino n a w i ą z u j e do tej tradycji w sposób znacznie w y r a ź n i e j s z y n i ż autorzy wielu innych westernów, bo poprzez czy­ nione wprost o d w o ł a n i a do Richarda Wagnera, Aleksandra Dumasa, Ludwiga van Beethovena. Warto zwrócić u w a g ę , że Schultz powiela ele­ menty konwencji u k s z t a ł t o w a n e j m i ę d z y i n n y m i przez George'a Byrona, k t ó r y s p o p u l a r y z o w a ł wzorzec tajemniczego buntownika, „ j e d n o s t k i o n i e p r z e c i ę t n e j i n d y w i d u a l n o ś c i , ale za.ra.zem nieszczęśliwej, skłóconej z otoczeniem i samot­ nie w a l c z ą c e j o prawda, dla i n n y c h " . Bohater posiada też cechy werteryczne jak postrzeganie rzeczywistości przez pryzmat m a r z e ń i poezji" - w i d a ć to n a j w y r a ź n i e j gdy dowiaduje sie że właścicielka ż o n y Django Niemka z pochodze43 Emancypacja M o ż e z d u m i e w a ć , że Schultz, k t ó r y wcześniej uczył Django wcielania się w role - czyli w t y m wypadku oszustwa - i p r z e k o n y w a ł , że reguły moralne należy niekiedy zawieszać dla osiągnięcia w y ż s z y c h celów, nie akceptuje niepełnego zwycię­ stwa. Zachowanie łowcy n a g r ó d przypomina roz­ terkę Oskara Schindlera p r z e d s t a w i o n ą w filmie Stevena Spielberga . Niemiecki fabrykant, po przewiezieniu swoich p r a c o w n i k ó w z Polski do Czechosłowacji, zastanawia się, i l u w i ę c e j Ż y d ó w m ó g ł b y u r a t o w a ć , gdyby nie t r w o n i ł fortuny na rozrywki. Schultzowi z kolei nie daje spokoju mysi o za.?ryzionym przez psy zawodniku TH Cl Tl" dingo, n o s z ą c y m i m i ę D ' A r t a g n a n , k t ó r y próbo¬ w a ł uciec z plantacji p a.na. Candie. Kiedy w pałacu latyfundysty krzyczy do harfiarki- Czy m o g ł a b y pani przestać grać Beethovena?r,"symbolicznie 47 4 4 41 D . Denby, op. cit.; R French, op. cit. Zob. ibid. 4 5 4 2 T. Kostkiewiczowa, Bajronizm, [w:] J. Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Ossolineum, Wrocław 2008, s. 54. 46 4 3 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA 47 Eadem, Werteryzm, [w:] J. Sławiński (red.), op. cit, s. 611. R French, op. cit. M. Czarnecka, Historia literatury niemieckiej. Zarys, Ossolineum, Wrocław 2011, s. 99-103, 103-105. Lista Schindlera, reż. S. Spielberg, Polska, USA 1993. �Łukasz 92 Łoziński oddziela k u l t u r ę europejską, w k t ó r e j jest zako­ został jednak zbudowany przez E u r o p e j c z y k ó w rzeniony, od jej zdegenerowanych form. Zakrawa i ich p o t o m k ó w , a ćwierć wieku dzielące czas akcji na paradoks, że w domu posiadacza n i e w o l n i k ó w od daty wprowadzenia abolicji w Zjednoczo­ gra się kompozycje artysty jawnie p o p i e r a j ą c e g o nym Królestwie to wobec historii kolonializmu demokratyczne ideały Rewolucji Francuskiej . niewiele. Niewykluczone, że Schultz zdaje sobie 48 sprawę z klęski śródziemnomorskiej cywiliza­ Stanów cji. Wykonywane przez Waltza gesty - sprawia­ Zjednoczonych, gdzie gospodarka opiera się w ó w ­ jące w r a ż e n i e niekontrolowanych - oraz skulona czas na wyzysku l u d n o ś c i o a f r y k a ń s k i m pocho­ postawa tworzą sygnał p r z y g n ę b i e n i a i desperacji. dzeniu, historia abolicjonizmu w Europie może P o n i e w a ż Schultz jest c z ł o w i e k i e m wychowa¬ Z perspektywy p o ł u d n i o w e j części ś w i a d c z y ć o znacznie w y ż s z y m stopniu demokra­ nym na. literaturze romantycznej, określenie jego tyzacji na Starym Kontynencie n i ż w p a ń s t w i e stanu t e r m i n e m Weltschmerz — oznaczającym uznawanym za w z o r c o w ą r e p u b l i k ę nowoczesno­ poczucie ści. Rzeczywiście we Francji czy Wielkiej Brytanii wydaje się bezzasadne . Trudno w inny sposób trwale zakazano niewolnictwa znacznie w c z e ś n i e j n i ż w o d w o ł a n i u do bólu istnienia t ł u m a c z y ć , n i ż w Stanach Zjednoczonych, ta druga zresztą dlaczego j u ż po wykupieniu Broomhildy Schultz o d 1839 r. p r o w a d z i ł a stosunkowo o d w a ż n e strzela panu Candie w serce, a n a s t ę p n i e czeka na d z i a ł a n i a na arenie m i ę d z y n a r o d o w e j , ś m i e r ć z rak ochrony bogacza niwecząc wielo mające ograniczać handel ż y w y m towarem . Nowy Świat 49 bezcelowości życia i zła świata" - nie 50 m i e s i ę c z n y trud s w o i L towarzysza Na^ły zwrot akdi nozostaie 48 49 Warto wspomnieć zwłaszcza o popularnej anegdo­ cie, według której Ludwig van Beethoven zamierzał zadedykować Napoleonowi Bonapartemu /// Symfo­ nię B-dur, aby wyrazić uznanie dla zasług pierwszego konsula. Kiedy jednak ten koronował się na cesarza, kompozytor miał wydrzeć kartę tytułową rękopisu. Zob. C.T. George, The Ewka Riddle: Did Napole­ on Remain Beethoven's "Heroi", http://www.napoleon-series.org/ins/scholarship98/c_eroica.html#l, 4.03.2013. Państwo francuskie po raz pierwszy zakazało niewol­ nictwa w 1794 r., jednak w 1802 r. Napoleon Bo­ naparte anulował to prawo. Powtórnie - już na stale - abolicję ogłoszono w 1848 r. Z kolei Brytyjczycy w 1807 r. zakazali handlu niewolnikami. Całkowitą abolicję ustalił akt prawny z 1833 r., następnie, m.in. w wyniku nacisków ze strony założonej w 1839 r org^izacji Bntish and Forln Anti-Łery Society podpisywano liczne porozumienia z państwami Europy i obu Ameryk mające na celu delegalizację kupna i sprzeda^ludzi Natomiast w S t S Z,ed hla ProldaniSSSiT z£f^XSTT Lincolna 1862 Zob B Bader Mant Work' Th]^an^^a^lhteZtZ ofMti Slaver, MovenJZsinthe ItohlZTaluNinetZh S/ SL^:; ^w t t 7 JA *rv n uwidacznia Jednak różnice miedzv zroznaczon™ Furoneiczvkiem a zdeterminowanvm L t o w a ć żone i ILL sie bieAfroamerykanienem. W ostatecznym rachunku ś m i e r ć Niemca, k t ó r y w jakiejś mierze t r a k t o w a ł Django jak syna, okazuje się w a ż n y m elementem procesu emancy­ pacji byłego niewolnika - jak twierdzi recenzent „ G u a r d i a n a " , „jego dusza nigdy nie zostanie roz­ kuta, d o p ó k i [samodzielnie] nie uwolni swojej ukochanej i nie wykona straszliwej zemsty na jej p r z e ś l a d o w c y " . Najpierw jednak Schultz pozba­ 51 wia Django swojej opieki. international-social-movements/birgitta-bader-zaarabolitionism-in-the-atlantic-world-the-organizationand-interaction-of-anti-slavery-movęmęnts-in-thęęightęęnth-and-ninętęęnth-cęnturies, 4.03.2013. 1 Zob. T. Kostkiewiczowa, Weltschmerz, [w:] J. Sławiń- ( - ) , °P- -> " ^"Htssoulwmnę.rbęunchatnedunttlhęsętshtsWę s k i red clt BSaw^; r s r n 6 0 8 b l 6 0 9 e r e v e n g e BARBARZYŃCA o n h e r o p p r e s s o r -" 1 (19) P019 E �Nowy epos 93 G ł ó w n y bohater usamodzielnia s i ę stosun­ kowo szybko - w i d a ć to zwłaszcza wtedy, gdy w dostosowany do o k o l i c z n o ś c i sposób prze­ twarza fortele nauczyciela. N i e chodzi jednak wyłącznie o ćwiczenie się w przebiegłości - roz­ w ó j Django, stopniowe przejmowanie inicjatywy przez niego, odbywa się j e d n o c z e ś n i e z n a u k ą savoir-vivre'u, czytania i liczenia. Tarantino wykorzystuje tę okazję, by znowu o d n i e ś ć s i ę do k u l t u r y S t a n ó w Zjednoczonych, dla k t ó ­ rej w a ż n ą i n s t y t u c j ą są przeprowadzane w ś r ó d dzieci w wieku szkolnym zawody w literowaniu . G ł ó w n y bohater także bierze udział w konkursie - dwukrotnie t ł u m a c z y swoim r o z m ó w c o m jak się pisze jego i m i ę powtarzając: „ D jest nieme" Zjadliwa ironia reżysera i scenarzysty nie wydaje się błaha ani n i e w i n n a - należy ja w p i s a ć w nurt protestów przeciw upokarzaniu A f r o a m e r y k a n ó w poprzez zhierarchizowany system k s z t a ł c e n i a u t r w a l a j ą c y stratyfikacje społeczna. Testy I O od dekad wvkazuia znaczna różnice miedzv nimi znaczenie podejmowanych działań, aranżuje je w wyrafinowany sposób, d e m o n s t r u j ą c w y s o k ą s a m o ś w i a d o m o ś ć . Rosnące u m i e j ę t n o ś c i w i d a ć bardzo w y r a ź n i e , kiedy, przebrany w j e d w a b n ą k a m i z e l k ę pana Candie, wychodzi z c i e m n o ś c i , aby po długiej tyradzie w y m i e r z y ć sprawiedli­ w o ś ć n i e d o s z ł y m oprawcom. R ó w n i e istotnym elementem kunsztu teatralnego jest zdolność do stworzenia spójnej opowieści - to właśnie dzięki p r z e k o n u j ą c e j narracji udaje s i ę Django zbiec z transportu do owianej złą sławą kopalni. 52 osobami o europejsKicn e nroneiskirh Korzemacn, korzeniach co ca bvwa a osouami uywa wvkor7vsfvwane iako uzasadnienie rasistowskich Z k I^TJ 7 m r ' n" A b r 7 m *n r przeKonan .tymczasem równie aoprze m o ż n a wyniki Dadan rozumieć jakodowocl niepowoazenia szkolnictwa S t a n ó w Zjednoczonych . Co w a ż n e dla konstruowanej w filmie wizji człowieka, Tarantino przedstawia rozwój Django w sposób w y j ą t k o w o szeroki, przekraczając k o n ­ w e n c j ę kina akcji - w p o c z ą t k o w y c h scenach Afroamerykanin jest niezupełnie ś w i a d o m y wła­ snej siły, m ó w i niewiele, ze słabą dykcją, zaawan­ sowane słownictwo Schultza nie jest dla niego z r o z u m i a ł e . Z czasem nabiera kompetencji retora i reżysera, k t ó r y unaocznia symboliczne 55 52 53 54 55 Najważniejszym konkursem jest Scripps National SpelUngBee. Talent mówcy, n a ś l a d o w c y czy inscenizatora, podobnie jak u m i e j ę t n o ś ć rozumienia c i ą g ó w przyczynowo-skutkowych służą n a d r z ę d n e m u celowi: komunikowaniu sensu w ł a s n y c h c z y n ó w obserwatorom, czyli zdobyciu władzy. Zabicie Stephena (Samuel L . Jackson), lokaja pana Can­ die, przestaje b y ć zbrodnią, p o n i e w a ż g ł ó w n y bohater potrafi s f o r m u ł o w a ć oskarżycielską prze­ m o w ę . Dążenie do legitymizacji c z y n ó w to pod­ stawa p o l i t y k i - w teorii Michela Foucaulta rywalizację wygrywa ten, kto potrafi z a w ł a d n ą ć dyskursem . W a ż n y m kontekstem wydaje s i ę także filozofia Paula Ricoeura, w e d ł u g k t ó r e j narracja n a l e ż y do najbardziej podstawowych metod z a r ó w n o rozumienia świata, jak konstru¬ owania własnej t o ż s a m o ś c i . Jeżeli tekst m o ż n a n a z w a ć projekcja n o we Q o uniwersum różneeo od tego w k t ó r y m p r z y w y k l i ś m y żyć" to nie u m i e j ę t n o ś ć stworzenia opowieści oznacza nie m o ż n o ś ć k s z t a ł t o w a n i a rzeczywistości p o n i e w a ż czvn zostaie zawsze z a n o ś r e d n i c z o n v ńrzez svm hole" * W n ó d o b n v snosób na te kwestie zanatrv wała sie Hannah Arendt niszar żvrie bez L w v 56 57 5 •dz- ł n 56 Zob. W. Osiatyński, op. cit., s. 192. Zob. A. R. Jensen, Bios in Mental Testing, Free Press, New York 1980. Zob. Ph. French, op. cit. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 5 7 58 ( )j td ł n m rł dl ' " 7 M . Foucault, Porządek dyskursu. Wykład inauguracyjny wygłoszony w College de France 2 grudnia 1970, tłum. M Kozłowski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002. P. Ricoeur, Życie w poszukiwaniu opowieści, tłum. E. Wolicka, „Logos i Ethos" 2 1993, s 225-236. Ibid., s. 230, 232. �Łukasz 94 przestaje b y ć ż y c i e m ludzkim, p o n i e w a ż nie jest j u ż przeżywane wśród l u d z i " . Zebrawszy wszyst­ kie te w ą t k i , wypada stwierdzić, że Django, dzięki pomocy Schultza, nie tylko d o k o n a ł zemsty, ale przede wszystkim s t w o r z y ł w ł a s n ą t o ż s a m o ś ć , jako p e ł n o p r a w n e g o uczestnika kultury Zachodu, by ostatecznie p o t w i e r d z i ć ją w walce. 59 Zakończenie Film Tarantino, jeśli o d c z y t y w a ć go w ode­ rwaniu od kontekstu współczesnego, jako uniwer­ salną narrację o zniewoleniu i zemście, zapewne nie wyda się w y j ą t k o w y . N a tle historii kina zmiana polega na statusie, jaki zdobywa Afroamerykanin w obrębie utworu o charakterze nieod­ l e g ł y m od eposu - schemat fabularny n a w i ą z u j e przecież do jednej z nordyckich sag. Kontrasto­ wanie f r a g m e n t ó w realistycznych z groteskowymi nie musi przeszkadzać widzowi w uznaniu Django za herosa, czyli wzór postaw i obiekt p o ż ą d a n i a . Strategia łączenia pozornie niezgodnych jakości estetycznych zwłaszcza wzniosłości z komizmem należy do tradycji eposu, i g a t u n k ó w pokrewnych Z b l i ż o n e rozwiązania stosowali zarówno autorzy powieści fantasy — dość w y m i e n i ć 1 R R Tolkiena - jak pieśniarze odpowiedzialni za przekazanie eooce Disma Odysei N a l e ż y iednak o a m i e t a ć że oodstawowa definicja eoosu obeimuie rozbudo wane utworv ( ) ukazuiace dzieie iLendanwch lub msiorycziiycii hktorwznwh bohaterów L e o n e na tło wvdarzeń n r 7 e ł o m o w v r h dla danei snołerznośri narodowe,^ T T Z / W * ™ tekst w obrębie ł h V b rl kr r 7 r J n n d hn 7 n a grępoKrcn struKtur zorganizowany w poaopny sposób jaj, cnoepy tesn omteiungact, prowaazr do interesujących wniosków. Po pierwsze u t w ó r Tarantino m o ż n a w tym k o n t e k ś c i e u z n a ć za p r ó b ę ograniczenia rangi 59 60 H . Arendt, Kondycja ludzka, tłum. A. Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2000, s. 194-195. J. Sławiński, Epos, [w:] J. Sławiński (red.), op. cit., s. 138. Łoziński wojny secesyjnej jako wydarzenia p r z e ł o m o w e g o , na rzecz okresu, k t ó r y bezpośrednio ją poprzedza. O p o w i e ś ć o herosie, zgodnie z tradycyjnymi kon­ wencjami odbioru, nobilituje bowiem moment historyczny s t a n o w i ą c y jej tło. Poprzez w y b ó r czasu akcji zasugerowano widzowi przyjęcie per­ spektywy A f r o a m e r y k a n ó w , nie l u d n o ś c i o korze­ niach europejskich, w c i ą ż pozostającej w centrum zainteresowania twórców kina. Jak podkreśla Ber­ lin, na przedwojennym p o ł u d n i u S t a n ó w Zjedno­ czonych nie przyznawano stopniowo coraz w i ę k ­ szych s w o b ó d niewolnikom, przeciwnie, okres prosperity plantacji trzciny cukrowej i b a w e ł n y w połowie X I X wieku był apogeum wyzysku może w i ę c , ze w z g l ę d u na t r a u m ę , u c h o d z i ć za. kluczowy .. Tarantino kładzie nacisk na cierpie­ nie l u d n o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n e j nie na drama tyczne wydarzenia woienne w k t ó r y c h Afroame rykanie wzięli niewielki udział. 61 N a l e ż y też w z i ą ć pod u w a g ę tradycję kształ­ towania instytucji narodowych za p o m o c ą eposu poprzez utrwalanie „ w y z n a w a n y c h zbiorowo war­ tości" oraz „ p a m i ę c i o d o n i o s ł y c h postaciach i zdarzeniach" . A u t o r filmu, n a w i ą z u j ą c do starożytnego gatunku, manifestuje przekonanie, że istotnym s k ł a d n i k i e m tożsamości a m e r y k a ń ­ skiej jest w o l n o ś ć , oparta na przyznaniu praw obywatelskich wszystkim grupom etnicznym, wielkie narracje nie m o g ą w i ę c zostać zdominowa.ne przez w s p ó l n o t ę k o l o n i z a t o r ó w . Nawet, jeśli przyczyna, wojny 0r2a.nizuja.cej pa.mieć spo¬ łeczną S t a n ó w Zjednoczonych był stosunek do niewolnictwa. 62 63 Po trzecie i najważniejsze Tarantino u c z y n i ł herosem Afroamerykanina. Radykalna zmiana w stosunku do historii filmu polega na z ł a m a n i u 61 Zob. I . Berlin, op. cit, s. 168-170, 188. 62 J. Sławiński, ibid. 63 Zob. H . Kubiak, Rodowód narodu amerykańskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 27. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 95 konwencji w y w o d z ą c e j się jeszcze z klasycznych poetyk normatywnych. W e d ł u g zaleceń formu­ ł o w a n y c h m i ę d z y i n n y m i przez Horacego styl wzniosły zarezerwowany był dla utworów, k t ó ­ rych główni bohaterowie to ludzie „wysoko uro­ dzeni" . O trwałości p r z y w i ą z a n i a do tej zasady, r ó w n i e ż w Stanach Zjednoczonych I p o ł o w y X I X wieku, ś w i a d c z y m i ę d z y i n n y m i pisarstwo Jamesa F. Coopera . Wprawdzie konwencja współcze­ snego westernu nie stawia w y m o g ó w co do klaso­ wej przynależności postaci, w n i o s k u j ą c jednak po obsadzie najpopularniejszych obrazów gatunku, w c i ą ż dominuje przeświadczenie, że główną rolę powinien zagrać Angloamerykanin . 64 65 66 Z n a c z ą c y m w y j ą t k i e m są Płonące siodła (1974), głośna parodia filmów o D z i k i m Zacho­ dzie w y r e ż y s e r o w a n a przez Mela Brooksa - Cleavon Little, aktor o a f r y k a ń s k i c h korzeniach, w y s t ę p u j e w niej jako szeryf . Nieprzystawalność tej postaci do utrwalonego w westernach wizerunku stróża prawa stanowi o komizmie wielu scen. Django natomiast powiela klasyczny wzorzec bohatera - jest przebiegły, stanowczy, uparty i o d w a ż n y - m o ż n a z n i m p o r ó w n a ć chyba tylko k r e a c j ę Sidneya Poitiera z filmu Czarny kowboj (1972) . Zasadnicza różnica uwidacznia się jednak w z a k o ń c z e n i a c h obu obrazów O ile Afroamerykanów Czarnego kowboja w krytycz¬ nym momencie ratują rdzenni m i e s z k a ń c y pre rii o tvle Django w ostatniej partii filmu polega wyłącznie na sobie. 67 68 N a l e ż y też zwrócić u w a g ę na a t r a k c y j n o ś ć sek­ sualną herosa, należącą do tradycji eposu, co naj­ mniej od czasu Giłgamesza - prolog sumeryjskiej opowieści zawiera p o c h w a ł ę t y t u ł o w e g o bohatera z informacjami o jego sile, urodzie, a nawet roz­ miarach c z ł o n k a . Podkreśleniu m ę s t w a Django służą chwyty dobrze znane widzom kina akcji - monumentalizacja osiągnięta za p o m o c ą ujęć z dołu, sekwencje strzelaniny w zwolnionym tem­ pie, umieszczanie postaci na tle p ł o m i e n i i dymu. Istotniejsze są jednak sceny służące reprezenta­ cji d o ś w i a d c z e n i a przemocy. Kiedy s k r ę p o w a n y sznurami Django, całkowicie nagi, wisi głową W dół, a praca kamery eksponuje jego muskularne ciało, bez w ą t p i e n i a dla części o g l ą d a j ą c y c h staje sie ono przedmiotem p o ż ą d a n i a . Erotyczny pod­ tekst wzmacnia r ó w n i e ż witalistyczne znaczenie sceny w której Django oblewa sobie twarz w o d ą a potem galopuje na oklep. 69 W e d ł u g Murraya Smitha znaczna część odbior­ c ó w u t o ż s a m i a s i ę z bohaterem p o s i a d a j ą c y m atrakcyjne cechy . B y ć może autor scenariusza, p o d e j m u j ą c dwie zasadnicze decyzje - o zabi­ ciu Schultza i u k s z t a ł t o w a n i u postaci kobiecych jako niemal całkowicie biernych - stara się uła­ twić widzowi identyfikację z Django. Piotr Mar­ kiewicz, doktor filozofii i psycholog kliniczny, traktuje e m p a t i ę filmową jako „ p r o g r a m symula­ cyjny p o l e g a j ą c y na funkcjonalnym treningu per¬ spektyw kognitywnych i behawioralnych", k t ó r y pomaga kształcić skuteczne reakcje w k o n t e k ś c i e zdarzeń rzeczywistych , jeśli przyjmuje sie takie założenie, m o ż n a u z n a ć Django za istotną lek­ cję dla społeczności pochodzenia europejskiego w krajach postkolonialnych W e d ł u g Murraya Smitha nawet widzowie n i e s k ł o n n i do sympaty¬ zowania z g ł ó w n y m bohaterem mmoga e g o PP o d ś w i a d o ­ 70 71 6 9 64 A. Okopień-Sławińska, Teoria trzech stylów, Sławiński (red.), op.cit.,*. 580. [w:] J. Zob. R.V. Hine, J.M. Faragher, op. cit., s. 293. 7 0 66 Zob. P. French, op. cit. 71 67 Płonące siodła, reż. M . Brooks, USA 1974. 65 68 Czarny kowboj, rei. S. Poitier, USA 1972. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA „Członek jego, powiadają, mierzy trzy łokcie". Giłgamesz. Epos starożytnego Dwurzecza, tłum. R. Stiller, PIW, Warszawa 1980, s. 39. Zob. M . Smith, op. cit., s. 230, 233. P. Markiewicz, Empatia w kognitywnej teorii filmu, [w:] H . Kardela, Z Muszyński, M . Rajewski (red.), Empatia, obrazowanie i kontekst jako kategorie kognitywiftyczne, Lublin 2012, s. 146. �Łukasz 96 mie d o k o n y w a ć m i m i k r y afektywnej, polegającej „na prawie « p e r c e p t u a l n y m » rejestrowaniu (...) u c z u ć drugiej osoby via wyrazy twarzy i gesty" . 72 Film Tarantino rzeczywiście wzbudza takie reakcje - Peter Bradshaw, brytyjski krytyk, dekla­ ruje, że odczuwa radość, widząc mściwą satysfak­ cję bohatera, „potrafiącego strzelać z bezwzględną d o k ł a d n o ś c i ą i w e r w ą " . N a t y m tle hipoteza o terapeutycznym znaczeniu Django dla potom­ k ó w n i e w o l n i k ó w wydaje się zasadna. W i k t o r Osiatyński - relacjonując badania psychologów społecznych - stwierdza, że liczne manifestacje agresji dokonywane przez A f r o a m e r y k a n ó w j u ż po ogłoszeniu ustaw z 1964 i 1965 r. były „koniecz­ 73 7 2 7 3 Łoziński nym stopniem na drodze do odzyskania równo­ wagi psychicznej i poczucia własnej w a r t o ś c i " . Film Tarantino również katalizuje negatywne emo­ cje i zaspokaja je, pozwalając odbiorcom uczest­ niczyć w zniszczeniu posiadłości plantatora, co jednocześnie jest bardziej widowiskowe i mniej niebezpieczne n i ż miejskie zamieszki z I I połowy X X wieku. Koniec świata p l a n t a t o r ó w następuje powoli. Jednak zmiana konwencji, jakiej dokonał Tarantino w obrębie najbardziej a m e r y k a ń s k i e g o ze wszystkich g a t u n k ó w kina, może m i e ć znaczący w p ł y w na społeczeństwo. T y m bardziej, że nawet krytycy o korzeniach europejskich doznają pluga­ wej przyjemności", śledząc poczynania Django . 74 75 M . Smith, op. cit., s. 235. "From any distance, on any occasion, Django can shoot with ruthless accuracy and verve, and afterwards permits himself agrin of pleasure". P. Bradshaw, op. cit. 74 7 5 W. Osiatyński, op. cit.,s. 249. D . Denby, op. cit. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 97 A new epic? Criticism of European culture and the process of hero's emancipation in Quentin TarantWs D>mgo The main aims o f this article are, firstly, reconstruction o f the world presented by Quentin Tarantino in Django Unchained (2012) and, secondly, interpretation o f the directors vision, in relation to its context. The analysis, based on the methods o f semiology and hermeneutics, allows to interpret the film not only as a protest against the social order, which was in force in the antebellum South, but also as a critiąue o f European culture, especially Romanticism and Modernism. American slavery is presented in a way that suggests, in accordance with Marimba Anis observations, similarity to the Holocaust. Further considerations, made on the basis of cognitive theory of narrative, refer to the emancipation of the main character. Reflection on the history o f cinema leads to the conclusion that Django is probably the first mainstream western with an Afro-American protagonist who independently takes revenge on those responsible for slaves' suffering. Depiction o f the main character and other traits o f the film suggest that Tarantinos work may be understood as an epic. It means the movie can be seen as an attempt to establish a new founding story, which is an alternative to The Birth oftheNation (1915). What is more, the Journal reviews of Django indicate that recipients of European descent tend to adopt the perspective o f the Other, as they sympathize with Django who inflicts suffering and death to Anglo-Saxon-Americans. Heedless o f the postmodern conrention o f Tarantinos work, such reactions demonstrate how serious can be social impact ofthe film. FOT. MICHAŁ KOPEK 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �98 BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/565b97217507778a3ecea38dd9f097e6.pdf 756733bb32c56d579305664050a9d332 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5698 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5297 Title A name given to the resource Psychoanalityczne uwagi na temat końca świata / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.99-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Przybyła, Jakub Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jakub Przybyła Psycholog, filozof, psychoterapeuta psychodynamiczny. Absolwent Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Publikował w czasopismach: „Psychoterapia", „Anthropos?", „Pressje". IPsyckoawlitycsme uwagi na temat końca świata Pisanie na tematy społeczne i kulturowe z perspektywy psychoanalitycznej zawsze • wiąże się z kilkoma t r u d n o ś c i a m i . Głów­ / nym problemem jest sama m o ż l i w o ś ć ekstra­ polacji t w i e r d z e ń klinicznych, wypracowanych w kontakcie z pacjentem, na zjawiska społeczne, k u l t u r ę i sztukę. To zagadnienie wzbudza żywe dyskusje w ś r ó d przedstawicieli r ó ż n y c h dzie­ dzin nauk humanistycznych, ale r ó w n i e ż w ś r ó d samych p s y c h o a n a l i t y k ó w . N a pewno niniejszy a r t y k u ł nie jest miejscem, gdzie należałoby to rozstrzygnąć Proponuje on za to by p o t r a k t o w a ć koncepcie psychoanalityczne jako pewne narzedzie badawcze i interpretacyjne służące do opisa­ nia różnych zjawisk świata człowieka. Pomimo, że ujecie takie będzie zawsze p e w n ą formą psycho logicznego redukcjonizmu nie rości sobie wcale prawa do najlepszego i najbardziej podstawowego ooisu rzeczywistości Zamiast tego o r ó b u i e oóiść w t y m względzie za badaczami kultury, k t ó r z y korzystają w swoich analizach z p o m y s ł ó w J a c ą u es'a Lacana. D o b r y m p r z y k ł a d e m jest tutaj znany filozof słoweński Slavoj Żiżek, k t ó r y na bieżąco komentuje rzeczywistość społeczną u ż y w a j ą c ter­ minologii psychoanalitycznej. C i e k a w ą propozy­ cję u ż y c i a twierdzeń psychoanalitycznych przed­ stawił też ostatnio Jan Sowa , a n a l i z u j ą c historię p o l i t y c z n ą i e k o n o m i c z n ą Polski w kategoriach lacanowskich. M o ż n a oczywiście postrzegać takie ujęcie sprawy jako n a d u ż y c i e . C h c i a ł b y m jednak z a p r o p o n o w a ć punkt widzenia, k t ó r y traktuje koncepcie psychoanalityczne instrumentalnie jako n a r z ę d z i a hermeneutyczne. W y n i k i takiej redukcji psychologicznej m o g ą bowiem okazać sie przydatne, jeżeli połączy się ie z i n n y m i per spektywami badawczymi. 1 Podejście związane z badaniem rzeczywistości społecznej ma długą tradycję w psychoanalizie, k t ó r a od początku p r ó b o w a ł a opisać różne feno1 1 (19) P019 BARBARZYŃCA J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesn ą formą, Universitas, Kraków 2011. �Jakub Przybyła 100 meny k u l t u r y P r z y k ł a d e m takich analiz są spo­ łeczne i antropologiczne pisma samego Sigmunda Freuda . Z a jego p r z y k ł a d e m poszli n a j b l i ż s i w s p ó ł p r a c o w n i c y : Karl Abraham i O t t o Rank . Wymienieni badacze łączyli różne ustalenia k l i ­ niczne z m a t e r i a ł e m mitologicznym i etnologicznym. Starali s i ę p o k a z a ć , jak teksty kultur dawnych i tradycyjnych u j a w n i a j ą różne feno¬ meny n i e ś w i a d o m e g o życia psychicznego. Tego rodzaju badania prowadzili z powodzeniem rów­ n i e ż Bruno Bettelheim i Geza R ó h e i m . W publi­ kacjach tego ostatniego o d n a l e ź ć m o ż n a wiele analiz łączących elementy w i e r z e ń , o b r z ę d ó w 2 3 4 5 1 z w y c z a j ó w z danymi k l i n i c z n y m i . O c z y w i ś c i e taka postawa badawcza była mocno krytykowana przez badaczy t e k s t ó w kultur tradycyjnych, jako rodzaj redukcjonizmu psychologicznego. Przy­ k ł a d e m m o ż e tutaj b y ć Eleazar M i e l e t i n s k i , wybitny znawca mitologii. R ó w n i e ż n i e c h ę t n i e p r z y j m o w a ł tezy Freuda klasyk b a d a ń folklory­ stycznych W ł a d i m i r Propp. Nie przeszkadzało mu to jednak często samemu czynić uwag o natu­ rze psychologicznej . 6 7 W tekście t y m chciałbym zaproponować przyjrzenie się zjawisku k o ń c a ś w i a t a z perspek­ tywy psychoanalitycznej - p r ó b ę zrozumienia pewnych psychologicznych korzeni m y ś l e n i a o k o ń c u ś w i a t a i l ę k u przed n i m . W analizie c h c i a ł b y m posłużyć się teorią Melanie Klein oraz tekstami jej głównej kontynuatorki Hanny Segal. Obie badaczki stworzyły j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h koncepcji we współczesnej psychoanalizie, okre­ ślanej mianem „teorii relacji z obiektem". Ten nurt b a d a ń k o n t y n u o w a ł pracę Freuda głównie w zakresie psychologii popędów, eksplorowania znaczenia p o p ę d u śmierci a przede wszystkim - znaczenia relacji z obiektami wewnatrzpsychicznymi oraz relacji z obiektami z e w n ę t r z n y m i , jakie tworzy człowiek od najwcześniejszych faz swojego życia. 2 M o ż n a z a s t a n a w i a ć s i ę , dlaczego psy­ c h o a n a l i t y k ó w tak bardzo interesowały • teksty mitologiczne czy fenomeny kultur pierwotnych. Podobnie jak t e o r e t y k ó w innych orientacji, s z c z e g ó l n i e interesuje i c h powta­ rzalność pewnych w ą t k ó w i treści w tradycyj­ S. Freud, Pisma społeczne. Dzieła. Tom IV, tłum. nych utworach zbiorowych (jak np. tradycyjna R. Reszke, A. Ochocki, M . Poręba, KR, Warszawa twórczość ustna) oraz tekstach historycznych. 2009; S. Freud, Sztuki plastyczne i literatura. Dzteła. Obserwacja tych p r a w i d ł o w o ś c i d o p r o w a d z i ł a do Tom X, tłum. R. Reszke KR!Warszawa 2009. powstania np. antropologii strukturalnej, k t ó r a C. Abraham, Dreams and Myths. A Study in Race Psy­ cholog tłum. W A . White, „The Journal of Nervous p r ó b o w a ł a znaleźć n i e ś w i a d o m ą i n f r a s t r u k t u r ę andMentalDisease-6 1912. r ó ż n y c h zjawisk kulturowych. Warto zaznaczyć, O. Rank, The Myth ofthe Birth ofthe Hero. A Psychological że na to m y ś l e n i e , które zapoczątkował Claude Interpretation ofMythology, tłum. F. Robbins, S E . Jelffe, Levi-Strauss, w p ł y n ę ł a lektura dzieł Freuda. Levi„The Journal ofNervoufandMentalDisease" 1 1913. -Strauss pisał: B. Bettelheim, Rany symboliczne. Rytuały inicjacji i za­ zdrość męska, tłum. D . Danek, Czytelnik, Warszawa Jeśli, jak utrzymujemy, nieuświadamiana działal­ 1989; B. Bettelheim, Cudowne pożyteczne. O znaczemach i wartościach baśni, tłum. D Danek, Wydawnic­ ność umysłu polega na nakładaniu form na pewną two W A B . , Warszawa 2010. treść, jeśli nadto formy te są zasadniczo tożsame G. Róheim, Magie and Schizophrenia, International dla wszystkich umysłów: starożytnych i nowożytUniversities Press, New York 1955. 8 2 3 4 5 t 6 7 8 E. Mieletinski, Poetyka mitu, tłum. J. Dancygier, PIW, Warszawa 1981. Odniesienia krytyczne do Freuda, jak też hipotezy psychologiczne samego Proppa, są rozrzucone w tek­ ście obu jego najważniejszych publikacji: W. Propp, Morfologia bajki magicznej, tłum. P. Rojek, Wydaw­ nictwo NOMOS, Kraków 2011; W. Propp, Histo­ ryczne korzenie bajki magicznej, tłum. J. Chmielewski, KR, Warszawa 2003. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi 101 nych, pierwotnych i cywilizowanych - co w sposób jaskmwy ukazuje badanie fiinkcji symbolicznej jako wyrażającej się w języku - to trzeba i wystar­ czy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajo­ nej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, aby otrzymać zasadę interpretacji stosowalną prawo­ mocnie do innych instytucji i innych zwyczajów, pod warunkiem, rzeczjasna, iż analiza doprowa­ dzona jest dostatecznie głęboko . 9 Fragment ten pokazuje, że Levi-Strauss odwo­ ływał się do kategorii nieświadomego, a bada­ nie symboliki tekstu, odniesienia do tego, co n i e u ś w i a d a m i a n e , u c z y n i ł g ł ó w n y m zadaniem antropologa. Aby w y j a ś n i a ć te fenomeny, Carl Gustaw Jung stworzył pojęcie archetypu: pewnego psy­ chologicznego, n i e ś w i a d o m e g o wzorca, k t ó r y multiplikuje się w różnych kulturach i okresach historii c z ł o w i e k a . Z jego p o m y s ł ó w czerpał Mircea Eliade, choć r o z u m i a ł archetypy raczej jako pewne wzorce kulturowe, n i ż psycholo¬ giczne. To, że pewne elementy m y ś l e n i a człowieka są niezmienne, podkreślał też Joseph Campbell , k t ó r y w tekstach współczesnej kultury w i d z i a ł odzwierciedlenie tradycyjnych, mitologicznych struktur. Z powodu wspomnianych regularno­ ści treści i p o d e j r z e ń o istnienie w s p ó l n e j i m gramatyki, zjawiska kultur pierwotnych, ale też mitologie starożytności w z b u d z a ł y emocje i zain teresowanie badaczy różnej proweniencji. Warto 10 11 ' C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. L S ^ " I X £ 10 badań Freuda. J. Prokopiuk, CG. Jung, czyli gnoza XX wieku, [w:] C. G. Jung, Archetypy symbole P sma wybrane, Czy­ telnik, WaLawa 1993, s. 20-22 (przypis od redakcji). J. Campbell, Potęga mitu, tłum. I . Kania, Znak, Kra­ ków 2009; J. Campbell, Bohater o tysiącu twarzy, tłum, A. Jankowski, Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2013. t 11 1 (19) P019 w i ę c zacząć analizę tematu k o ń c a ś w i a t a od historycznych i mitologicznych przykładów. P r o p o n u j ę spojrzeć na p r z e w i j a j ą c y się w kul­ turze w ą t e k k o ń c a ś w i a t a jako przejaw projekcji treści psychicznych na rzeczywistość zewnętrzną. Kulturowe opracowanie tych różnych treści mia­ ł o b y p o m a g a ć c z ł o w i e k o w i w radzeniu sobie z n i m i . W różnych kulturach zawsze był ktoś, kto o d g r y w a ł rolę swoistego przewodnika w świecie. M o ż n a przyjąć, że w tradycyjnej kulturze miejsce psychoanalityka-psychoterapeuty z a j m o w a ł wiadacz mitów, bajarz, W dzisiejszym świecie tę funkcję obok psychoanalityka spełnia częściowo np. kino, jeśli zaufać Ż i ż k o w i . 12 W y o b r a ż e n i e k o ń c a świata jest dość powszech­ nym w ą t k i e m w tekstach mitologicznych. Założyć w i ę c m o ż n a , zgodnie z w c z e ś n i e j s z y m i uwagami, że ma ono w s p ó l n y substrat psychologiczny. Substrat ten byłby n i e z a l e ż n y od w a r u n k ó w spo­ łecznych czy okoliczności historycznych. Oczywi­ ście treść b y ł a b y tu zmienna i przybierała różne postacie, j e d n a k ż e jej infrastruktura byłaby stała i niezmienna. Przykładowo m o ż n a w s p o m n i e ć tutaj o stoickim w y o b r a ż e n i u cykliczności świata, k t ó r y p o d l e g a ł zniszczeniu, „ z o g n i e n i u " (ekpyrosis). I n n ą ideą, p o w s t a ł ą z kolei na granicy p o g a ń s k i e j starożytności i chrześcijaństwa była idea apokatastazy. Twórca świata, demiurg' m i a ł t w o r z y ć go, aby później w c h ł o n ą ć z powrotem W religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j koniec ś w i a t a został przedstawiony w postaci zagłady apokaliptycznej Ta wizja, j u ż jako fenomen kulturowy, w p ł y n ę ł a ^''~^^''^ZZ n^T^y^^ r^w^SobtTIwlfe^ b y ł y m i n różne w y o b r a ż e n i a prawosławnych t BARBARZYŃCA 12 The Pervert's Guide to Cinema, reż. S. Fiennes, Austria, Wielka Brytania, Holandia 2006. �Jakub Przybyła 102 sekt ( s t a r o o b r z ę d o w c y ) , filozofów i t e o l o g ó w (np. W ł a d i m i r S o ł o w i o w ) , o c z e k u j ą c y c h k o ń c a ś w i a t a i odbudowania go w nowej formie . B y ć może najbardziej znanym z a k o ń c z e n i e m ś w i a t a w tradycyjnych, p o g a ń s k i c h mitologiach Europy jest bitwa b o g ó w Ragnarók . 13 14 15 16 l i w y m konflikcie nuklearnym. Dostrzegała, że za r ó ż n y m i kulturowymi ekspresjami wizji apokalip­ tycznych stoi opisany przez Freuda i Klein p o p ę d ś m i e r c i . Pisała: „ R e a k t y w a c j a p o p ę d u ś m i e r c i i jego ostateczne u c i e l e ś n i e n i e w postaci wojny atomowej p c h a j ą nas w stronę tego, co nazywam ś w i a t e m schizofrenicznym" . 17 Wszystkie przedstawione t u p r z y k ł a d y nie są jednak zagładą totalną. Po zniszczeniu świat się odbudowuje. Nastaje nowy, lepszy ś w i a t . W kategoriach psychoanalizy kleinowskiej m o ż n a by p o w i e d z i e ć , że ostateczne zwycięstwo Dobra nad Z ł e m jest wyrazem endopsychicznego zwy­ cięstwa miłości nad destrukcją. Ta wiara, że po zniszczeniu n a s t ą p i odrodzenie, jest wyrazem nadziei człowieka, k t ó r a p ł y n i e z d o ś w i a d c z e ń tzw. pozycji depresyjnej (co - m a m n a d z i e j ę - uda m i się p o k a z a ć w dalszej części tekstu). W tej pozycji n i e m o w l ę uczy się tolerować nie­ obecność matki i wykształca w sobie mechanizmy radzenia sobie z w y o b r a ż e n i a m i na temat w ł a s n e j d e s t r u k c y j n o ś c i . Tę t e n d e n c j ę rozwojową Mela¬ nie Klein na.zwa.ła. V6pctvctcjct To właśnie r e o a. r 3L~ cia Dozwala wierzyć w o d b u d o w ę W y o b r a ż e n i e o k o ń c u ś w i a t a zaczyna b y ć przerażające dopiero wówczas kiedy brakuje perspektywy odrodzenia Taka svtuacia zaniepokojona bvła kontynuatorka dzieła Klein Hanna Segal, k t ó r a w okresie zimnowojennym w i d z i a ł a niezwykłe zagrożenie w m o ż Wyznacznikiem takiego ś w i a t a jest lęk przed t o t a l n ą z a g ł a d ą . C a ł k o w i t a destrukcja n a s t ę ­ puje w ó w c z a s , kiedy człowiek traci p e r s p e k t y w ę symbolicznego przetrwania w postaci w ł a s n y c h w y t w o r ó w , dzieci, w n u k ó w . Po globalnej kata­ strofie nuklearnej nie ma j u ż nic. Takie wyobra­ żenie w e d ł u g Segal o d w o ł u j e się do najbardziej pierwotnych l ę k ó w d z i e c i ę c y c h przed zupełną a n i h i l a c j ą . Lęki te aktywowane są na. zasadzie w e w n ą t r z p s y c h i c z n e j regresji w r ó ż n y c h zabu­ rzeniach psychicznych, w szczególności schizo­ frenii. W pozycji schizofrenicznej nie ma. sza.ns na ocalenie i n a p r a w ę świata. B y ć m o ż e p o d o b n ą i d e ę w y r a ż a j ą apokaliptyczne wizje ś w i a t a po tragedii.biochemicznej jak w filmowej serii Resident Evil. Świat po katastrofie jest tam ś w i a t e m bez nadziei pustkowiem w y p e ł n i o n y m umar¬ ł y m i k t ó r z y p r a g n ą zniszczyć resztki życia. Taka wizja jest zgodna 7 t\^m co Seeal pisze na. teixia.t 18 l J nonrzedzaiacei nozvcie denresvina nozvcii L L l n o sciiizoiuaniej. chizoidalnH Podobnie ie.t w świecie iioiuaino rououme jesi ś wnara iecie nolifvki i crrnn s n o ł e r 7 n v r b - Jnnv sfaie sie obiek 13 14 15 Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, Tekstowe i plastyczne wi­ r m n r i V ł n i r V f W m i r tern projeKcji wia.snej a.gresji, czego ereKtem jest zje czasu Apokalipsy w piśmiennictwie starowierców, [w:] K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), Czas apokalipsy "^Z^Z^clc^.W ^cycn właściwości . w pozycji p a r a ^n^^A^ Wizje dni ostatecznych w kulturze europejskiej, Wydaw­ nej agresja jest wyprojektowana w świat. Wraca nictwo Neriton, Warszawa 2013, s. 120-126. A. Walicki, Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do re­ nesansu religijno-filozoficznego, WUJ, Kraków 2005, s. 560-561. Na temat wizji apokaliptycznych w prawosławiu zob. K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), op.cn., s. 127-134. 16 17 A. Szrejter, Mitologia germańska, Wydawnictwo L&L, Gdańsk 2006, s. 63-65; L. P. Słupecki, Ragnarók. Wizja końca świata w mitologii i mitografii nordyckiej, [w:] K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), op.cit., s. 15-25. 18 19 11^2 H . Segal, Milczenie jest prawdziwa zbrodnią, [w:] idem, Psychoanaliza, literatura i wojna. Pisma z lat 1972-1995, tłum. D . Golec, M . Piskorska, G. Rut­ kowska, GWP, Gdańsk 2005, s. 217. H . Segal, Od Hiroszimy po Zatokę Perską, [w:] Ibid, s. 235. Mechanizm projekcji w odniesieniu do zjawisk spo­ łecznych w wielu miejscach i w wielu publikacjach opisuje Slavoj Żiżek. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi 103 p ó ź n i e j w postaci o b i e k t ó w p r z e ś l a d o w c z y c h : to Dopiero wojna ś w i a t o w a zniszczyła ten porządek. p o w r a c a j ą c y z z a ś w i a t ó w umarli. To właśnie try­ u m f zła nad dobrem i miłością, które katastrofa Pozwoliła u k a z a ć się wszystkim u k r y t y m n a p i ę ­ ciom s p o ł e c z n y m i t r u d n o ś c i o m ekonomicznym. globalna ostatecznie i bez nadziei u ś m i e r c a . Świat jest w ó w c z a s residuum zła. P o z w o l i ł a t e ż na rozpoczęcie procesu przeno­ szenia się centrum cywilizacyjno-kulturowego 3 do dynamicznie r o z w i j a j ą c y c h się S t a n ó w Zjed­ P o w y ż s z e refleksje m o g ą b y ć jednak m a ł o z r o z u m i a ł e bez odniesienia ich • do g ł ó w n e g o schematu psychorozwo- jowego, jaki stworzyła Melanie Klein i jego sta­ tusu na polu psychoanalizy. Punktem w y j ś c i a jest tutaj problem ludzkiej agresji i w r o g o ś c i . Freud d o p r a c o w a ł teorię ludzkiej a g r e s y w n o ś c i i d e s t r u k c y j n o ś c i dopiero w ostatnich dwudziestu latach swojego życia. Powszechnie łączy się jego zainteresowanie tym tematem z d o ś w i a d c z e n i a m i pierwszej wojny ś w i a t o w e j . S w o j ą drogą warto 20 zaznaczyć, że wojna ta w pewien sposób znisz­ czyła porządek społeczny kulturowy i cywiliza­ cyjny k t ó r y f o r m o w a ł sie przynajmniej od stu lat. Czas ten to przede wszystkim d ł u g o t r w a ł a dominacja i globalna rywalizacja kolonialnych potęg To okres europejskiego ładu ustalonego w 1815 roku w W i e d n i u . To w k o ń c u okres dominacji kulturowej Francii i o a ń s t w niemiec koiezvcznvch sunremacii gosnodarczei kolonia]" nego imnerium brvtviskiego To ś w i a t L r z ą d k u d v k t o w a L o n J l e wciąż rzadv monarchi Arzne knlnnLlnv wstem L n n d L z v i dość i Hn l"r europejski r n i i system r A lKulturowy, r r W rr jednolity, warto z a u w a ż y ć , ze powolny, niejako p o k o r n y rozkład tego systemu nie Dyl oczywisty dla m i e s z k a ń c ó w ówczesnej nuropy. Upisuje to w k o n t e k ś c i e życia samego Freuda historyk i psychoanalityk 1 eter ^ay . l o m i m o p o w t a r z a j ą c y c h się lal nastro­ j ó w antysemickich czy nawet wojen jak ta Austrii z I r u s a m i (1866 r.), mieszczańskie życie Wiednia nie przezywało znaczących wstrząsów. noczonych . Sama psychoanaliza w łonie tego u p o r z ą d k o w a n e g o ś w i a t a była pewnego rodzaju 22 siłą r e w o l u c y j n ą . Jak chce Eli Zaretsky , w p i ­ sała się ideologicznie w n a s t ę p u j ą c y w X X wieku 23 krach starego p o r z ą d k u . W ł a ś n i e dlatego tak c h ę t n i e p r z y j ę t o teorie Freuda w Stanach Zjed­ noczonych (pomimo pewnej n i e c h ę c i Freuda do zastanej tam kultury). Zaretsky a mentuje 21 Zob. P. Gay, Freud. Życie na miarę epoki, tłum. H . Jan­ kowska, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2012, s. 426, a szczególnie rozdział „Rewizje 1915-1939". Ibid. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA że rewolucyjny p o t e n c j a ł psychoana¬ lizy dobrze pasował do i n n o w a c y j n o ś c i k u l t u r y amerykańskiej. Jak sugeruje Peter Gay, Freud p o c z ą t k o w o nie d o c e n i a ł w swojej teorii roli ludzkiej destruk­ cyjności właśnie ze w z g l ę d u na istnienie rozsy­ p u j ą c e g o się, ale do czasu wojny w c i ą ż silnego, mieszczańskiego p o r z ą d k u . Dopiero pod w p ł y ­ wem zachwiania się ś w i a t a , w k t ó r y m żył, pod w p ł y w e m ogromu ofiar i traum wojennych, doce­ nił rolę agresywności ludzkiej. Dlatego w 1920 roku w p r o w a d z i ł do swojej koncepcji p o j ę c i e popędu śmierci . To właśnie ó w p o p ę d śmierci m i a ł b y b y ć odpowiedzialny za l u d z k ą 3-gresywność i d e s t r u k c y j n o ś ć . Nieco w c z e ś n i e j , w 1917 24 2 2 2 3 2 4 2 0 u- Fernand Braudel sugeruje, że ostateczne przesunięcie się centrum gospodarczego z Europy do Stanów Zjed­ noczonych nastąpiło w 1929 r. Zob. F. Braudel, Dyna­ mika kapitalizmu, tłum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2013, s. 105. E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa hi­ storia psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska, Prószyński Mediaf Warszawa 2009. J. Laplanche, J.-B. Pontalis, Popędy śmierci, [w:] J. Laplanche, J.-B. Pontalis, D . Lagache (red.), Słownik psychoanalizy, tłum. E. Modzelewska, E. Wojciechow­ ska, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 225-231. �Jakub Przybyła 104 roku, w artykule Żałoba i melancholia ^ Freud opisał, jak w stanie depresji człowiek kieruje agre­ sję na samego siebie, d o p r o w a d z a j ą c się do autodeprecjacji, przytłaczającego smutku i myśli n i h i listycznych o bezsensie ś w i a t a i własnego życia. W ten sposób, posiłkując się danymi z własnej praktyki klinicznej, pokazał możliwość dominacji p o p ę d u ś m i e r c i nad p o p ę d e m życia. O b e c n o ś ć p o p ę d u ś m i e r c i i jego teoretyczny status w z b u d z i ł w łonie psychoanalizy liczne dyskusje. Melanie Klein uznała, że emocjonalna agresywność będąca ekspresją p o p ę d u śmierci, obecna jest w życiu człowieka od samych narodzin. 1 Do opisu pierwszego roku życia dziecka Klein ukuła terminy pozycji paranoidalno-schizoidalnej i pozycji depresyjnej. Użyła terminu „pozycja", aby podkreślić, że nie chodzi tu tylko o fazę rozwo­ jową, ale o specyficzną konfigurację m e c h a n i z m ó w obronnych i różnych psychologicznych procesów, które m o g ą zostać na powrót aktywowane - głów­ nie w przebiegu różnych zaburzeń psychicznych. Pozycja schizoidalna dotyczy w e d ł u g Klein pierw¬ szego półrocza życia człowieka. Jest to okres, kiedy dziecko nie różnicuje siebie od matki. Podobnie nie różnicuje rzeczywistości zewnętrznej od rzeczy­ wistości w e w n ę t r z n e j . To co rodzi sie w psychice dziecka w reakcji na sensomotoryczne doświadczęnia jest przeżywane przez nie jako jedyna realność. W tym sensie doświadczenia dziecka podobne są d o ś w i a d c z e n i o m osób psychotycznych, opanowanvch przez halucynacje i urojenia. Dziecko m i n w wvniku odczuwania ^łodu i i e zaspokaja' nia tworzy wizie świata zdominowana nrzez zło i dobro. Doświadczenia interakcji z ciałem matki T O Klein założyła, że istotną rolę w tych procesach odgrywa wrodzona agresywność dziecka i jego reakcje lękowe. Freud , idąc w tej kwestii częściowo za O t t o Rankiem , w swojej ostatniej wersji teorii lęku uznał t r a u m ę narodzin jako moment pojawienia się lęku i paradygmat dla jego późniejszego dozna­ wania. W p r z e c i w i e ń s t w i e jednak do Ranka nie twierdził, że k a ż d a patologia czy sytuacja l ę k o w a jest b e z p o ś r e d n i m odtworzeniem tej traumy. Dla Klein l ę k wywodzi się natomiast z wrodzo­ nego p o p ę d u ś m i e r c i . Popęd ten, jak r ó w n i e ż k r u c h o ś ć fizyczna m a ł e g o dziecka, p o w o d u j ą pojawienie się w n i m l ę k ó w przed śmiercią, anih i l a c j ą i rozpadem . N i e m o w l ę radzi sobie z t y m d o ś w i a d c z e n i e m p r o j e k t u j ą c go lub m ó w i ą c ina­ czej - e w a k u u j ą c - na zewnątrz. W ten s posób przypisuje potencjał destrukcyjny rzeczywistości z e w n ę t r z n e j , k t ó r a w ó w c z a s jest reprezentowana przez różne części ciała matki głównie k a r m i ą c e piersi K a r m i ą c a pierś iest w percepcji dziecka czymś dobrym Kiedy dziecko d o ś w i a d c z a l e k ó w nrzed zagada i stanów frustraci! nroiektuie ie w ciało matki co powoduje że odczuwa ie jako 26 27 28 złe M o ż n a zatem n o w i e d z i e ć nrocesów fizioloiicznych 2 7 28 2 5 Z. Freud, Żałoba i melancholia, [w:] idem, Psycholo­ gia nieświadomości. Dzieła. Tom VIII, tłum R. Reszke, KR, Warszawa 2009. _ Dominacja frustracji i zbytnia a g r e s y w n o ś ć dziecka powoduje, że d o ś w i a d c z a ono zalewu złych obiektów, co staje się p o d s t a w ą dla powsta­ nia l ę k ó w prześladowczych. Jednym ze sposobów, wyrwa prymitywnycn obiektów, w ten sposób powstaje psychiczna, w e w n ę t r z n a rzeczywistość człowieka. czarno b i a tymi obrazami obiektów. 26 oraz w ł a s n y c h że ś w i a t n i e m ó w leHaiestwvnełnionvnrvmitvwnvmi Z. Freud, Zahamowanie, symptom i lęk, [w:] idem, Histeria i lek. Dzieła. Tom VII, tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2009. O. Rank, Trauma narodzin i jej znaczenie dla psycho­ analizy, tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2011. M . Klein, Uwagi na temat niektórych mechanizmów schizoidalnych, [w:] eadem, Zawiść i wdzięczność oraz inne prace z lat 1946-1963. Pisma. Tom III, tłum. A. Czownicka, H . Grzegołowska-Klarkowska, GWP, Gdańsk 2007. BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Psychoanalityczne uwagi 105 w jaki dziecko radzi sobie z t y m i l ę k a m i , jest roz­ szczepianie obrazu ś w i a t a i obrazu siebie na dwie biegunowo różne rzeczywistości. Klein pisze: Rozszczepianie ego i obiektów wewnętrznych na różne sposoby sprawia, że jednostka czuje, iż jego ego jest pokawałkowane. Uczucie to przy­ czynia sie do stanu dezintegracji. W normalnym rozwoju niemowlę doświadcza stanów dezinte­ gracji, które mają charakter przejściowy. Jednym z czynników pomocnych w przezwyciężeniu takich stanów schizoidalnych jest powtarzające się doświadczenie zaspokajania przez zewnętrzny dobry obiekt. Zdolność niemowlęcia do prze­ zwyciężania chwilowych stanów schizoidalnych ma związek z dużą elastycznością i odpornością umysłu małego dziecka . 19 Klein uznaje, że jeśli są dla dziecka n i e m o ż l i w e do przezwyciężenia i przedłużają się, m o g ą b y ć symptomem choroby schizofrenicznej. Dlatego za wyraz regresji do tych w c z e s n o d z i e c i ę c y c h sta­ n ó w uznaje stany depersonalizacji i schizofrenicz­ nych dysocjacji u dorosłych pacjentów. Warto w s p o m n i e ć , że to właśnie ze w z g l ę d u na ten związek pozycji paranoidalnej dziecka ze stanami schizofrenicznymi, Segal m o g ł a n a z w a ć świat w obliczu katastrofy nuklearnej ś w i a t e m schizofrenicznym. Pod koniec cytowanego arty­ k u ł u Melanie Klein o d w o ł u j e s i ę do Freuda i jego uwag d o t y c z ą c y c h przypadku paranoi Daniela Paula Schrebera. Freud odniósł się do słynnej na początku X X wieku pozycji Pamięt­ niki Y16T%V0%V0 chorego, gdzie Daniel Schreber opisał swoje paranoidalne d o ś w i a d c z e n i a . K l e i n zwraca u w a g ę na to, że Freud p o t r a k t o w a ł stany Schrebera i jego w y o b r a ż e n i a jako ekspresję prze30 31 29 ż y w a n e j n i e ś w i a d o m i e w e w n ę t r z n e j katastrofy, k t ó r a przybrała postać k o ń c a świata. D l a Klein było to potwierdzenie jej w ł a s n y c h d o c i e k a ń na temat l ę k ó w anihilacyjnych dziecka aktywowa­ nych w d o ś w i a d c z e n i u psychotycznym, k t ó r e m o g ą p r z y b r a ć - w ś w i a d o m o ś c i - formę l ę k u przed zagładą świata. Teoria Melanie Klein zakłada, że około szó­ stego miesiąca życia dziecko wchodzi w k o l e j n ą pozycję, t y m razem d e p r e s y j n ą . Z w i ą z a n e jest to z dojrzewaniem biologicznym i psycholo­ gicznym n i e m o w l ę c i a . Jeżeli poprzednia faza, dzięki dominacji sił miłości, libido, nad siłami p o p ę d u śmierci i destrukcji, z a k o ń c z y się p o m y ś l ­ nie, dziecko dostrzega d y s t y n k c j ę ja - ś w i a t z e w n ę t r z n y . Agresywne impulsy o d g r y w a j ą t u nadal bardzo dużą rolę. N i e ś w i a d o m i e n i e m o w l ę zaczyna się jednak b a ć , że ta agresja spowoduje ś m i e r ć obiektu miłości; że obiekt miłości - matka - opuści dziecko To powoduje m ó w i ą c skró­ towo, że n i e m o w l ę wycofuje agresję ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o i kieruje j ą na samo siebie. Prze­ ż y w a w ó w c z a s l ę k z w i ą z a n y z własną siłą destruk cii i ooczucie winy ze wzLdu na nia Te stany uznała Klein za oaradwrnLc/ne dla deoresH i reakcii depresyjnych w życiu dorosłym Sposo 32 bem na zdrowe P Doradzenie sobie z tvm y lekiem ę jiest nroces renaracir wzrost tendencii miłosnvch do obiektu i nwewnetrznienie d o b r L n w i e r 7 v ń V b" kr r r ł bn " nr' i k i" r skiego^ oDieKtu, o s u n i ę c i e projeKcji agre­ sji w świat z e w n ę t r z n y i wzrost wiary w statosc obiektu, w jego niezniszczalnosc. * Konfigurację zjawisk obecnych w pozy/ cji depresyjnej m o ż n a prześledzić w róż| tnych zjawiskach kultury. To właśnie te w y o b r a ż e n i a śmierci, zniszczenia, katastrofy, po / / Ibid., s. 10-11. 3 2 30 31 D.P. Schreber, Pamiętniki nerwowo chorego, tłum. R. Darda-Staab, LIBRON, Kraków 2006. M . Klein, Uwagi..., op cit., s. 24-25. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA _ M . Klein, Żałoba i jej związek ze stanami maniakałno-depresyjnymi, [w:] eadem, Pisma. Tom I. Miłość, poczu­ cie winy i reparacja oraz inne prace z łat 1921-1945, tłum. D . Golec, A Czownicka, GWP, Gdańsk 2007. �Jakub Przybyła 106 k t ó r y c h n a s t ę p u j e odrodzenie. B y ć może odpo­ w i a d a ł o b y to wierze ludzi w m o ż l i w o ś ć napra­ wienia świata. Wiara ta oparta byłaby wówczas na w c z e s n o d z i e c i ę c y m procesie reparacji. Warto z a u w a ż y ć , jak w y r a ź n i e się to przejawia w różnych ceremoniach religijnych, gdzie ofiara, u ś m i e r ­ cenie jej, ma z a d o ś ć u c z y n i ć grzechy pojedyn¬ czego człowieka, czy nawet całej społeczności. M o ż n a tak spojrzeć na różne ceremonie, podk t ó r y c h realnie lub symbolicznie s k ł a d a n y był w ofierze człowiek. Taki wymiar ma r y t u a ł eucharystyczny w religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j . Ofiara z p ł o d ó w ziemi (wino i chleb) typowa dla kultur rolniczych, zamienia się w ofiarę C h r y s t u s a - C z ł o wieka i Chrystusa-Boga. Jezus, p o z w a l a j ą c się u k r z y ż o w a ć , dokonuje aktu autoagresji samopo ś w i e c e n i a dla zbawienia i o d k u p i e n i a ' g r z e c h ó w (poczucia winy) ludzkości B y ć może obrzęd ten jest formą zbiorowej i kulturowej reparacji . 33 Podobnie m o ż n a s p o j r z e ć na inne obrazy mitologiczne, w k t ó r y c h pojawia się zniszczenie ś w i a t a i jego odrodzenie. W mitologii skandy­ nawskiej zniszczenie to n a s t ę p u j e poprzez samoofiarę b o g ó w w d n i u ostatniej bitwy. M o ż n a w i d z i e ć w t y m p e w n ą formę samoofiarowania się boga w akcie kreacji ś w i a t a (częsty motyw mitologiczny), k t ó r y jest „ w i e l k i m człowiekiem", Makroantroposem . Z c z ł o n k ó w ciała tego pier­ wotnego człowieka powstaje świat. Podobnie jest u S k a n d y n a w ó w - na trupach u m a r ł y c h i poko­ nanych b o g ó w powstaje kolejny cykl ś w i a t a W tej perspektywie r ó ż n i c a b ó g - c z ł o w i e k jest z ł u d n a , co pokazuje mitologia religii chrześcijanskiej. A zatem p o ś w i ę c e n i e boga w akcie samo34 35 3 3 3 4 3 5 bójczej śmierci jest formą autoagresji w służbie z a d o ś ć u c z y n i e n i a i reparacji. Dla Melanie Klein pozycja depresyjna była jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h zjawisk w rozwoju człowieka. Jeżeliby zgodzić się na takie w a r t o ś c i o ­ wanie, należy stwierdzić, że wielość o b r z ę d o w y c h , mitologicznych i religijnych o d n i e s i e ń do zjawisk tej pozycji powinna służyć kulturowemu ułatwie­ niu radzenia sobie przez człowieka z jego ś w i a t e m w e w n ę t r z n y m i t y m , jak odbiera rzeczywistość zewnętrzną. Być może dałoby się prześledzić podobne p r a w i d ł o w o ś c i w kulturze współcze­ snej, popularnej albo w zjawiskach społecznych, politycznych. Warto t u jednak p r z y p o m n i e ć , że taki w y w ó d jest mimo wszystko ryzykowny i grozi n a d u ż y c i e m . N a l e ż y p a m i ę t a ć , że każde zjawisko warto a n a l i z o w a ć z różnych perspek tyw a sama perspektywa kleinowska b y ł a b y tu znacznie wulgaryzuiaca i upraszczająca zagadnie nie W przypadku t e k s t ó w kultury tradycyjnej łatwiej iest szukać psychologicznych proiekcii ze w z g l ę d u na nrzyimowana nrzez cześć anronolo „ów i n s y c h o L ó w koncencie mówiąca o zbioro L J,rl fnornaracraf 9 ninieiszel artykułu^ W n teKsty^Kultur r k r k Ir tradycyjnycn 1 fn b Dy b łyoy b w t t y im sensie narracyjnym i o o r z ę d o w y m opracowaniem treści ; y *, , f m ° p o f , i c nawet w ó w c z a s , jeśli bada się te teksty ze w z g l ę d u na zmiany w a r u n k ó w s p o ł e c z n y c h , gospodarczo-cywilizacyjnych, czy formalno-strukturalny wymiar. P a m i ę t a j ą c o poczynionych z a s t r z e ż e n i a c h , warto p o w r ó c i ć do propozycji Hanny Segal, by z a a p l i k o w a ć psychoanalityczne ustalenia doty­ czące opisanych wcześniej pozycji rozwojowych do analizy zjawisk społecznych i politycznych. Zob. J. Przybyła, Msza święta jako restytucja piersi. Wyraz temu dała w różnych a r t y k u ł a c h , w k t ó ­ Refleksje psychoanalityczne, [w:] ,,Pressje" 32-33 2013, rych z w r a c a ł a u w a g ę na z a g r o ż e n i a p ł y n ą c e s. 85-94 M . Eliade, Kowale i alchemicy, tłum. A. Leder, Alethe- z w y ś c i g u zbrojeń, rozwoju arsenału nuklearnego ia, Warszawa 2007, s. 30. czy prowadzenia polityki opartej na agresji, 3- C O A. Szrejter, op. cit.,s. 65. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi za t y m idzie, na wzmacnianiu potencjału militar­ nego. O p i s y w a ł a agresywny dyskurs polityczny jako przejaw m y ś l e n i a psychotycznego, gdzie świat zostaje rozszczepiony na dobry i zły, gdzie g u b i ą się s z a r o ś c i . Agresja militarna byłaby t u r ó w n o w a ż n a z psychotycznym atakiem na k o g o ś , kogo w n i e ś w i a d o m y sposób samemu się uczy­ niło g r o ź n y m . To sytuacja, kiedy agresję i l ę k , k t ó r y ona w y w o ł u j e , obronnie projektuje się na zewnątrz, i tam - w tej zewnętrzności, widzi się wroga. O c z y w i ś c i e m o ż n a się z a s t a n a w i a ć , na ile poczynania d e c y d e n t ó w społecznych, gospodar­ czych i politycznych są dyktowane procesami n i e ś w i a d o m y m i , a na ile w y r a c h o w a n ą , ś w i a d o m ą analizą z y s k ó w Niemniej jednak, p r z y k ł a d y cionalnych zdarzeń- kataklizm wojen w i e l o ś ć p r z y p a d k ó w religijnych i etnicznych p o g r o m ó w p o k a z u j ą że chodzi t u o n i e ś w i a d o m e procesy które zachodzą w grupach społecznych 36 Segal p r ó b u j e r o z u m i e ć te zjawiska poprzez p s y c h o l o g i ę grupy z a p r o p o n o w a n ą przez W i l ­ frieda Biona . W swojej teorii dotyczącej procesu grupowego Bion przedstawił k o n c e p c j ę psychotyzacji grupy. Jest to sytuacja, kiedy grupa regresuje się do m e c h a n i z m ó w psychotycznych, tych właśnie, które opisała Melania Klein. Jest to m o ż ­ liwe, p o n i e w a ż grupa wytwarza w s p ó l n ą płaszczy¬ znę, którą m o ż n a n a z w a ć n i e ś w i a d o m y m grupy. Dlatego grupa., jak w przypadku poszczególnego człowieka, może się zregresować do poziomu psy­ chotycznych m e c h a n i z m ó w . To też powoduje, że członkowie zpsychotyzowanej grupy z a c h o w u j ą sie i działają poza racjonalnością Opanowani są przez mechanizmy pozycji paranoidalnei i schi zoidalnej. Jeżeli w y c i ą g n ą ć to zjawisko z prze strzeni z awisk klinicznych m o ż n a dzięki niemu p r ó b o w a ć z r o z u m i e ć funkcjonowanie w i ę k s z y c h zbiorowości społeczności , narodów. M o g ł o b y to 37 36 3 7 H . Segal, Od Hiroszimy..., op. cit, s. 235. H . Segal,Milczenie..., op. cit, s. 216. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 107 t ł u m a c z y ć , dlaczego indywidualna paranoja może stać się p a r a n o j ą zbiorową. D o b r y m p r z y k ł a d e m historycznym byłoby t u zjawisko nazyfikacji społeczeństwa niemieckiego w okresie I I I Rzeszy . Polityka hitlerowska w p i ­ suje się idealnie w świat schizofreniczny. Znisz­ czenia pierwszej wojny ś w i a t o w e j , które były prze­ cież w dużej części efektem agresywnej polityki bismarckowskich Niemiec, zostały przetworzone w poczucie krzywdy, a rodząca się złość i sja zostały wyprojektowane na zewnątrz. Ofiarą tego stał się porządek wersalski i określone grupy etniczne: Żydzi, Cyganie, Słowianie. Obiektem wrogim stał się r ó w n i e ż człowiek upośledzony, słaby, albo o odmiennych p o g l ą d a c h . Świat stał się czarno-biały. Efektem tego schizoidalnego postrzegania był l ę k prześladowczy, k t ó r y stał się podstawa do kolejnych a k t ó w agresji militarnej i chęci unicestwienia zagłady wrogich złych ele m e n t ó w reprezentowanych w dużei mierze przez Żvda TÓ oowtarzaiacv sie motvw w X X wieku morvw czystek etnicznych Wvnroiekrowanie agresji opartej na lekach d o t y c z ą c y c h własnego nn J s r w L J n n n i L i a i krzvwdv n o w o d o w l h ' rr ™ n" n" b k V L i 38 7 7 7 Pozwolę sobie z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że tak właśnie działo się podczas czystek etnicznych na W o ł y n i u , w Bośni, czy Rwandzie. W tych konfliktach nie chodziło j u ż o zwycięstwo sym­ boliczne, ale fizyczne: biologiczne unicestwienie wroga. Charakterystyczne było też postrzeganie wroga jako moralnie i fizycznie o d r a ż a j ą c e g o , a siebie jako dobrego, czy wręcz idealnego (co o d p o w i a d a ł o b y fantazjom omnipotentnym pozy­ cji schizoidalnej), w y s t ę p u j ą c e w treści wzajem­ nych oskarżeń (niech p r z y k ł a d e m będą t u losy s t o s u n k ó w p o l s k o - u k r a i ń s k i c h w okresie m i ę d z y - 38 The Pervert's Guide to Ideology, reż. S. Fiennes, Irlan­ dia, Wielka Brytania 2012. �Jakub Przybyła 108 w o j e n n y m , albo też reakcje serbskich intelektu­ alistów na kolejne konflikty b a ł k a ń s k i e ) . 39 40 M o ż n a by zadać pytanie, dlaczego dochodzi do psychotyzacji m y ś l e n i a grupowego i ewaku­ acji agresji na zewnątrz, poprzez tworzenie sobie wyimaginowanego wroga? O d p o w i e d z i ą jest t u istnienie wspomnianego j u ż p o p ę d u ś m i e r c i . Jeżeli przyjąć za Freudem i Klein, że jest to wro­ dzona właściwość człowieka, to łatwiej zrozu­ m i e ć powszechność działań agresywnych i fanta­ zji o zagładzie i destrukcji. Wydaje się, że jest to p o g l ą d zgodny z koncepcjami etologów, pryma.t o l o g ó w i b i o l o g ó w ewolucyjnych . Z a k ł a d a j ą c dalej, za Freudem, że p o p ę d a m i rządzi logika ekonomii energetycznej, bo dążą one do rozłado­ wania, trzeba przyjąć, Że r ó w n i e ż p o p ę d śmierci będzie p o d l e e a ł b i o l ó e i c z n e i i psycholoeicznei k o n i e c z n o ś c i ujawniania się. N a poziomie psycholoeicznym rzadza t VJT1 o c z y w i ś c i e nieświa¬ dome mechanizmy i procesy. Hanna Segal pisała Popęd ś m i e r c i podobnie ak popęd życia dażv do a jest artykule n i m , oprócz śmierci, wła­ śniezaspokojenia, b ó l " . W innym zaznacza: 41 - 42 Głównym przejawem popędu śmierci jest atak na rzeczywistośćten fakt łączy moje rozważania z ostatnią teorią Freuda wyjaśniającą konflikt miedzy popędami życia i śmierci. Szczególnie wyraźnie widać to na przykładzie pozycji depresyj­ nej. Miłość do obiektu, miłość do własnego życia, a także życia jako takiego prowadzi do wycofa- 3 9 4 0 41 A. Garlicki, Siedem mitów Drugiej Rzeczypospolitej, Czytelnik, Warszawa 2013, s. 122-129, 183-189. Zob. I . Colović, Bałkany - terror kultury, tłum. M . Petryńska, Czarne, Wołowiec 2007. 4 W tej starej opozycji miłości i nienawiści, Erosa i Tanatosa, zawiera się psychoanaV _ > J • lityczna wizja ludzkiego życia p o p ę d o wego. Kreacja, wzrastanie, rozwój i trwanie jest ekspresją p o p ę d u seksualnego, libidalnego. Jak twierdzili Freud i Klein, agresywność, destruk­ cja, zadawanie bólu sobie i i n n y m jest wyrazem p o p ę d u śmierci. Tak jak miłość i jej różne formy p r z e j a w i a j ą się w życiu człowieka samoistnie, tak też podobnie jest z impulsami p o p ę d u ś m i e r c i . Tak jak pewne zjawiska kulturowe i społeczne można. uzna.ć za. wyra.z tendencji libidalnych, tak inne - jako efekt i m p u l s ó w tanatycznych. Popęd ś m i e r c i musi zatem p r z e j a w i a ć się w a k t y w n o ś c i ś w i a d o m e j i n i e ś w i a d o m e j człowieka. W t y m , co robi i w t y m o czym m y ś l i Tak t e ż m o ż n a r o z u m i e ć t e n d e n c j ę ludzka do z a g ł ę b i a n i a sie w różne fantazje i wizje apokaliptyczne Mecha nizmv oozvcii schizoidalnej t ł u m a c z a oowszech ność l e k ó w nrzed zagada śmiercią zniszczę niem Kkróre sa wvdohvwane nrzez niem, i o r e są wyuouywane i wzmacniane przez różne nroresv kulturowe i snołerzne Tam odzie k nr r i r n r U / r ' n rr n 1" Konstytuuje się grupa, czy będzie to partia poli­ tyczna czy sekta w y z n a ń owa, m o ż l i w e jest zejście jej w psychotyczny styl tunkcjonowania, Który doprowadzi j ą do w y o b r a ż e ń mesjanistycznycn, poslanniczych, nihilistycznych, bądz katastroheznych. Wydaje się zatem, ze powtarzanie się takich zjawisk nieuniknione g l ę d u na ludzką n a t u r ę , jest w którą wpisany ze ,estw zpopęd destrukc,! D . Peterson, R. Wrangham, Demoniczne samce. Małpy człekokształtne i źródła ludzk ejprzemocy, tłum. M . Aupy riga, PIW, Warszawa 1999. A. Mościskier, Spór o naturę i c m i f*rr\ ludzką. Socjologa czy socjobiologia?, Wydawnictwo Uni­ i ś m i e r c i . wersytetu Warszawskiego, Warszawa 1998. t 4 2 nia projekcji. Dzięki temu można zadbać o swój obiekt, a uznanie własnej zależności umożliwia selfprzetrwanie w rzeczywistości. Miłość życia pro­ wadzi do dbania o przetrwanie obiektu i samego siebie, co wymaga uznania rzeczywistości. Zkołei popęd śmierci znajduje wyraz w pragnieniu znisz­ czenia łub unicestwienia rzeczywistości życia. Jego ostatecznym celem jest śmierć ^. H . Segal, O klinicznej użyteczności pojęcia popędu śnuerci, [w:] idem, PsychoanaUza..., op cit., s. 45 H . Segal, Fantazja i rzeczywistość, BARBARZYŃCA [w:] ibid., s. 68. 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi Kara i zagrożenie m o ż e p r z y b i e r a ć wedle psy­ choanalizy różne formy M o ż e chodzić tu o karę za impulsy edypalne, neurotyczne. W ó w c z a s zagłada przybiera postać przemijającego zalewu treści nie­ ś w i a d o m y c h , gdzie b e z w z g l ę d n e i surowe nad-ja (superego) znęca się nad ja (ego) i represjonuje seksualne pragnienia. To wizja, k t ó r ą wedle Slavoja Ż i ż k a przedstawia film Hitchcocka Ptaki. T y t u ł o w e ptaki są s y m b o l i c z n ą karą za seksualne fantazje d w ó j k i b o h a t e r ó w : kobiety i mężczyzny. Nad-ja jest tu reprezentowane przez m a t k ę boha­ tera m ę s k i e g o . Inaczej m o ż e w y g l ą d a ć jednak wizja ś w i a t a o g a r n i ę t e g o p s y c h o t y c z n ą l o g i k ą l e k ó w prześladowczych i wszechobecnego zagrożenią. To wizje zagłady, gdzie resztki życia bronią się przed zalewem c a ł k o w i c i e złych o b i e k t ó w . N i e ma nic bardziej u o s a b i a j ą c e g o popęd śmierci niż postać żywego rupa w kulturze popularnej. 44 groźnych, 109 Jednak najbardziej przerażającą wizją, wizją sięgającą najdalej w historię życia k a ż d e g o czło­ wieka, jest perspektywa katastrofy totalnej, po której nie ma j u ż życia. To wizja postnuklearnego ś w i a t a multiplikowana w w y o b r a ż e n i a c h o zde­ rzeniu się Z i e m i - residuum życia - ze śmier­ c i o n o ś n y m , martwym asteroidem. Te w y o b r a ż e ­ nia k o n f r o n t u j ą człowieka z n a j w c z e ś n i e j s z y m i n i e m o w l ę c y m i l ę k a m i przed p o k a w a ł k o w a n i e m i anihilacją. W i d a ć zatem, że psychologicznych, psychodynamicznych p rzyczy n w y o b r a ż e ń o kata­ strofie i zagładzie może b y ć kilka. O d w o ł u j ą się one do różnych faz rozwoju człowieka i związa­ nych z n i m i konfiguracji zjawisk m e c h a n i z m ó w i procesów psychicznych. W s p ó l n y m mianowni¬ kiem tych zjawisk może być zapewne fakt zaprze¬ czenia życiu i miłości czyli przewaga sił p o p ę d u ś m i e r c i Popęd ś m i e r c i k t ó r y jest psychologiczną reprezentacja biologicznej skłonności do agresii wvdaie sie o d p o w i a d a ć za wszelkie wariacie S P O ' łeczne i kulturowe w y o b r a ż e ń o zagładzie i k o ń c u SWicltcl 44 ThePenerń Guide to Cinema, reż. S. Fiennes, Austria, Wielka Brytania, Holandia 2006; S. Żiżek, Lacrimae rerum. Kieślowski, Hitchcock, Tarkowski, Lynch, tłum. G. Jankowicz, J. Kutyła, K. Mikurda, P. Mościcki, Korporacja halart, Kraków 2007, s. 156-157. Psychoanalytical remarks on the end ofthe world The author ofthe article inyestigates millenaristic and apocalyptic elements in psychoanalytic theory and practice on the example of works by S. Freud, M . Klein and H . Segal. The author underlines the problem of unconsciousness' and it connections with the anthropological idea o f myth'. The author applies the psychoanalytic theories to selected phenomena and texts from popular culture, especially to literaturę and movies. Those, being repositories o f popular images and concepts, provide the data for analysis o f projections o f collectiyely shared desires and amdeties. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA ��� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8eec5d30f9c0bc8bba374ad986331f60.pdf b1ac941bc3380376ffdb7c55ae1c6790 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5695 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5294 Title A name given to the resource Kościół i Park Pokoju w Jaworze jako przyklad miejsca (nie)pamięci "Miejsce niczyje bo niemieckie..."/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19), s.52-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakimowicz, Marcelina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA �Marcelina Jakimowicz Ur. w 1988 roku. Etnolog, doktorantka afiliowana przy Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Interesuje się antropologią pamięci, prowadzi badania dotyczące wpływu powojennych przesiedleń z byłych Kresów PołudniowoWschodnich na Dolny Śląsk na narracje biograficzne. Wprowadzenie We współczesnych środkach masowego prze­ kazu zauważyć można wyjątkowe natężenie tema­ tów związanych z historią i pamięcią. Odno­ szące się do nich pojęcia na stałe wpisały się już w dyskurs mediów. Zagadnienia takie jak poli­ tyka historyczna, miejsca pamięci, białe plamy historii, jej zamazywanie czy demokratyzacja, są coraz częściej przedmiotem debat, dyskusji oraz zainteresowania całego społeczeństwa. Niemal zawsze tego rodzaju tematy związane są z czasem II wojny światowej, która na stałe zmieniła bieg historii i odcisnęła piętno na życiu wszystkich ludzi którzy jej doświadczyli jednym z tego typu skutków wojny były wielkie migracje które dotknęły szczególnie terenu Dolnego Śląska Tu na miejsce ludności niemieckiej, w ramach siedleń przybyła ludność zza Buga oraz z cen¬ tralnej Polski. Zostawiali swoje miejsca pamięci 1- 1 Za prekursora badań nad miejscami pamięci uznać należy Pierrea Nore. W artykule MLIK collectiv, opublikowanym na początku lat siedemdziesiątych, Nora postulował konieczność badań nad miejscami pamięci. Terminu tego nigdzie dokładnie nie zdefi­ niował, ale jak się wydaje, rozumiał go wtedy przede wszystkim ako zimtytućjonalizowane formy zbio­ rowych wspomnień prze złości Miejscem pamięci m S o być dla niego zarówno archiwum historycz­ ne L pomnik bohatera jak i mieszkanie prywatne w S r y T C t S się' S b T b S k I b c h o E uroclstośc z H t ó S dk Nory S o ^ c h 1 (19) P 0 1 9 w^go wczZnych pfc3 BARBARZYŃCA P domy, gospodarstwa, kościoły, groby bliskich, pola uprawne i znane im od wieków krajobrazy. Wyrwani z własnej przestrzeni, musieli na nowo definiować siebie i zdobywać poczucie bezpie­ czeństwa w miejscach im obcych. Takich grup na terenie Europy było po wojnie wiele. W Polsce główne nurty historii i pamięć o minionych wydarzeniach kształtowała władza ludowa. W ramach tych działań likwidowała ona ślady niemieckiej przeszłości na tzw. Zie­ miach Odzyskanych. W perspektywie bieżącej lieux de memoire należałoby raczej tłumaczyć jako „miejsca wspominania", "miejsca wspomnień', a najlepie „miejsca, w których się wspomina". Koncepc a owych mie sc wspominania, miejsc pamięci, osadzona jest mocno w dwóch tradycjach Pierwsza to tradycja badań nad społecznymi ramami pamięci zbiorowej Maurica Halbwachsa. Badania miejsc wspomnień" to analiza instytucjonalnych ram kreowania podtrzy­ mywania i transmisji pamięci przeszłości f ) L a na­ tomiast wiąże się z praktykami mnemotechnicznymi antycznych! średniowiecznych retorów przypomnia- dzksatTb S ^ « p a S d " 7 S a ^ ? w ^ e i S^23o^V ^SoZ Sn^££ D D �54 Marcelina Jakimowicz chodziło o zdobycie mieszkań i miejsc pracy dla milionów przesiedlonych Polaków. Rozwiąza­ niem problemu miało być usunięcie Niemców, połączone w propagandzie PPR z mitem Ziem Odzyskanych. Powrót tych ziem w granice Pol­ ski przedstawiano w kategorii sprawiedliwości dziejowej, a także jako ukoronowanie polskiej myśli politycznej . W polityce PPR przyłącze­ nie do Polski obszaru około 100 tys. k m , jego „odniemczenie" i oddanie polskiemu osadnic­ twu (z obietnicą przejęcia majątków niemieckich 2 3 2 1 ich podziału w ramach reformy rolnej) miało się stać, w otoczce haseł o budowie Polski jed­ nolitej narodowo, filarem pozyskania zaufania społeczeństwa. Zamykano szkoły, konfiskowano majątki należące do społeczności niemieckiej, niszczono cmentarze. Usuwanie Niemców odby­ wało się dwutorowo: poprzez zorganizowane wysiedlenia oraz tworzenie warunków skłania­ jących Niemców do wyjazdu . nazywany „perłą w koronie miasta" lub „perłą światowego dziedzictwa" . Świetnością cieszy się od roku 2001, kiedy to został wyremontowany i wpisany na listę UNESCO . Wcześniej pozo­ stawał w stanie ruiny i był widomym śladem niemieckiej przeszłości miasta. Obecnie zabytek powinien stanowić pamiątkę skomplikowanej historii Jawora. Do 1972 roku świątynię okalał cmentarz ewangelicki. Zlikwidowany przez wła­ dze Jawora pod pretekstem braku w centrum mia­ sta terenów zielonych, stanowi przykład niszczy­ cielskich działań władzy ludowej w stosunku do poewaneelickieeo mienia Na miejscu cmentarza powstał Park Pokoju - rozległe założenie oeroclowe otoczone przez dawne budynki parafialne. 6 7 8 Artykuł jest pokłosiem badań terenowych prowadzonych w kwietniu i maju 2011 roku na 4 6 http://www.jawor.pl/pl/tresci-435.html, 26.11.2012. W latach 2000-2003 Kościół w Jaworze przeszedł pierwszy od 1906 r. generalny remont. Prace polegały na usunięciu uszkodzonych części konstrukcji kościo­ ła i zastąpieniu ich nowymi Wymieniono pokrycie dachowe nad nawą główną kościoła i nad nawami bocznymi. Wszystkie drewniane elementy poddano impregnacji. Służby konserwatorskie rekonstruowały też zabytkowe malowidła. Renowację zabytku sfinan sowała Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Polska Partia Robotnicza Dotacie na ten cel przekazał również Urząd Mar­ W. Borodziej, Wstęp, [w:] W. Borodziej, C. Kraft szałkowski Województwa Dolnośląskiego i Urząd (red.), Niemcy w Polsce 1945-1950, t. 1, Władze i in­ Generalnego Konserwatora zabytków oraz prywatS stytucje centralne. Województwo olsztyńsk e, Wydawnic­ ZorS/^S^zSe pLW two Neriton, Warszawa 2000, s. 56 Jawor, przed wojną Jauer - miasto powiatowe położone na Dolnym Śląsku, na terenie tzw. Ziem Odzyskanych. Głównym zabytkiem miasta, a zarazem jego największą atrakcją turystyczną, jest pochodzący z XVII wieku Kościół Pokoju , 7 5 2 3 ofiWawT t 4 pC3=m 1.02:2013 P. Kasprzak, Polityka władz polskich wobec ludności nieecktj okres efunkcjonowamaM n sterstM Świątynia została wpisana na Listę Światowego Dzie­ mt W t t t zyskanych, „Czasopismo Prawno-Historyczne" 2 2010, s. 217. 5 Kościół Pokoju został zbudowany w latach 1654¬ 1655. Jego powstanie wiąże się postanowieniami pokoju westfalskiego, kończącego wojnę trzydziesto­ letnią (1618-1648) Na jego mocy ce arz musiał wy­ razić zgodę na wzniesienie kościołów ewangelickich w trzech śląskich miastach: Głogowie, JaworŁ i Świd­ nicy. Miały one być zlokalizowane na przedmieściach, zbudowane z materiałów „niegodnych'' Domu Boże^ go- drewna gliny i słomy a także nie posiadać wieży (obecna pochodzi z I ćw. XVIII w ) . 8 dzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO 13 grudnia 2001 r. w Finlandii z racji dużego znaczenia dla kultury i ludzkości. Spełnia kryterium III - przed­ stawia unikatowe albo przynajmniej wyjątkowe świa­ dectwo tradycji kulturowej lub istniejącej albo minio­ nej cywilizacji I V - przedstawia szczególny przykład typuTudowl zespołu architektonicznego lub techno­ ilustrującego ważny etap oraz V I - poJstajf w bezpLre<£ krajobrazu ludzkości logicznego albo w historii żywa ZdyZ^So^da lub^S^rTdbo BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �55 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... terenie Parku Pokoju w Jaworze . W badaniach starałam dowiedzieć się, jaki był i jest stosunek do mienia poewangelickiego na terenie mia­ sta . Moich rozmówców pytałam o powojenną historię Kościoła Pokoju i Parku. Starsze osoby - również o wspomnienia związane z cmenta­ rzem i jego likwidacją. Starałam się także dowie­ dzieć, jakie znaczenie mają dziś kościół i Park Pokoju dla młodych mieszkańców Jawora. Istotną rolę w prowadzeniu badań miał fakt, iż Jawor jest moją rodzinną miejscowością. Mieszkając w pobliżu Parku Pokoju dostęp do obser­ 9 10 wacji teeo terenu badania prowadziłam wiec w środowisku mi znanym. Omówienie materiału badawczego dzielę na dwie części. Jedna odnosi się do historii powojennej lawora w niej zamiesz czam wspomnienia i stosunek ludności napływo­ wej do mienia poewaneelickieeo a także pokrótce orzedsrawiam svruacie ewangelików w oierw szvch larach n o w o i e n r l h Naromiasr w druHei części nrzedsrawić dzisiejsze wvobraże ę sraram sieę p j y nia na temat tego terenu wśród mieszkańców mia­ sta Następnie rekonstruuje proces kształtowania sta. n a s t ę p n i e r e K o n s t r u u j ę proces K s z t a ł t o w a n i a n m* * i r7 n n t m t P rlr P Lr i się pamięci jaworzan na temat i arku i OKO u i Dadam jej wpływ na znaczenie tego terenu ma młodszego pokolenia, ^zy rzeczywiście jest to miejsce pamięci, czy może raczej niepamięci. INa to pytanie postaram się odpowiedzieć w artykule. 9 Badania prowadziłam za pomocą obserwacji uczest­ niczącej jawnej, a także swobodnego i pogłębionego wywiadu Wiele informacji było zdobywanych podczas codziennych rozmów, a akże z wywiadu eksperckie­ go w przypadku rozmów z duchownymi. W artykule korzystam także z wiadomości o parafii ewangehcko-aulburskiej w jaworze zdobytych podczas zbierania materiału do pracy konkursowej pf Życie religijne wczasachPRL u Ł s n a p r ó b a r o z L z e m a p r z e s z ł o ci która została napisana pod kierunkiem Dariusza Drżała Zawierzyć słowu mówionemu, pochylić się nad świadectwem, pogłoską, plotką... Ludzka pamięć jest wybiórcza i często zwodni­ cza, a relacja konkretnego człowieka jest zanurzona we współczesnym mu kontekście. Z biegiem lat doświadczenia mogą zmienić swoje znaczenie. To - jak wspominamy - uzależnione jest od wielu czynników, pamięć nie jest stała, lecz elastyczna, zmienna w czasie, zależna od pamięci zbiorowej grupy, z jaką się identyfikujemy, i z dyskursem na temat historii prezentowanym w mediach, z któ­ rymi się stykamy. Jednak pamięć daje nam moż­ liwość dotarcia do informacji niedostrzeżonych przez historię bądź będących opozycją do dyskursu historycznego. Mikrohistorie dają nam możliwość uzyska­ nia wyobrażeń na temat przeszłości i pozwalają dotrzeć do informacji zazwyczaj nie zawartych w dokumentach - do ludzkich historii, do wyobra­ żeń na temat miejsca. Z ich pomocą starałam się udzielić odpowiedzi na pytanie, jak funkcjonują tereny poewangelickie w świadomości jaworzan. Idąc za słowami Tokarskiej-Bakir, w swoich roz­ mowach chciałam zawierzyć słowu mówionemu, pochylić się nad każdym świadectwem, pogłoską, plotką, tym, co do niedawna było przez histo­ rię lekceważone . W moich badaniach stało się to kluczem nie tylko do zrozumienia przeszło­ ści, ale przede wszystkim teraźniejszości. Pamięć stała się pomostem między tym, co było, 3. tym 11 12 11 d s z X r S p o t o c k ą w r o l u 2 0 0 6 wr^chkonkJJn 10 Do mienia poewangelickiego zaliczam świątynię, te­ ren parku - niegdyś cmentarza ewangelickiego, znaj­ dującą się na jego terenie kaplicę oraz byłe ewangelic­ kie budynki parafialne, które okalają p i . 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA Mikrohistorie definiuję za Ewą Domańską jako od­ dające wielkie przemiany historii, opisujące drobne wydarzenia powszechnych dni historii, małe światy innych ludzi przybliżanych przez badaczy po to, by wskazać na ich odmienność. Zob. E. Domańska, W- krohistorie. Spotkania w miedzyświatach, two PoznańsL, Poznań 1999,1 22. 12 A. Wydawnic­ Guriewicz, Historia i antropologia historyczna, tłum. B. Żyłko, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1-2 1997, s. 17. �co jest obecnie. W osobistych wspomnieniach tkwi jednak pułapka subiektywności, gdyż każda z opowieści jest opisana przez konkretną osobę, która na swoje życie patrzy z perspektywy prze­ żytych dotychczas lat, zwraca uwagę na niektóre elementy historii, a o innych zapomina. Jednak każda, nawet najmniej prawdopodobna opowieść, mówi o czymś badaczowi. Już na poziomie doboru historii, które ktoś zechce nam przekazać, można dowiedzieć się, co dla opowiadającego jest ważne, jakimi wartościami kieruje się w życiu, a także jak chce ukształtować swój wizerunek w oczach słuchającego. Jak wspomina Traba, pamięć jest fenomenem działającym historycznie, lecz nigdzie nie jest utożsamiana z historią jako czymś, co rze­ czywiście się wydarzyło. Może pomagać historii, wypełniać luki w materiale badawczym, jednak należy odnosić się do pamięci bez potrzeby wery­ fikacji historycznej, przyjmować przedstawianą nam prawdę jako obowiązującą w danej grupie . Badania pamięci rozpatruje się nie jako „zapis 13 13 R.Traba, Wprowadzenie, [w:] R.Traba, Hans Hennig Hahn (red.) Polsko-memteckte mtejsca pamtect, t. 3 Paralele, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012, s. 11. FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ BARBARZYŃCA �57 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... interpretacyjnie skończony", ale raczej umieszcza się je w kontekście możliwych znaczeń . wymazywania pewnych fragmentów historii jest pamięć o ewangelikach, którzy według władzy ludowej mieli być świadectwem przeczącym pol­ skości Ziem Odzyskanych. 14 Kirsten Hastrup przyrównuje historię do mitu. Uważa, iż historia jest tworem europocentrycznym, który stawia dokumenty pisane ponad mity, opowieści „zwykłego człowieka" . Nato­ miast, gdy zmienia się punkt widzenia i pojawiają się nowe fakty, przyjęta dotychczas za pewnik historia zostaje odrzucona jako mit, zaś mit w nowym świetle może stać się historią . Decy­ dującym czynnikiem jest tu fenomen pamięci ludzkiej, która jest dla naszego poczucia Jonie nasze było..." Stosunek jaworzan do ewangelików i ich mienia w czasach powojennych 15 Rok 1945, koniec wojny. Napływowi miesz­ kańcy Jawora wciąż żyją w strachu, że Niemcy wrócą na swoje dawne ziemie. W pierwszych latach po wojnie „osadnicy" nie remontują domów, bo jak mówi pewien mężczyzna: 16 tożsamości. W artykule korzystam także z pojęcia historyczności Nietzschego, który określa ją jako formę świadomości continuum wiedzy. Historyczność według Nietzschego jest zatem sp oso ** bem iaki człowiek wykorzystuje dla budowania zachowywania bądź niszczenia świata kultury' który narodził sie wraz z żvwvmi lecz którego elementem iest wiedza o umarłych Naturalnym procesem jest społeczne zapominanie niektórych faktów, doświadczeń, natomiast sku skupianie siej 17 r ^ e k a ź w a n i n ^ w h ' " ^ l e k ™ o Ł zhiorowei L m i e r i w i . ż e sie często z z . r h w L e m t o ż s . m o i Procesem zmorowej amnezji, i^ia „wygoay wykluczamy z wrasnej przeszyci pewne takty, świadomie Dądz nie, inne natomiast urastają do rangi mitu narodowego, lakim przykładem 14 K. Polasik-Wrzosek, Czy oralność może „odbijać" men­ talność?, [w:] K. Polasik-Wrzosek, W. Wrzosek, L. Zaszkilniak (red.), Historia - mentalność — tożsamość. Studia z historii, historii historiografii i metodolońi Instytut Historii Uniwersytetu im. Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu, Poznań 2010, s. 354. storii, 15 Oni [Niemcy]przecież wszystko tu zostawili, to czemu nie mieliby po to wrócić? Pozostała w Jaworze ludność niemiecko-ewangelicka po wojnie z większości staje się mniejszo­ ścią. Jak wspomina ksiądz ewangelicki: „Dodat­ kowo władza stale wpaja napływowym wizerunek Niemca-wroga, mordercy, nazisty" . Napływowa ludność widzi także, jak władza ludowa traktuje Niemców, którzy zostali w Jaworze. Traktowani, jak ludzie drugiej kategorii, często nie posiadają dokumentów, żyją z myślą o wyjeździe. Ci, którzy zostali, nawet dziś nie chcą rozmawiać. Jeden z roz­ mówców opowiada mi o swojej sąsiadce - Niemce. Została Oflcl fis. tych terenach z powodu który w pierwszych latach po wojnie ożenił się z Polką. On się zasymilował, natomiast jego matka, mimo hi­ że rozumiała język polski, do końca swoich dni K. Hastrup, Przedstawienie przeszłości. Uwagi na te­ mat mitu i historii, tłum. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1-2 1997, s. 24. 16 17 Ibid., s. 23. W. Werner, Świadomość historyczna miedzy wiedzą jednostki a historycznośaa kultury. W poszukiwaniu defimcp, [w:] K. Polasik-Wrzosek, W. wfzosek, L. Za­ szkilniak (red.), op. cit., s. 338. 18 19 K. Hastrup nazywa to roztopieniem tożsamości. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 19 Rozmowa z ks. Tomaszem Stawiakiem: „Byli oni trak­ towani jak obywatele drugiej kategorii, nie posiadali paszportów, dowodów osobistych (...) Często pada­ ły przykre zdania w stronę wyznawców luteranizmu, wypowiadane przez katolicka ludność cywilna. Nato^ Z s t władze państwowe PRL-u w żaden sposób nie represjonowały ewangelików znajdujących się na tym terenie ale również nie czyniły nic by ich sytuacje zmienić". �58 Marcelina Jakimowicz mówiła tylko po niemiecku. Miała za złe synowi, że nie wyjechali. Wiatach pięćdziesiątych i sześćdzie­ siątych zdecydowana większość Niemców opuściła omawiany teren. Zostało zaledwie kilkadziesiąt osób, które stopniowo się zasymilowały. W trakcie badań okazało się, że moja wieloletnia sąsiadka jest „autochtonką", ale o tym nie mówi. Okazało się, że jest to tajemnica poliszynela - większość znajo­ mych wie o jej pochodzeniu, lecz nikt o tym nie mówi, ponieważ: „Ona nie chce o tym rozmawiać. Określa siebie nie jako Niemkę, ale jako będącą stąd" . Ksiądz ewangelicki opowiedział o pewnej kobiecie, która przez lata przyjmowała księdza katolickiego kolędzie. Dopiero kilka lat wyznała mu że nie należy do kościoła katolickiego Kapłan katolicki powiadomił ówczesneeo księdza ewangelickiego. Tłumacząc sie kobieta powie¬ działa mi Tak sie bałam po wojnie że wolałam udawać [katolika]" Wpierwszych latachpowojennvch nie chciała rzucać sie w oczy swoi a. i nnościa Nanc^ła sie nolskie^ wtoniła w PRT owska rzeczywistość, wychodząc za mąz za „przyjezdnego 20 - W pierwszych latach po wojnie oprócz aktów przemocy ze strony przyjezdnych, ludność nie­ miecką spotkały także represje ze strony państwa . Mimo zapewnień władzy , że dopóki ludność ewangelicka będzie przebywała na terenach Ziem Odzyskanych, kościoły i domy parafialne będą nale­ żały do jej własności, budynki parafialne zostały jej bardzo szybko odebrane. We wrześniu 1945 roku 21 22 2 0 21 Ani razu nie użyła w rozmowie słowa Niemiec, mówi­ ła o Niemcach w 3 osobie: oni. praktycznie z dnia na dzień jaworskim ewangelikom został zabrany budynek przedszkola. Nie potrafiąc mówić po polsku, starali się prosić o interwencję nowe władze pisząc podania. W jednym z nich czytamy: „Podczas biadowa godzinę przybyli dwa mężczyźni i powiedzieli, ze ewangeli schronisko dla dzieci natychmiast ma być zamknięte.. . ". Wysyłali pisma, dokumenty własności, nic jednak nie wskó­ rali. Jeden z rozmówców, pochodzący z byłych Kre­ sów Wschodnich, zaznacza: „Tak naprawdę to mógł każdy wejść do nich tam i coś zabrać, bo człowiek wiedział, że nic oni mu nie zrobią". 23 Następnie przytaczana jest przez jednego z roz­ mówców historia dotycząca konfiskaty przez mili­ cję mebli z biura parafialnego. Polski urzędnik wszedł do biura w czasie nieobecności księdza i zabrał stół i biurko. Od starszych mieszkań­ ców Jawora dowiedziałam się, że meble z parafii zostały przeniesione na komisariat policji. Mimo interwencji u władz, budynki i meble nie zostały zwrócone prawowitym właścicielom. W latach 50. XX wieku zabrano wszystkie budynki nale­ żące do parafii ewangelickiej. Skutkiem tego było między innymi zmniejszenie się liczby wiernych z ok. 3200 (rok 1947) do ok. 1500 (rok 1955) . Trudności, które państwo sprawiało ewangelikom, przyczyniły się do wyjazdu z Jawora w 1947 roku proboszcza. Można więc powiedzieć, że władze 24 23 24 Źródło: Zbiór dokumentów parafii ewangelicko-au¬ gsburskiej w Jaworze, dokument z dnia 15 września 1945 roku (list napisany do starosty powiatu jawor­ skiego przez Ewangelików w języku polskim) Zacho­ wano oryginalną pisownię. Były to zazwyczaj osoby z pobliskich wiosek, w któ­ B. Nitschke, Sytuacja niemieckiej ludności cywilnej na rych wolniej dokonywały się przesiedlenia. Z relacji świadków - Polaków, wiemy ze jeszcze w latach 50. XX wieku w Kościele Pokoju odbywały się msze przyjeżdżali na rowerach, które ustawiali pod ścianam świątyni. Co ciekawe, w pierwszych latach po­ wojennych Kościół Pokoju' był także udostępnimy katolikom np. na śluby. em achpolskich, [w:] W. Borodziej, A. Hajnicz (red.), Zt t Kompleks wypędzema, Znak, Kraków 1998, s. 58. 22 25 W dziennikach urzędowych wiadomości prezydium Ewangelickiego Kościoła na Dolnym Śląska możemy przeczytać, iż na spotkaniu 2 września 1945 roku w Le­ gnicy wojewoda zapewniał, iż majątek gminy ewange­ lickiej jes jej własnością i taką pozostank; B. Skoczylas- -Stadnk,i«V.,s.l7. 25 Dane z ksiąg parafialnych kościoła ewangelicko-augs¬ burskiego w Jaworze. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �„Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie..." powoli osiągały swój cel oparty na polityce polonizacyjnej. Z powodu wyjazdu księdza, a później także innych ewangelików , kościół oraz cmentarz zaczęły powoli niszczeć. 26 Ewangelicyzm dla napływowej ludności stał się tożsamy z narodem niemieckim - agresorem w czasie I I Wojny Światowej. Po wojnie ewan­ gelicy z większości stali się mniejszością, często „wyzywano" ich od hitlerowców. Stali się obcy w swojej małej ojczyźnie. Jak mówi jeden z księży katolickich: 59 który był bardzo zniszczony. Biegała miedzy gro­ bami i chowała się w pobliskiej zniszczonej krypcie, która ukazywała pod podłogą resztki trumien: Tam wchodziliśmy do tej krypty i tam trochę strach było, ale dla dzieciaków to ciekawe takie, to kolega znalazł tam w tej krypcie taki pierścio­ nek z oczkiem mały chyba złoty i miałam go do czasów studiów a potem go zgubiłam nad rzeką, szkoda mi było. Kościół był prowizorycznie zabezpieczony przed włamaniami, jednak chłopcy często niszczyli kamie­ niami kłódkę i wchodzili do świątyni. Ludzie, My mieliśmy problemy przez naszą wiarę w PRL-u, ale ci ewangelicy co tu [ich] została garstka, to którzy jako dzieci bawili się na terenie budowli, nie mieli życia. Potem wyjechali za rodzinami, bo nie traktowali jej jak świątyni, mimo iż widzieli, że nie dość, że nazywano ich Niemcami, hitlerowca­ w pierwszych latach po wojnie odbywały się tam uroczystości kościelne. Traktowali ją, jakby była mi, kazano wracać do swoich, to jeszcze władza należącym do nich - najmłodszych - miejscem nie reagowała na ich prośby o pomoc . zabaw. Mężczyzna, który w dzieciństwie mieszkał Wraz z biegiem lat liczebność ewangelików nie­ w pobliżu kościoła, opowiada o swoich zabawach: ustannie się zmniejszała. Rozmówcy wspominają, że budynku świątyni i terenu cmentarza pilnował po Biegaliśmy tam po tym budynku, tam takie wiel­ wojnie pewien starszy mężczyzna, któremu pozwo­ kie kryształowe lampy były, to nawet do nich sie lono mieszkać w dawnej plebani, jednak i on wyje­ z procy strzelało, kto więcej kryształków zbije. chał w latach 60-tych. Cmentarz zarastał, a kościół niszczał. Dziś Park Pokoju jest terenem znajdującym W roku 1972 władza ludowa rozpoczęła proces się blisko centrum i oddziela starszą cześć miasta „odniemczania" cmentarza w Jaworze. Z całej akcji od nowych osiedli. Jednak w czasach powojennych nie zachowały się żadne dokumenty, nie wiadomo obszar ten mieścił się na krańcu Jawora. Zarówno także, co stało się z nagrobkami. Wydarzeniem, cmentarz, jak i kościół stały się miejscami zapo­ które najczęściej wspominane jest w opowieściach mnianymi, w których jak wspominają rozmówcy: dotyczących cmentarza, jest jego likwidacja. Z rela­ „bawiły się dzieci i wylęgały ptaki". Stanowiły miej­ cji osób, które bawiły się na terenie nekropolii, sca niczyje i raj dla najmłodszych, dzisiejszego dru- a także tych, które mieszkają w obrębie parku, eieeo pokolenia jaworzan dzięki'temu że mieściły możemy dowiedzieć się jak wyglądała likwidacja: w sobie pełno zakamarków i nie pilnował ich nikt dorosły Tedna z kobiet opowiada jak bedac Przyjechał jakiś buldożer czy koparka i w ciągu 11 małą dziewczynką bawiła sie na terenie cmentarza ; 1 W latach 60. XX wieku większość pozostałych po wojnie ewangelików wyjechała do NRE> na mocy po­ stanowienia o łączeniu rodzin. Wypowiedź ks. Walentego Szałęgi. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA dnia zrównała to z ziemią wszystko. Nie wiem, dlaczego tak zrobili. Podobno parku w mieście brakowało. �60 Marcelina Jakimowicz FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ Pewna grupa osób, wiedząc o nadchodzącej likwidacji cmentarza, jeszcze przed wjechaniem buldożerów kradła nagrobki i plądrowała kryptę. Relacja mężczyzny mieszkającego obok parku, który oglądał likwidacje ze swoim sąsiadem, Niemcem: Mimo iż większość mieszkańców wiedziała, że na terenie cmentarza znajduje się krypta, nikt oprócz dzieci, dla których cmentarz był terenem zabaw, nie ośmielił się wchodzić do niej przed podjęciem decyzji o likwidacji cmen­ tarza. Wiadomość o rychłej likwidacji „ośmie­ liła" niektórych mieszkańców Jawora, zniknęły pojedyncze nagrobki. Profanacja zwłok z krypy On mi mówił, tu byli pochowane bogate ludzie, stała się lokalną sensacją, bardzo wielu starszych bo tu kaplica, kto móglse pozwolić, to oni tam zeby mieli złote mówi, ałe tam było bogactwo w tej mieszkańców opowiadało mi o tym incydencie. piwnicy hoho, oni pierścienie chowali, naszyjniki mieli. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �61 „Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie..." Jedna z kobiet mieszkających w obrębie parku wspomina: To nawet takie zdarzenie było, że chłopaki wzięli, pobahamowane to wszystko było, wzięli dwóch tych nieboszczyków wyciągnęli, założyli sznurek [im] na szyje, powiązali. Tak z tej piwnicy [wy­ ciągnęli], tu komitet- UB szukało kto to zrobił a tam chłopaki nie przyznali się. Dla żartu sobie zrobili, bo to Niemcy, to tak powiesili. Wielu Jaworzan pamięta ten precedens, jed­ nak ciekawym wydaje się fakt, iż zazwyczaj w nar­ racjach moich rozmówców powieszenie zwłok jest określane jako żart, wygłup młodych, podobnie jak niszczenie wnętrza Kościoła Pokoju i dzie­ cinne zabawy na cmentarzu. Z jednej strony w opowieściach zaznacza się, iż było to miejsce niczyje, zaniedbane, stanowiące zagrożenie dla dzieci, z drugiej - pozwalano dzieciom bawić się na cmentarzu, tłumacząc: „Nie było placu zabaw, to gdzie miały się bawić". Jednocześnie w roz­ mowach często podkreślano dużą wartość histo­ ryczną cmentarza, a także jego bogactwo. Jeden z mężczyzn wymieniał „marmury białe zielone jakie chciałeś, nawet jakieś carskie rodziny tu leżały". Nie wiadomo jakie dokładnie nagrobki zostały zlikwidowane Po likwidacji w miejscu krypty postawiono pergolę, której resztki stoją w parku do dziś nych, rekreacyjnych w Jaworze , inni natomiast zwracali uwagę na zły stan cmentarza, który miał stanowić niebezpieczeństwo dla lokalnej ludno­ ści, a przede wszystkim bawiących się na nim dzieci. Likwidację argumentowano także mała liczbą ewangelików w Jaworze, którzy nie byli w stanie opiekować się nagrobkami. Na terenie cmentarza ewangelickiego było ok. 1500 gro­ bów , epitafia byłyby teraz zabytkami barokowej sztuki sepulkralnej. Co stało się z tak wielką ilo­ ścią kamienia z płyt grobowych? Jedni opowia­ dają o kamieniu wywiezionym „do centrali, żeby naprawiać stolicę" Inni wspominają o kamieniu rozkradzionym przez Jaworzan mieszkających wokół parku i wykorzystanym jako materiał na schody i parapety. Jeszcze inni opowiadają o roli C O M - D w dysponowaniu kamieniem z płyt nagrobnych Jedna z kobiet wspomina 29 30 31 - Mój sąsiad tam z ul. Legnickiej, bo to tez ten UB-owiec taki, (...) On już nie żyje, niech mu zie­ mia lekką będzie, to przywoził z tych pomników te płyty, na podwórko do nas i robił nowe nagrobki, to widziałam. - W grudniu 1972 roku, w przeciągu kilku dni, teren cmentarza został „oczyszczony": nagrobki zostały zrzucone w jedno miejsce, a szczątki przeniesione do zbiorowej mogiły na cmentarzu komunalnym . Na pytanie o powody likwidacji i przeniesienia cmentarza, otrzymywałam różne odpowiedzi. Jedni mówili o braku terenów zielo- Fragmenty pokawałkowanych płyt nagrob­ nych z niemieckimi napisami można znaleźć na miejscu ośrodka rekreacyjnego Jawornik. Poka­ wałkowane płyty zalane betonem tworzą posadzkę pod stolik do gry w warcaby. Jedna z relacji mówi: Kamień wtedy był bardzo drogi, więc ludzie pobrali, a przede wszystkim to COM-D pozabie2 9 28 3 0 31 28 Informacje uzyskane od plebanii kościoła ewangelic­ kiego w Jaworze. Miały być to groby przodków tych którzy zostali na terenie Jawora. ewangelików, 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA Takie argumenty wysuwają także członkowie komisji ds. likwidacji cmentarza. Dane szacowane na podstawie archiwum parafii ewangelickiej w Jaworze. Przedsiębiorstwo Produkcyjne i handlowe - skrót COM-D pochodzi od łacińskiej nazwy communalis dispmsatL, spółka zajmuje się prowadzeniem gospodafki wodno ściekowej, zarządzaniem komunalnymi zasobami lokalnymi, świadczeniem usług komunal­ nych. �62 Marcelina Jakimowicz rato na posadzki w mieście i na nowe nagrobki. Odwracali taką płytę i już można było nowe litery wyrżnąć. remont świątyni sfinansowała Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Część dotacji na ten cel prze­ kazał również Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego i Urząd Generalnego Konserwatora Na stronach internetowych miasta i Kościoła Zabytków oraz prywatni ofiarodawcy. Mając na celu ochronę zabytku, władze miasta wraz z parafią Pokoju można znaleźć wzmiankę na temat likwidacji cmentarza ewangelickiego. Nie ma ewangelicko-augsburską ogrodziły cały teren parku. jednak żadnych informacji o tym, w jaki sposób Zamontowano także ogrodzenie wokół kościoła, mające chronić budynek przed dewastacją. Jednak została przeprowadzona ekshumacja szczątków. 0 tym, jak wyglądało przeniesienie szczątków do „niedostępność" i brak oświetlenia tego terenu spo­ grobu zbiorowego, opowiada ksiądz parafii ewan­ wodowały, że - jak mówią mieszkający w pobliżu gelickiej w Jaworze. W gazecie wydawanej w jed­ jaworzanie - jest to „idealne miejsce dla pijącej, bawiącej się młodzieży" Ściany kościoła często są nej z niemieckich miejscowości zamieszczono ogłoszenie o likwidacji cmentarza. Zgłosiło się pokrywane napisami ksiądz ewangelicki skarży się kilka rodzin, które zaoferowały chęć przeniesienia na częste próby włamania lub podpalenia. W cza¬ grobów swoich bliskich. Reszta kości została pod sie prowadzania badań na jednym z ocalonych ziemią, co mieszkańcy Jawora mogli zauważyć epitafiów ktoś domalował wasy postaci kobiecej Park Pokoju miał być zamykany aby ochron ć w trakcie kopania rowów pod kable sieci telefonii kościół przed wandalizmem. Jednak furtki są przez stacjonarnej. Jedna z mieszkanek opowiada: 32 cała noc otwarte ponieważ wedłu? relacji jednej Jak tu sieć kopali, to tak na metr-półtora i tu zinformatorek: normalnie czaszki leżały, nieraz to w piaskownicy słyszałam, że dzieci piszczele znajdują. Jak zamykali je, to te furtki chyba z trzy razy je wyważali i na złom kradli, wiec nie zamy­ Po likwidacji ziemia została wyrównana, posiano kają teraz. trawę, postawiono ławki, pergolę w miejscu dawnej krypty, zbudowano plac zabaw. Jedynymi śladami Według kobiety furtki kradziono „na złość", po całym cmentarzu są obecnie epitafia umieszczone aby dać wyraz niezadowoleniu wynikającemu na ścianach świątyni i pozostałości po ramach epi­ z zamykania terenu parku. Przez park przebiega tafiów na murach otaczających park. najkrótsza trasa łącząca część starego Jawora z nowo wybudowanymi osiedlami, tak więc jego zamknięcie dla przechodniów w nocy powodo­ Kościół i Park Pokoju dzisiaj. Duma wało zamknięcie najkrótszej drogi łączącej te dwie 1 chluba miasta czy może „zemsta części miasta. zmarłych Szwabów"? W grudniu 2001 r. Kościół Pokoju w Jaworze został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO. Generalny 3 2 http://www.jawor.pypl/tresci-435.html, 20.11.2012; httJ://dolnyslask.org/miejscowosci/obiekty/jawor/; 20.11.2012: Analizując używane przez jaworzan nazwy parku można zauważyć, że istnienie byłego cmen­ tarza nie jest fragmentem historii przekazywanej młodym pokoleniom. Drugie pokolenie prze­ siedlonych widziało jeszcze nagrobki, natomiast trzecie pokolenie w ogóle nie zna historii tego miejsca. W 2005 roku na terenie parku stanęła BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... 63 FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ tablica pamiątkowa informująca, że na tym obsza­ rze istniał dawniej cmentarz. Został na niej umiesz­ czony m. in. cytat z Biblii: „Człowieku zdejm z nóg sandały swoje, bo miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą". Tablica została ufundowana przez burmistrza miasta Jawor, w czasie obchodów 350-lecia Kościoła Pokoju. Mimo tego spośród ok. trzydziestu młodych osób z którymi rozmawiałam, tylko dwie wiedziały, iż dawniej był to teren cmen­ tarza. Zauważyć to można w nazewnictwie parku. Pierwsza i druga generacja jaworzan „parkiem sztywnych", „parkiem trupków". Nato­ miast wśród młodszego pokolenia funkcjonują już „neutralne historycznie" nazwy: Park Pokoju1 Także administracyjna nazwa parku. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA mały park. Drugie pokolenie dodatkowo pamięta cmentarz jako teren dziecięcych zabaw. Kościół Pokoju jest punktem centralnym oma­ wianego terenu. Dla większości moich rozmów­ ców funkcjonuje jako zabytek, punkt turystyczny, duma Jawora i „maszynka do zarabiania pieniędzy od niemieckich turystów", a nie jako świątynia. Jedna z kobiet podkreśla: Kościół Pokoju to taki magnes na turystów z Nie­ miec. Oni przyjeżdżają, jakieś pieniądze zostawia­ ją, dobrze, że coś takiego mamy w tym Jaworze, sami sobie odremontowali Niemcy (...JA tak �64 Marcelina Jakimowicz w ogóle to ja nawet tam nigdy nie byłam, to nie wiem, jak to wygląda w środku. Kościół funkcjonuje więc w świadomości Jawo­ rzan przede wszystkim jako zabytek, do którego przyjeżdżają zagraniczni turyści. Z jednej strony istnieje teren kościoła, naznaczony sacrum dla turystów i grupy ewangelików, a z drugiej park: strefa rozrywki i odpoczynku stanowi dla miesz­ kańców miejsce profanum. Na terenie parku, jak wspominają mieszkańcy okolicznych budynków: „Na ławkach przy kościele pije się piwo, upra­ wia seks..., w niedzielne popołudnia obsikuje budynek...". psy. Jedna z napotkanych starszych kobiet, która przyszła do parku ze swoim wnukiem, mówi, że zawsze gdy wchodzi do parku, odmawia modli­ twę. W rozmowie owa kobieta opowiada, iż: sie, bo pamięta łzy swojej sąsiadki z rodzi­ ny niemieckiej, która widziała teren kilka dni po likwidacji cmentarza (...) Niegodne, żeby tak po szczątkach chodzić. Myślę o tym, że tam szczątki są, Ojcze Nasz odmawiam, bo Zdrowaś Marią oni nie odmawiają. Modli Na terenie Jawora znajduje się także drugi park, zwany Dużym Parkiem, Parkiem Miej­ skim . Spotkani ludzie określają Park Pokoju jako bardziej niebezpieczny od „dużego parku", mimo iż w tamtym istnieje więcej terenów nie­ dostępnych, zaciemnionych, jest on także bar­ dziej zalesiony. Gdy rozmówcy zostali poproszeni o argumentację tego, że teren wokół Kościoła Pokoju jest niebezpieczny, podawali przykłady miejskich legend związanych z patologiami spo­ łecznymi. O tym, że ów teren stanowi zagrożenie, miał świadczyć także fakt, iż kilka lat temu została 34 Teren parku wielu młodych i starszych jawo­ rzan określa jako miejsce niebezpieczne, związane „z elementem Jawora", „spędami libackimi", „jaworską patologią". Analiza wypowiedzi roz­ mówców wskazuje, że w ich świadomości teren okalający kościół należy do sfery rozrywki, nato­ miast parafia ewangelicka jest odbierana czę­ sto jako „dodatek" do kościoła jako zabytku. W opinii niektórych moich rozmówców ksiądz jest raczej „przewodnikiem po kościele", „kusto­ szem", niż proboszczem działającej parafii. Wypo­ wiedź jednego z napotkanych w parku mężczyzn: „Ksiądz ewangelicki ma oprowadzać Niemców i od CZ3.S U. do czasu koncert jakiś zrobi". Niektó¬ rzy Jaworzanie w ogóle nie wiedzą, że w mieście istnieje mniejszość ewangelicka Jedna z kobiet opowiadała: Kiedyś do mnie kuzynka przyjechała, wstaje w niedziele spóźniona, słyszy dzwony i biegnie, i wie Pani co? Pobiegła szybko do Kościoła Poko­ ju, gdzie ona tam dzwony słyszała? Nie wiem, ale chyba o klamkę sie obiła. Śmialiśmy sie, bo tam przecież mszy nie robią. 34 Park Miejski jest największym parkiem Jawora. Wcze­ śniej w miejscu Parku znajdował się tzw Park na kę­ pie Strzeleckiej. Jednak na początku XX wieku pal był już zbyt mail, jak na potrzeby rozwijającego się miasta. Ówczesny burmistrz Jawora Emil Groneberg zdecydował się rozbudować park, zagospodarowując przylegający do niego teren na połuSioWm brzegu Niespodziewanie znalazł sTprywatny sponsor 1911 roku drezdeński kupiec ż y d o S i e i pochodzenia Bruno Fuchs (urodzony w jaworze) wyło­ żył na ten projekt niebagatelną na owe czasy sumJ 0 doS^rek Pok™ac Z Z K NISŁ W 5 H e n i a no^Z^kTlS n o w Z k n Z o Parkiem u S e r T Z S ^SSTob^ Dzwony na wieży Kościoła Pokoju istnieją i co niedzielę dzwonią na poranną mszę. Na terenie parku bawią się dzieci, spaceruje się, wyprowadza BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �65 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... wysłana przez policję specjalna grupa, która miała pilnować bezpieczeństwa w parku. Jedna z młodych dziewczyn, gdy dowiedziała się że obszar parku jest dawnym cmentarzem, powiązała ten fakt z dużą przestępczością na jego terenie, żartobliwie określając „dramaty" jakie się tam wydarzyły „zemstą zmarłych, podobną do tych w amerykańskich horrorach". Zmarli mie­ liby być niezadowoleni z braku szacunku wobec ich szczątków i mścić się na żyjących, doprowa­ dzając do tego, iż teren parku stał się miejscem morderstw i gwałtów. Szczególnie często wśród młodych osób opowiada się legendy, które zabar­ wione są elementami tragicznymi i przypominają historie z thrillerów czy horrorów. Spośród usłyszanych historii szczególnie czę­ sto powtarzały się dwie. Jedna z nich mówiła 0 dwóch morderstwach popełnionych na tere­ nie parku, które miały być efektem działalności nożownika. Wedle słów moich rozmówców był to chłopak, który został porzucony przez swoja dziewczynę i mścił się, zabijając nożem mężczyzn, którzy odprowadzali swoje narzeczone. Tę historię udało mi się „zweryfikować" u znajomego poli­ cjanta. Rzeczywiście dwa lata temu znaleziono martwego człowieka przy murze parku, który został zamordowany nożem, a zwłoki zostały nakryte suchymi liśćmi. Policja ustaliła, iż mężbył bezdomny. wie są niedorozwinięci umysłowo. To oni mieli zwabić dziewczynę do domu, lecz według moich rozmówców nie grozi im więzienie z racji niepeł­ nosprawności umysłowej. Historia przypomina jedną z wielu historii miejskich i jest podawana jako argument świadczący „o złej sławie" tej przestrzeni. Podsumowanie Przestrzeń Parku, mimo swojej burzliwej histo­ rii, dla współczesnych Jaworzan stanowi miejsce rekreacji. Niewielu spośród młodych mieszkań­ ców wie, iż na tym terenie istniał kiedyś cmentarz. Pamięć o cmentarzu przetrwała tylko we wspo­ mnieniach osób, które go widziały, ale nie jest prze­ kazywana następnym pokoleniom. Starsi ludzie, mimo że zaznaczają dawne bogactwo i ogrom cmentarza, zazwyczaj starają się usprawiedliwić jego likwidację, podając jako powód takiego cedensu przeważnie brak terenów zielonych, rekre­ acyjnych w Jaworze. Park Pokoju w świadomości mieszkańców funkcjonuje jako miejsce niebez­ pieczne związane z patologiami społecznymi" Mimo iż znajduje się w centrum miasta, jest określane jako jedna z najniebezpieczniejszych części Jawora. Ciekawym wydaje sie także fakt iż również budynek Kościoła Pokoju nie stanowi dla moich rozmówców sacrum. Jest on określany jako zabytek instytucja kultury związana z odby waiarvmi sie w nim Koncertami, koncertami W w a j ą c y m i się w iduaaćc to na n r 7 v t ł a d 7 i e braku ś w i a d o m o ś c i rn do istnienia przyKiaazie DraKU swiaaomosci Następna opowieść także wiąże się z morder­ stwem. W miejscowym klubie „Ex" została upita, a następnie uprowadzona do domu graniczącego z parkiem pewna dziewczyna. Była przetrzymy­ wana w tragicznych warunkach, codziennie bita 1 gwałcona przez kilku mężczyzn. Po dwóch tygo­ dniach zmarła. Historię tę usłyszałam kilka razy, wszystkie opowiadające ją osoby jako miejsce tragedii wskazywały żółty dom na końcu parku. Podobno mieszka tam rodzina, której członko­ 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA fn nkrionn iarei narafii ewancrelirko ancrshnrskiei T rr M Z 7 * ' i k b rH, W n-ł w jaworze. iviozna zauważyć, jak Darozo zmienna się przestrzeń i jej znaczenie w przeciągu lat. amięc o historii ego terenu nie jest przekazywana następnym pokoleniom. Usobom starszym pyta­ nia dotyczące arku i Kościoła okoju nasuwały od razu narracje na temat pierwszych lat powojennych i sytuacji osób wyznania protestanckiego. Druga generacja— ci, którzy znają omawiane tereny z cza- �66 sów swojego dzieciństwa, wspominali cmentarz jako miejsce zabaw Postać ewangelika pojawia się w narracjach o pierwszych latach powojennych na tych terenach; ewangelik w narracji jest utożsamiany z Niemcem wrogiem, nazistą. Powojenna polityka „odniemczania" ziem zachodnich, które po 1945 roku zostały wcielone do Polski powodowała, że także znaki „niemieckości" tych terenów miały być zlikwidowane. Podstawą akcji polonizacji było - oprócz wysie­ dleń ludności niemieckiej - tępienie wszystkiego, co niemieckie, tak więc po wysiedleniu ludności niemieckiej przyszła kolej na likwidację napisów niemieckich, w tym usuwania ich np. z obrazów, restauracji kawiarni nagrobków krzyży przydroż­ nych, kapliczek, kościołów*. Starano się usunąć 35 Marcelina Jakimowicz ślady niemieckości tych ziem. Długoletnie prze­ milczanie historii dało o sobie znać w mentalności młodych Jaworzan. Historia utajana, przemykająca na marginesach rodzinnych opowieści traktujących o pierwszych latach powojennych w Jaworze spowo­ dowała, że młodsze generacje nie traktują budynku Parku i Kościoła Pokoju jako historii, która ma con­ tinuum w dzisiejszym Jaworze poprzez na przykład funkcjonowanie parafii ewangelicko-augsburskiej. Kościół, owszem, jest miejscem sacrum, lecz zwiąświadomości rozmówców z czasami przed­ wojennymi, dziś stanowi dla młodszego pokolenia „tylko" zabytek z listy UNESCO. Jednak przeszłość może zapomniana, może nieprzekazywana, niekiedy realizuje się nadal. Jej ślady odnajdywane są w znaczeniach nadawanych miejscom przez młodych ludzi, wyłaniają się, są B. Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski na nowo interpretowane, niekiedy nawet z perlatach 1945-1949, Wydawnictwo Wyższej Szkoły spektywy kultury popularnej: Pedagogicznej im. Tadeusza Kotarbińskiego, Zielona Góra 1999, s. 120. Czyli to był kiedyś cmentarz?! (...)To nawet wszystko pasuje co mówią o tym parku, że tu gwał­ cą jacyś psychopaci, matka to mi nawet zabrania tutaj wieczorem chodzić, bo tu mordują i gwałcą. A niby Jawor taki spokojny'. A jak teraz mówisz, że to cmentarz [tu był]! To wszystko sie układa, że wieszjak w horrorach amerykańskich, dom budują na starym indiańskim cmentarzu i oni się mszczą. Tylko u nas to Szwaby by się mściły. "Noones place, German/... " Church and Park of Peace in Jawor as an example of a site of commemoration (or oblMon) The article deals with issues of cultural memory, memoriał sites and grassroots initiatiyes to commemorate the historical events. The article focuses on the traces of eyangelical communities which, due to ethnical and political reasons, were forced to leave town Jawor (situated in contemporary Lower Silesian Voivodeship) after the World War I I . The author reconstructs the history and compares it to the recollections of present citizens and their attitudes towards the remainders. Basing on the attitudes towards the objects, buildings and spaces left by eyangelical communities the author presents the grassroots initiatiyes aiming at the destruction of German traces and asks about the social forms of remembrance and obliyion. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/099f50915aeeafd11550b5220c7423ec.pdf 3e6e85dc701246322c59c3ac1e8f6dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5696 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5295 Title A name given to the resource Retoryka kolonializmu w "Kolędzie moskiewskiej" Pawła Palczowskiego/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1 (19), s.67-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sztafa, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Sztafa Ur. w 1991 roku. Student polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, publikował w „Czasie Kultury" i „Korespondencji z Ojcem", pochodzi z gór. Naukowo zainteresowany marksizmem. Retoryka kolonializmu w Kolędzie moskiewskiej Pawła Palczowskiego W niniejszym artykule zamierzam opi­ sać i p r z e a n a l i z o w a ć funkcjonowanie dyskursu kolonialnego w warunkach polskiego p i ś m i e n ­ nictwa politycznego. O d w o ł u j ą c się do pism Michela Foucault, p o d e j m ę się rekapitulacji naj­ w a ż n i e j s z y c h w a r u n k ó w , na jakich ó w dyskurs funkcjonuje, wraz z najbardziej podstawowymi konotacjami filozoficznymi, k t ó r y c h dla pełnego zrozumienia kwestii nie sposób p o m i n ą ć . Później przytoczę powody i okoliczności powstania Kolędy moskiewskiej - stanowiącej przedmiot niniejszych rozważań - jako że materia ta nie należy do główw ą t k u d o c i e k a ń , ograniczę się do nakreśle­ nia najogólniejszego rysu historycznego w taki sposób by Jasnym okazało sie dlaczego dla autora i jednocześnie całej ówczesnej Rzeczypospolitej nastąpiła - nibv to obiektywna - t y t u ł o w a oka zyia o o ż a d a n a " do oodiecia zbroinei wyorawy na M o s k w ę Nasteonie orzeide do orocesu kre acii TnnJo" łączącego sie z L o równoczesna dvskwalifiL'ia i wnedzeniern noza r e n m l n v kontekst k u l t u r o w y ! * ! k o ń c u natomiast zwrócę 1 (19) P019 BARBARZYŃCA u w a g ę na gospodarcze korzyści w y n i k a j ą c e z opi­ sywanego przez pisarza planu kolonizacji wraz z ich skutkami zarówno dla ówczesnych obywa­ teli Rzeczypospolitej, jak i p o d p o r z ą d k o w a n y c h j u ż M o s k w i c i n ó w . U w z g l ę d n i ę tutaj perspek­ tywę Palczowskiego i połączę ją z o g ó l n i e j s z y m i tendencjami t o w a r z y s z ą c y m i na ogół zjawisku kolonializmu. Rzecz jasna, nie w y k a ż ę wszystkich w y s t ę p u j ą c y c h w Kolędzie p r o b l e m ó w - broszurce tej m o ż n a by p o ś w i ę c i ć o wiele obszerniejsze opracowanie - a wskażę jedynie najważniejsze w y s t ę p u j ą c e w dziele strategie imperialne i uzu¬ pełnię je stosownym komentarzem. Zasady dyskursu postkolonialnego Aby rozjaśnić swój punkt widzenia, c h c i a ł b y m w k i l k u słowach o m ó w i ć najbardziej podstawowe warunki, na jakich funkcjonuje jedno z czoło­ wych pojęć u ż y w a n y c h w analizie postkolonialnej - dyskurs. Skorzystam tutaj głównie z roz­ w a ż a ń Michela Foucault, które - ze w z g l ę d u na �Krzysztof Sztafa 68 dość bliskie p o k r e w i e ń s t w o zachodzące p o m i ę d z y obydwoma m y ś l i c i e l a m i - w szerszej perspekty­ wie zestawię z n i e k t ó r y m i w ą t k a m i podejmowa­ n y m i przez Louisa Althussera w kwestii ideologii i Ideologicznych A p a r a t ó w P a ń s t w o w y c h (dalej: IAP). Swoje r o z w a ż a n i a u z u p e ł n i ę p r z y k ł a d a m i z Kolędy. Jak pisze Michel Foucault: W każdym społeczeństwie wytwarzanie dyskursu jest równocześnie kontrolowane, selekcjonowa­ ne, organizowane i poddane redystrybucji przez pewną liczbę procedur, których rolą jest zaklinać moce i niebezpieczeństwa, zawładnąć przypadko­ wością zdarzeń, wymknąć się ciężkiej, niepokojącej materialności . 1 Na gruncie teorii francuskiego filozofa dyskurs stanowi podstawowy warunek istnienia i rozwoju kultury w jej dojrzałej, instytucjonalnej postaci; wytwarza się on oddolnie, spontanicznie, obie­ rając za bazę p a n u j ą c y kontekst kulturowy oraz d o m i n u j ą c y system aksjologiczny; w przypadku realiów towarzyszących Kolędzie wspomnianym przez m y ś l i c i e l a Podmiotem Z a ł o ż y c i e l s k i m jest cała tradycja humanitas , ale nie tylko - w a ż n y jest r ó w n i e ż ogrom pewnych lokalnych, stricte polskich u w a r u n k o w a ń kulturowych. Foucault ukazuje ó w Podmiot nie tylko w kategoriach oficjalnie afirmowanego n o ś n i k a pewnej k u l t u ­ rowej t o ż s a m o ś c i w jej najbardziej podstawo¬ wych postaciach, ale r ó w n i e ż m ó w i o n i m jako 2 0 najskuteczniejszym s t r a ż n i k u ładu; akumulu- 1 2 M . Foucault, Porządek dyskursu, tłum. M . Kozłowski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002, s. 7. Mówiąc ściślej: tradycja ta jest o tyle Podmiotem Za­ łożycielskim, że wszelkie wpisane w nią, usankcjono­ wane historycznie obrzędy oraz pożądane wartości zachowują w sobie pewne stosunki mikrowładzy; Podmiot Założycielski realizuje się więc w tych na po­ zór najmniej upolitycznionych składnikach, na któ­ rych zbudowana jeslcała formacja kulturowi. jąc historyczne d o ś w i a d c z e n i e kultury, w c h ł a n i a je, dzięki czemu zajmuje jego miejsce i sam, j u ż w p e ł n i autonomiczny, zasiada na tronie, by „zaklinać moce i niebezpieczeństwa, z a w ł a d n ą ć p r z y p a d k o w o ś c i ą zdarzeń, w y m k n ą ć się c i ę ż k i e j , niepokojącej materialności" . 3 Posługuje się przy t y m pewnymi ściśle określo­ n y m i procedurami, od k t ó r y c h notabene zależy jego w ł a s n e istnienie. Pierwszą, p o d s t a w o w ą , jest uznanie opozycji fałszu i prawdy, k t ó r y c h definicje wytwarza na w ł a s n y c h warunkach. Usta­ n a w i a j ą c „granice p r a w d z i w o ś c i " , przechodzi do wytworzenia - dla p r z y k ł a d u - kategorii sza­ l e ń c a , z n a j d u j ą c e g o się poza p o r z ą d k i e m - jego j e d y n ą funkcją i przeznaczeniem jest integra­ cja p o d m i o t ó w w obrębie dyskursu. Istnienie s z a l e ń c a pozwala i m bowiem u k o n s t y t u o w a ć w ł a s n ą t o ż s a m o ś ć na kontrze wobec Obcego, p o r z ą d k u j e rzeczywistość w łatwo p r z y s w a j a l n ą prostą d y c h o t o m i ę : n o r m a l n o ś ć - nienormal¬ ność (czy też rozum - s z a l e ń s t w o ) . U o g ó l n i a j ą c , w skali makro odbiciem tego p r z e c i w i e ń s t w a iest iak wykazuje Said sam podział na Europę oraź Orient. O ile jednak odmieniec sytuuje się dyskursu (iest potrzebny do utrzymania w oełni kontrolowanego ^ Jo) o tyle wykre owany przez Palczowskiego wizerunek Rosjan na ieeo antypodach - w t y m t e ż mieiscu 4 5 rnLa idenrvfZLć Mo.kwiHnów" z L e . J " » , „ L " mieszczonym „ n a zewnątrz s z a l e ń c e m , spełnia­ jącym w s p o m n i a n ą juz, n a j w a ż n i e j s z ą t u r c j ę konstytuowanie tożsamości p o d m i o t o w a jego specyhka nie polega jednak tylko na t y m obcy europejskiej humanistycznej tradycji Rosjanin p e ł n i rolę innego; o jego istnieniu p o ś w i a d ­ cza wiedza. Granica p o m i ę d z y dwoma światami ( p o d t r z y m u j ą c a d y c h o t o m i ę „normalny — nienor7 7 n 3 Ibid., s. 7. 4 Ibid., s. 8. 5 n 7 U m E.W. Said, Orientalizm, tłum. W. Kalinowski, PIW, Warszawa 1991, s. 30. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej malny") zbiegała się z granicami Rzeczypospolitej oraz Rusi; to właśnie tutaj, „ n a k r a ń c u Europy" istnienie Obcego było przez ogół najbardziej odczuwalne i j e d n o c z e ś n i e w naturalny spo­ sób inicjowało silne, sarmackie poczucie pewnej wyjątkowości. Teraz p o k r ó t c e p r z e d s t a w i ę z w i ą z e k , j a k i zachodzi p o m i ę d z y m y ś l ą Foucaulta a Althussera. Althusser wspomina, że Ideologiczne Apa­ raty P a ń s t w o w e istnieją głównie w oparciu o ide­ o l o g i ę ; dalej wymienia kilka z nich - religijny (pod postacią zinstytucjonalizowanych z w i ą z k ó w wyznaniowych), kulturalny ( o b e j m u j ą c y pozy­ tywne w a r t o ś c i o w a n e , „ k a n o n i c z n e " aspekty k u l ­ tury, takie jak język czy określone elementy dzie­ dzictwa, np.: łacinę, sztuki p i ę k n e , l i t e r a t u r ę ) , szkolny (sieć uniwersytecka, system o ś w i a t y ) ora.z inne. N a j w a ż n i e j s z e jednak dla poniższych rozważań są wymienione trzy Wszystkie IAP są ze sobą ściśle p o w i ą z a n e . Kiedy Althusser inter¬ pretuje ideologię jako „urojone przedstawienie stosunku jednostek do "ich realnych w a r u n k ó w bytowych"? nie można- Dozbvć sie wrażenia że te same właściwości przynależą do g ł ó w n y c h z a d a ń dyskursu Ten realizuje je w bardziej subtelny spo sób- o ile w orzyoadku deolomi zawsze oozostaie newna m o ż l i w a zewnetrzność" o tvle dvskurs dvskwal"ifik„ie ia iako sferę nrzvńależna obcemu wyabstrahowanemu wobec k t ó r e g o m o ż l i w a 6 oozostaie ó o s t a w a ooozycii pozostaje wyłącznie postawa opozycji i pogardy w taki właśnie sposób lalczowski będzie usiło­ wał przedstawić „ M o s k w i o n o w ludzi Ubcych dzikich starając się przy tym jednocześnie tak nakierować swoje wywody, by czytelnik odczul do nich nienawiść. Na tle swojej epoki nie jest w tym odosobniony. Pawła Palczowskiego „ O d początku X V I I wieku w polskiej litera­ turze p a m i ę t n i k a r s k i e j p o j a w i ł się zdecydowanie negatywny image Rosji i Rosjan. Rosja dla wielu P o l a k ó w (...) była krajem p ó ł n o c n y m i surowym, a z a m i e s z k u j ą c y j ą ludzie całkowicie zniewoleni i p o d p o r z ą d k o w a n i absolutnemu monarsze" . W czasach szlachcica z Palczowic argument o nie­ wolniczym duchu wschodnich sąsiadów właśnie zaczął z y s k i w a ć na „ p o p u l a r n o ś c i " - Stanisław Żółkiewski pisał, i ż „u tego narodu carska krew jest i n summa veneratione w najwyższej czci" . W podobnym tonie w y r a ż a ł sie o Moskalach" Samuel Maskiewicz: „Bo o n i tak rozumieją, że monarchy większego pod słońcem świat nie ma. nad ich cara i żaden nr u. w y d o ł a ć nie m o ż e " M i m o nielicznych w y j ą t k ó w w literaturze epoki d o m i n u j ą generalizujące przedstawienia w s c h ó d niego sąsiada, które w ostateczności składają się La całościowy sDeiora.tvzowa.nv portret o g ó l n e j moskiewskiej grubianitas"". 8 9 10 Przed p r z y s t ą p i e n i e m do w ł a ś c i w e j analizy dzieła warto n a k r e ś l i ć k r ó t k i rys biograficzny samego autora. Urodzony najprawdopodobniej w Ł ę k a w i c y nieopodal m a ł o p o l s k i e g o Stryszowa około 1570 roku Paweł z Palczowic Palczowski, n a j m ł o d s z y syn M i c h a ł a i Barbary z Lubomir­ skich, po latach o d e b r a ł gruntowne w y k s z t a ł A. Siemiańczuk, H . Siemiańczuk, Moskwa w rela­ cjach polskich XVI i pierwszej połowy XVII wieku, [w:] G Kotlarski, M . Figura (red-), Oblicza wschodu w kulturze polskiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 61. 8 S. Żółkiewski, Początek i progres wojny moskiewskiej, PIW Warszawa 1966, s. 96. 9 A. Sajkowski (oprać), W. Czapliński (red.), Pamięt­ niki Samuela i Bogusława Maskiewiczów (wiek XVII), Ossolineum, Wrocław 1961, s. 146. „ _ Kępiński, Lach i moskal Z dziejów stereotypu, , W a l L w ^ K r a k ó w 1990; j . Madszewski,Ł 1603-1618: opinie i stanowiska szlachty polskiej, PWN, Warszawa 1968. 10 6 L. Althusser, Ideologie i deolog czne aparaty państwowe, tłum. A Staroń, http://www.nowakrytyka.pl/ spip.php?article374, 10.03.2013. / Ibid. t 1 (19) PD13 t BARBARZYŃCA 69 Z o P s b A W k aa M o s k w a �Krzysztof Sztafa 70 cenie na uniwersytetach m . i n . we Frankfurcie nad O d r ą oraz Padwie. Podczas s t u d i ó w doko­ nał konwersji z kalwinizmu na katolicyzm oraz nawiązał kontakt z krewnym S t a n i s ł a w e m Lubomirskim. Po powrocie do kraju w 1605 roku, dzięki swoim licznym koneksjom, zajął solidną p o z y c j ę w ś r o d o w i s k u kancelarii k r ó l e w s k i e j . O regalistycznych p o g l ą d a c h szlachcica ś w i a d c z y dodatkowo wydany w tymże roku panegiryk jego autorstwa z okazji ś l u b u Zygmunta I I I z K o n ­ stancją Austriaczką. Znany ze swoich licznych p o d r ó ż y (Włochy, Francja, Niderlandy), w 1606 roku sprzedał odziedziczony m a j ą t e k w Księstwie Zatorskim, aby przyłączyć się do moskiewskiego poselstwa,/mającego reprezentować k r ó l a podczas koronacji Maryny Mniszech na carycę Rosji . 12 Jako że wydana n a k ł a d e m oficyny Jana Szarfenbergera Kolęda moskiewska stanowi pismo skierowane do posłów i s e n a t o r ó w z 1609 roku, n a m a w i a j ą c e do p o d j ę c i a wyprawy zbrojnej na R o s j ę , czuję się w o b o w i ą z k u pokrótce przedsta­ w i ć okoliczności, które d o p r o w a d z i ł y do wydania tej broszurki. 13 R u ś początku X V I I wieku p o p a d ł a w chaos - po śmierci nieudolnego cara Fiodora I w 1598 roku p a ń s t w o pozbawione zostało prawowitego następcy. N a tron wstąpił Borys Godunow, jed­ nakże jego rządy nie cieszyły się p o p u l a r n o ś c i ą u znacznej części bojarstwa, k t ó r a b u n t o w a ł a się przeciwko nowemu władcy. W m i ę d z y c z a 12 13 G. Franczak, Wstęp, [w:] P. Palczowski, Kolęda mo­ skiewska, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2010. Kilka uwag o samej broszurce: pisane prozą dzieło Palczowskiego w całości poświęcone jest agitacji za sprawą podboju Rusi; autor nie krąży wotół innych tematów, podporządkowuje swój wywód wyłącznie podburzaniu przeciwko wschodniemu sąsiadowi Ko­ lęda zajmuję się w jej całości, co oznacza, iż na użytek analizy w żaden sposób nie modelowałem tekstu - tak też rekapituluję tutaj zastosowana przez Palczowskie­ go taktykę argumen acyjną uzupełniając ją następnie Lsownym komentarzem sie w i e ś ć o śmierci D y m i t r a , syna Iwana Groź­ nego, odbijała się szerokim echem pośród ludu wespół z plotkami o jego cudownym ocaleniu. Tymczasem w 1604 roku na terenie Rzeczypo­ spolitej Obojga N a r o d ó w z n a l a z ł s i ę D y m i t r Samozwaniec, człowiek p o d a j ą c y się za owego cudownie ocalałego syna. P r z y j ę t y na dworze Zygmunta I I I Wazy, starał s i ę p r z e k o n a ć pol­ skiego k r ó l a o swoim pochodzeniu i p o d j ę c i u w s p ó l n e j wyprą.wy na. M o s k w ę w celu objęcia należytego tronu. N i k t , rzecz jasna, nie w i e r z y ł W opowiadane przez przybysza rewelacje, jed­ n a k ż e pojedyncze g r u p k i m a g n a t ó w w i d z i a ł y w tych o k o l i c z n o ś c i a c h d o s k o n a ł ą o k a z j ę do przejęcia w ł a d z y w osłabionej Rosji i rozszerze­ nia przez to swoich wpływów. Pomimo niezgody Seimu zdołano z o r g a n i z o w a ć w y p r a w ę maiaca za cel obalenie Godunowa. Ostatecznie, w wyniku ś m i e r c i te?o osta.tnie?o Dvm.itr w ipcu 1605 roku został k o r o n o w a n i na cara a rok nóźniei noślubił Marvne M n i s z c h ó w n e córkę woiewodv sandomierskiego Terzego M n i s z ć h a . N o w y w ł a d c a ściągnął na siebie w k r ó t c e n i e c h ę ć części bojar stwa w wvnik"ii neon w v h n r h ł b nt -n o-r stwa, w w y n i k u czego wyoucm Dunt, inspiro­ wany przez Wasyla Szujskiego podczas Którego zamordowano U y m i t r a i pokonano „Krwawej jutrzni , p o z b a w i a j ą c życia KilKuset poslow pol­ skich, litewskich oraz w oskich . Wsrod ocala­ łych z masakry był l a w e ł l a l c z o w s k i - podzielił on los pozostałych towarzyszy, spędzając kilka kolejnych lat w n i e w o l i rosyjskiej. Z d a n i e m Grzegorza Franczaka, „w Kolędzie doświadcze­ nie moskiewskiej katastrofy posłuży m u jedynie za bezosobowy argument na rzecz interwencji zbrojnej . Po powrocie do Polski w 1608 roku Palczowski staje się g ł ó w n y m propagatorem nie­ nawiści wobec Rosji i Rosjan - żywiąc osobi¬ stą n i e c h ę ć do rządów Wasyla Szujskiego oraz 14 15 L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz, Czas Smuty, [w:] eidem, Historia Rosji, Ossolineum, Wrocław 2005, s. 91-107. G. Franczak, Wstęp, op. cit, s. 16. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej k o n t e s t u j ą c ogólny, głęboki kryzys politycznos p o ł e c z n y ówczesnego p a ń s t w a moskiewskiego, dostrzega w owych o k o l i c z n o ś c i a c h „ o k a z y j ę pożądaną", by n a j e c h a ć osłabiony kraj i „dobro Rzeczypospolitej r o z m n o ż y ć " . Ale żeby to ledwie nie trzyletnie Ich Mości Panów Posłów, a potym też czas niemały Ich Mości Panów Posłanników zatrzymanie nic więcej sprawić i nic inszego znaczyć nie miało? (...) Coś większego i dalszego Pan Bóg nam w tym pokazać chciat . 6 Wniosek jest prosty. To d z i ę k i szczególnej boskiej opatrzności Polacy zostali pojmani w nie­ wolę, by poprzez to poznać lepiej słabości Państwa Moskiewskiego oraz b a r b a r z y ń s k i e usposobienie jego mieszkańców. Argument p o w o ł y w a n i a się na instancję boską będzie się wielokrotnie powtarzał na kartach k s i ą ż k i , u w y p u k l a j ą c k o n i e c z n o ś ć dokonania ekspansji. J e d n a k ż e owe „Ich M o ś c i P a n ó w P o s ł a n n i k ó w zatrzymanie" spełnia jeszcze jedną, d o d a t k o w ą funkcję. Sytuuje ono samego autora ponad t ł u m e m , d o d a j ą c m u specyficz­ nej auctoritas - Palczowski, poprzez osobiste d o ś w i a d c z e n i a z Rosjanami staje sie w oczach czytelnika kompetentny, by n a m a w i a ć do aneksji 17 16 17 P. Palczowski, op. cit, s. 59. Ibid., s. 108 - „Niewdzięczność nasza łaski i błogosła­ wieństwa Bożego! Pan Bóg nam to państwo prawie do rąk podaje, a my go brać nie chcemy". Dalsze adresy do cytatów z omawianego dzieła znaj duj ą się w nawia­ sach 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 71 pogrążonego w chaosie p a ń s t w a . Stara się s p r a w i ć w r a ż e n i e , jakoby był w posiadaniu rzeczywistej, obiektywnej wiedzy. M o ż e m y zresztą p r z e k o n a ć się o t y m j u ż na p o c z ą t k u dzieła, podczas formu­ ł o w a n i a propositio: Com, długi czas mieszkając z ludźmi moskiewskiemi, Uszyma i oczyma pilno czerpał swemi, Tom krótko tu zebrać chciał (...) Uszedłem z targu złego z uszyma do domu, I nie mogłem stamtąd nic więcej przywieźć komu. [s. 17-18, w. 1-3] Pozycja mówiącego, mówiący a wiedza S p r z y j a j ą c e o k o l i c z n o ś c i same z siebie nie wystarczają, p o t r z e b u j ą jakiejś wyższej instancji, k t ó r a m o g ł a b y u s a n k c j o n o w a ć obrany sposób działania. W t y m też celu na samym początku Kolędy Palczowski wskazuje na ich nieprzypad­ kowy zbieg, m a j ą c y swój punkt kulminacyjny w „ k r w a w e j jutrzni": Pawła Palczowskiego Ta p o d w ó j n a funkcja wiedzy (jako usprawie­ dliwienia podboju i źródła auctoritas), jak rów­ nież wiedza sama w sobie stanowi typowy w y t w ó r dyskursu: pozwala m u istnieć i j e d n o c z e ś n i e roz­ w i j a ć się dalej. Wiedza, będąca w rzeczywistości s u b i e k t y w n ą interpretacją zaobserwowanych zja­ wisk , sankcjonuje w i ę c dyskurs, natomiast tę pierwszą uprawomocnia c z u w a j ą c a nad nią boska opatrzność, z k t ó r ą nikt nie śmie p o l e m i z o w a ć . 18 Palczowski jako autor w szerszej perspekty­ wie nie może sobie p o z w o l i ć na w y w y ż s z a n i e się ponad c z y t e l n i k ó w - aby ich sobie z j e d n a ć {captatio benevolentiae), musi „zniżyć się" na poziom odbiorców, nie może p o z w o l i ć sobie na dystans w z g l ę d e m nich, wreszcie: musi jasno i w y r a ź n i e s y g n a l i z o w a ć swoje jednoczesne p r z y w i ą z a n i e do w s p ó l n o t y . W t y m celu nie tylko u ż y w a określeń pierwszej osoby liczby mnogiej {musimy, chcemy), ale dokonuje szeregu innych, bardziej wyrafi­ nowanych z a b i e g ó w - p o w o ł u j e się na w s p ó l n ą 18 E. M . Thompson, Said a sprawa polska, „Europa. Tygodnik ideT 26 2005, s. 11. W tej perspektywie Palczowski staje sie Saidowskim „orientalistą" - „ uczo¬ nym, który uogólnia na olbrzymią skalę zjawiska za­ obserwowane w koloniach oraz zamraża niejako swe interpretacje narodów podbitych, przekształcając te interpretac e w fakty historyczne". Jest to wiedza poli­ tyczna mimo jej pozornej apolityczności ( E W Said op cit s 40) �72 Krzysztof Sztafa t r a d y c j ę ; manifestuje swoje p r z y w i ą z a n i e do k o n ­ hospodar pokazał wencjonalnych, „staropolskich" w a r t o ś c i i religii. To „bratanie się" ze zbiorowym o d b i o r c ą jedno­ stwa, [s. 96] się być wdzięcznym tego posel­ cześnie w pewien sposób tworzy go: ostentacyjne p r z y w o ł y w a n i e w s p ó l n y c h symboli projektuje Jako poseł w Moskwie Palczowski b y ł posłannikiem samej K r ó l e w s k i e j M o ś c i - reprezentując w i ę c określoną w s p ó l n o t ę k u l t u r o w ą , albo lepiej k r ó l e w s k i majestat, staje się w ramach ustalonego - umacnia j ą w kwestii stosunku do Innego, przez co p o g ł ę b i a się a k t u a l n o ś ć opozycji p r a w d a - f a ł s z p o r z ą d k u obyczajowego k i m ś nietykalnym - poj­ manie go i wzięcie do niewoli oznacza nie tylko oraz s o l i d a r n o ś ć w e w n ą t r z grupy. I n t e g r a l n o ś ć tej ostatniej stanowi równocześnie o jej sile i goto­ k r n ą b r n o ś ć wobec zwyczajów, ale r ó w n i e ż obrazę n a j w y ż s z e g o majestatu. M o s k w i c i n i , k t ó r z y w o ś c i do podboju. „z c h ł o p ó w panem się stali" [s. 9 6 ] gwałcą usta­ lony porządek, w y ł a m u j ą się szanowanym, starym zasadom, d o w o d z ą c przez to d w ó c h rzeczy - jako 19 Wiedza spełnia jeszcze j e d n ą f u n k c j ę . Pozwala ona na wytworzenie wizerunku Obcego, na jego uformowanie w zgodzie z i m p e r i a l n ą p e r s p e k t y w ą Zachodu: w świetle tych okoliczności w y ł a n i a ­ j ą c y się z „ o b s e r w a c y j " Palczowskiego Moskwicin zostaje zdefiniowany jako Gorszy Inny, bo nie mieszczący się w k u l t u r o w y m p o r z ą d k u autora i ostatecznie jako naturalny obiekt podboju, nad k t ó r y m n a l e ż y roztoczyć k o n t r o l ę . C h c i a ł b y m teraz prześledzić sposób, w jaki t y t u ł o w y „szlach­ cic polski" konstruuje swojego wroga.. Potrzeba Innego Palczowski w swej argumentacji sięga po cały arsenał cnót, w a r t o ś c i oraz symboli p r z y n a l e ż ­ nych tradycji humanitas, k t ó r e przeciwstawia Rusinom - jego argumenty b r z m i ą o tyle wia­ rygodniej, że nieustannie podpiera je w ł a s n y m d o ś w i a d c z e n i e m . Tak t e ż , p r z y w o ł u j ą c dzieje „ k r w a w e j j u t r z n i " , p o s ł u g u j e s i ę figurą grec­ kiej w i e r n o ś c i (graeca fides), aby u k a z a ć - obcą ludziom godnym - n i e w i e r n o ś ć i nierycerskość Moskwicinów: 20 b a r b a r z y ń c y m a j ą w pogardzie obyczaje cywilizo¬ wanego świata, bądź, jeszcze gorzej, zupełnie ich nie znają. N i e w i e r n o ś ć Rosjan zostaje tutaj zesta­ wiona z czystością intencji P o l a k ó w - ż y c z l i w o ś ć zostaje zdradzona, a dobre chęci zaprzepaszczone przez zła wole i podstęp Ujecie to dodatkowo dyskwalifikuje Obcego Dozwalając na r ó w n o czesne w y w y ż s z e n i e swoiei strony" Ostatecznie cała win L a d a na k r n ą b r n y c h M o s k w i c i n ó w " 7 n e r s n e k t v w v ó w c z e s n v c h realiów trudno w iakiś 21 n r l k o n n i L snosóh odenrzeć hadź rhoriażbv oddalić te z L ™ C n wierei krwawa intrz n " staj r i e się • n' " wo b ma nie r\V tylko ir>A\Jw\ zrodiem nienawiści Dec wscnodmego sąsiada aoprasza się zdecydowanej _ reakcji. Muzy w i ę c za argument o konieczności podboju: inaczej by się nam uczynić żadną miarą dziło, jedno się jako nabarziej mścić tej 2 0 Tak ten jaszczurcy naród nagradza nam chęci i życzliwości nasze, tę zapłatę za przyjaźń, którą im więc ofiarujemy, odnosimy. Tak ten miły pan 21 ' M . Foucault, op.cit.,s. 10. przemawiający nie go­ świeżej Argument o „Moskwicinach-mużykach" można zna­ leźć nie tylko w tekście Kolędy. W XVII-wiecznym pamiętnikarstwie polskim negatywna figura Rosjanina-chłopa pojawia się w twórczości braci Masktewiczów czy relacjach Aleksandra Piaseczyńskiego (patrz: A. Niewiara, Moskwtan-Moskal-RoJmn w dokumen­ tach prywatnych. Portret, Wydawnictwo Naukowe Ibi­ dem Łódź 2006). Zarzut o zdradziecki czy krzywoprzysiężny charak­ ter Rosjan również nie stanowił wówczas novum: już w X V I wieku pojawia się w zapiskach Jana Piotrow­ skiego (patrz: A. Niewiara, ibid.). BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej ich zdrady przeciwko nam, tej niewinnej krwie braciej naszych, którą ten zły nieprzyjaciel świętokradzkiepokrwawił ręce swoje, tego ich tak wielkiego obelzenia Pana i Rzeczypospolitej naszej. [s. 93-94] Pomszczenie śmierci posłów staje się moral­ nym imperatywem - zaniechanie tego jest rów­ noznaczne z zaniechaniem o b o w i ą z k u {officium) utrzymania dobrego imienia całego p a ń s t w a . Brak r y c e r s k o ś c i M o s k w i c i n ó w jednak nie k o ń c z y s i ę jedynie na g w a ł c e n i u u ś w i ę c o n y c h obyczajów. Palczowski dowodzi, że „ten n a r ó d słaby, marny i niepotężny" nie zasługuje na żaden szacunek. O t ó ż j e d y n ą realną bronią nieprzyja­ ciela, oprócz jego liczebności, jest p o d s t ę p : Tak jest, iż nam wiele zamków i miast pobrali, ale trzeba wiedzieć jako. Nie męstwem abo dzielno­ ścią jaką, ale zdradą i chytrością pod przymierzem. [s. 88] Ta chytrość wskazuje nie tylko na k r y j ą c ą się pod n i ą w d o m y ś l e t c h ó r z l i w o ś ć , ale r ó w n i e ż bezsilność, o czym m o ż e m y przeczytać w n a s t ę p ­ nym zdaniu: „Lecz gdy kiedy z nami wręcz poszli, nigdy nie w s k ó r a l i , i owszem, z a w ż d y przegrawali" [s. 88]. Moskwicini są nierycerscy; nie w p i ­ sują się t y m samym w zachodni ideał człowieka; zniżą się do wszelkich bezeceństw, by osiągnąć swój cel i rozszerzyć wpływy. Pozór „hardego sie­ bie pokazywania" kryje słabość oraz n i e m o ż n o ś ć stoczenia „ p r a w d z i w e j " , m ę s k i e j walki. U z u p e ł ­ nienie powyższego stanowiska stanowi przykład będący j e d n o c z e ś n i e zręczna^ próbą zawłaszczenia historii na. swoją korzyść: „czego ś w i a d k a m i są wszystkie b i t w y / k t ó r e ś m y kiedykolwiek z n i m i mieli" [s 88] Nie m o g ł o , rzecz jasna, z a b r a k n ą ć argumentu sankcji ostatecznych w postaci łaski Bożei i d o k o n a ń p r z o d k ó w d w ó c h n a i w a ż n i e i szych źródeł auctoritas. „Jasne i dosyć znaczne za 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Pawła Palczowskiego 73 łaską Bożą zacnych p r z o d k ó w naszych p r z y k ł a d y i teraz w potomkach ich" [s. 8 8 ] . W a ż n e , iż powyższe acempla m a j ą swoje źródło poza causa, są aprobacją w y w i e d z i o n ą z zewnątrz - o ile bowiem standardowe dowody w sposób ścisły odnoszą się do danej sprawy, o tyle zasto­ sowany przez autora Kolędy przykład ma charak­ ter całkowicie od niej niezależny, co u m o ż l i w i a użycie swobodnej taktyki argumentacyjnej oraz - w d o m y ś l e - pozwala na w y c i ą g n i ę c i e wnio­ s k ó w oraz s f o r m u ł o w a n i e uniwersalnych tenden­ c j i . Co ciekawe, Palczowski w t y m względzie nie wskazuje ż a d n e g o konkretnego p r z y k ł a d u z historii, ogranicza się do pozostania na pozio­ mie o g ó l n o ś c i , nie precyzuje jakie d o k ł a d n i e wydarzenia historyczne m i a ł y b y się składać na rzeczoną tradycję i „dziedzictwo przodków". Dowodzenie sprawia w r a ż e n i e , że zostało oparte na historycznej prawdzie — j e d n o c z e ś n i e , poprzez umieszczenie w n i m figury p r z o d k ó w w y w o ł u j e u o d b i o r c ó w emocjonalny rezona.ns przysłania­ jący m i a ł k o ś ć argumentu. W ten sposób Moskwicin zostaje skutecznie zdeprecjonowany; odziera sie eo z p r z y m i o t ó w cnotliwo/ci zostaje ukazany jako chytry niegodny dzikus k t ó r e g o w d o m y ś l e należy bez s k r u p u ł ó w p o d b i ć i „ucywilizować". 22 Kwestia ucywilizowania, jako typowe zjawisko imperializmu, zasługuje na osobną u w a g ę . Na ogół w analizie postkolonialnej pojęcie misji cywiliza­ cyjnej łączy się z drugim obliczem Innego, które to na pierwszy plan wysuwa jego nieznajomość i niez r o z u m i a ł o ś ć . Ten nieznany Inny, z racji tego, iż niepokoi , musi zostać w jakiś sposób zneutrali23 24 2 2 2 3 24 H . Lausberg, Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o li­ teraturze, tłum. A. Gorzkowski, Wydawnictwo Homini,Bydgoszcz2002,s.4ll,4l2. M.P. Markowski, A. Burzyńska, Teorie literatury XX wieku, Znak, Kraków 2009, s. 553. Ibid, s. 553. Autorzy wspominają o tym, że Inny, oprócz tego, że niepokoi, również fascynuje - wątpię jednak, czy ten jego aspekt jest adekwatny w stosunku �74 Krzysztof Sztafa zowany, oswojony za p o m o c ą znanych obrazów i przedstawień. U Palczowskiego jednak aspekt „nieznajomości" wydaje się nieodpowiedni: prze­ cież Polacy przez długie stulecia mieli żywy kon­ takt ze swoim wschodnim s ą s i a d e m . Co w i ę c e j : w świetle tego, co zostało j u ż powiedziane o wie­ dzy nabytej podczas rosyjskiej niewoli, kategoria ta z pewnością nie ma żadnego pokrycia. Autor Kolędy podchodzi do problemu ucywilizowania z nieco innej perspektywy - miast wspomnianej nieznajomości na pierwszy plan wysunie się odręb­ ność Innego, fakt, że w ogólności funkcjonuje on w odmiennym (w domyśle- gorszym) porządku symbolicznym (nasuwa się skojarzenie z M o n teskiuszowskim zdumieniem: „jak to m o ż l i w e , żeby ktoś był Persem!" ). W całym tym procesie punktem wyjścia jest'autorytatywne przekonanie o wyższości własnej k u l t u r y - o t ó ż tylko cywiliza­ cja" europejska dla M o s k w i c i n ó w bardzo odleeła towarzyszącej polskiemu szlachcicowi tendencji m o ż e m y przeczytać j u ż na samym początku: Ziemię ich wziąć obfitą, hardość ich ukrócić, Wiarę i złe zwyczaje w lepszy rząd obrócić, [s. 55] 25 Niedaleko stąd do wniosku, iż aneksja i eks­ ploatacja ziem rosyjskich rysuje się jako coś p o ż ą d a n e g o nie tylko ze strony kolonizatorów, ale r ó w n i e ż ze strony samych kolonizowanych. Palczowski zresztą m ó w i o t y m explicite: Dal tym tam ludziom [Bóg] czas tak długi, aby sposób życia narodu naszego chędogi, obyczaje cudne, więc i milą wolność dobrze wybaczywszy i wyrozumiawszy, większą aniżprzedtym chęć i miłość ku nam brali. [s. 59] 26 ze swoimi korzeniami w ereckiei i rzymskiej sta' rożvtności może w d a ć z siebie nowoczesno ć " W ówczesnych studiach kultura prawosławno27 ruska była usuwana na margines, uznawana za coraz ; . 'ie sp r ó bszą , U I ^ " Dęazie ^ 7 y czasu Z .TlodoDme więc 1palczowski d podkres , P° ^ 7 J7 ™ od Rzeczypospolitej istnieje jakiś derekt; kultury 2 6 W r Z ą U p a ą C M d pozaeuropejskie są zamrożone, a wreszcie są po prostu niezdolne do przekształcenia się w kierunku nowoczesności bez udziału zewnętrznej siły. O tej do Rosjan; dotyczy raczej ludów spoza kontynentu, z którymi do czynienia miały zachodnie imperia. 2 5 2 6 J. Niedźwiedź, Humanitas na styku kultur. Kwestia dyskursów kolomalnych we wschodmej Europte, [w:] A Borowski (red.), Humanizm. Ltone pojęaa, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2009, s. 202 „należy założyć (...) równorzędność i partnerski charakter tych relacji". I . Wallerstein, Europejski uniwersalizm. Retoryka władzy, tłum. Adam Ostolski, Wydawnictwo Nauko­ we Scholar, Warszawa 2007, s. 52. 27 Ibid.,s. 91-92. 2 8 J. Niedźwiedź, op. « f c , s . 2 2 6 . Jest to typowy, wręcz podręcznikowy przykład m y ś l e n i a kolonialnego - kolonizatorzy zostają usprawiedliwieni wobec samych siebie, gdyż wraz ze swoim przybyciem przynoszą ład i porządek; z perspektywy zachodniej pragnienie tych dwóch ostatnich nie podlega dyskusji. Przywołany frag­ ment wskazuje dodatkowy trop. Otóż kolonizowani najpierw muszą poznać „obyczaje cudne" koloniza­ t o r ó w - oznacza to, że proces „asymilacji" będzie dla Rosjan korzystny dopiero w szerszej perspektywie, po przezwyciężeniu „w sobie" początkowych opor ó w . Na M o s k w i c i n ó w spływa łaska boża, dająca możliwość poznania owych polskich o b y c z a j ó w pokrywa się ona jednocześnie ze szlachetną dzie­ jową misją Sarmatów (antemurale christianitatiś) aby zmodernizować i uwolnić od własnych słabości 29 „słowiański Orient" W ramach dalszej deprecjacji Palczowski usi­ łuje w y k a z a ć n i e w o l n i c z ą m e n t a l n o ś ć „ M o s k w i c i - 29 I . Wallerstein, op. cit., s. 90. W takim duchu argu­ mentował na rzecz podboju Indian Juan Ginćs de Sepulveda w swojej znanej polemice z Bartolome de Las Casasem. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej nów", m a j ą c ą w d o m y ś l e k o n t r a s t o w a ć z polskim u m i ł o w a n i e m złotej w o l n o ś c i . Posługuje się tutaj argumentami a simili, p o r ó w n u j ą c wschodniego sąsiada do Ż y d ó w : 32 Ktemu żadnej rzeczy nie mógł odmówić carowi tatarskiemu, by mu też dobrze i na wojnę kazał z sobą jechać przeciw chrześcijanom, [s. 77] Powyższy cytat stanowi przykład z historii z retorycznego p u n k t u widzenia jest najbardziej pożądany, g d y ż ma swoje źródło w prawdzie. Palczowski jednak znowu pozostaje na t y m ogól­ nym poziomie tempus generale, j a k i e g o ś odle­ głego okresu historycznego . Poniżej przytaczam jeszcze jeden p r z y k ł a d , odnoszący się do okresu niewoli rosyjskiej: Autor Kolędy korzysta tutaj jednocześnie ze znanego ówczesnego stereotypu ; przemyca zaka­ m u f l o w a n ą treść, m a j ą c ą s p r a w i ć w r a ż e n i e , że Moskwicini, dla k t ó r y c h niewolnictwo jest rzeczą przyrodzoną, nie będą sprawiali większego pro­ blemu jako skolonizowani; nie trzeba o b a w i a ć się z ich strony ż a d n y c h b u n t ó w czy z r y w ó w - aneksja i późniejsza gospodarcza eksploatacja kraju przebiegnie bez p o w a ż n i e j s z y c h komplikacji. Ta niemożność wyrażenia pełnej podmiotowości Rosjan wynika, rzecz jasna, z ułomności p o r z ą d k u symbolicznego, do którego należą - nie chodzi tutaj j u ż tylko o czystą zależność, ale o coś w i ę ­ cej o „ w y k l u c z e n i e , niepełną a u t o n o m i ę " w jej szerszej, ontologicznej perspektywie. 33 30 Jacy to są chrześcijanie, łacno obaczyćz tego, co się już wspomniało, i z tego przeciwko nam zdra­ dzieckiego i okrutnego występku, [s. 129] Autor Kolędy zdaje sobie sprawę z ważkości powyższych zarzutów; są one o tyle skompliko­ wane, że przecież „oficjalnie" w Rosji obowią­ zuje obrządek prawosławny, a w i ę c chrześcijański. Ogołocenie M o s k w i c i n ó w z ich wiary, wyłączenie ich z religijnego porządku, ma bardzo doniosłe znaczenie - dlatego też Palczowski konsekwent­ nie przywołuje figurę Boga będącego po „naszej" stronie, a wręcz explicite nakazującego na.m p o d b ó j wschodnich sąsiadów. Sposób argumentacji przy¬ biera tutaj specyficzny charakter - chodzi głównie o to, by u d o w o d n i ć wyższość zachodnich obrząd­ k ó w chrześcijańskich, a. wra.z z n i m i całej przy na— . leżnej i m tradycji łacińskiej, której przeciwstawia się „nieokrzesany wschód" ' . Dalsza deprecjacja w tej materii wymaga jednak pewnej wyższej sankcii dlatego też Palczowski szuka perspektywy odmiennej niż swoja nie tak bezpośrednio związa 31 Potrzeba sankcji Spoiwem łączącym c y w i l i z o w a n ą Europę jest wiara chrześcijańska. I w tej materii Palczowski nie pozostaje bezczynny - w Kolędzie konse­ kwentnie p r ó b u j e w y k a z a ć , że Rosjanie nie w p i ­ sują się w tę religijną w s p ó l n o t ę , ba, w y s ł u g u j ą się nią, w rzeczywistości będąc c h r z e ś c i j a ń s k i m i 31 3 XVII-wieczne „argumenty" świadczące o niewolni­ czym duchu Rosjal czytelnik może odnaleźć w przy­ taczanej już książce: A. Niewiara, Moskwtctn-Moskal-Rosjanin,op.A,s. 82-87. J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmamnia -formą, Uniyersitas, -Kraków - z nowoczesną 2011, 454^55. 3 1 (19) P019 J J BARBARZYŃCA J J & 75 tylko z pozoru , a bliżej i m do p o g a ń s k i c h Tur­ k ó w czy T a t a r ó w : Waśni są teraźniejszy Żydzi. Tyraństwo, którym ten naród jest uciśniony spiritus ich tępy bojaźń, z którą się rodzą (...). Animusze w tych ludziach są poniżone, niewolnice, nie wylatają w górę, nie kochają się w górnych i pod niebo wyniosłych za­ mysłach, [s. 110] 30 Pawła Palczowskiego 4 P. Palczowski, op. cit, s. 86: „tylko tytułem chrześci­ jańskim jest pokryty". „ H . Lausberg, op. cit., s. 386. 3 2 3 3 1 J. Niedźwiedź, op. cit, s. 229-231. �Krzysztof Sztafa 76 nej z causa. Aby w z m o c n i ć siłę i prawdziwość argu­ mentu, jak również osobistą auctoritas, przywołuje „świadectwo jednego człowieka wielkiego a prawie świętego, k t ó r y też u nich był długo w więzieniu" [s. 129]. To M i k o ł a j de Mello, portugalski misjo­ narz do Indii, Persji i Rosji. ci ludzie chrześcijańskiego nazwisku i tytułu nie są godni. (...) pełnią takie grzechy i sprośności, jakowych żaden inny naród na świecie. (...) nie widziałem ani słyszałem o takowym narodzie, któ­ ry by zrównał z Moskwą we wszełakiem rodzaju nieprawości, przewrotności, zdrady, co by tak był próżen wszelakiej słuszności i sprawiedliwości, pra­ wa ludzkiego i Boskiego, próżen wszelakiej mibści i skłonności miłosierdzia, bojaźni Bożej i ludzkiej, pełniąc wszelakie grzechy, nieprawości, sprośności, rozpusty, wszeteczeństwa, sodomie, gwałty (...) tępi, brzydcy, szkaradni, głupi we wszelakich rze­ czach do cnoty należących, [s. 130] N i e w ą t p l i w i e fragment ten jest najbardziej j a d o w i t y m w y s t ą p i e n i e m przeciwko wschod­ niemu sąsiadowi w całej Kolędzie. Jego przywo­ łanie nie tylko u z u p e ł n i a tok m y ś l e n i a Palczow­ skiego, lecz r ó w n i e ż uwydatnia siłę dowodzenia. Co istotne, autorem nie jest osoba ś w i e c k a , a „prawie święty" - misjonarz p o d r ó ż u j ą c y aż „po Indyjej O r y j e n t a ł s k i e j i O k c y d e n t a ł s k i e j " . Dalej czytamy: pełniący grzechy tak sprośne, których mię wstyd pisać; a nade wszystko główni nieprzyjaciele imienia naszego katolickiego (...) przed wszystkiemi narody zelżyć, zesromocić i wiarę nam skazić usiłują, mówiąc i twierdząc przeciwko naszej wierze świętej katolickiej i przeciwko jej wszystkim professorum tysiącpotwarzy, przewrotności i wszeteczne kłamstwa, lżąc nasze chwalebne ceremonije i obrzędy tak święte i potrzebne, których siła właśnie z natchnienia Bożego poszło, świętokradzkich języków swych żądzą rozpuczając na święte sakramenta, tym barziej a daleko barziej na sługi Boże, począwszy od Ojca Świętego papieża, aż do zakrystyjanów. [s. 130] Czego w i ę c e j potrzeba do całkowitego zdys­ kwalifikowania wroga? D z i ę k i przytoczeniu figury z e w n ę t r z n e j auctoritas Palczowski sank­ cjonuje swój punkt widzenia, a p o d b ó j h e r e t y k ó w staje się w r ę c z ś w i ę t y m o b o w i ą z k i e m k a ż d e g o prawdziwie chrześcijańskiego narodu. Palczow­ ski idzie w tej materii jeszcze o k r o k dalej. Wyprawa contra schismaticos, jak stara się wyka­ zać, przyczyni się nie tylko Rzeczypospolitej, ale c a ł e m u c h r z e ś c i j a ń s k i e m u ś w i a t u ; zespolenie d w ó c h n a r o d ó w sprawi, że cywilizacja europej­ ska zdobędzie znacz<^ca^ p r z e w a g ę nad poganami, a sama Polska zyska m i ę d z y n a r o d o w ą sławę jako potężne imperium Palczowski zapewne m a r z y ł by Rzeczpospolita - na wzór h i s z p a ń s k i e j k o n ' kwisty - zaangażowała sie w p o d b ó j kolonialny i dążyła do rozszerzenia swoich w p ł y w ó w na wschód- zresztą w samvm tekście autor podaje orzykład zachodnich o a ń s t w starając sie wyka zać analogie nomiedzv kolonizowaiwmi w ó w czas Indiami a Moskwicinami. Przykład p a ń s t w p r z e p r a w i a j ą c y c h sie celem p o d b o i r p r z e z m o r z e z wielkim n i e b e ś p i e c z e ń s t w e m zdrowia swego" jednocześnie podkreśleniu 1łatwości 1 • s^ 88j smzy jeanoczesme okazji, jaką po drugiej strome Europy d y s p o n u j ą Polacy względem Moskwy: L I. A nam go przyść, to baczyć potężnością stwem w jako snadniej do państwa moskiewskie­ aniż inszym do tamtych Indów, każdy może. A dostawszy tego, moglibyśmy też i bogactwy z każdym narodem i króle­ chrześcijaństwie porównać, [s. 65] //. My, mogąc i pożytków niewymownych, nie tyl­ ko nam samym, ale i wszystkiemu chrześcijaństwu służących, snadnie dostąpić i sławy nieśmiertelnej sobie i narodowi swemu nabyć, wszystkiego tego zaniedbamy? [s. 88] BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej Palczowski konstruuje k o h e r e n t n ą k r y t y k ę Rosjan - w s k a z u j ą c na boską opatrzność wobec biegu w y d a r z e ń , dostrzega w nich „okazyje pożą­ daną", której Polacy nie mieli od w i e k ó w . Posia­ dając o d p o w i e d n i ą w i e d z ę n a b y t ą podczas rosyj­ skiej niewoli, w y s t ę p u j e z perspektywy auctoritas i j e d n o c z e ś n i e umacnia ją p r z y k ł a d a m i niezwiązanymi bezpośrednio ze sprawą. Zająwszy ugrun­ t o w a n ą pozycję, przystępuje następnie do frontal­ nego ataku na wschodniego sąsiada - zaczyna od uwydatnienia n i e g o d z i w o ś c i , d w u l i c o w o ś c i oraz z a k ł a m a n i a , po czym p r z y s t ę p u j e do opisania rzeczywistej bezsiły i słabości. Argumentowanie k o ń c z y natomiast,' poprzestając na ś w i a d e c t w a c h niewiary i b l u ź n i e r s t w a Rzeczpospolita Obojga Narodów, poprzez aneksję Moskwy, doda przy tym splendoru zarówno sobie jak i całemu chrze ściiaństwu- w szerszej perspektywie natomiast da sie Doznać iako kolonialne mocarstwo i zdobędzie przewagę nad ś w i a t e m i n n o w i e r c ó w " Taktyka Lumentacvina zastosowana Drzez P a l c z o w s k i L obeimuie wiec wszystkie aspekty-s Dołeczne Der son Ine reliliine oraz crosnodarrze W ten s n o s ó b , , • J , \ • ", % „Kolonizowany, wbrew własnej w o n zmuszony jest ao przyjęcia wizerunku skonstruowanego przez k o l o n i z u j ą c e g o . Warto dodać, ze ta ostat­ nia cecha, internalizacja perspektywy c e n t r u m , jest przecież jednym z głównych celów Midowskiego „ o n e n t a h z m u . g g n 7 m n Potrzeba przestrzeni Po odkryciu Innego Palczowski przechodzi do n a k r e ś l e n i a konkretnej wizji zagospodarowania ogromnego terenu Rosji - zaczyna od przedsta­ wienia domniemanych bogactw ziemi moskiew­ skiej, d z i ę k i k t ó r y c h p r z e j ę c i u Rzeczpospolita stanie się w a ż n y m partnerem handlowym, r ó w - M . P. Markowski, A. Burzyńska, op. cit., s. 559. 36 E. M . Thompson, op. at.,%. 11. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 77 nym ó w c z e s n y m p o t ę g o m gospodarczym Europy Zachodniej: tamte grunty równają się gruntom naszym podolskiem, ale nie tylko tym, ale naprzedniejszym gruntom Królestwa Węgierskiego, [s. 68] Plan zagospodarowania Moskwy i związana z n i m gospodarcza eksploatacja stanowią czołowy element polityki imperialnej. M o ż n a powiedzieć, że w tej perspektywie kreacja Innego jest pewnym usprawiedliwieniem kolonizatorów; zdyskwalifi­ kowany kolonizowany przeobraża się w niepełnoprawny przedmiot, którego funkcją docelową jest bycie wyzyskiwanym za p o m o c ą pracy niewol­ niczej - gospodarcza ekspansja staje się jednym z najważniejszych celów imperializmu, a. za.ra.zem jego najdojrzalszą formą. Warto dodać, że po sym¬ bolicznym uśmierceniu Rosjan wchodzi j u ż asDekt materialny do utrzymania wyzysku Dotrzeba przecież zinstytucjonalizowanego aparatu repre­ syjnego albo lepiej - wielości takich aparatów* Dlatego' też pomocne staną sie w tym momencie zarysowane na wstępie rozważania o Althusserze Ideologiczne Aparaty Państwowe zostaia podparte od strony teoretycznej Cwizerunek Innego oraz wszystkie zewnętrzne" przesłanki Dodboiu) w ł a śnie ideologia-nasvcone zdehumanizowanvmwizerunkiem gorszego (symbolicznie uśmierconego) Innego l a sobie teraz Dozwolić na otwarta ^ ' \ , . • • } przemoc, lan zagospodarowania zostaje więc pod­ budowany i uprawomocniony alczowski po zdeprecjonowaniu innego i jednoczesnym uszla­ chetnieniu^perspektywy polskiej przystępuje do określenia konkretnych działań, jakie trzeba będzie dokonać po niemalże pewnym zwycięstwie. Zakres tych działań ma trojaki charakter: n r 7 3 7 35 Pawła Palczowskiego p l g n n r P 7 r n Instytucjonalizacja, jak wykazuje Said, prowadzi do powołania społeczeństwa politycznego; w tej perspek­ tywie podbLa i poddana zorganizowanej represji Ruś również przechodzi na ten poziom. E.W. Said, op. cit., s. 36, 43-44. �Krzysztof Sztafa 78 1. gospodarczo-komunikacyjny ( p r z e j ę c i e rosyjskich z a s o b ó w ) ; 2. i d e o l o g i c z n o - p o r z ą d k o w y (przewaga lud­ ności pochodzenia polskiego w g ł ó w n y c h miastach ruskich, p r o w a d z ą c a do okcydentalizacji Innego, a t y m samym - jego przyswojenia); 3. zdobycie przestrzeni ż y c i o w e j (ziemia ruska nadaje s i ę do osiedlenia przez polskich chłopów, co w pewnej mierze pozwoli na zredukowanie w e w n ę t r z n y c h n a p i ę ć w obrębie p a ń s t w a , powodowa­ nych a w a n t u r n i c z ą d z i a ł a l n o ś c i ą band i grup zubożałej szlachty). Wprawdzie-Ć rozsądek mój błahy, rozum barzo miałki, nie patrzę w rzecz głęboko, jednak przecie rad tamowych słucham, którzy pospolitym mą­ drych rozsądkiem są mądrzy i godni, [s. 124] U z n a j ą c swoją miałkość, w rzeczywistości Pal­ czowski pozbywa się jej. Pozwala m u to na śmiałe przejście do p o s t u l a t ó w o charakterze gospodar­ czym. Dzięki kolonizacji Moskwy Polacy mogliby w i ę c przejąć intratne interesy: wielki handle z wielkiemipożytkami w ziemi moskiewskiej prowadzić by się mogły, a mianowi­ cie iżby wszystek handel korzenia, to jest pieprzu, goździków, cynamonu, muszkatu, czym się Portu­ galczycy i Wenetowie tak barzo zbogacili, mógł się do Moskwy obrócić (...). [s. 72] Rosjanie, co oczywiste, nie wpadli na ten p o m y s ł - nie pozwoliła na to ich niewolnicza natura, niezdolna do ż a d n y c h konstruktywnych d z i a ł a ń . Polacy, w ramach swojej szlachetnej interwencji, m a j ą w i ę c szanse z d o b y ć m a j ą t e k 38 dzięki m o ż l i w o ś c i o m oferowanym przez z i e m i ę rosyjską. Palczowski p o d k r e ś l a przy t y m łatwość komunikacji: większość t o w a r ó w m o g ł a b y spły­ w a ć d r o g ą rzeczną. W ten sam sposób samo p o d r ó ż o w a n i e s t a ł o b y s i ę łatwe i wygodne połączenie Moskwa - Oka - W o ł g a - Morze Kaspijskie da dostęp do Persji, natomiast trasa D o n - Morze Azowskie - Morze Czarne zapro­ wadzi Polaków do Konstantynopola, „gdzie w i ę k ­ sze p o ż y t k i za t y m by się odnieść mogły" [s. 71]. Autor Kolędy szczegółowo nakreśla wizję spływu towarów, równocześnie d o w o d z ą c , że w ten spo­ sób ich jakość będzie o wiele lepsza od tych spro­ wadzanych przez P o r t u g a l c z y k ó w Polacy dzięki dostępowi do Morza B a ł t y c k i e g o , m a j ą szansę na sprowadzanie t o w a r ó w do wszystkiej Europy" czyli w d o m y ś l e m o g ą s"tać się światową potęgą gospodarczą 39 40 Korzyści gospodarcze m o ż n a osiągnąć również w inny sposób - ze w z g l ę d u na organizację p a ń ­ stwa. Palczowski postuluje, by największe mia­ sta (kolejno: N o w o g r ó d , Psków, Wielkie Łuki, S m o l e ń s k , Jarosław, Kazań, A s t r a c h a ń ) „ w o l n y m i u c z y n i ć " na p o d o b i e ń s t w o G d a ń s k a i uzależnić je od Rzeczypospolitej. N a s t ę p n i e należy opodat­ k o w a ć je z korzyścią dla p a ń s t w a polskiego - te znane sposoby organizacji Palczowski aplikuje w i ę c na grunt rosyjski. Jest to typowy przejaw m y ś l e n i a kolonialnego: ekspansja „swojskości" ma charakter totalny - proponowane rozwią­ zania służą jako element dyskursu k t ó r y nie­ ustannie poszerza „granice p r a w d z i w o ś c i " . Taki układ wykształci oddolną, wzajemną kontrolę wolnych miast i książąt -- wolne miasta h a m u j ą książąt od pospolitej represyiei i t y r a ń s t w a ksia żęta zaś wolne miasta od rebelizyjej" [s ' l 2 5 ] Ponadto a u. t o r* Kolędy twierdzi iż do skoloni­ zowanych miejsc n a l e ż y s p r o w a d z i ć P o l a k ó w 39 3 8 P. Palczowski, op. cit, s. 74: „Moskwa bardzo źli są gospodarze (...) nie są do kupiectwai handlu zdolni". 40 Chodzi o rzekę Moskwa. Ibid, s. 73: „Portugalczycy nie ukazują inszego korze­ nia, aż pierwej ono spleśniałe, spróchniałe, zmoczone". BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej wszystkich stanów, z a r ó w n o szlacheckiego, jak i chłopskiego, „na kształt kolonij onych rzym­ skich". Przewaga polskiej l u d n o ś c i nad rodzimą, szczególnie w zamkach granicznych i innych for­ tecach, sprawi, iż ziemie te będą sposobniejsze do obrony. Nie chodzi jednak tylko o o b r o n n o ś ć ; sytuacja taka przyczyni się do szybszej okcydentalizacji Innego, do jego oswojenia - o b c u j ą c z Polakami, Rosjanin uczyłby się ich o b y c z a j ó w j ę z y k a , co w szerszej perspektywie zap rowadzi do jego całkowitej polonizacji. Dochodzi tutaj w i ę c element przemiany Innego w „swojego". W t y m wszystkim znamienne jest to że Palczow­ ski planuje w p r o w a d z i ć na skolonizowane ziemie polskie prawo - a w i ę c przewiduje m o ż l i w o ś ć przypuszczenia orientalnego b a r b a r z y ń c y " do w o l n o ś c i naszych" chociaż wcześniej w s k a z y w a ł że spiritus ich tępy" jest w stanie o zyiać formę jedynie biernej uległości. Ostatni aspekt działań d ą ż ą c y c h do zorga­ nizowania ziem skolonizowanych wyprowadza Palczowski wprost z w e w n ę t r z n e j sytuacji, jaka panuje w Rzeczypospolitej. N i e chodzi tutaj tylko o poszerzenie przestrzeni życiowej - rozległe pola moskiewskie m o g ą b y ć miejscem, k t ó r y m zainteresują się awanturnicze grupy po Rokoszu Zebrzydowskiego: Jeśliś tedy, bracie, utracił, jeśliś dlatego odmiany jakiej w ojczyźnie pragnął, tam do Moskwy jedź, nabedziesz tam zaś majętności i inszych bogactw wiele. [s. 84] Ich wyjazd na w s c h ó d przyczyni się w i ę c do uspokojenia sytuacji w p a ń s t w i e . Ponadto szlach­ cic z Palczowic, p o w o ł u j ą c się na rzekomy w y ż demograficzny, argumentuje, iż ziemie na wscho­ dzie p o w s t r z y m a j ą niezgodę powstałą z powodu „nazbyt bliskiego sąsiedztwa". Zapewnienie prze­ strzeni życiowej u m o ż l i w i w i ę c n i e s k r ę p o w a n ą prokreację narodu polskiego. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Pawła Palczowskiego 79 Tak p r e z e n t u j ą s i ę praktyczne, materialne korzyści w y ł a n i a j ą c e się z racjonalnego zagospo­ darowania podbitych ziem. Opanowanie i aneksja Rosji m i a ł a p r z y c z y n i ć się do z w i ę k s z e n i a bogactwa całej Rzeczypospolitej, j e d n o c z e ś n i e p o z w a l a j ą c p r z y s w o i ć i u c y w i l i z o w a ć Moskwici­ n ó w poprzez ich obcowanie z „obyczajami cud­ n y m i " Polaków. P o m y ś l n a interwencja pozwoli­ łaby ponadto rozładować w e w n ę t r z n e problemy p a ń s t w a i z a p e w n i ć potrzebną prężnie rozrastają­ cej się nacji przestrzeń życiową. Dzięki tym zabie­ gom odległe Peryferia m i a ł y u z y s k a ć m o ż l i w o ś ć zespolenia sie z Centrum zaś ono samo w z m o c n i ć kulturową hegemonię. ' Bilans W k o ń c o w y m fragmencie dzieła Palczowski zwraca się do czytelników; nawołuje ich do czynu, p r z y w o ł u j ą c postaci przodków, k t ó r z y „ n a r o d y pograniczne g r o m i l i " . W y l i c z a j ą c ich zasługi, powtarza jeszcze raz w ogólności s f o r m u ł o w a n e wcześniej argumenty. Jako dzieło Kolęda Moskiewska stanowi typowy przykład „ l i t e r a t u r y będącej s t r o n n i c z k ą impe­ rialnej polityki kolonizacji" . M o ż n a odnaleźć w niej wszystkie p r z y n a l e ż n e d o m i n u j ą c e m u Zachodowi standardowe uwarunkowania epistemologiczne, etyczne oraz estetyczne, roszczące sobie prawa bycia uniwersalnymi. I chociaż dzieło Palczowskiego nie spotkało się z entuzjastycznym odzewem ówczesnej szlachty - tak w y w y ż s z a n e j w wywodzie - to jednak nie pozostało zupełnie bez echa: ostatecznie zorganizowano „skromną" w y p r a w ę na. M o s k w ę . Ponadto dzięki Kolędzie Palczowski w p i s a ł się w tradycję polskiej refleksji 41 4 2 4 1 4 2 M.P. Markowski, A. Burzyńska, op. cit., s. 554. ,,[W roku 1609] u boku regularnych wojsk hetmana Żółkiewskiego nie wyruszyła tłumna krucjata, a tylko garść awanturników, wśród których znalazł się naj­ pewniej i nasz autor". G. Franczak, op. cit., s. 41. �80 Krzysztof Sztafa o Rosji, podpartej głęboko zakorzenionym w ó w ­ czas mitem o, apriorycznie z a k ł a d a n e j , wyższości Sarmacji. W y ł a n i a j ą c a się jednak z kart książki Rzeczpospolita w toku dzisiejszej lektury daje się p o z n a ć jako p a ń s t w o pogrążone w pewnym sym­ bolicznym (wypieranym właśnie za p o m o c ą m i t u Sarmacji ) kompleksie niższości wobec swoich 43 4 3 zachodnich sąsiadów; tak też obierając sobie za punkt odniesienia W s c h ó d , stawała się w z g l ę d e m niego szlachetną nosicielką cywilizacji, nowocze­ snym i p o s t ę p o w y m organizmem, k t ó r e m u zale­ żało na szczęściu i w o l n o ś c i sąsiada. Znamienne, że to doniosłe założenie nigdy nie miało prawdzi­ wej okazji, by s p r a w d z i ć się w praktyce. Tropem „nieustającego wypierania", które stało się podstawowym warunkiem tLania mitu Sarmacji po­ dąża w przywoływanej już książce Jan Sowa, op. cit, s. The rhetoric of colonialism in Paweł Palczowski's Kolęda moskiewska The aim of the article is a new interpretation of 17 century political tract Kolęda moskiewska (Moscow carol) by Paweł Palczowski. The author tries to present historie relations between Poland and Russia using the theoretical concepts of Mamsm and Postcolonial theory. According to author the political discourse of the l Polish Republic was based on a symbolic inferiority complex to western neighbors, which caused the expansion toward east. The expansion was motivated by the need of cMlizing mission for the (stereotypically imagined) Others, as well as by religious sanctions and the search for economically prosperous areas. th s t BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �FOT. MICHAŁ KOPEK �82 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c6f22ad2b039b5263494a430ff9ab55.pdf 0af851b0f10d62f9f0b0fabeb985856e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5691 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5291 Title A name given to the resource Dotrzeć na koniec świata/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19, s.35-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kilian, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bożena Kilian Filolog angielski, doktorantka afiliowana przy Instytcie Kultur i Literatur Anglojęzycznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Zainteresowana studiami postkolonialnymi, literaturą podróżniczą, wielokulturowościąoraz podróżopisarstwem kobiet. Dotrzeć na koniec świata. O wyborach celów podróży W edług Krzysztofa Przecławskiego podróż jest metaforążycia i choć sam jej przebieg nie jest pozbawiony znaczenia, dla tury­ sty najważniejszy jest ostateczny cel . Zagadnienie celu podróży jest niezwykle złożone. Z powodu zmieniającej się sytuacji geopolitycznej oraz trendów i przekonań ludzi o roli podróży w życiu człowieka na przestrzeni wieków cele podróży i motywacje ich wyborów się zmieniały. Co może stać się celem podróży? Czy może nim być wszystko? Co wpływa na jego wybór? Powyższe pytania stanowiły przedmiot rozważań filozofów, teoretyków i prak­ tyków. Dla Leszka Kołakowskiego „podróż w sobie jest celem" . Według niego nie można więc podróżą nazwać przemieszczania sie w przestrzeni prowadzącego do załatwienia jakiejś sprawy Tvm samym ludzie interesu, którzy udają się do innego 1 2 miejsca w sprawach biznesowych, nie są podróżni­ kami. Kołakowski waha się, czy za podróż uznać turystykę uprawianą przez mieszkańców krajów zim­ nych, wyjeżdżających do krajów ciepłych w celach rekreacyjnych. Jego zdaniem prawdziwa podróż nigdy nie jest ucieczką od zmartwień, bo one towa­ rzyszą człowiekowi bez względu na miejsce, w któ­ rym się znajduje. Co więcej, podróż nie prowadzi do zdobycia wiedzy, tylko do zaspokajania ludzkiej ciekawości. Celem podróży od zawsze było to, co nowe, obce, bądź niezwykłe i choć ludzie często z sentymentu wracają do miejsc które dobrze znają główną motywacją podjęcia podróży pozostaje wła­ śnie praenienie odkrycia czegoś" n o W Dążenie do zaspokojenia tei ciekawości zaprowadziło ludzi w najdalsze zakątki Ziemi krańce świata Wielkie odkrycia „eoeraficzne 1 2 XV i XVI wieku były K. Przeclawski, Życie - to podróż. Wprowadzenie do kulminacia europejskich podróży i zaowocowały filozofii turystyki, Wydawnictwo Akademickie „Żak", stworzeniem niemalże kompletnej mapy świata Warszawa 2005, s. 123. a liczne wyprawy i ekspedycje podejmowane PÓź' L. Kołakowski, Mini-Wykłady Moxi-Sprawach, niej dostarczyły wystarczająco dużo informacji by Znak, Kraków 2004, s. 44. Ibid, s. 44-45. 3 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �36 B o ż e n a Kilian wszystkie ewentualne braki uzupełnić. W niniej­ szym artykule została podjęta próba przedstawienia czynników motywujących do wyboru konkretnych celów podróży gdy nie ma już miejsc nieznanych końców świata, które można by odkryć. Pomimo że w powszechnym mniemaniu uznaje się, że wszystko zostało już odkryte, ludzie ciągle podróżują. Dzieje się tak dlatego, że - jak pisze Kołakowski - nawet jeśli dane miejsce jest ogól­ nie znane, staje się przedmiotem wyboru turysty, który chce odkryć je dla siebie . Zgodnie z tą teorią celem podróży może stać się wszystko, co nie zostało poznane osobiście, a to daje nieograni¬ czone możliwości. Okazuje się jednak, że są miasta i zabytki, które wśród turystów cieszą się większym uznaniem niż inne, z czego można wywniosko­ wać, że nie tylko osobista chęć zobaczenia tego lub innego miejsca decyduje o wyborze danego celu podróży. Dean MacCannell stwierdza że turyście nie sprawia kłopotu zidentyfikowanie 'widoków, które powinien zobaczyć", a wartość prawdziwych atrakcji turystycznych" jest określona w świadomo¬ ści zbiorowej*. Z tego wynika że im więcej osób odwiedza dane miejsce tvm bardziej staie s e ono popularne wśród turystów. Analiza rozwoju Grand Tour w Furonie trafnie ilustruie to ziawisko Tuż 4 od X V I I wieku liczb, n o d r ó ż n i l w h zaczvnała ie S W S rem rvrznie zwiekJ.Ć a 1 \e i ż do n o ł o w v X I X a k podroż n H r mia W ł charakter h / k r r elitarny Ir ^Tk wieku iP oczątkowo na podrożę pozwolić sobie mogli jedynie ci, Którzy posiadali czas i pieniądze, lodrozowala więc głow­ nie europejska arystokracja zaciekawiona przyrodą, historią, kulturą i obyczajowością innych krajów oraz narodowości, lerwsi turyści byli rowniez zainteresowani osiągnięciami naukowyrm i tech­ nicznymi innych narodów, a w szczególności rozwo¬ jem myśli filozoficznej. Celem podroży stawały się więc miasta uniwersyteckie: Bolonia, Ferrara, Paryż z Sorboną, Orlean czy Wittenberga . Zintensyfi­ kowanie zjawiska i spopularyzowanie Grand Tour wśród zamożnej młodzieży europejskiej doprowa­ dziło do ustalenia pewnych zasad dotyczących jej przebiegu i trasy. W Peregrynacjach. Wojażach. Tury­ styce Antoni Mączak opisuje Grand Tour w nastę­ pujący sposób: „Jest ona »wielka« z racji długości trasy i czasu trwania, a ma być także pamiętnym, szczególnym wydarzeniem, podróżą życia" . Do tradycyjnie odwiedzanych krajów należały Włochy, Rzesza Niemiecka, Holandia, Flandria, Szwajcaria, Hiszpania Szwecja i Rosja W wieku XVIII rosnąca liczbaAnglików, którzy już w XVII wieku stanowili większość 'uczestników' Grand Tour, pokonywała kanał La Manche i udawała się do Paryża, Orleanu lub kilku innych miast francuskich by ostatecznie - p o przekroczeniu^Up przez jedna ze szwajcarskich przełęczy - dotrzeć do Włoch' Ten krai pomimo zmieniaiace™ sie charakteru Wielkie'Podróżv nozostawał l ł ó w n v m celem t„rv tów 7vwione nrzez w s z J L h klawcv tvcznvch nodróżników L e n i e n i e bv zwiedzi W W l w w L ż , Ch.rle. Th mn n ' k r r n i ' W i l UA 7A lhompson, który opisuje siebie jako „będącego żąd­ nym zobaczenia znanego ze swej historii kraju, który kiedyś dal światu prawo, a obecnie jest najwspanial­ szą szkolą muzyki i malarstwa, posiada imponujące dzieła rzeźby i architektury obfituje w gabinety osobliwosci oraz zbiory wszelkiego rodzaju antyków . 6 7 8 S S 6 Warszawa 1984, s. 123. 7 8 5 Ibid., s. 44. D . MacCannell, Turysta. Nowa teoria klasy podróżni­ czej, tłum. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Wydawnic­ two Literackie MUZA, Warszawa 2002, s. 65-66. Ibid, s. 126. M.E. Kowalczyk, Podróże po Europie w XVIII wieku, [w:] J. Szymański (red.), Trzy relacje z podróży po Ślą­ sku w XVIII i XIX wieku, Dom Współpracy Polsko¬ -Niemieckiej, Fundacja „Zamek Chudów", Gliwice 2006, s. 191. 9 10 4 A. Mączak, Peregrynacje. Wojaże. Turystyka, Czytelnik, A. Mączak, op.cit, s. 159. Being impatiently desirous of viewing a country so famous inhistory, which once gave laws to the world; which is at present the greatest school of musie and paintine, contains the noblest productions of statuary and architecture, and abounds in cabinets of rarities, and collections of all kinds of antiąuities". The Grand BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �37 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Barbara Ann Naddeo przedstawia krótką historię włoskiej trasy: pową wycieczką z Leicester do Loughborough zor­ ganizowaną przez Thomasa Cooka w 1841 roku rozpoczęła się era turystyki masowej. Powolna, ale Wieczne Miasto Rzym zawsze pozostawało niepod­ konsekwentna transformacja polityki pracy w dzie­ ważalnym punktem kulminacyjnym Wielkiej Podróży więtnastowiecznej Wielkiej Brytanii, która była przykładem godnym naśladowania dla innych krajów i prawdopodobnie gościło największą liczbę turystów. europejskich, oraz szybki rozwój kolei przyczyniły Z kolei Wenecja i Neapol rywalizowały o drugie miejsce na liście najpopularniejszych włoskich celów. Wene­ się do popularyzacji turystyki. Przełom wieku XIX i XX jest uważany za złoty wiek turystyki między­ cja była na drugim miejscu, (...) dopóki nie została narodowej, głównie dzięki rozwojowi infrastruktury zdeklasowana przez Neapol, gdy odkrycia Herkulanum turystycznej, dalszemu rozwojowi kolei oraz powsta­ i Pompei przyciągnęły uwagę społeczności międzynaro­ niu takich organizacji jak Youth Hostel Association dowej i skierowały zainteresowania północnoeuropejskich podróżników z cudów współczesnych Włoch na ich (założonej w Anglii w 1929), które doprowadziły do obniżenia kosztów podróży i tym samym umożliwiły starożytną przeszłość . podróżowanie mniej zamożnym oraz młodzieży W oświeceniu cele podróży były jasno okre­ Co wiecei wprowadzenie w XX wieku międzynaro ślone. W sytuacji politycznej ówczesnej Europy dowch regulacji paszportowych i celnych przyspie oraz ogółu trendów i przekonań wykształciła szyło rozwoi turvstvki która wkrótce stała sienaioreż się powszechna opinia dotycząca tego, co sta­ nieisza częścią J L d a r k i światowej Przecławski nowi wartościowy kształt i cel podróży, czyniąca analizując nrzyczyny szybkiego rozwoju turysryki' Włochy - gdzie można było uczyć się poprzez nawiązuje do L c e s ó w urbanizacyjnych i towarzy' 11 12 obcowanie z kulturą i dziełami sztuki, zarówno antycznej, jak i współczesnej - obowiązkowym punktem w itinerarium oświeceniowego turysty. Pierwsza połowa wieku XIX to czas wielkiego przełomu w historii turystyki. Wraz z pierwszą gruTour, www.metmuseum.org/toah/hd/grtr/hd html19.08.2009. Wszystkie tłumaczenia z języka angiel­ skiego na język polski zamieszczone w artykule zostały wykonane przez autora. 11„The eternal city of Rome remained the unequivocal climax of the Grand Tour and at any given time probably hosted the largest number of tourists. In turn, Venice and Naples vied for second place of importance in the hierarchy of destinations, a ranking which Venice long held until it was unseated by Napks mid-century, when the excavations at Herculaneum and Pompei! caught the attention of the international community and shifted the focus of northern European travellers from the wonders of contemDorarv Italv to those of C o Z Z l ! n s i „ toZJaZZŁk^ 1 (19) PD13 m E t ^ BARBARZYŃCA szace.o m znaczne™ zanieczyszczenia środowiska n l r a l n e . o Zwrara również L na nolenszenie 'In h 'r n k ' * • n f bn n" A k ogoinycn warunKow życia, upowszecnneme eauKacji, wyaiuzenie czasu wolnego i spopularyzowanie fenomenu spędzania wakacji poza domem". Pytaniem, które zadają sobie obecnie ludzie, nie jest „czy jechać?", tylko „dokąd jechać?". W dzisiejszych czasach wybór celu podróży nie jest praktycznie niczym ograniczony, rzadko jednak wynika jedynie z indywidualnej decyzji. Przede wszystkim to „dyskurs zawsze determinuje podróż" . W obrębie danego dyskursu kształtują 14 12 13 14 K. Przecławski, Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Albis, Kraków 1996, s. 11. Ibid, s. 20. „Travel is always mediated through discourse". S. Arshi, C. Kirstein, R. Naqvi, E Panków, Why Travel? Tropics, En-tropicsandApo-tropaics, [w:] G. Robertson, M. Mash, L. Tickner, J Bird B. Curtis, T Putnam (red.), Traveller's Tales. Narratives of Home and Dtspkcement, Routlege, London and New York 1994, s. 225. �38 B o ż e n a Kilian się przekonania na temat innych ludzi, kultur i miejsc. Obecnie takie opinie rzadko formuło­ wane są na podstawie osobistych doświadczeń. Są to kulturowe schematy zaprogramowane w jed­ nostce przez historyczne zaszłości, relacje oraz komentarze proponowane przez mass media, tour operatorów i innych turystów, bądź budowane w oparciu o stereotypy, które są głęboko zako­ rzenione w każdym społeczeństwie. Jak zauważa J. Igor Prieto Arranz, dzieląc i kategoryzując rze­ czywistość, stereotypy ułatwiają radzenie sobie z nią. Wpływają one zn3-CZ^co również ns. wybór celów turystycznych. Arranz stwierdza, że „nie wszystkie miejsca S cL W równym stopniu interesuiace i atrakcyjne dla potencjalnego turysty i ( ) to zainteresowanie i atrakcyjność różnią śie nie tylko w czasie ale są również uwarunkowane kul turowo. Historyczny (i zwykle również narodowo uwarunkowany) dyskurs niezmiennie dostarcza (mocno zniekształcony) obraz Innego w formie obecnie rozpowszechnionych stereotypów"^. są towarem, który podlega prawom rynku i który musi przyciągnąć potencjalnych klientów - tury­ stów i by spełnić ich oczekiwania, niejednokrot­ nie przetwarza się lub wręcz całkowicie tworzy krajobraz. „W turystyce wcześniejszy krajobraz jest albo mocno zmieniony (...), albo całkowicie unicestwiony'" . Rozbudowuje się infrastrukturę turystyczną, a miejsca, które zostały uznane za atrakcje, dostosowuje się do potrzeb turystów. Przez Barryego Curtisa i Claire Pajaczkowską miejsca te opisywane są w następujący sposób: „W idealnej turystycznej przestrzeni istnieje sur­ realistyczna możliwość która jest prawie jak sen - plaża, centrum historyczne czy dzielnica wonych świateł jest osiągalna w przeciągu kilku minut". Optymalna zatem byłaby sytuacja w której turysta ma łatwy dostęp do wszystkiego' co go interesuje niemniej Jednak stworzenie takiej przestrzennie może odbvć sie bez trans formacii i zakłócenia równowagi nierwotneeo krajobrazu Tnnvm nrocesem onisanvm nrzez T h e a n o S TerkenlieJo iest tworzenie kraiohrazn Co więcej, promowanie określonych opinii może mieć na celu manipulowanie rzeczywisto­ ścią, prowadzące do osiągnięcia korzyści finan­ sowych. Jak zauważa Anne-Marie d'Hauteserre, „miejsca docelowe turystyki, jako że wykorzystują lokalne dobra, mogą być konstruowane (jako końcowy produkt/doświadczenie), by zachęcić do konkretnych praktyk i reakcji" . Cele podróży arrakcvine.o dla tnrvst'ów od nodstaw Takie kra 17 18 i br „Not all destinations are eąually interesting and attractive to the potential tourist and, (...), such interest and attractiveness not only vary with time but are also culturally-determined. Historical (and normally nation-based) discourse invariably provides (largely distorted) images of the Other in the form of currently-held stereotypes". T.I. Prieto-Arranz, Does Travel h r kr r / i i k fik in \ mr i _ pprazy cnaraKteryzuje jaKo „nKcyjne, sKomercja- nzowane, etemeryczne, jednorazowe, zainscenizowane, » eautentyczne« lowstająone bowiem w rezultacie postępującej komercjalizacji i banalini d'Hauteserre, A Response to 'Tratin? the Commodity Chatn of Global Tounsm by Dennis Judd „Tourism 16 15 J Geographies"4 2006,s.340. 17 „With tourism, »the pre-existing landscape is either greatly modified (...) or totally obliterated«". T.S. Terkenli, Landscapes of Tourism: Towards a Global Cultural Economy ofSpace?, „Tourism Geographies" 3 2002, s. 229. 18 „In the ideał tourist space there is a surreal contin- Really Broadenthe Mind> Tounsm Stereotypes and thegency which is almost dreamlike - the beach, or the DisLive Construcńon of National Identtyfor Bntatn historie centrę, or the red-light district are always andSpatn re- vented) [w] K Knauer T Rachwał »minutes away«". B. Curtis, C. Pajaczkowską, 'Gettim (rcA) OntheMove MoLliy and Idenńty Wydawnic­ There: Travel,Tme, and NarraJe, [w:] G. Robertson twem B I M 19 M . Mash, L Tickner, J. Bird, B Curtis, T. Putnam (red.), Taveller's TalsNarratives of Home and Dts„Tourism destinations, as they exploit local assets, can ln Y D 16 be constructed (as a finished cornmodity/experience) to encourage particular practices and responses". A. placement Routlege London and New York 1994 s BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �39 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a zacji kultury , stricte dla zaspokojenia oczekiwań turystów. W rezultacie w różnych miejscach na świecie znajdują się takie same hotele, restauracje czy ośrodki rozrywki. 19 Niewątpliwie o popularności poszczególnych turystycznych celów decydują zabytki, które się w danym miejscu znajdują. W pierwszej kolej­ ności należy poszukać odpowiedzi na pytanie, co może być uznane za zabytek? W artykule zatytułowanym Commentary: Gazing, Performing and Reading: A Landscape Approach to Understanding Meaning in Tourism Theory przytoczona została definicja zabytków opra.cowa.na. przez Johna Urryego, który twierdzi, że są to „lokaliza­ cje przestrzenne wyróżnione z życia codziennego dzięki ich przyrodniczej, historycznej czy kul­ turowej niezwykłości" MacCannell natomiast definiuje atrakcję turystyczna, jale o empiryczny związek między turystą, widokiem\oznacznikiem który jest informacją o widoku. (...) Oznaczniki mogą mieć bardzo zróżnicowane formy prze wodniki tabliczki informacyjne pokazy slajdów odczvtv pamiątkowe pudełka z zapałkami i t p " ' Tvm sanwm arrakcia rurvsrvczna powsraie kiedv 20 2 1 noiawia Je iakiś marker czvli kiedv o rvm miei sc, sie mówi lub nisze W n r z e c i w L m razie nie f i r n i e ono w ś w i a d o m o ś c i tnrvstów i nozo r i poza n • • b , zainteresowania, "nr r n" Crczęsto / staje zasięgiem icn podobne miejsca są postrzegane w rożny sposób, choć obiektywnie patrząc, są one porównywalne, jedno z nich jest uznawane za atrakcyjne, inne natomiast zostaje przeoczone, jest to spowo¬ dowane obecnością markera tego pierwszego 7 19 2 0 7 m „Fictitious, commercialized, ephemeral, disposable, staged, »inauthentic«". T.S. Terkenli, op.cit, s. 234. „spatial locations distinguished from everyday life by their natural, historical or cultural eKtraordinariness'' D.C. Knudsen, A. K. Soper, M . Metro-Roland, Com­ miejsca i jego braku w przypadku drugiego. Szczególną rolę w tym procesie odgrywają prze­ wodniki. Informacje w nich zawarte znacząco wpływają na wybory turystycznych destynacji. Jak zauważa Piotr Kowalski, dobór oraz sposób opisu prezentowanych w przewodnikach miejsc zawsze jest uzależniony od pewnej konwencji oraz systemu wartości ich autorów lub wydawców, czyniąc poszczególne miejsca bardziej godnymi uwagi od innych. 22 Innym, niezwykle wpływowym źródłem infor­ macji na temat potencjalnych celów podróży są media. Zarówno telewizja, prasa, jak i Internet nieustannie prezentują w formie filmów, repor­ taży, artykułów, bądź reklam materiały związane z podróżami, dostarczając nie tylko wiadomości o naturze geograficznej, krajoznawczej i kulturo­ wej, ale również kształtując w turystach określone pragnienia i postawy. Ciągły napływ informacji dotyczących najpopularniejszych celów dopro­ wadził do pojawienia się w świadomości podró­ żujących pojęcia must-be-seen, czyli miejsc, które koniecznie musza^ znaleźć się w planie podróży. Jak zauważa MacCannell „jeżeli jedzie się do Europy, »koniecznie trzeba zobaczyć« Paryż jeśli jedzie się do Paryża »koniecznie trzeba zobaćzyć« Notre Dame wieżę Eiffla Luwr- jeżeli sie idzie do Luwru koniecznie trzeba zobaczyć« Wenus z Milo i rzecz jasna Mone Lize" MacCannell określił to zjawisko jako współczesny rytuał zwie dzania 1crórv n o l e l na zobaczeniu A n i e l s k i e s ł o w o oznaczające zwiedzanie to <iaht<eeŁ V<rht - 23 to zabvrek r nn ' J,L W - narrzenie Sama nazwa rei H n ' h i i'r IV i " W nr czynności impiiKuje sposób jej realizacji w pro­ cesie zwiedzania dominującym zmysłem jest wzrok, amrysci niezmiennie utrzymują dystans, obserwując wszystko z pewnej oddali. Curtis mentary: Gazmg, Performing and Reading: A Land­P. Kowalski, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń scape Approach to UnderstandingMeaningin Tounsm podróżowanie w kulturze współczesnej, Ada 2, Wro­ 22 t TheoryfTouńsm 21 Geographies" 3 2007, s. 228. D. MacCannell, op. cit.,s. 64. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA cław 2001, s. 65. 23 Ibid, s. 42. �40 B o ż e n a Kilian i Pajaczkowską przeprowadzają dogłębną analizę tego zjawiska: Wszak, jak zauważa Anna Wieczorkiewicz, tury­ sta musi być jednocześnie przyjazny i czujny - otwarty na kontakty, ale ciągle finansowo i emocjonalnie niezależny od spotykanych osób. Zastąpienie „zasadniczego udziału" w rzeczywi­ stości uprzywilejowanym dystansem obserwatora „Podróżnik-obserwator jest uczestnikiem-pozolub widza jest dla turysty kluczowe. Utrzymanie rantem", który poprzez okazjonalne „bratanie się przede wszystkim wzrokowego kontaktu z rzeczy­ z tubylcami", wzbogaca swoją biografię o barwną wistością gwarantuje konieczny dystans. Widzenie anegdotę, godną opowiedzenia w towarzystwie. wymaga odległości (...) i zapewnia wygodny kom­ Taka „oddalona przyjaźń" nie zobowiązuje jednak promis dla przeciwstawnych potrzeb zachowania do podjęcia żadnego moralnego zobowiązania . intymności fizycznego porozumienia i narcystycz­ nego bezpieczeństwa samotności. Jak zauważyli­ Postawa obserwatora, jaką przyjmują podró­ śmy wcześniej, jako turyści jesteśmy pozbawieni żujący, jest niewątpliwie konsekwencją braku wydajnego dialogu ze środowiskiem ludzkim, czasu, charakterystycznego dla współczesnego kulturowym czy naturalnym. (...) Zwiedzanie jest turysty, który zazwyczaj nie spędza w podróży głównym zajęciem turystyki patrzenie pozostawia miesięcy, czy lat jak na przykład uczestnicy Wiel­ rzeczywistość na zewnątrz i na swoim miejscu kiej Podróży, ale zaledwie kilka dni. Pragnąc uwalniając widza od zmiany która jest konse zobaczyć jak najwięcej w jak najkrótszym cza­ kwencją spotkania^. sie, turysta „zalicza" poszczególne atrakcje. Co więcej, jak zauważa Edgar Morin, nierzadko od Turyści nie wkraczają w rzeczywistość odwie­ rzeczywistości oddziela go szyba autokaru, gdy dzanych miejsc. Nie znając języka, nie nawiązują z perspektywy wygodnego fotela ogląda świat relacji z miejscowymi, nie poznają też ich kultury. niczym film w telewizji . Porównanie to zdaje Wśród turystów bezpośrednie spotkanie nie jest sie nieprzypadkowe gdyż jak twierdzi Kowalski powszechne, a niewymagające stanowisko obser­ telewizja nie tylko ugruntowuje wiedzę dotyczaca miejsc które turysta powinien zobaczyć watora jest wygodne, bo pozwala uniknąć wysiłku (i sfotografować), ale również kształtuje bardzo koniecznego do zmiany podejścia i zachowania. specyficzne postawy wobec świata Reklamy bazuiac na dość powszechnym wyobrażeniu że „Tne substitution of the »moral stakes« of reality for podróż do społeczeństw pierwotnych prowadzi the prMleged distance of the onlooker or spectator is do swoistego odrodzenia i prezentując rajskie 25 26 27 2 4 crucial for the tourist. The necessary distance is guaranteed by maintainine a primarily visual relationship to reality. Vision reauires distance (...) and provides a comfortable compromise for the conflicting needs of the intimacy of physical rapport and the narcissistic safety of solitude. As we have noted before, as tourists we are deprived of effective dialogue with the human cultural or natural environment remainine kraiobrazv w z m a c n i a ł a w odbiorcv nrzekon nie że nawet w czasie krótkich wczasów ma on szansę na całkowitą rewitalizację i odnowę nie tylko 28 25 A. Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków 2008, s. 207. 26 dominan sensory^ f W w M c h ^ ^ i t Ib^tu es 21 P. Kowalski, op. cit, s. 65. Ibid, s. 62. Ibid, s. 58. Por. D . Czaja, Reklamowy smak raju. Mię­ dzy archetypem a historią, [w:] D . Czaja (red.), Mito­ log popularne. Szkice z antropologii współczesności, m tToalce WinTthe soectatoi e7^v from utiversitas, Kraków 1994. fSowZ ^ cl s 207 ' 28 BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a ciała, ale także i duszy. Odwołanie do turystycz­ nego wyobrażenia dzikości jako nie tylko nieopa­ nowania i agresywności, ale przede wszystkim wolności, braku zobowiązań i rutyny wzbudza w turyście pragnienie obcowania z naturą nieska­ żoną cywilizacją i jej chorobami, a tym samym wyzwolenia się od przytłaczających obowiązków codzienności . Rajskie krajobrazy prezentowane w reklamach zdają się obiecywać inne lepsze 29 41 wakacyjne życie, kusząc turystów perspektywą ucieczki od codziennych zmartwień . 30 Inną formą wizualnego przekazu, wpływającą na ugruntowanie w turyście postawy obserwatora, są filmy ukazujące piękno natury. Często buduje się je z obrazów będących wynikiem manipulacji „zwolnieniami i przyspieszeniami, zbliżeniami zakłócającymi proporcje między »naturalnymi« 1 1 A. Wieczorkiewicz, op. cit„ s. 217. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Konkretne przykłady reklam opierających się na tej konwencji prezentuje A. Wieczorkiewicz, op at, s. 227. �42 B o ż e n a Kilian wymiarami fotografowanych obiektów (zbliżenia monstrualnie powiększające owady, robaki, części ich ciała itd., jak w niezwykłym, uhonorowanym wieloma nagrodami filmie Macrocosmos)" . Muzyka w takich filmach „wprowadza do obrazu rytm i sugeruje jego obecność w fotografowa­ nym świecie" . Wszystkie te zabiegi prowadzą do zwiększenia nieprzystawalności obrazowa­ nego świata do rzeczywistości, która okazuje się być względem swojego przedstawienia uboższa . W konsekwencji turysta jest narażony na rozcza­ rowanie, ponieważ odtworzenie takiej filmowej konwencji postrzegania świata jest niemożliwe w momencie bezpośredniego doświadczenia rze¬ czywistości. Lepiej wiec zachować do niej odpo¬ wiedni dystans 31 32 33 Niektórzy „turyści uważają zwiedzanie za odpo­ czynek i rozrywkę, (...) nawet jeśli wycieczka wymaga od nich większego wysiłku i lepszej orga­ nizacji niż wiele czynności wykonywanych zawo­ dowo" . Zwiedzanie może mieć jednak zupełnie inne znaczenie - czasem jest to sposób na stawienie czoła horrorom przeszłości. Niejednokrotnie turyści odwiedzają miejsca dawnych działań wojennych, katastrof, zamachów czy ataków terrorystycznych, czego przykładem jest obszar pozostałości pO ZćłWcllonych wieżach World Trade Center, będący jed­ nym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Nowym lorku . Na ogół turyści podejmują takie wyprawy na własną rękę, choć obecnie możliwe jest również skorzystanie zakresie z usług instytucji, które 34 żywiołowymi. Przykładem takiej organizacji jest Disaster Tourism - firma oferująca swoim klientom podróż do miejsc, gdzie mogą stać się wolonta­ riuszami niosącymi pomoc na przykład ofiarom tsunami. Inną propozycją wyjazdu, reklamowaną przez tę organizację, to między innymi noc w hotelu w Czarnobylu połączona ze zwiedzaniem terenu dawnej elektrowni. Disaster Tourism podejmuje się również organizacji wyjazdów indywidualnie zaplanowanych przez klienta do niemalże każdego zakątka ziemi . Co motywuje ludzi, by znaleźć się w miejscach, które z pewnością nie należą do głów­ nych atrakcji turystycznych Być może jest to rodzaj hołdu złożony ofiarom tragicznych wydarzeń lub pragnienie przeżycia ekscytującej i niebezpiecznej przygody. Zgodnie z inna hipoteza jest to próba uproszczenia rzeczywistości poprzez ulokowanie zdarzeńwprzestrzeni bv móc sobie z nimi poradzić i w przypadku faktów tragicznych pozbawienie ich niszczącej mocv W ren sposób' turysta może 36 5 powiązania wydarzeń histo ppróbować zrozumieć p ą yu rvcznvch z miejscem 3 Potrzebę bycia ponowoczesnym można wiec utożsamić z pragnieniem bycia turystą: w obu przypadkach chodzi o to, by umocnić kulturę nowoczesną i jej świadomość, unieszkodliwiając wszystko, co mogbby ją zniszczyć od środka. Post­ modernizm i turystyka to jedyne pozytywne ele­ menty naszych zbiorowych przemilczeń w obliczu okropieństw nowoczesności', gćizu musztardowego i karabinów maszynowych, Hiroszimy i Nagasaki, Dachau, Buchenwaldu, Drezna. Turystyka jest al­ ternatywną strategią, która ma na celu przedłużyć trwanie nowoczesności, chroniąc ją przed skłonno­ ścią do samozniszczenia^. funkcjonują jak zwykłe biura podróży, jednak nie oferują swoim klientom wczasów w słonecznych kurortach tylko wyprawy w rejony dotknięte dzia¬ łaniami wojennymL zamieszkami, bądź klęskami 32 33 34 35 P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. D. MacCannell, op. at., s. 85. O specyfice tego miejsca w przestrzeni turystycznej pisze szczegółowo A Wieczorkiewicz, op. at., s.241-244 oraz propagandy w stylu fantasy" ?. 35 31 odzie do nich doszło Indzkim żvciem - beź ndziałn skomercjalizowane," 36 37 38 Disaster Tourism, www.disastertourism.co.uk, 16.07.2013. D. MacCannell, op. at., s. 295. Ibid, s. XIX. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �43 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Choć miejsca historycznych, często tragicz­ nych wydarzeń nie mogą być uznane za atrakcję turystyczną, pozostają niezmiennie popularnym celem podróży. mieniu Jeana Paula Sartre'a nicość nie jest niczym, ponieważ gdyby tak było, nie można by o takiej nicości nawet pomyśleć. Paradoksalnie ta nicość pustka, jest czymś wypełniona , tak więc i miej­ sca, które mogłyby się wydawać puste, stają się konkretnymi celami. Dla niektórych są one nawet dużo bardziej interesujące, niż atrakcje tury­ styczne opisywane w przewodnikach, co może być wynikiem przesycenia nadmiarem wszystkiego, obfitością rzeczy, czy wszechobecnością postawy konsumpcyjnej i hedonizmu. Tendencje, które można określić mianem antyturystycznych , pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem turystki skalę. Wielu pragnęło odróżnić się od tłumów oblegających światowej sławy zabytki jednak całkowicie niemożliwym jest zanalizowa¬ nie poglądów wszystkich Z konieczności ogra niczam sie wiec do przedstawienia jedynie kilku światopoglądów które w znaczący posób wpłv nełv na dobór celów nodróżv różniąc sie iedno cześnie od nosraw renrezenrowanvch nrzez orół podróżujących 42 To, wydawałoby się, niekonwencjonalne podejście do wyboru celu podróży, charakte­ ryzujące znaczną część turystów, dowodzi, że pewien brak, pustka czy nicość też mogą przycią­ gać uwagę podróżujących. E. M . Forster pokazał na konkretnym przykładzie, jak z owego braku można wydobyć znaczący cel, gdy w książce zatytułowanej „odarł przewodnik z jego usta­ lonego użycia, dostarczając antybaedekerowski przewodnik, który przewodnikiem nie jest, przy¬ najmniej w konwencjonalnym rozumieniu" . Zazwyczaj przewodniki opisują miejsca ze unikalności piękna lub specyfiki. Forster nie opisał popularnego miejsca pełnego atrakcji ale skupił sie na mało obiecującym ( ) nie całkiem turystycznym centrum" Aleksandrii, która nie stanowiła' bynajmniej obowiązkowego punktu na planie podróży przeciętnego turysty Test to bowiem mieisce chwały minionej J ż i e żadJednym z pierwszych, który zaproponował nvch zabytków nie ma. Ze wszystkich głównych zmienioną formę doświadczania podróży, był atrakcii nie nozosrał nawet ślad latarnia nałace Lord George Byron. Kiedy przybył do Europy nrolemekkie biblioreka świarvnie - Forster nie kontynentalnej w 1816 roku, na każdym kroku nstenliwe nódkreśla całlowira nnsrke obecnej napotykał obywateli Wielkiej Brytanii, którzy m- 7 A n i h ł »4l w J masowo ruszyli na kontynent zaraz po zakoń­ miejsca dawnej cnwaiy . w swoim antyprze- czeniu wojen napoleońskich. James Buzard wodniku Forster opisuje budowle ktorycn juz nie ma urysta może podziwiać jedynie obecną N. Wulfing, Anxiety in Existential Philosophy and the ąuestion oftheParadox, „Existential Analysis" 1 2008, nicosc. Jak nicosc może byc atrakcyjna? W rozus. 76. „wrestfs] the guidebook genre away from its establiChociaż samo pojęcie antyturystyki pojawiło się rela­ shed use by providing a sort of anti-Baedeker — a gu­ tywnie niedawno zyskało już pewną popularność na ide that is not a guide, at least as conventionally understood". J.M. Buzard, Forsters Trespasses: Tourism rynku turystycznym oraz wśród teoretyków (można między innymi skorzystać z usług firmy oferującej and Cultural Politics „Twentieth Century Literaturę" antyturystyczne wycieczki po Londynie - wszelkie in­ 2 1988, s. 176. formacje dostepnena stronie internetowej www.anti,An unpromising (...) not quite a tourist center." Ibid, s. tourismtourscom) Krytyczną analizę antyturystycz­ 176. nych zachowań p zedsTawia międzylrnymi Graham Huggan w rozdziale zatytułowanym Transformańon „Of nearly all its chief attractions not even tracę remaofŁnsńc Gaze zamieszczonym The PoLcolomal ins: Lighthouse, Ptolemaic Palaces, Library, Temples - Forster relentlessly emphasizes the utter emptiness totiTMarSnT^elS^ Roudedge London Sd NewYoSoi ° ^ g e , London of the present site of past glories". Ibid., s. 176 43 39 40 m n r n 4 2 39 43 40 l 41 K 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA u �44 B o ż e n a Kilian przytacza fragment artykułu opublikowanego w „Westminster Review" w 1862, który trafnie obrazuje nastroje panujące wśród wyspiarzy w tym okresie: Gdy nadszedł pokój po tylu latach wojny kiedy nasze wyspowe wiezienie się otworzyło, i droga morska stanęła otworem, w każdym angielskim sercu narodziło się pragnienie (...), by pośpie­ szyć na kontynent, by zbliżyć się do naszych przodków w ich prawie zapomnianym zwyczaju spędzania znaczącej części życia w powozach i wydawania większości pieniędzy na szlakach pocztowych kontynentu. (...) Kontynent był dla nas zamknięty przez ponad dwadzieścia jeden łat; wyrosło nowe pokolenie i całe wpłynęło jedszerokimi strumieniem przez Pas de Calais do Francji . 44 Gdy tylko Europa kontynentalna ponownie stała się dostępna dla brytyjskich turystów, przy­ bywali tam oni w wielkich ilościach. Ilustracją natężenia tego zjawiska jest statystyka przyta­ czana przez Arranza. W 1785 liczba Brytyjczy­ ków na kontynencie została oszacowana na 40 tysięcy, podczas gdy w 1830 wynosiła już około 150 tysięcy . W tym czasie Brytyjczycy w kra­ jach kontynentalnej Europy byli wszechobecni można ich było spotkać w każdym miejscu, które 45 44 „When peace came, after many long years of war, when our island prison opened to us, and our watery exit from it was declared practicable, it was the paramount wish of every Englishheart (...) to hasten to the continent, and to intimate our forefathers in their almost forgotten custom, of spending the greater part of their lives and fortun* in their carria|es on the post-roads of the continent. (...) [T]he continent had not been open for the space of more than one-and-twentv years- a new generation had sprung u d andthewholLfthis( ) Lured in on UL sŁm ^ros7thrPasde Calais t t o S S " T W d ^ S uchodziło za atrakcję turystyczną. Buzard tak charakteryzuje angielski kontyngent w Rzymie: Wszystkie klasy płci, i stany (...) zgromadzone razem; najpierwsi z naszej arystokracji razem z ostatnimi z naszych obywateli (...), spotykający się i przepychający w każdym zakątku: rozma­ wiając, pisząc, wędrując, pokazując i ekscytując się: polując na lwy polując na mężów, zabijając czas, wydając pieniądze, wydając sądy produkując książki (...). Anglicy pokrótce, każdego rodzaju i typu - wysocy i niscy - mądrzy i głupi - bogaci i biedni - czarni, brązowi i biali . 46 Lord Byron, który - jak określa to Buzard - „nie był w nastroju na spotykanie hord Brytyjczyków", którzy odbierali mu radość ze zwiedzania , wątpił w autentyzm doświadczenia przeciętnego turysty i pragnął odciąć się od tłumów. Naddeo, porównu­ jąc reportaże z podróży tego okresu, zwraca uwagę na ich intertekstualność. Autorzy często korzystali z materiałów zgromadzonych przez innych, CO w jeszcze większym stopniu przyczyniało się do zaistnienia „wspólności doświadczenia" . Podróż­ nicy wybierali te same trasy, zatrzymywali się w tych samych miejscach, mijali te sa.me krajobrazy i zwra** cali u.wa.2e na. te same atrakcje W XVIII wieku nieodłącznym atrybutem turysty stał się przewódnik który wyznaczał trasę podróży określał co należy zobaczyć a nawet podawał ile czasu należy spędzić w danym miejscu Nie było przestrzeni dla 47 48 46 t 47 48 45 J.I. Prieto-Arranz, op. cip s. 19. „Ali classes, ages, sexes, and conditions (...) assembled together; the first of our nobility with the last of our citizens (...) crossing and jostling each other in every corner; talking, writing, wondering, displaying, and rhapsodizing: - lion-hunting, husband-nunting time-killing, money-spending, view-taking, book' -making ( ) English, in short of every kind and description - high a1rd W - wise and foohsh - rich and Door - black brown and fair" I Buzard The Uses op.c t.,s.3l. ' J. Buzard, The Uses..., op. cit, s. 32. „Certain commonality of experience". B.A. Naddeo, op. cit, s. 184. BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �45 D o t r z e ć na koniec świata pomysłowości. Buzard cytuje Leslie Stephena, który w 1869 napisał: „przeciętny turysta nie ma wła­ snego zdania, podziwia to, co nieomylny Murray kazał podziwiać, nigdy nie zbacza nawet o grubość włosa z utartych szlaków swych poprzedników" . Turyści w doborze celów swych podróży nie wyka­ zywali się kreatywnością, polegając całkowicie na wskazówkach zawartych w przewodnikach i rela­ cjach z podróży. Lord Byron był świadom tego, że osiągnięcie celu podróży, jakim jest intelektualne i duchowe doskonalenie oraz głębia indywidualnego doświadczenia, nie jest możliwe, jeśli wokół każdego zabytku tłoczą się turyści z przewodnikami w ręku. Byron chcąc odciąć się od tłumu swych rodaków zdawał sobie jednocześnie SpfcłWC z niemożności fizycznego zdystansowania. Zaproponował więc odróżnienie sie od mas za pomocą wykształcenia wyrafinowanej świadomości wartości' zwiedzania oraz głębokiego przeżycia osobistego Byron wpro wadził nowe rozumienie turystyki, w myśl którego przemierzając zna.ne trasy pokonywane już przez 49 50 49 oświeceniowych podróżników, można zdystansować się od tłumów turystów, co prowadziło do bardziej wartościowego doświadczenia. Nie mogąc osiągnąć fizycznego dystansu, Byron zapoczątkował sposób odcięcia się od mas turystów poprzez uświadomie­ nie sobie wartości celów, tras oraz samej podróży. Jego propozycja była antyturystyką w sferze myśli. W artykule zatytułowanym Forsters Trespasses: Tourism and Cultural Politics Buzard przedstawia antyturystyczne poglądy przywołanego już wcze­ śniej E. M . Forstera, który promował staranne i przemyślane dobieranie celów podróży. Nie umniejszał znaczenia sławnych zabytków, ale dostrzegał wartość miejsc mało znanych i zapo­ mnianych. „Podróżny może udać się do Floren­ cji, Rzymu i Aten, ale prawdziwie godne uwagi miejsca to te, które są nieskażone popularnością, jak na przykład Cnidus, który leży na końcu pół­ wyspu w południowej Azji ( ) bez miast bez dróg i najwyraźniej zapomniany przez historie" Co wiecei Forster przestrzegał przed stereotypo­ wym widzeniem poszczególnych miejsc Dora Struktura przewodników w XIX wieku była ukształ­ towana przez dwa główne wydawnictwa prowadzone dzał bardziej wnikliwa eksploracje zakładająca przez Johna Murraya i Karla Baedekera. „Handbook zeiście z głównych traktów W Where Angels for Travellers on the Continent napisany przez Mur- Fear to Tread napisał: Pamiętaj ( ) jedynie L a w 1863 roku był rezultatem jego niezadowolenia z przewodników, z którymi miał do czynienia podczas schodząc z rfównvchdró poznasz kra Zobacz własnych podróży. UwaŻał że są niesystematyczne i za małe miasteczka ( ) I nrosze nie dawai wiarv mało LzegółowJ' W swo ch przewodnikach Murray temn naskndnemn rnrv'srvcznemn nrzekonanin regularnie poprawiał i n f o r m a l co czyniło je bardzo wŁtościowmi dla podróżujących Ten silny zwią- że W ł o c h v ro rvlko muzeum a n r v k ó w i szrnki' z^rSz7wdawcą a T r S Ł e ^ S pT2- P k h i rr Jrr, W ł h ' n n" , 1 d / . , , wtocnow ponieważ mazie są wspanialsi od ziemi . Forster doceniał takt, 51 P J 51 ^ ^ t ^ ^ ^ ^ ^ ^ e ^ ^ Ż . innS R o d n i k ó w takich ia^lZiread Michel n To London a ^ N e w Y S ^ O O O , 50 f268 2 © . ° R U t l e d g e ' „The ordinary tourist has no judgment, admires what the infallible Murray orders him to admire ... never diverges ones hair breadth from the beaten track of his predecessors." J.M. Buzard, Forsters Trespasses..., op. cit, s. 156. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 52 „The traveller may go through the motions in Florence, Rome, and Athens, but truły noteworthy places are those that are »safe from popularity«, such as Cni­ dus, which lies at the end of a »peninsula in Southern Asia minor, townless, roadless« and evidently forgottenbyhistory"./tó.,s.l68. „Remember (...) that it is only by going off the beaten track that you get to know the country. See the litde towns (...). And dont, let me beg you, go with that awful tourist idea that Italys only a museum of antiauities and art. Love and understand Italians, for the people are more marvellous than the land". Ibid., s. 172. �46 B o ż e n a Kilian że aby napotkać coś naprawdę interesującego, trzeba uwolnić się od stereotypowego patrzenia na inne kraje i narodowości. Otwarcie umysłu i dążenie do bezpośredniego spotkania z ludźmi może prowadzić do niezwykłych doświadczeń. Forster miał jeszcze jedną radę dla turystów: „Najlepszym sposobem na zwiedzanie (...) jest bezcelowe wędrowanie" . 53 Edith Wharton to pisarka, którą również wyróżniało niestandardowe rozumienie podróży. Wharton przeprowadziła się ze Stanów Zjed­ noczonych do Europy w 1910 roku. Jej liczne podróże na początku XX wieku zaowocowały tekstami, w których traktuje temat podróży w niespotykany sposób. Wharton była świa­ doma faktu, że popularność turystyki rośnie i że wiele atrakcyjnych miejsc traci swój urok, w momencie, gdy stają się „gwiazdą w Beadekerze." Za swoje cele wybierała zatem miejsca mało popularne i skupiała się na szczegółach. Mary Suzanne Schreiber opisuje przedsięwzięcia Wharton w następujący sposób: próbując uniknąć banalności, koncentrowała się na miejscach raczej mab znanych: małym kościele w Chauvigny na przykład, jak również romań­ skiej mekce w Poitiers. Bądź interesuje się zna­ czącym szczegółem albo tłem, które inni pisarze pomijają: płaskorzeźbą wAmiens,psem biskupa raczej niż biskupem, ławką w prezbiterium w Po­ itiers, ujmującym pyszczkiem nietoperza, a nie przewidywalnymi twarzami mnichów*. 53 W czasie przeprowadzki Wharton do Paryża w Londynie Douglas Goldring wydawał cza­ sopismo zatytułowane „The Tramp: An Open Air Magazine". Jak dowiadujemy się z artykułu Helen Southworth, dwanaście numerów maga­ zynu ukazało się między marcem 1910 a marcem 1911 roku. Czasopismo odzwierciedlało trendy przełomu epok, łącząc wiktoriańską fascyna­ cję antyturystyką z nowinkami współczesności. W magazynie tym ukazał się między innymi „antybaedekerowski, ale praktyczny" przewod­ nik. Jeden z autorów publikujących w „The Tramp" wprowadził podział pomiędzy turystą który »pragnie zobaczyć miejsca i obiekty zain­ teresowań* i włóczęgą lub podróżnikiem, który »pragnie poczuć ie doświadczyć ich«. Włóczęga ( ..) >chcebyć blisko faktów zasadniczych rze czy naprawdę ważnvch«" Doświadczenie jest tu przeciwstawione patrzeniu. The Tramp" pełny bvł kłosów przeciwnvch zaliczaniu" zabvrków Holbrook lackson w kwietniowym wvdaniu czasonisma onnblikował arrvknł zarvrnłowanv O nodróżv donikąd N a d a i l artvknłowi taki 55 L r r 1 autor / r nme - zacnęcai r h ł ddo powstrzymania n n" s"ę tytui, od podroży, lecz pokazał, ze „ n i c , paradoksal­ nie, może stac się: „czymś miejscem znaczą­ cym, ^zieje się tak, jeśli podróżny ma odwagę podejść do danego miejsca i zabytku w szczegolny sposób. Jackson nie zachęca do leniwej kontemplacji bądź bezcelowego włóczenia się; udanie się do­ nikąd paradoksalnie nie jest nieudaniem się doof monks". M.S. Schreiber, Edith Wharton and TravelWritingas Self-Discovery, „American Literaturę" 2 „The best way of seeing (...) is to wander aimlessly about". Ibid., s. 176. 54 „She attempts to avoid banality by concentrating on relatively obscure places: a little church in Chauvigny, for example, as well as the romanesaue mecca of Poitiers. Or she fastens on the significWt detail or the background that other travel writers ignore: in a relief at Amiens, the bishops dog rather than the bishop; in a bank of choirstalls at Poitiers the winsome faceof lonely bat rather than the predictable faces m 1987, s. 261. 55 „Between the tourist who »desires to see places and objects of interest« and the tramp or traveller who »desires to feel them, to experience them«. The tramp (...) »wishes to lie close to the essential facts, to the really significant things«". H . Southworth, Douglas Goldrings The Tramp An Open Air Magazine (1910¬ 1911) and Modernist Geographies Literaturę and History" 1 2009, s. 39-40. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �47 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a kądś. Wpodróży Donikąd mówi [Jackson], »Coś, podróży - „antyturysta unika miejsc uważanych za atrakcyjne" . Zgodnie z tym założeniem Kal­ powtarzam, właściwie Wszystko, przychodzi do der na cele swych podróży wybiera miejsca, które ciebie«. Według Jacksona prawdziwy wędrowiec/ przez przeciętnego turystę nigdy nie zostałyby podróżnik ma wyobraźnię, ma »odwagę«, jest uznane za interesujące. W drodze do Kazania »żywy« i »gotowy do wykorzystania szansy«. Kalder i jego towarzysze byli witani ze zdziwie­ Uprzywilejowując kultywowanie innego sposo­ niem, ponieważ nikt wcześniej nie przyjechał bu patrzenia, wywyższanie teraźniejszości nad przeszłość, Jackson zapewnia, że >przynudzanie tam w celach turystycznych. Kobieta w średnim wieku, którą spotkali w przedziale pociągu, nie o uznanych celach przytępia zmysł widzenia«, mogła uwierzyć w to, co usłyszała. „Gulnarze kiedy opisuje tłumy turystów na niewłaściwym tropie nie doświadczających >prawdziwego życia« nie mieściło się w głowie, że ktoś mógłby wybrać się do Kazania, stolicy Tatarstanu, po prostu na miejsc, z powodu powabu tego, co popularnie wakacie Nikt nie wybierał sie tam z własnej uznawane jest za »zabytki« . nieprzymuszonej woli Dla konduktorki było to Wędrowiec nie realizuje planu podróży zawie­ równie oczywiste. Nigdy wcześniej nie widziała rającego listę zabytków światowej sławy, ustaloną zagranicznych paszportów, a kiedy zadeklarowa przez obecnie panujące trendy, ale świadomie liśmy że jesteśmy turystami wybuchneła śmie wybiera swoje cele. Podsumowaniem filozofii chem. Nikt nie jeździł do Kazania na wycieczkę. podróży zawartej w czasopiśmie są słowa South­ Tam nie ma nic do zwiedzania" Podobnie Kałworth: „»The Tramp« kładzie nacisk prawie jedno­ mucia to mieisce o którvm rac7ei n\c nr7ec7vta głośnie na to, co antyturystyczne, rzadko odwie­ sie w przewodnikach a Kalder był nia zafascyno wany właśnie dlare.o że nie isrnieie w wyobraźni dzane, to, czego nie ma w przewodnikach" . I n d z i Z a r h o d n Test'to m ieisre n ie m ieisre " 58 56 59 57 Podobnymi przesłankami w swych podróżach kieruje się Daniel Kalder, szkocki dziennikarz, który w książce Zagubiony Kosmonauta opisuje swoje podróże po republikach Rosji: Tatarstanie, Kałmucji, Marii Eł, i Udmurcji. Tekst Kaldera rozpoczyna się od manifestu antyturysty, który zawiera m.in. postulat dotyczący wyborów celu 56 „Jackson does not advocate idle contemplation or purposeless wandering: to go to nowhere is not paradoL a l l y to not go anywhere. »In going to Nowhere«, he [Jackson] sals »Somewhere, let me repeat, indeed Everywhere comes to you«. Jackson'* ideał tramp/ trayeUer has imagination! he has »courage«, is »aliye <, and »ready to tale [his] chance« Priyileging the cul' tiyation of different ways of seeing emphasizing the present oyer the past Jackson asserts thaLharping on approyed destinations blunts the faculty of y i L n « as kr' ij eda na' K k z\y jią 1 1- «o „Kaimucja \ i bpyia ł w Którym mazie podszyta niepokojem. iNiKt o tym Kraju nie wie­ dział. Można by go_wymazać z mapy i mało Kto by zauważył. Właściwie Kalmucja raz juz została wymazana i nie zauważył tego nikt . Krajobraz tego miejsca, wyrażony na mapie białą plamą, jest pusty Uzasadniając swoj wybór, Kalder mówi: „Chciałem zobaczyć, jak wygląda »nigdzie« . r 57 Ibid., s. 37-38. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA K m Jeden z kolejnych postulatów manifestu antyturystycznego mówi, że „antyturystę interesują tylko ukryte historie, pyszne, choć zapomniane 58 D . Kalder, Zagubiony kosmonauta. Zapiski antytury­ sty, tłum. M . Iinaczak, P. Siemion, Czarne, Wołowiec 2008, s. 13. Ibid., s. Ibid., s. Ibid, s. 62Ibid., s. 59 60 whatare popuTarlyknown Zi »sights«" Ibid, m 61 22. 73. 119. 73. �48 B o ż e n a Kilian rzeczy, artystyczne ohydztwa" . Kalder nie dał się odwieść od podróży do Tatarstanu. Argumentami mającymi przekonać go do rezygnacji z planów było stwierdzenie, że nie ma tam nic godnego zobaczenia i że miejsce to jest niebezpieczne. Dla Kaldera te teorie okazały się zachęcające. Nie bez powodu podtytuł jego książki brzmi Podróże do republik zapomnianych przez turystykę. Kalder przyznaje: 63 Europa: szklane wieżowce, IKEA, NeiłKinnock, Belgia. Porywające?Niekoniecznie... Może stąd moja fascynacja niewidocznymi narodami i plemionami Europy: Mongołami, Tatarami, Ady gejczykami, Udmurtami, Maryj­ czykami, Kipczakami, Inguszami i Baszkirami, których istnienie jako bytu kulturowego jest przez „Europę" całkowicie ignorowane. A dla mnie stanowią właśnie antidotum na kulturę cappuccino, która pokryła pianką zachodnią część naszego kontynentu . 64 Fakt, że tak wiele krajów pozostaje poza obsza­ rem zainteresowania turystki masowej, czyni je szczególnie atrakcyjnymi dla antyturystów. Obietnica odnalezienia „niczego", które przecież zawsze okazuje się „czymś", przyciąga uwagę Kaldera. Miejsca, które na pierwszy rzut oka są całkowicie nieinteresujące, zaskakują prawdzi­ wymi osobliwościami, a Kaldera interesuje to, co najdziwniejsze, przykładem czego jest kolek­ cja zakonserwowanych dzieci mutantów Piotra Wielkiego. Tę wystawę, na którą Kalder trafił przypadkiem, jednym z największych cudów Rosji . 65 W Polsce książkę Daniela Kaldera wydało wydawnictwo Czarne, prowadzone przez pol­ skiego prozaika i publicystę Andrzeja Stasiuka. Jedna z książek jego autorstwa - Jadąc do Babadag nawiązuje do postulatów dotyczących antyturystki zawartych w Zagubionym Kosmonaucie. Stasiuk, podobnie jak Kalder, nie wybiera za cel swoich podróży znanych miejsc, szeroko opisy­ wanych w przewodnikach i pięknie ilustrowa­ nych albumach. Podróżuje po takich krajach Europy jak Rumunia, Mołdawia, Węgry, Słowe­ nia i Albania, których postrzeganie zmieniło się co prawda na przestrzeni ostatnich lat. Są one jednak w porównaniu z bogatymi państwami Zachodu nadal powszechnie iizri3.w3.rie zs. mało zn3.ne kraje drugiej kategorii. Gdy Stasiuk na cel swojej podróży wybrał Mołdawię na temat tego kraju wiedział bardzo niewiele. Informa­ cje które posiadał dotyczące iei głównej dzie dżiny gospodarki jaka miał być handel ludzkimi organami opierały sie na niezbyt' wiarygodnych pogłoskach Stasiuk dopiero P O powrocie czvta na temat odwiedzanvch wcześnie) mieisc nróbuiac dowiedzieć sie czym właśc wie były ale iak sam nrzvznaie ńrakrvcznie zawsze nonosi kieskę 64 65 Ibid., s. 14. Ibid., s. 158. Ibid., s. 48. r k"n- jaKies Książki, wypytuję ludzi, zgarniam na Kupkę okruchy informacji i sprawdzam gdzie naprawdę byłem. Cuzik z tego wychodzi, bo wszystko staje się jeszcze bardziej obce i przypomina sen śniony wewnątrz snu . Opowiadając o swej podróży do Mołdawii, w innym miejscu Stasiuk twierdzi, że nikt nie jeź­ dzi tam dla przyjemności . Siedząc w autobusie do Cahul, miasta na południu kraju, rozmawia z miejscowymi, ale żaden z nich nie potrafi zro­ zumieć powodów, dla których się tam wybiera. Mówią: „przecież u nas nic nie ma" . Podob­ nie Misza, kierowca, który zgodził się zawieźć 67 68 66 63 i I nbfe iezdzić do k r a i ó w o k r ó r w h wie • 1 P t m r m • \A i się ta* niewiele, lotem wracam i wynajduję • A. Stasiuk, Jadąc do Babadag, Czarne, Wołowiec 2008, s. 214. 67 68 Ibid, s. 138. Ibid, s. 140. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �49 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Stasiuka na wieś, nie rozumie motywacji osoby pragnącej oglądać biedne wioski, Albotę de Sus i Sofievcę, i nawet nie wysiada z samochodu . Tymczasem Stasiuk jest najbardziej zadowolony, kiedy dociera do miejsc zupełnie zwyczajnych. Co więcej, jest przekonany, że to nie światowej sławy atrakcje powinny przyciągać uwagę podróż­ nych, a wręcz przeciwnie, rzeczy zwykle uważane za całkowicie przyziemne, a przez to pomijane. Stasiuk nie zwraca. uwa.gi na. miejsca., które sa^ popularne wśród turystów. W czasie swoich podróży wielokrotnie mijał Baranów uzna.wa.ny" za perłę renesansu" nigdy jednak nie pomyślał o zwiedzeniu go Zapisu ac określenie perła renesansu w cudzysłowie podkreśla że nie jest to opinia obiektywna ale przekonanie zakorze nione w powszechnej'turystycznej' świadomości przez treści przewodników i można sie z nim nie L d z i ć Kowalski zauważa że stosowanie takich peryfraz jak kraj kwitnącej wiśni" kraina 69 70 - rysiaca Jezior" " wieczne miasto" Weńecia pół n o / " erc czyniących srvl n r z e w o d n i k ó w silnie e k s n r e s y w ń y m to iedna Jcech zwiększa i a rvrb irb : JTn "71 n perswa.zyjnosc . Stasiuk, podobnie jak Kalder, jest zafascy­ nowany zjawiskiem rozpadu. Zawsze zabiera ze sobą starą mapę Słowacji, która nosi ślady wie­ lokrotnego użycia. Choć jest ona prawie całko­ wicie zniszczona, dla Stasiuka pozostaje prawie relikwią. Ta mapa jest rozdarta w kilku miejscach, a nazwy miejscowości są ledwo widoczne, powoli przestają istnieć . Miejsca odwiedzane przez Sta­ siuka podlegają rozkładowi i przywodzą na myśl ich dawno miniony splendor. W takich miej­ scach poczucie braku przyszłości jest dojmujące. Stasiuk mówi: „Jak wrócę tam, gdzie już kiedyś 72 69 70 71 72 Ibid., s. 146. Ibid, s. 11. P. Kowalski, op. cit., s. 68. Ibid, s. 14. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA byłem, mogę niczego nie zastać" . Choć Stasiuk widział już wiele miejsc, które są tak „niewyraźne i mętne", że trudno je zapamiętać, nie rezy­ gnuje z kolejnych podróży - chce widzieć pustkę i nicość. Często znajduje się w miejscach, w któ­ rych przeciętny turysta zadałby sobie pytanie: „Co ja tu właściwie robię?". Obiektywnie taka podróż nie przynosi nic nowego. Może jednak stać się niezwykłym doświadczeniem „własnego, pozornie banalnego bytu" . 73 74 Gdy nie ma już na mapie świata białych plam, może się wydawać, że nie pozostało już nic do odkrycia. A jednak ludzie nadal wybierają się w bliskie i dalekie podróże. Wiedzeni ciekawością pragną odkryć to, co jest obce i nieznane, choćby to odkrycie miało wymiar jedynie osobisty. Na przestrzeni wieków inne cele zyskiwały na popu­ larności i inne motywy prowadziły podróżników do konkretnych wyborów. Były to wybory uzależ­ nione od sytuacji politycznej poszczególnych kra­ jów, uwarunkowane tradycją czy obecnie panującą modą, a także ukształtowane przez stereotypy lub działania marketingowe. Każdy okres w dziejach ludzkości wyznaczał p ewne trendy nie tylko w for¬ mie podróży ale przede wszystkim w doborze jej celu: średniowiecze oglądało wędrujących rycerzy, kupców trubadurów lecz nade wszystko piel' grzvmów zmierzających do lerozolimy Rzymu Loreto czy Santiago de Comoostella Renesans to czas wielkich odkryć Peopraficznych ale również początki podróży do uzdrowisk Oświecenie to począiKi pourozy uo uzurowisK. o ś w i e c e n i e okres nonnlarvzacii C r a n d T o u r — n o d r ó ż y edn karyinei R o m a n t y z m n r z y n i ó s ł fasrynarie dzika nr/ d i" Dezposrednim b n ' J „ I z\ nią W kontaktem, L nr kr rn tym r m przyrodą 7 samym pierwsze wycieczki za miasto i w góry, jak również zainteresowanie historią, szczegól­ nie tajemniczymi ruinami, odwiedzanymi najle­ piej pod osłoną nocy. Wiek A l A byt świadkiem europejskiej ekspansji kolonialnej oraz przyniósł 73 74 Ibid., s. 226. Ibid., s. 75. �50 B o ż e n a Kilian początki turystyki masowej, będące rezultatem między innymi rozwoju kolei, organizacji Świato­ wych Wystaw oraz w drugiej jego połowie ugrun­ towania się kapitalizmu, popularyzacji podróży do uzdrowisk i letnich kurortów nadmorskich i zimo­ wych górskich . 75 Powszechne przekonanie dotyczące tego, co warto, można, a nawet trzeba zobaczyć, nieobce jest również turystom współczesnym. W wieku XXI, gdy turystyka stanowi jedną z najbardziej znaczących i dochodowych gałęzi gospodarki światowej, wybór celów podróży jest nieograni­ czony - możliwa jest nawet turystyka kosmiczna. Analiza motywów skłaniających turystów do podejmowania takich, a nie innych wyborów prowadzi do stwierdzenia, że każdy wybór uwa­ runkowany jest wieloma czynnikami. Zależy nie tylko od osobowości i preferencji poszczególnego turysty oraz jego sytuacji finansowej ale także wielu elementów zewnętrznych, takich jak pro¬ cesy konstruowania atrakcji turystycznych, powszechnej świadomości co do ich wartości, a także szerzenia sie wśród turystów określonych trendów Niejednokrotnie wybór celu podróży zależv od podatności turvstv na w p ł v w dzia łań marketingowych o r o r n u i L c h poszczególne miejsca iako atrakcyjne turystyczne cele Cheć nochwalenia sie kolebom i nracv wakaciami i i a k i m ś konkretnym mieiscn wvdaie sie hvć dość p 75 z hn S r n ż t kt'r h b r nie zawsze są aż tak oczywiste. W momencie rozpowszechnienia turystyki na masową skalę podróżujący zapragnęli zdystansować się od tłu­ mów oblegających najbardziej znane zabytki. Tendencje antyturystyczne, które się pojawiały, przybierały różne formy - wykształcenia bardziej wyrafinowanej świadomości, dotyczącej wartości poszczególnych atrakcji, starannego wybierania celów czy wreszcie zejścia z głównych turystycz­ nych szlaków, mające na celu zobaczenie tego, co niepopularne, niedoceniane, zwyczajne czy wręcz brzydkie. Dotarcie na końce świata, gdzie, według turystów i miejscowych, nie ma abso­ lutnie nic ciekawego, stało się celem niejednego podróżującego. Antyturystów przyciąga pustka szara rzeczywistość zwykłe blokowiska czy ulice -raczej ludzie niż miejsca. Takie podejście może oznaczać że podróż wcale nie musi odbywać sie do miejsc bardzo odległych i warto docenić to co znaiduie sie na nrzvkład w sąsiednich mieisco' wościach lub nawet w innej niż zamieszkiwana nrzez tnrvste części miasta 7 newnościa otwiera nowe możliwości noszerza i rak inż bardzo sze r , , f | ' P r n • J , n r n i ln _ roki Katalog miejsc stanowiących potencjalne cele podroży ^hoc w powszechnym mniemaniu wszystko zostało jakiegoś juz zbadane i opisane, ciągłe można dokonać wielkiego osobistego odkrycia. Każda podroż staje się do tego dosko­ nałą okazją dlatego ludzie naturą których - jak pisał 1 rzecławski - jest pielgrzymowanie, zawsze będą podróżować. Szczegółową historię podróży przedstawia W. Lóschburg w swojej książce: A History ofTravel, Die Edition Leipzig,Leipzigl979. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a The 51 Ends of the World: On Destination Choices In the article the author attempts to analyze the factors influencing choices of travel destinations. At the time of the Great Discoveries of 15* and 16* centuries people reached the farthest edges of the world. Although there are no longer white spots on the map of the world, people have never stopped travelling. Motivated by curiosity, tradition or fashion they went to other countries to complete their education, as during 18 century Great Travel, to escape the restrictions of the morał code of conduct, as the British of the Victorian era, or to relax, as the contemporary tourists mainly do. The change of motivations of the undertaken travels has influenced the choices of destinations, and so, for the Enlightenment traveller the major destination was Italy, seen as a handbook of history, art and culture; Romantic travellers visited mainly Switzerland, where dangerous and mysterious mountainscape could be encountered, whereas contemporary tourists head for acclaimed attractions. Those who wish to differentiate themselves from the mainstream of travellers choose destinations seemingly unattractive. Anti-tourists, as they can be called, wish to reach places from where - as it seems - there is "no way back". These are forgotten ends of the world where in common understanding there is nothing to see. But very often it turns out that even that nothing' is filled with something meaningful and, eventually, it becomes a destination bearing a real significance. th 1 (19) P019 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4ca208001c1b407c26a33efe2fe3b16.pdf 09c9a792690772ec7229d491e2b9a458 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5554 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5164 Title A name given to the resource Żydzi i judaizm w chrześcijańskich scenariuszach końca świata/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.8-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gow, Andrew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A n d r e w G o w Ż Y D Z I I J U D A I Z M W CHRZEŚCIJAŃSKICH S C E N A R I U S Z A C H K O Ń C A ŚWIATA: Z A P I E K Ł A NIENAWIŚĆ CZY IRENICZNE ITINERARIA? Jeśli ktokolwiek wątpiłby w ogromną popularność dyspensacjonalistycznego premillenaryzmu w Stanach Zjed­ noczonych, d o w ó d na jej wniknięcie d o serca ewangelikalnej", a przede wszystkim fundamentalistycznej Ameryki może obecnie bez trudu znaleźć na listach bestsellerów. Badacze zajmujący się religią popularną nie spieszą się z uznaniem rosnącego wpływu tego rodzaju idei, częściowo zapewne dlatego, że naukowcy rzadko podzielają tradycjonalistyczną wizję świata i jednoznaczną wiarę w Boże autorstwo Pi­ sma Świeteao które charaktervzuia orotestanckich funda­ mentalistów i dlateoo sa niechętni nadawaniu im rozołosu. Ale czas na wstydliwe odwracanie wzroku minął, bowiem milionv Amervkanow zaczvtuia sip kolpinvmi częściami dvs1 1 D e n s a c i o n a l i s t v c z n e i s a a i nt LeftBehind Na stronie w w w le ftbehind.com można m.in. znaleźć takie oto informacje' Autorzy cyklu Left Behind, Tim LaHaye i Jerry B. Jenkins, są klasyfikowani na 42. miejscu na ogłoszonej przez pi­ smo „Entertainment Weekly" liście 51 najbardziej wpły­ wowych twórców. [...] „Entertainment Weekly" uznał za trudną do przeoczenia na swojej li­ ście, gdzie ewangelikalni pisarze nie pojawiają się zbyt często, serię sukcesów LeftBehind, której sprze­ daż przekroczyła 50 milionów eg­ zemplarzy. ' H \ - Zabawne, nie czuję się ani trochę bardziej wpływowy teraz niż wcze­ śniej - mówi Jerry. - Ale moim ma­ rzeniem pozostaje uczyć i bawić przez fabuły w formie powieści i fil­ mów, które biorą udział w e współ­ zawodnictwie na rynku idei. - Nigdy nie przewidywaliśmy, że nasze książki wzbudzą tak powszechne zainteresowanie - dodaje Tim. - Jesteśmy za­ szczyceni i zadowoleni, że tak wielu ludzi okazuje tak żywe zainteresowanie tym, co przyszłość niesie ludzkości. Jedna z książek z cvklu Left Behind Desecration oszoło­ miła obserwatorów branży, gdy „Publishers Weekly"' ogło­ sił Ż P bvła o n a nailpnipi s n r z p d a i a r v m cip h/tułpm w twar dei oorawiP w k a h n o r i l l o h n a Grishama Z fikria" J ktnm W d S t a Z Z w n r a Ł V ^ Z y ^ ! L J l I I ^ ^ ^ w roku 2001 - s t r a r a i a r 7 a i m n w J n r i K W d roku wS n ^ T l r ^ M ^ 1:1» n r w - Hnra u r w n a ooecnego zain- T Dziesiąta książka z serii LeftBehind również utrzymywała się przez 4 tygodnie na 1. pozycji [...] i zajmowała pozy- 8 cję 7. na liście niedzielnej. To czwarty tytuł z serii Left Be­ hind, który debiutował na 1. pozycji list bestsellerów „New York Timesa", „USA Today," „Wall Street Journal", „Publi­ shers Weekly" i CBA. Dziękujemy za wasze ciągłe wsparcie. Odgrywacie waż­ ną rolę w sukcesie serii i wpływie, jaki ma ona na życie wielu ludzi. 3 Recenzję jednej z pozycji z serii Left Behind, The Remnant, pióra Gershoma Gorenberga w „The Ame­ rican Prospect" czyta się jak dresz­ czowiec. Widać, że kwestia popar­ cia dla Izraela przez część ewangelikalnych chrześcijan jako sposobu wspierania wypełnienia się proroctw na temat k o ń c a świata, w k o ń c u przyciągnęła uwagę mainstreamowych mediów. W „U.S. News & World Report" Jeffrey L. Sheller ujawnił sedno dyspensacjonalistycznej po­ stawy wobec Izraela i Żydów: 4 DliSr.CRATlON 5 ...wielu ewangelikalnych chrześcijan uważa powstanie Izraela w 1948 za pierwsze w łańcuchu wyznaczonych w Biblii wydarzeń, które zakończą się powrotem na Zie­ mię Jezusa i końcem historii — scenariusz ten został spo­ pularyzowany w bestsellerowej serii powieściowej Left Be­ hind. Część tego scenariusza, oparta na gorąco dyskuto­ wanej interpretacji fragmentów Objawienia św. Jana oraz ksiąg Daniela i Ezechiela, dotyczy niszczycielskiej „bitwy Armagedonu" — nuklearnej zagłady zatrzymywanej w kulminacyjnym punkcie przez przybycie Jezusa, który pokonuje siły zła i ustanawia erę pokoju. Ale miliony Ży­ dów giną w trakcie bitwy, a ci, którzy ocaleli, uznają Jezu­ sa za ich Mesjasza. Ten artykuł został opublikowany bez komentarza na stro­ nie internetowej leftbehind.com. Poparcie dla Izraela ze strony ewangelikalnych chrześcijan (np. w formie niedawnej dota­ cji w kwocie 2 milionów dolarów na wsparcie osadnictwa amerykańskich Żydów) wynika z ich chęci „przyspieszenia" końca świata. Poparcie to ma umożliwić wypełnienie się głów­ nego elementu scenariusza zbawienia dyspensacjonalistycz­ nej teologii, a mianowicie o d b u d o w ę Świątyni Jerozolimskiej, p o to, by mogła być ona sprofanowana (tak jak w nowym bestsellerze z serii Left Behind) przez Antychrysta - przeciw­ nika Jezusa w eschatologicznej bitwie Czasów Ostatecznych. Wszystko to nie ma większego sensu, o ile nie zna się historii chrześcijańskiej teologii i eschatologii. Choć chrze­ ścijanie zawsze różnili się co d o tego, jak Pismo powinno Numer 10/2005 �być interpretowane, to jednak tradycyjne gałęzie chrześci­ jaństwa co najmniej d o dwudziestego wieku zwykle odrzu­ cały interpretacje oferowane obecnie przez autorów Left Behind, Tima La Haye i Jerry'ego Jenkinsa. Prezentowany przez nich scenariusz był owszem rozpowszechniony, ale nie w uczonej, katolickiej i protestanckiej teologii, lecz w roz­ maitych popularyzatorskich, nie-teologicznych, tworzonych w miejscowych językach budujących tekstach religijnych. Zarówno katoliccy iak i orotestanccy eazeaeci zdecydowa¬ nie go odrzucali, w czym znaczącą rolę odegrało niewątpli­ wie to iż wvmaaa on bardzo zawiłei lekturv Pisma wsDieranei orzez mase wysoce interesujących ale teoloaicznie bardz ei niż nodeirzanych leaendowych 'i literackich tradycii właczaiac w to tvburtvńskie o s e u d o - s v b i l l i ń s k i e ororoctwa 7 r h r z e ś c i i a ń s k i P C i o Rzvmu Roman* o Aleksandrze i szPrPO ków niezbędnych do odbudowy Żydowskiej Świątyni w Jerozolimie. Nie była ona możliwa ani pod pano­ waniem rzymskim po roku 70 n.e., ani w okresie bizantyńskim i w koń­ cu całkowicie już po zajęciu Jero­ zolimy przez muzułmanów i wznie­ sieniu przez nich na Wzgórzu Świą­ tynnym meczetów Umara i Al-Aksa. Jednak Daństwo żydowskie Świąty­ ni nie odbudowało I nie iest to iedvnie rezultat oalestyńskieoo arabs k i e o o czv m u z u ł m a ń s k i e g o n i e n r z P i P d n a n i a b o w i P m duża c z e ś ć n a w n ń ł u r z ^ tJnnPnn i na^wriPiPd^ rH I P H P n H n w P n i P r i / A n t ^ możliwościidotonania tego przez ludzi I w tym właśnie momencie zaczynają się kłopoty: w nie­ zliczonych legendowych tekstach średniowiecznych ocze­ kiwany przez Żydów Mesjasz, który m a o d b u d o w a ć Świąty­ nię, był utożsamiany z literalnym, o s o b o w y m Antychrystem. Ich autorom wydawało się to konkluzją z analogii: my, chrze­ ścijanie, oczekujemy nadejścia Antychrysta, a oni, Żydzi, oczekują nadejścia ich Mesjasza - więc nasz Antychryst i ich Mesjasz muszą być jednym i tym s a m y m . Utożsamienie to było oparte na Mt 24, 5: „Wielu bowiem przyjdzie pod moim imieniem i będą mówić: Ja jestem Mesjaszem. I wielu w błąd wprowadzą" Ułatwiła je także popularna chrześci­ jańska wersiateao Droroctwa ałoszaca że Żvdzi beda Dierwszvmi którzy beda oarnać sie do Antychrysta i służyć mu jak gdyby był on Mesjaslem zrodłaztego okresu w językach narodowych lub nawet mniej poważane komentarze pisane przez d u c h o w n y c h (np. Haimo, Libellus de Antichnsto opata Adso, Raoula Glabera i wielu innych) o d n a ezc w nich można scenariusz łudząco przypominający ten, którym posłużyli się autorzy Left Behind. Centralnym w nim p u n k t e m jest żydowskie pochodzenie Antychrysta, a Żydzi generalnie odgrywają niebagatelną rolę w eschatologicznych wydarzeniach. Przekonanie, ze żydow­ skie wojska - utożsamiane z Gogiem i Magogiem, zaginione dziesięć plemion Izraela czy nieczyste narody odgrodzone przez Aleksandra za Górami Kaspijskimi, albo wszystko to pod legendowym pojęciem „czerwonych Zydow" - „zosta­ ną wypuszczone" na kraje chrześcijańskie, by siać zniszcze­ nie przy końcu czasów, była zawsze krytycznym składnikiem w struktu­ rze, która czyni Antychrysta Ż y d e m . Takie rozumienie Antychrysta idzie zawsze w parze z wiarą, że Żydzi będą się garnąć d o niego i służyć mu podczas apokaliptycznej kampa­ nii odpłaty i unicestwienia. 6 Scenariusz końca świata, które­ go zwolennikami są obecnie premillenarystyczni d y s p e n s a c j o n a l i ś c i , był obecny w okresie wczesnej nowożytności w wierzeniach szeregu ruchów sekciarskich, w tym radykal­ nych protestantów czy tzw. Purytanów, i dotarł d o Ameryki bardzo szybko. W końcu XIX wieku powstanie i rozwój krytyczno-historycznej metody czytania i analizowania Pisma wzbudziły równie ooteżny antvmodernistvcznv antynaukowy ruch w amerykańskich kręgach ewangelikalnych, który znalazł s w o i a k u l m i n a c i e w Doaladach Drezentowanych w The Fundamentals"' i orawym skrzydle Południowych BaDtvstów w oierwszych dekadach XX wieku Jeśli analiza krvtyczno-historvczna dążyła do oodważenia boskieoo autor­ stwa" rodzący sie wtedy fundamentalizm"unierał sie orzv nim tJm barriziPi n w a ł t n w n i e c o donrowariziło d o takich wi dowisk jak Małpi Proces Scopesa' żwriowskiPi t r a d v r i i rezerwut r p k n n s e k r a c i e W z n ó r z a Świa Trzeba zauważyć, że cykl Left Behind, przynajmniej o ile wiem, nie utożsamia jasno Antychrysta z Mesjaszem oczeki­ wanym przez Żydów - autorzy wierzą raczej, że większość Żydów będzie jego zwolennikami i tylko „Reszta Izraela" roz­ pozna jego prawdziwą tożsamość i nawróci się na chrześci­ jaństwo - wypełniając tym samym inne proroctwo - o koń­ c o w y m nawróceniu Żydów, zgodnie z odpowiednią interpre­ tacją Rz 11 (choć wers 26 mówi, że „cały Izrael będzie zba­ wiony"). Role wyznaczone Żydom w tej eschatologii nie tylko są nie do pomyślenia dla samych Żydów, ale także wyrażają wrogość wobec nich i judaizmu. Nasza kultura posiada praw­ ne i etyczne kategorie dla języka przesyconego nienawiścią, np. podżeganie czy m o w a nienawiści. Za przyczyną różnych skomplikowanych czynników, które mają związek z przewa­ żającym obecnie postrzeganiem miejsca, gdzie ulokowana jest niesprawiedliwość (tzn. w sferach: świeckiej, społecznej i prawnej), nie posiadamy kategorii dla podżegania do wie­ rzeń Drzeóełnionych nienawiścią - choć sie to wolno i zło­ wieszczo zmienia DO 11 września 2001 Modernistyczni historycy od­ dzielała antysemityzm" - nowocze­ sna oseudonaukowa doktrynę r a s o WPOO i P t n i r z n P n o odróżniania OPW nPi n m r w l u d z i n d a n t y h r r i a i z m u rPMnHnpi dla ' m n r i P r n K ^ r h MA|JS KTKP n P hinra n n n n H M w L t P n n i l t l dvZ I n n mJnw «a » n h ' n f c t n L , n k . <=n£" a v Gdzieś po drodze dyspensacjonalistyczni myśliciele prze­ jęli ( p r a w d o p o d o b n i e o d w c z e s n o n o w o c z e s n y c h pisarzy purytańskich i independenckich) starą historię o Antychry­ ście i zaczęli szukać znaków jego nadejścia. Powstanie Izra­ ela dostarczyło im fundamentalnego argumentu na rzecz prawdziwości tego scenariusza poprzez stworzenie warun­ |ł.ł'.ł'i RJŁ\"KIM nym chrześcijaństwie, nierozerwal­ nie. Muszę tutaj przyznać, ze juda­ izm nie jest bez skazy jeśli chodzi o wrogość w stosunku do innych religii - na przykład tzw bał­ wochwalców, ale rabiniczny judaizm zakłada, ze jeśli istnieję życie pozagrobowe, wszystkie istoty ludzkie, które nie gwał- PISMO ANTROP0LOGICZNB �Andrew Gow cą p e w n y c h p o d s t a w o w y c h praw moralnych (siedem praw Noachickich), będą miały w nim równy udział, bez względu na swoją reli­ gię. Wziąwszy pod uwagę konflikto­ wą naturę premillenarystycznego spojrzenia na Żydów, judaizm i Izra­ el oraz intensywne apokaliptyczne oczekiwania milionów Amerykanów - a Stany Zjednoczone Ameryki są miejscem powstania i największego rozkwitu tej wizji świata - uzasadnio­ nym wydaje się poszukiwanie para­ leli w przeszłości. Moja teza, podzielana tylko przez część świata akademickiego w dziedzinie studiów religioznawczych i historii religii, brzmi następująco: klimat intensywnej apo­ kaliptycznej spekulacji i oczekiwania sprzyja tworzeniu się radykalnie antyjudaistycznych nastrojów, a nawet może po­ wodować gwałtowne antyjudaistyczne - ' a więc antyżydow­ skie, wybuchy społeczne. Zacznijmy od prawdopodobnie najwcześniejszego przy­ kładu tego rodzaju wydarzeń w zachodniej Europie (za wy­ jątkiem wizygockiej Hiszpanii) - pierwszego, zdaniem Richar­ da Landesa, p o g r o m u w łacińskim kręgu kulturowym. Na przełomie lat 1009 i 1010 kalif Al-Hakim zdecydował się zislamizować Jerozolimę i kazał zburzyć Bazylikę Grobu Świę­ tego. Raoul Glaber mówi o „jednomyślnej decyzji wszyst­ kich chrześcijan" (co najmniej"w kilku francuskich miastach) o wypędzeniu Żydów z ich miast i krajów. Landes całą swo­ ją karierę akademicką poświęcił udowadnianiu tezy głoszącei że dekadv Drzed i DO roku 1000 charakteryzowały sie intensywnymi aD0kaliDtvcznvmi soekulaciami i oczekiwania mi - doprowadziło go to do stworzenia Center for Millennial Studies i i n t e r d v s c v D l i n a r n e i dziedziny studiów millpnniinych" To prawda, że wielu francuskich i katolickich badaczy o d r z u c a te t e z ę Ipśli i p r i n a k z a a k r e n t n i p m y ia iakn mnżli wnść a I a n r i e s Ma właśniP n n u h l i k n w a l i ś m v M n m PSPiów 7 8 tak rozpowszechniony, że dowody na religijne, a nawet apo­ kaliptyczne motywacje tej krucjaty były bagatelizowane na­ wet przez poważanych historyków chrześcijaństwa, np. Ber­ narda McGinna. Guibert z Nogent w swojej relacji z Clermont z 1095, gdzie Urban II propagował ideę pierwszej kru­ cjaty, pisze, że papież twierdził, iż chrześcijanie muszą opa­ nować Ziemię Świętą, ponieważ w niej właśnie pojawi się Antychryst i ich obecność tam jest niezbędna, by mu się prze­ ciwstawić. Jakie może istnieć bardziej eschatologiczne usprawiedliwienie dla krucjaty? Wiemy przy tym, że pierw­ sza krucjata pochłonęła ogromną liczbę ofiar nie tylko wśród muzułmanów ale także Zvdów szczeaólnie w niemieckiei Nadrenii i w samej Jerozolimie.' 10 11 Kiedy Marcin Luter pisał w 1523 r., że to nic dziwnego, iż Żydzi odmawiają nawrócenia się na chrześcijaństwo (a wie­ rzył on, że nawrócenie to jest niezbędne, aby biblijne pro­ roctwa zostały wypełnione, zaczęły się Dni Ostateczne), wziąwszy pod uwagę ich traktowanie przez poprzednie po­ kolenia chrześcijan (czyli Kościół rzymskokatolicki i jego klerykalnych reprezentantów) oraz uwzględniając trudności w dostępie do „czystego słowa Pisma", nie próbował bynaj­ mniej być miły dla Żydów" Twierdziłon że chrześcijanie byli winni zaniedbania jednej z ich najważniejszych ról w hi­ storii mianowicie aktvwneao Drozelityzmu w stosunku do Żydów Środ­ kiem zaradczym miało być według Lutra nowe podejście do Żydów d o b r ą wolą i w d u c h u Fwannplii Wydawał sip nn wiprzvr 7P tn w U a r r z y ahy 1 ^nn lat pnra7 harrl7ipi 7ałri itvnh rp 12 Hi Itńrp w r * ' T I Z K mimo dwudziestu lat wystawienia na d z b a n i e prawdziwego i niezafałszowanego Słowa Bożego, n n n h n r i 7 3 p u r h 7 niprw^7pi k n n f p r p n r i i P M Q ktńrp h\/ła n n Żydzi wciąż się nie nawrócili. Czuł, ze najwyraźniej ich ser­ ^ r m n S w i 1 n m ™w\Jrl\lnrb *PriP nlZlnnZ^' ca były zbyt twarde, a ich zrozumienie zbyt zmącone przez rCharrnimpnt^ obstawanie przy „starożytnym prawie , by chrześcijanie mogli miec nadzieję na jakąkolwiek zmianę. W rezultacie, utrzy­ mywał Żydzi powinni zostać usunięci ze wszystkich chrze­ ścijańskich społeczności a ich książki i dobra powinny byc skonfiskowane. Jego reakcja nie była bynajmniej wynikiem jakiejś szczególnej złośliwości. Rozczarowanie Lutra miało obecny na Ziemi i uz na niej działa. Pogłoska, ze jerozolim­ charakter eschatologiczny. Opierało sie na głębokim prze­ scy Żydzi pomagali Al-Hakimowi, tylko pogorszyła sprawę: konaniu, że koniec czasu jest blisko i że niemożność nawró­ obsadziło ich to w roli sług A n t y c h n - t cenia się Żydów zatrzymuje go! na Z a c h o d z i e w roku 1010 miały miejsce powszechne pogromy Ży­ dów, a dowody zdają się to potwier­ dzać, to prawdopodobnie wybucha­ ły one w napiętym klimacie escha­ tologicznego oczekiwania i stanowi­ ły rezultat apokaliptycznego strachu przed rolą Żydów przy końcu cza­ sów. Przyczyn krucjat, s z c z e g ó l n i e pierwszej krucjaty z końca XI stule­ cia, w okresie europejskiej historio­ grafii, który można by nazwać chrze­ ścijańskim, powiedzmy do I Wojny Światowej, upatrywano przede wszystkim w sferze religijnej. „Odczarowanie świata", które nastąpiło później i które zo­ stało odzwierciedlone w rodzących się naukach społecznych, zastąpiło miles christi, żołnierza Chrystusa, miles avaritiae, chciwym młodszym synem szukającym łupu, ziemi i kolo­ nialnych możliwości na Bliskim Wschodzie. Ten pogląd był 10 Ostatecznie jego wezwanie do nawrócenia albo wygna­ nia Żydów przyniosło efekty. Do roku 1557 prawie wszystkie żydowskie społeczności w Świętym Cesarstwie Rzymskim zostały zmuszone do opuszczenia centrów miejskich. Ich członkom pozostało osiedlenie się w miasteczkach i wioskach albo wyjazd do bardziej przyjaznych miejsc, takich jak Pol­ ska albo, później, Holandia, Brytania i zachodnia półkula. Co więcej, eschatologiczne rozczarowanie Lutra miało po­ ważne konsekwencje także w dwudziestym wieku, kiedy nazistowscy propagandziści w Niemczech i w Ameryce wy­ dali powtórnie w tanich pamfletowych wersjach inwektywy Lutra pod adresem Żydów i judaizmu (Von den Juden und ihren Lüaen TO Zvdach i ich kłamstwachl 1543} iako cześć kampanii na rzecz przekonania luterańskich Niemców i nie­ mieckich Amerykanów do nazistowskieao Doaladu na oerfidię Żydów. Jak wspomniał Jeffrey Sheller w swoim artykule w „U.S. News and World Report", istnieje szereg postaw możliwych do przyjęcia przez premillenarystów, jeśli chodzi o właściwą Numer 10/2005 �ŻYDZI I J U D A I Z M W C H R Z E Ś C I J A Ń S K I C H S C E N A R I U S Z A C H . . . rolę zarówno dla Żydów, jak i chrześcijan w obliczu Końca Czasów. Cytuje on nie tylko autorów Left Behind, ale rów­ nież wybitnych liderów grup chrześcijańskich, które są ak­ tywne w sprawie Izraela: Wielu chrześcijan wierzących w ten [prezentowany przez Left Behind] scenariusz, wątpi w skuteczność bliskowschodnich negocjacji poko­ jowych. - Tylko tyle można osiągnąć dyplo­ matycznie czy militarnie - mówi [Rev. James M.] Hutchens z Chrze­ ścijan dla Izraela. - Nie będzie tam pokoju dopóki nie nadejdzie Me­ sjasz. S z c z e g ó l n i e n i e p o k o j ą c a jest rola „przyspiesznika", która zakłada interwencję mającą po­ móc w doprowadzeniu do dni ostatecznych. Luter zalecał, by uprzykrzyć życie Ż y d o m , tak aby byli zmuszeni nawrócić się na chrześcijaństwo, jeśli nie można ich skłonić d o tego za pomocą pokojowych środków. Pewną odmianą tego sa­ mego konceptu wydaje się być, w s p o m n i a n a wcześniej, pomoc w sfinansowaniu „powrotu" Żydów d o Izraela. Możli­ wym nasteostwem teao oozornie niewinneao proaramu bvtoby dokładnie to, o czym wspomniał Sheller: - Do jakiego stopnia teologiczny pogląd, który zapowia­ da Armagedon na Bliskim Wschodzie, będzie prowadził ewangelikalnych chrześcijan do popierania polityki zmie­ rzającej w tym kierunku raczej niż w kierunku stabilności i pokojowego współistnienia? - pyta Rabbi David Saperstein, dyrektor Religious Action Center of Reform Juda¬ ism. Yoffie z Union of American Hebrew Congrégations dodaje: - Ludzie twierdzący, że tam nie może być pokoju, nie są naprawdę przyjaciółmi Izraela. rzymskokatolicki wniósł ostatnio ważkie poprawki d o swego poprzedniego, negatywnego stanowiska w o b e c judaizmu jako ścieżki d o zbawienia, takie jak chociażby stwierdzenie, że „Bóg nie łamie swoich obietnic", a d w a największe prote­ stanckie wyznania w Kanadzie i Australii, odpowiednio Uni­ ted Church i Uniting Church, wyrzekły się całej pracy misjo­ narskiej skierowanej na nawrócenie Żydów, jako niepotrzeb­ nej, p o n i e w a ż Żydzi są zbawieni Drzez nrzvmierze które Bóa zawarł z A b r a h a m e m . Jest t o j e d n a k ż e w chrześcijańskim świecie stanowi­ sko wciąż niezbvt DODularne Chrześciiańskie określanie łaaodnei" tak­ t y k konwersvinei iako irenicznei" niP iPst o c z v w i s r e z a k o r z e n i o n e w HnświarirzPnhi hvcia oniPktPm S S n T T r Z i Ł n l P S Nakoniec powinienem zająć się problemem zawartym w tytule niniej­ szego tekstu: tym mianowicie, czy w tego typu wyobrażeniach na te­ mat roli Żydów przy końcu czasu to nienawiść, czy też raczej ireniczne pobudki wchodzą w grę. Właściwie nienawiść w dyspensacjonalistycznym obozie znaleźć trudno, nawet jeśli stanowcze odrzucenie judaizmu jako równoprawnej religii czy drogi do zbawienia iest powszechne dla orawie c a ł e a o e w a n a e l i k a l n e a o spektrum. Jeśli zaś chodzi o irenizm, to nr7P7 dwa tysiąclecia chrześciiańscy myśliciele i teoloaowie mieli ooczucie że wvciaaaia ku Żydom aałazke oliwna" w postaci propozycji zbawienia przez nawrócenie Kościół n s n Z -Tto™ l l J n m n r " nil" neg^konfliktów pomiędS" dw „Żydzi" byli „wyimaginowanymi istotami, które zostały skonstruowane przez chrześcijaństwo", jak ujął to Harris Lenowitz, nie tylko w renesansowej Anglii, ale w całej Euro­ pie i przez całe średniowiecze, nawet kiedy chrześcijanie mieli bliskie kontakty z prawdziwy­ mi Żydami, jak to wykazałem w mo­ jej książce Trie R e d J e w s . Judaizm był także dla wielu chrześcijan nie­ wiele więcej niż „ w y i m a g i n o w a n ą reliaia" skonstruowana Drzez chrze­ ścijaństwo szczeaólnie Drzez odnie­ sienie d o judaizmu nie tylko jako Inneno c z v Gorszpno alp iako Wcześ n i P i s z e o o ale Przestarzałeao a n a 15 16 wet 14 Chciałbym wskazać, że wziąwszy pod uwagę intensyw­ ność apokaliptycznego klimatu panującego w dyspensacjonalistycznych kongregacjach i wśród czytelników Left Behind, dostrzec można inne, nie tak ambitne, ale równie niepokoją­ ce możliwe reakcje na nieuniknione odwlekanie się realizacji wyznawanego przez nich scenariusza (nieuniknione przynaj­ mniej dla tych spośród nas, którzy nie dostrzegają ręki Boga tak aktywnie pracującej w świecie). Co się stanie, jeśli miliony „pro-izraelskich" (choć „anty-judaistycznych") ewangelikal­ nych fundamentalistów i"nabywców książek z cyklu Left Be­ hind obudzą sie Dewneao Diekneao Doranka i zdecvduia że Żydzi „powstrzymują" Dni Ostateczne? T ^ iako niPważnPno nonieważ HnhZ^Zta^ł u a tologicznym'spojrzeniuma^ <^* ^r A ^ ^ ^ ™ w o w e g o z protestanckich reforma o r o w M P » ^ a eschatologia cyklu Lett Behind i premii enaryzm ewangeli­ kalnych chrześcijan w Ameryce nie są „tylko rehgijnymi fe­ nomenami, zwłaszcza ze stanowią religijne wyobrażenia na temat grupy która definiuje się zarówno w religijnych, jak i etnicznych kategoriach, bez oddzielaniajch starannie jak to czyni większość ludzi Zachodu. Jesh dyskurs o Żydach w cyklu Left Behind byłby formułowany w świeckich lub spo­ łecznych terminach, to zmuszałby d o natychmiastowego działania; i jeśli kiedykolwiek rozleje się on poza raczej sła­ be i arbitralne granice, jakie ustaliliśmy dla tego, co teolo­ giczne, i wkroczy w obręb tego, co świeckie - powiedzmy w wypadku znaczącego rozczarowania eschatologicznego - w relacjach pomiędzy konserwatywnymi chrześcijańskimi stronnikami Izraela i Żydami, którzy dziś w c h o d z ą z nimi w alianse, mogą zaistnieć poważne problemy. Przełożył Mariusz Czaja 1 Zob. hasło „Premillenaryzm" autorstwa Roberta K. Whelana, [w:] The Encyclopedia of Millennialism and Millennial Movements, red. R. Landes, New York and London 2000, ss 329-332. < http://www.leftbehind.com/article.asp7LocJd=1 &item_id=12963 >, odwiedzona 17 października 2002. <http://www.leftbehind.com/article.asp?loc_id=1&item_id=12636>, odwiedzona 17 października 2002. PISMO ANTROPOLOGICZNE 2 3 �Andrew 4 T. 13, nr 17, 23 wrzesień 2002. 5 proroctw biblijnych w ramach skomplikowanego systemu interpretacyj­ 1 2 sierpień 2002, s. 34-35. 6 nego, gdzie zasadniczą rolę odgrywa przeświadczenie, że dzieje zba­ Apocalypti­ wienia dzielą się na pewne etapy czy epoki (dispensations), w których Age, 1200-1600 (Leiden 1995) i mój artykuł The obowiązują odmienne, wyznaczone przez Boga reguły, oraz że odmien­ Zob. moją książkę The Red Jews. cism in an Apocalyptic Gow Antisemitism and Jewish Antichrist in Medieval and Early Modern Germany, [w:] Medieval ne są Boskie plany wobec Żydów i nie-Żydów. Według Darby'ego Encounters w momencie odrzucenia przez Żydów Mesjasza w osobie Jezusa z Na­ 7 2, 3 (1996), s. 249-285. R. Landes, The Massacres of 1010: On the Origins of Popular Anti- zaretu, profetyczny zegar niejako zatrzymał się i ruszy z powrotem do­ Jews piero wtedy, kiedy nastąpi tak zwane pochwycenie (rapture), czyli „za­ and Judaism in Medieval Christian Thought, red. J. Cohen, Wolfenbüttel branie żywcem" do Nieba wszystkich prawdziwych chrześcijan przez Jewish Violence in Western Europe, [w:] From Witness to Witchcraft: Boga. Po tym, odgrywającym w dyspensacjonalistycznym systemie cen­ 1997, s. 79-112. 8 F. Battenberg, Das europäische Zeitalter der Juden. klung einer Minderheit in der nichtjüdischen Zur Entwic­ tralną rolę, wydarzeniu, ma nastąpić siedmioletni okres rządów Anty­ Darmstadt chrysta na świecie (w trakcie którego nastąpi m in odbudowa Świątyni Umwelt Europas, Jerozolimskiej) 1990, s. 6 1 . 9 The Apocalyptic Year 1000. Religious Expectation and Social Change, 950-1050, współred. z R. Landes i D. Van Meter, New York and Oxford 2003. 10 Antichrist. Two Thousand Years of Human Fascination with Evil, z wcześniej zakończony zstąpieniem na Ziemię Chrystusa (wraz pochwyconymi" chrześcijanami) co z kolei zapoczątkuje jego tysiącletnie rządy (millennium) Mimo braku prscyzyjnGQO OKTGŚIGnis detly pochwycGnici i QGn6r3ln©Q0 przeświadczenia że obGcny etap San Francisco 1996 [pol. wydanie: Antychryst. Dwa tysiące lat fascynacji (dispensation) dziGjów zbawienia — WiGk Kościoła — to okres Wielkiej człowieka złem, Warszawa 1998]. P 11 Cytowane tutaj z powodu łatwości dostępu z angielskiego tłuma­ czenia relacji Guiberta: The Version of Guibert of Nogent, [w:] The First Crusade: The Chronicle of Fulcher of Chartres and Other Source Mate­ rials, red. E. Peters, Philadelphia 1971, s. 13. 12 Dass unser Herr Jhesus Christus ein gebornerJude tini Luthers Werke. Kritische Gesamtausgabe, sey, [w:] D. Mar­ 60 tomów, Weimar 1883¬ -1980 [odtąd WA], t. 11. 13 Von den Juden und ihren Lügen, WA 53. Więcej dyskusji na temat tych kwestii i obszerna literatura naukowa na ten temat w moim artykule Christian Colonialism: Luther's Exegesis of Hebrew Scripture, [w:] Con­ tinuity and Change. The Harvest of Late Medieval and Reformation ry. Essays presented Histo­ h to Heiko A. Oberman on his 70' birthday, Leiden 2000, s. 229-252. T zwolen nicv dvsoensacionalizmu doszukuia sie znaków ieoorvchteno zakon r z / n i a w wielu b i f v a r v r h wvriarzeniarh nrzede w k \ m tvrh Twara nych z Izraelem i Bliskim Wschodem [przyp tłum ] " Taki przekład występującego w oryginale terminu evangelical zo­ stał tutaj przyjęty za najnowszą literaturą przedmiotu w języku polskim (por. np. A. Siemieniewski, Ewangelikalna duchowość nowego narodze­ nia a tradycja katolicka, Wrocław 1997, T.J. Zieliński; hasło „ewangelikalizm" w: Religia. Encyklopedia PWN, red. T. Gadacz, B. Minerski, t. 3, Warszawa 2001; Z. Pasek, Topika zbawienia w polskich ewangelikalnego protestantyzmu, kancjonałach Kraków 2004) [przyp. tłum.]. '" Chodzi tutaj o serię esejów teologów i liderów konserwatywnego protestantyzmu, opublikowanych w latach 1910-1915 w Stanach Zjed­ noczonych i zawierających swoiste credo kształtującego się wtedy fun­ 14 Scheller, tamże. damentalizmu protestanckiego, który właśnie od tego dzieła wziął swo­ 15 W swoim wystąpieniu Hebrew Script in Art. A Chapter in the Lord's ją nazwę [przyp. tłum.]. Name na Sixteenth Century Studies Conference, San Antonio, Texas, 24¬ -27 październik, 2002; i w swojej mającej się ukazać książce o tetragrammatonie w renesansowej Anglii; zob. również jego książkę The Messiahs: Jewish from the Galilee to Crown Heights. Oxford i New York 1998. 16 Tamże. 17 Zob. mój artykuł Christian IV John T. Scopes był nauczycielem biologii w stanie Tenesee, który rozmyślnie naruszył uchwalony przez władze tego stanu zakaz naucza­ nia teorii ewolucji (zdaniem jej przeciwników m.in. wywodzącej pocho­ dzenie człowieka od małpy), co stało się przyczyną wytoczonego mu w 1925 roku procesu. Proces ten, w którym oskarżycielem był jeden Colonialism. z przywódców obozu fundamentalistycznego, trzykrotny kandydat Par­ tii Demokratycznej na prezydenta, William Jennings Bryan, stał się cen­ 3D ' Mianem dyspensacjonalizmu lub dyspensacjonalistycznego pre- trum zainteresowania zarówno konserwatywnych, jak i liberalnych me­ millenaryzmu określa się doktrynę religijną stworzoną przez Johna Nel­ diów i na długie lata określił obraz fundamentalistów w społeczeństwie sona Darby'ego (1800-1882), opierającą się na dosłownym odczytaniu amerykańskim [przyp. tłum.]. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fa4e07ac8022a71ec587b5e35278ff2.pdf 61628b31f247436c8c23fe6f371cbf16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5555 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5165 Title A name given to the resource The end is never just and end /Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leppäkari, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Leppäkari T H E E N D IS N E V E R J U S T AIM E N D ATRAKCYJNOŚĆ MITU A P O K A L I P T Y C Z N E G O W E WSPÓŁCZESNYM F U N D A M E N T A L I Z M I E R E L I G I J N Y M Funkcje, jakie pełnią w naszym życiu różnego rodzaju wyobrażenia [representations], m o ż n a by p o r ó w n a ć d o funkcji poręcznych narzędzi, za p o m o c ą których konstru­ ujemy interpretacje zdarzeń s p o ł e c z n y c h , p o l i t y c z n y c h , historii. Jednak podstawowym kontekstem, w którym po­ winny być rozpatrywane, nie jest jednostkowa świadomość, ale określona kultura i tradycja, wewnątrz których komuni­ kowane, wyrażane i przekazywane na wiele różnych spo­ sobów, wiodą swój społeczny żywot. Modyfikując w nie­ wielkim stopniu swój kształt, zachowują pewną inwariantną treść, dzięki czemu m o ż e m y śledzić i rekonstruować ich historię. posłuży mi dla zilustrowania sposobu, w jaki sympatycy In­ ternational Christian Embassy in Jerusalem (dalej ICEJ) oraz Tempie Mount Faithful (dalej TMF), dwóch grup łączących w swej działalności cele religijne i polityczne, czerpią natchnie­ nie z wizerunku Jerozolimy, świętego miejsca urosłego do rangi symbolu religijnego. Łącząc na płaszczyźnie teoretycz­ nej podejście antropologii kognitywnej, społecznego konstrukcjonizmu oraz psychologii religii, mam nadzieję nieco wzbogacić istniejące już opisy i charakterystyki tego, co zo­ stało już tutaj określone jako wyobrażenia apokaliptyczne, a równocześnie dostarczyć bardziej precyzyjny opis użycia owych wyobrażeń. Współczesna Jerozolima W swojej pracy The End Is a Beginning zaproponowałam pewien teoretyczny model apokaliptycznych wyobrażeń, się­ gający do wniosków wysnutych z epidemiologii wyobrażeń Dana Sperbera , łączący teoretyczne aspekty koncepcji spo­ łecznego tworzenia rzeczywistości oraz teorii symbolicznych interakcji Bergera i Luckmanna . Dodatkowo na płaszczyź­ nie psychologicznej kładę w nim nacisk na współdziałanie doświadczenia i interpretacji, zgodnie z t y m , jak tą kwestię przedstawia teoria zintegrowanej roli [integrated role] Nilsa G. Holma. Zaproponowane powyżej podejście teoretyczne 1 2 3 APOKALIPTYCZNE JEROZOLIMY PRZEDSTAWIENIA Studia nad wyobrażeniami apokaliptycznymi winny być zasadniczo postrzegane jako przyczynek do badań nad for­ mami mesjanizmu i millenaryzmu. Przyjmując najszerszą i najbardziej upraszczającą formułę, możemy określić mesjanizm jako pewną, obdarzoną okresowo wzrastającą atrak­ cyjnością, ideę, inspirującą religijno-millenarystyczne wizje ziemskiego Królestwa Bożego, ziemskiego Jeruzalem. Owe PISMO ANTROPOLOGICZNE �Maria Leppäkari Zachodnia Jerozolima 4 wizje mają zazwyczaj silnie apokaliptyczny charakter - przez co należy rozumieć nie tyle epatowanie budzącymi grozę obrazami, co dochodzącą w nich do głosu głęboką fascyna­ cję ideą apokalipsy jako uniwersalnej i radykalnej, sięgają­ cej samych podstaw bytu, zmiany, która ma umożliwić zisz­ czenie się millenarystycznego marzenia o raju na ziemi . Apo­ kalipsa, która w myśleniu potocznym zdążyła stać się syno­ nimem zniszczenia i zagłady, dla jednostek skupionych wo­ kół takich grup jak ICEJ czy TMF jest koniecznym i jedynym środkiem realizacji owego marzenia. 5 6 Obierając za przedmiot mojej pracy wyobrażenia apo­ kaliptyczne, starałam się szczególnie skoncentrować na uwypukleniu roli, jaką wewnątrz modelu millenarystyczne­ go odgrywa Jerozolima. Eschatologiczna symbolika Jero­ zolimy o d zawsze Inspirowała wyobrażenia apokaliptycz­ ne . Współcześnie zdarza się, do czego jeszcze wrócimy w dalszej części, że jej wizerunek symboliczny, duchowy, zaczyna nakładać się na wizerunek administracyjnie wyzna­ czonego obszaru, zamieszkałego w części przez Żydów, w części przez Palestyńczyków, w o k ó ł którego toczy się krwawy konflikt. Można powiedzieć, że mamy tutaj do czy­ nienia z obustronną zależnością - z jednej strony wizeru­ nek dzisiejszej Jerozolimy, będącej miejscem konfrontacji politycznej i religijnej, modyfikuje treść wyobrażeń apoka­ liptycznych, z drugiej strony owe wyobrażenia wpływają na sposób rozumienia zarówno historycznej i religijnej roli mia­ sta, jak i natury samego konfliktu. Aby lepiej zrozumieć ową zależność, posłużymy się tutaj przykładem d w u wspomnia­ nych na wstępie organizacji quasi-religijnych - ICEJ oraz TMF. Przedstawiając pokrótce ich działalność oraz głoszo­ ne poglądy, ograniczam się ze zrozumiałych względów do tych elementów, które korespondują z interesującym nas tutaj tematem. 7 Członkowie International Christian Embassy In Jerusalem określają siebie mianem „chrześcijańskich syjonistów" . Sku­ pieni na lekturze pism Starego i Nowego Testamentu, wie­ rzą, że ze świętych ksiąg płynie skierowane do nich wezwa­ nie, aby zebrać „wybranych przez Boga (Żydów) z Diaspory dla odbudowy Królestwa Izraela, w obrębie biblijnych gra­ nic, oraz świątyni Salomona". Wiążąc swe mesjańskie na­ dzieje z istnieniem żydowskiego państwa Izrael, sympatycy ICEJ aktywnie angażują się w działania mające na powrót zjednoczyć, w granicach współczesnego Izraela, rozproszony naród żydowski. Wierząc, że żyjemy u końca czasów, w ten 8 14 między innymi sposób starają się przyspieszyć ponowne przyjście Chrystusa. Aby właściwie zrozumieć fenomen ICEJ należy pokrótce przedstawić cały łańcuch wydarzeń, których skutkiem było powołanie d o życia International Christian Embassy in Jerusa­ lem. Władze izraelskie, dążąc do uregulowania sytuacji praw­ nej Jerozolimy, w 1980 roku uchwaliły akt, w którym nadano Jerozolimie status wyłącznej i niezmiennej stolicy państwa Izra­ el. Fakt ten spotkał się z potępieniem międzynarodowym, cze­ go praktycznym wyrazem było przeniesienie ambasad z Je­ rozolimy do Tel-Avivu. W tym miejscu zaczyna się historia ICEJ - protestując przeciw zachowaniu społeczności międzynaro­ dowej, grupa chrześcijan utworzyła coś w rodzaju chrześci­ jańskiego przedstawicielstwa („ambasady") w Jerozolimie, mającego w założeniu reprezentować sympatyzujących z teo­ logicznymi ideami ICEJ chrześcijan z całego świata. Trudno jest w tym momencie precyzyjnie ustalić, ilu wiernych groma­ dzi ów rodzaj charyzmatycznego chrześcijaństwa, wyznawa­ ny przez członków i sympatyków ICEJ. Ich liczba nie jest jed­ nak zapewne zbyt duża i chociaż pośród sympatyków spo­ tkać można członków różnych zgromadzeń z całego świata, to jeśli chodzi o skalę, mamy bez wątpienia do czynienia ze zjawiskiem marginesowym . Jednak to nie zasięg oddziały­ wania jest dla nas tutaj istotny, ale specyficzne nasączenie głoszonej doktryny treściami apokaliptycznymi. 9 Wiemy już, że specyficzny sposób, w jaki rozumieją hi­ storię zbawienia, motywuje członków ICEJ do stałego zain­ teresowania losami państwa żydowskiego. Wydaje się, że zarówno izraelska polityka wewnętrzna, jak i zagraniczna, są postrzegane przez grupę jako rodzaj ekranu, dzięki któ­ remu można każdorazowo określić, na jakim etapie znajdu­ je się obecnie realizacja procesu zbawczego . Pomimo że jej członkom często zdarza się nadużywać retoryki niestroniącej od budzących niepokój słów, takich jak „wojna", „wo­ jownicy", „ b r o ń " czy „bitwa", nie należy tego pochopnie in­ terpretować jako rzeczywistej groźby. Przynajmniej tak dłu­ go, jak aktywność ICEJ nie przyjmuje postaci konkretnych działań, możemy traktować ją jako jedną z form wyrażania poglądów na temat przyszłości. 10 Drugim przykładem, który chciałabym tutaj przedstawić, jest przypadek grupy The Tempie Mount Faithful założonej w 1967 przez Gershona Salomona oraz kilku jego przyja­ ciół. Powstanie grupy miało stać się wyrazem protestu wo­ bec podjętej przez polityków izraelskich decyzji pozostawię- Numer 10/2005 �T H E E N D IS N E V E R J U S T A N E N D . . nia, po wojnie sześciodniowej, Wzgórza Świątynnego pod kontrolą Islamskiej Rady Religijnej (Waqf). Salomon wraz ze swymi przyjaciółmi potępili zdecydowanie zachowanie władz izraelskich, dołączając do licznego grona powstałych w la­ tach siedemdziesiątych radykalnych grup prawicowych, do­ magających się zwrotu Wzgórza Świątynnego Ż y d o m . Izra­ elski uczony Ehud Sprinzak dołącza TMF do kategorii „kul­ turowych radykałów", sytuujących się pośród izraelskiej ra­ dykalnej prawicy . Z rzadka działając jako jednorodna gru­ pa, „kulturowi radykałowie" podzielają przekonanie, iż jedy­ nie duchowa rewolucja może ocalić naród izraelski, jedno­ cześnie przyznając sobie rolę inspiratorów owej rewolucji. Wynikiem takiego sposobu myślenia są m.in. próby ponow­ nego zaognienia konfliktu wokół Wzgórza Świątynnego. Po­ mimo że „kulturowi radykałowie" nie cieszą się zbytnią po­ pularnością w społeczeństwie izraelskim oraz brak im poli­ tycznego zaplecza, mają istotny wpływ na coś, co Sprinzak nazywa „kolektywną świadomością radykalnej prawicy". Do­ dajmy, że ich wpływ sięga poza kręgi izraelskiej radykalnej prawicy, inspirując poczynania pewnych chrześcijańskich grup religijnych. 11 Jak już zostało powiedziane, szczególny sprzeciw TMF budzą próby religijnego i politycznego zawłaszczenia Wzgó­ rza Świątynnego przez wyznawców religii Mahometa. Znaj­ dujące się na wzgórzu meczety Kubbut as-Sachra (Kopuła Skały, zwany też meczetem Umara) oraz Al-Aksa, kalając swą obecnością święte miejsce judaizmu, są postrzegane przez członków grupy jako w i d o m y znak islamskiej dominacji. Sprzeciw podsyca, silnie motywowana tradycją religijną, idea uczynienia wzgórza na powrót moralnym i duchowym cen­ trum Izraela, a w dalszej perspektywie całego świata. Kro­ kiem w tym kierunku m a się stać wzniesienie - na funda­ mentach poprzedniczek - Trzeciej Świątyni. Ignorując trud­ ności, jakie nastręcza skomplikowana sytuacja polityczna, członkowie TMF konsekwentnie starają się realizować swo­ je pomysły. Krążąc w o k ó ł Wzgórza Świątynnego, podejmu­ ją od czasu do czasu próby wkopania kamienia węgielnego pod budowę świątyni. Jak dotychczas bez rezultatu. Angażując się w konflikt o wzgórze, członkowie Tempie Mount Faithful nie zaniedbują tego, aby nadać odpowiednią legitymację swoim działaniom. Widząc w sobie legalnych spadkobierców narodu wybranego, czują się powołani do wypełnienia misji przekazanej synom Izraela na górze Sy­ naj. Zdaniem założyciela grupy, Gershona Salomona, idee głoszone przez TMF staną się w przyszłości światłem prze­ wodnim dla wszystkich narodów ziemi, prowadzącym je do prawdziwej wiary. Podkreślając wielokrotnie swój aktywizm, zaangażowa­ nie i gotowość działania, TMF na tle innych „kulturowych radykałów" (takich jak Yehuda Etzion i izraelska radykalna prawica), okazuje się być grupą zasadniczo pasywną, nie­ skłonną do podejmowania zbyt pochopnych działań, zwłasz­ cza takich, które wymagałyby złamania przepisów prawa. Zasadą postępowania członków TMF jest bowiem konse­ kwentne przestrzeganie obowiązujących przepisów i zarzą­ dzeń policji, co nota bene odróżnia ich o d większości prawi­ cowych radykałów. J e d n y m z powodów, dla których TMF unika łamania prawa i przemocy, wydaje się być nadzieja, że wizerunek legalnie działających radykałów pozwoli wy­ wierać skuteczniejszy wpływ na stroniącą od ekstremizmu opinię publiczną. wiona nam Prawda. Trudno rzecz jasna polemizować z ta­ kim poglądem, wydaje mi się jednak, że można powiedzieć nieco więcej na temat przyczyn, dla których millenarystycz­ ne idee wciąż zachowują, przynajmniej dla niektórych, swój urok. Dokonując syntezy wizerunku Jerozolimy biblijnej, współ­ czesnej oraz przepowiedzianej Jerozolimy jutra, członkowie takich grup jak Tempie Mount Faithful czy International Chri­ stian Embassy in Jerusalem, posługują się czymś w rodzaju jej „trójwymiarowego" obrazu, symbolizującego pewien uni­ wersalny, metahistoryczny model. Myślenie podporządko­ wane narzucanej przez ów model logice szczęśliwie prze­ staje dostrzegać przypadkowość zdarzeń, koncentrując się na pełnej uniesienia kontemplacji sensu historii. Wydaje się, że sympatyków TMF czy ICEJ pociągać może zwłaszcza, narzucona przez dychotomiczny porządek opowieści o koń­ cu świata, perspektywa, dzięki której ludzie mogą być po­ strzegani wyłącznie jako sprawiedliwi lub potępieni, słudzy Boga lub jego nieprzyjaciele. Zapewne wpływa na nich rów­ nież dynamika samej opowieści, jej dramatyczny, lecz jed­ nocześnie zawierający w sobie obietnicę szczęśliwego za­ kończenia, przebieg. Obraz apokaliptycznego końca, spoza którego wyłania się Nowe Jeruzalem, w którym wybrani prze­ bywać będą w bliskości Boga, podsyca religijną nadzieję, która - zdaniem członków obydwu grup - zbawi wspierają­ cych Izrael. Jerozolima, chociaż jest miastem świętym, nękana jest przez różne problemy . Dla członków TMF i ICEJ nie ulega wątpliwości, że ich źródło tkwi w pełnej nieudolności i nie­ konsekwencji polityce prowadzonej przez władze izraelskie oraz w obecności w mieście wyznawców islamu. Ale nega­ tywna ocena sytuacji, w jakiej znalazła się współczesna Je­ rozolima, posiada swój jaśniejszy rewers. Wszak wszystkie zjawiska negatywne koniec końców przyczyniają się do re­ alizacji ostatecznego celu, którym jest urzeczywistnienie wi­ zji Syjonu. Ten sposób rozumowania, nasycony obrazami zaczerpniętymi zarówno z Tory, jak i innych pism Starego i Nowego Testamentu, jednoznacznie wskazuje na inspira­ cję tradycją biblijną; w miejscach, w których pojawia się model doskonałego przyszłego społeczeństwa pojawiają się rów­ nież elementy klasycznych utopii. 13 Apokaliptyczne wyobrażenia Jerozolimy należą do dzie­ dziny zjawisk społecznych. Możemy analizować ich treść, śledzić transformacje, możemy również starać się określić kanały, którymi owe wyobrażenia są przekazywane. Stano­ wiąc element tradycji, rozwijają się wraz z nią, wpływając i modelując sposób myślenia kolejnych pokoleń . Łatwo za­ padając w pamięć, stają się trwałymi elementem potocznej 14 12 Nadszedł czas, aby spróbować odpowiedzieć sobie na kilka pytań. Co skłania jednostki do tego, aby podporządko­ wać myślenie i działanie wizji Nowego Jeruzalem? Co szcze­ gólnie pociąga je w owej wizji? Co przesądza o jej, ignorują­ cej upływ czasu, atrakcyjności? Dla fundamentalisty religij­ nego, gdyby przyszło nam do głowy prosić go o odpowiedź, o wszystkim przesądza fakt, że źródłem owej wizji jest obja­ Model Świątyni Jerozolimskiej PISMO ANTROPOLOGICZNE �Maria Leppäkari wiedzy. Dlatego ich kolejne konkretyzacje stanowią zawsze kombinacje elementów czerpanych z tradycji, mniej lub bar­ dziej oryginalne nawiązania. Jednak rozpatrywanie wyobrażeń Jerozolimy wyłącznie p o d kątem s p o ł e c z n e g o charakteru oraz m e c h a n i z m ó w transmisji niewiele może nam pomóc w zrozumieniu ich istoty. Dopiero badając zjawiska z pogranicza religijnego i politycz­ nego fundamentalizmu, zaczynamy dostrzegać, że o specy­ fice owych wyobrażeń decyduje głęboki wpływ, jaki zdolne są wywierać na świadomość jednostek, ich niezwykła sugestywność, która zdolna jest wskrzesić religijny zapał. Oży­ wając w wyobraźni, dostarczają głębokiej motywacji dla okre­ ślonego sposobu interpretowania zjawisk, ucząc bezkompromisowości w myśleniu i działaniu. Mieliśmy okazję się przekonać, jak w świadomości członków ICEJ czy TMF ob­ raz stolicy Izraela, z jej pogmatwaną historią i skomplikowa­ ną, nabrzmiałą konfliktami izraelsko-palestyńskimi, teraźniej­ szością, rozmywa się zwolna w hipnotycznej wizji przyszłej, immanentnej doskonałości. Naturalnie ogromna liczba osób nosi w swoich umysłach zapisany mentalny obraz apokaliptycznej Jerozolimy, cho­ ciaż dla większości nie ma on jakiegoś decydującego zna­ czenia. Dotychczas o konkretnym kształcie owego obrazu decydowały okoliczności, które sprawiają, że różnimy się pomiędzy sobą: nasze usytuowanie wewnątrz konkretnej tra­ dycji, rodzaj odebranego wychowania, zebranego doświad­ czenia. Być może dzisiaj wpływ tych czynników staje się nie­ co słabszy, coraz częściej mamy bowiem okazję stykać się z tymi samymi formami przedstawień. Wyobrażenia apokalip­ tyczne należą w naszej kulturze do tych, po które sięga się chętnie i stosunkowo często. Pojawiają się w malarstwie, się­ ga do nich poezja, film, czasem przywołuje się je jako meta­ foryczny komentarz w telewizyjnym newsie. Wizerunek apo­ kaliptycznej Jerozolimy kondensując w sobie pewną religij­ ną ideę, określony pogląd na sens historii, symbol nowego świata i marzenie o lepszej przyszłości, oferuje nam bogac­ two znaczeń wielokrotnego użytku. Dla większości z nas owe znaczenia są wystarczająco czytelne, aby obraz Jerozolimy, raz przywołany, nie wymagał specjalnych objaśnień. Atrakcyjność obecnych w kulturze apokaliptycznych idei bierze się m.in. stąd, iż karmi nasze umysły wizjami jakiejś post-apokaliptycznej doskonałości. Jako istoty ludzkie nie mamy możliwości mierzenia się z doświadczeniem religij­ nym lub zmagania z ideą religijną bez udziału posiadanej wiedzy, wyznawanego światopoglądu, emocji - a więc tego wszystkiego, co stanowi treść naszego życia. Ich aktywny udział sprawia, że raczej konstruujemy znaczenia, niźli je pasywnie przyswajamy. Sposób, w jaki przedstawia nam się nam dana idea, zawsze jest funkcją pewnych potrzeb d u ­ chowych, intelektualnych, emocjonalnych, co wyjaśnia, dla­ czego dużo lepiej wychodzi n a m przetwarzanie pozytywnych raczej niż negatywnych informacji . 15 16 Istota zdarzeń opowiedzianych w micie apokaliptycznym sprawia, że zaczynamy zastanawiać się nad zagadką śmier­ ci. Analizując zebrany przez siebie materiał, miałam wielo­ krotnie okazję przekonać się, jak istotną rolę odgrywa escha­ tologiczna symbolika Jerozolimy w obrębie dyskursu wyra­ żającego nadzieję ocalenia przed wieczną, wszystko spy­ chającą w nicość, śmiercią. Być może tutaj tkwią praprzy­ czyny ciągłej fascynacji ideą apokalipsy, wciąż podejmowa­ nych prób jej interpretacji, zarówno tych wprost czerpiących z religijnego dziedzictwa tradycji judeochrześcijańskiej, jak i tych, które czynią to niejawnie, często mimowolnie. Jako symbol życia wiecznego Jerozolima końca czasów oferuje nam pewien sensowny model interpretacji naszego losu, o d ­ powiedź na lęki i troski współczesnego człowieka. 17 Na koniec chciałabym zwrócić jeszcze uwagę, że apoka­ liptyczne wątki pojawiają się współcześnie w coraz szerszym kontekście kulturowym. To zjawisko ma, jak sądzę, związek ze sposobem, w jaki idea jest przekazywana. Aby przetrwać w kulturze mit lub opowieść musi wędrować pomiędzy po­ koleniami jako element żywej tradycji. Taka wędrówka za­ wsze pozostawia pewien ślad w postaci treściowych prze­ sunięć, zmiany akcentów, pojawienia się nowych elemen- Ściana Płaczu - jedyny ocalały fragment Świątyni Jerozolimskiej 16 Numer 10/2005 �tów. Dokonujące się transformacje nie są jednak w stanie zatrzeć prawdziwej tożsamości, dzięki czemu możemy po­ wiedzieć, że ekologiczne i technologiczne apokalipsy pozo­ stają wariantem tej samej, wędrującej przez historię, opo­ wieści. Apokaliptyczna historia Nowego Jeruzalem przekazywa­ na była przez wieki za p o m o c ą różnych form: w chrześcijań­ stwie oznaczała zarówno śmierć jak i życie, niebiańskie kró­ lestwo jak i tęsknotę za lepszą przyszłością. W ostatnich cza­ sach te same wątki dają się zauważyć w obrębie „apokalip­ tycznej" świeckiej kultury popularnej. Chociaż konkretne re­ alizacje mogą być pozbawione jednoznacznie religijnej wy­ mowy, tym niemniej ich źródłem wciąż pozostaje religijna idea zagłady rodzaju ludzkiego. Część z nich, zachowując wierność oryginalnemu kontekstowi apokaliptycznemu, snuje wizję odzyskanego raju na ziemi, inne, porzuciwszy nadzie­ je, przybierają postać anty-utopii. Przełożył Paweł Barabasz 3 N.G. Holm, An Integrated Role Theory for the Psychology of Reli­ gion: Concepts and Perspectives, [w:] The Psychology of Religion. The­ oretical Approaches, red. B. Spilka i D.N. Mcintosh, Colorado - Oxford 1997, ss. 73-85; M. Leppakari dz. cyt., s. 55-56. 4 M. Leppakari, dz. cyt., s. 2 1 , 27-36. 5 Tamże, s. 2 1 . "Tamże, s. 201-225. 7 Tamże, s. 234 tamże, s. 143,145; zob. również: Y. Ariel, Philosemites orAntisemites. Evangelical Christian Attitudes Towards Jews, Judaism and the State oflsrae, „Acta", Jerusalem, 2002, nr 20, s. 2-3. 8 9 Y. Ariel, dz. cyt., s. 2. M. Leppakari, Jerusalem - en plats i ständig förändring, [w:] Kultu­ rell miljö, natursyn och symboliskt landskap. Nigra aspekter pä kulturmiljóstudier, red. L. Marander-Eklund i in., Religionsvetenskapliga skrifter nr45, Abo 2002, s. 173. 10 11 E. Sprinzak, The Ascendance of Israel's Radical Right, Oxford New York 1991, s. 227, 280-281; M. Leppakari, The End Is a Beginning, s. 170-171. 12 M. Leppakari, dz. cyt., s. 169-193. Oxford - 13 Tamże, s. 204. Massachusetts 1999, ss. 2, 24, 32, 78; M. Leppakari, The End Is a Begin­ 14 Tamże, s. 242-243. ning. Contemporary Apocalyptic Representations 15 Tamże, s. 206-213. 1 D. Sperber, Explaining Culture. A Naturalistic Approach, of Jerusalem, Abo 2002, 16 s. 39-51. 2 R Berger i T. Luckmann, The Social Construction of Reality. A Treati­ se in the Sociology of Knowledge, Middlesex - Baltimore 1973, ss. 27, Tamże, s. 54-55; The Psychology of Religion. An Empirical Appro­ ach, red. R.W. Hood, B. Spilka, Jr, B. Hunsberger, R. Gorsuch, New York 1996, s. 157-158. 17 112-115, 118-121; M. Leppakari dz. cyt., s. 51-56. PISMO ANTROPOLOGICZNE M. Leppakari, dz. cyt., s. 234. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b210006ce0ca6a2bb41754e451f3f16.pdf 7cc616f12734fa21fefc0606fb044ac9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5556 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5166 Title A name given to the resource Apokalyptische landschaften/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.18-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barabasz, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Barabasz APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN M E D Y T A C J A N A D K O Ń C E M ŚWIATA W KULTURZE LUDOWEJ A o eschatologii pamiętaj! Z. Krasiński w liście do A. Cieszkowskiego Takie idą świata losy, Że aż jeżą nam się włosy. Bo świat będzie tak zatruty, Ludzie będą jak liliputy, Będą ludzie tak skarlali, W jamach z gliny będą spali... Gwiazdy w krzyż się tak ustawią, Że tragedie wielka sprawią: Piorun wszystko spopiułuje, Mało kto się uratuje. S. Kasina, Koniec świata Jak zauważył niegdyś Zbigniew Libera, w zachowanej tradycji kultur „etnograficznych" rzuca się w oczy relatywnie niska frekwencja mitów eschatologicznych - w sensie ściśle wyodrębnionych całości fabularnych. Ten stan rzeczy może być tłumaczony przez fakt, iż w kulturze ludowej rozumienie świata budowane było poprzez opowieść o jego początku fabuła mitu, redukując istotę rzeczywistości d o jej genezy, objaśniała jej strukturę i sens. W jakiś sposób rekompensuje to jednak duża liczba rozproszonych nieraz fragmentów, z których utkana jest czasem groteskowa, częściej jednak pełna melancholii zaduma nad końcem, sublimująca w so­ bie coś, co, jak sądzę, wolno nazwać rodzajem wrażliwości eschatologicznej, rejestrującej dramat świata przeżywające­ go swój zmierzch. Nie pojawia się ona na marginesie kultu­ ry ludowej - raczej przenika jej całość, jako cień narracji etio­ logicznych: „Można by pomyśleć - pisze Joanna TokarskaB a k i r - ż e w religijności ludowej istnieje tylko ów koniec świata - swoista medytacja nad utraconym początkiem, nie ma zaś w ogóle środka. Ledwie świat się zaczął już zaczyna się koń­ czyć". Oznacza to, że czas rozciągający się pomiędzy ko1 s m o g o n i ą a eschatologią nigdy nie jest czasem wolnym, a znaczenie zdarzeń stanowiących jego treść, a przynajmniej tych, które w ocenie członków danej społeczności wydają się być szczególnie istotne, odczytywane jest w perspekty­ wie wydarzeń, które miały miejsce in illo tempore lub też będą mieć miejsce u końca czasów. Ma to, jak sądzę, związek z określonym sposobem przedstawiania zdarzeń w kulturze ludowej, skupionym wokół najsilniej nacechowanych seman­ tycznie „ram" czasowych; w tym sensie dla narracji zbudo­ wanych w oparciu o struktury fabularne zaczerpnięte z mi­ tów, inaczej niż dla historii, nie było czegoś leżącego pomię­ dzy, co pozostając bez związku z końcem lub początkiem, nie zostałoby włączone w obręb ich symboliki. 4 2 3 Interpretacja tej wielowątkowej, nie do końca spójnej, lecz zaopatrzonej we wciąż aktualny morał, opowieści, skonstru­ owanej z tekstów dobrze już z a d o m o w i o n y c h w tradycji, w obręb których coraz częściej przenikają elementy „sensa­ cyjnej" literatury apokaliptycznej, służyć ma w intencji auto­ ra szkicowemu przedstawieniu anatomii tej wyobraźni, która zdarzenia s p o ł e c z n e , historyczne i przyrodnicze wplata w snutą przez siebie medytację nad końcem. Starałem się zwłaszcza zwrócić uwagę na topikę, której owa wyobraźnia zostaje podporządkowana, oraz ujmującą „elastyczność", z jaką reaguje na zmieniający się pejzaż historycznych zda­ rzeń. C O SYBILLA P R Z E P O W I A D A ŚWIĘTA Sięgnijmy zatem do tradycji kultury ludowej, gdzie obok bogactwa mitów „początku", narracji etiologicznych, znaj­ dziemy liczne apokryficzne apokalipsy i epigraficzne teksty przepowiedni, krążące w postaci druków jarmarczno-odpustowych; mam na myśli zwłaszcza słynne „proroctwa Sybilli" (lub Michaldy, królowej Saby - obie nazwy można trakto­ wać synonimicznie). „ W wersji popularnej - pisze na ich te­ mat Z. Libera - stanowiły one strywializowaną kontaminację rzekomych Ksiąg Sybilińskich i Objawienia św. Jana"®. Popu­ larne określenie „proroctwa Sybilli", spotykane również we 5 Proroctwo Michaldy Królowej ze Saby Numer 10/2005 �Paweł Barabasz tem, po małej chwili, począł być grzmot wielki/ g ó r y s i ę o b a l i ł y i p a g ó r e k w s z e l k i". Obrazy nieba zlewającego się z ziemią, ginących gór i dolin, stać się mają czytelnym sygnałem destrukcji świętego porządku - prze­ strzeń pozbawioną współrzędnych, pozbawioną immanentnej struktury pochłonie amorficzny chaos, człowiek zaś sta­ nie się zbłąkanym wędrowcem - zgodnie z relacjami infor­ matorów: „będzie się ziemia równała, kto będzie wyszedł­ szy, nie będzie poznawać miejsca ani [mógł] wrócić do d o m u [rej. święciański]". 15 16 Gęstniejącą atmosferę grozy, wywołaną apokaliptyczny­ mi wizjami proroctw, rozrzedza nieco element, który pośród krwawych słońc, deszczu płonących gwiazd, wojen i głodu może wyglądać nieco komicznie. Krótki tekst, który w popu­ larnym opracowaniu Dawne proroctwa, przepowiednie współ­ czesne figuruje jako „pieśń dziadowska", przynosi osobliwe szczegóły wydarzeń poprzedzających koniec świata: Sybilla przepowiada święta:/ Gdy z Antychrystem człek się zbrata,/ Wnet nastąpi koniec świata/1 o tym każdy niech pamięta./ Dla kobiet wtedy będzie modnie/ Męskie ubra­ nie mieć i spodnie,/ Bez ślubów będą żyły pary/1 wtedy Pan Bóg ześle kary./ Pogasną gwiazdy, słońce zgaśnie,/ Gdy zapanują wojny, waśnie,/ I z bronią pójdzie brat na brata,/ Zima zastąpi okres lata. [...]/1 będą często puch­ nąć z głodu/1 będą starzeć się za młodu/ Wnet się rozluź­ nią obyczaje/ Plagi zaleją wszystkie kraje/ Choroby strasz­ ne zapanują/ Powietrze i wodę zatrują/ Wnet mrok na zie­ mię spłynie wieczny/1 zbliży się sąd ostateczny. nam wciąż tę samą treść. Ilekroć jednak, często wbrew so­ bie, dostrzegamy w niej jakiś okruch prawdy, winić za taki stan rzeczy możemy tylko czas, o którym pewien klasyczny autor napisał, że jest pożeraczem rzeczy... Nie ma specjalnej potrzeby, aby rozwodzić się w tym miejscu nad sposobem percepcji czasu w kulturze ludowej. Wystarczy, jeśli przypomnimy, że rozwinęła o n a własną eschatologię jako zwierciadlane odbicie kosmogonii; kreacja i wzrost początku znajdowały swe symetryczne odpowied­ niki w degeneracji kosmosu, niwelowaniu różnic, zaniku sił witalnych. Obrotowi cyklu rocznego nieodmiennie towarzy­ szyło wyczerpywanie się zasobów witalnych na wszystkich płaszczyznach kosmicznych, osiągające swoje a p o g e u m przy końcu starego r o k u . W tradycji ludowej, o czym nie trudno się przekonać, znajdziemy wiele informacji wskazu­ jących na związek kosmogonii i eschatologii z obrzędami bożonarodzeniowymi lub wielkanocnymi; kalendarz świąt, odmierzając akcję dramatu kosmicznego, osiągał cyklicznie punkt krytyczny, w którym rozstrzygnąć się miało dalsze być albo nie być dla świata. Dokonanie obrzędu miało więc za­ równo swój wymiar eschatologiczny, jak kosmogoniczny. 21 22 17 Zaznaczony tłustym drukiem fragment, piętnując inno­ wacje w damskiej garderobie, nie jest tylko, jak mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać, żartobliwym wtrętem, humo­ rystycznie kontrapunktującym mniej frywolne fragmenty. Jego wymowa w pełni harmonizuje z podstawową informacją, którą pragnie przekazać nam anonimowy autor: naruszony został uświęcony porządek rzeczywistości. Zdaniem jednej z informatorek, Sybilla dokładnie przewidziała, że „mężczyzny nie rozpoznasz od kobiety, we spodniach. Sybilla pisze o tych przebierańcach, co chodzą, że babę od chłopa nie rozróż­ nisz" . W tekście objawienia z Oławy z kwietnia 1984 r. zna­ leźć zaś możemy taki fragment: „Niewiasty powinny chodzić bez spodni. Tak nie powinna żadna panna, kobieta i dziec­ ko, tylko w stroju, który im przysługuje" . Męskie spodnie okazują się zatem znakiem tożsamości, poświadczającym odrębność dwu porządków przebiegających wewnątrz antroposfery - męskiego i żeńskiego. Patrząc na to w ten spo­ sób, dostrzegamy logikę całości - koniec implikuje rozmy­ cie wszelkich hierarchii i struktur, granic strzegących świata przed chaosem. Jeśli tworząc świat Pan Bóg powołał do ist­ nienia kobietę i mężczyznę, przeznaczając im odmienne role, to nawet tak na pozór trywialny fakt, jak męskie spodnie na kobiecych nogach, może być postrzegany jako łamanie o d ­ rębności i wypaczenie porządku natury, a tym samym zwia­ stun końca świata. 18 19 ZMIERZCH ŚWIATA Sybilla Helespontica, drzeworyt, Marcin Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kraków 1551 Cykl roczny mógł jednak zostać włączony w ramy jakiejś większej struktury, stając się kolejnym etapem na drodze zstępującej w dół, ku końcowi. Dzieje, zgodnie z immanentn y m p r a w e m , toczą się po trajektorii zakrzywiającej się w dół, a wykonywany przez nie ruch otrzymuje w pewnym sensie kwalifikacje moralne. W kulturze ludowej Słowiańsz­ czyzny zaznaczyło swą obecność przekonanie, wedle któ­ rego ludzka rasa, ulegając stopniowo degeneracji, „wyra­ dza się" w trzech kolejnych epokach, zwanych czasami epo­ kami Ojca, Syna i Ducha Św. Nie jest to rzecz jasna jej wła­ sny wynalazek - trójdzielność dziejów świata znana była więk­ szości kultur indoeuropejskich (sama idea bywała czasem rozpatrywana jako oczywista projekcja podstawowych kate­ gorii czasowych: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, zmiennie wartościowanych). A. Greimas, rekonstruując po­ dobną koncepcję procesu dziejowego w mitologii litewskiej, zauważył, iż została ona wpisana w narrację przedstawiają­ cą sukcesję trzech ras: dawnych olbrzymów zastąpili obecni ludzie, którzy ustąpią kiedyś miejsca rasie karłów. Narodzi­ ny i zagładę obecnej rasy mitologia litewska wiązała z dwo23 „Stworzenie już się postarzało, za nim już siły młodości" (4 Ezdr 7, 55) - notował melancholijnie autor jednego z bi­ blijnych apokryfów. U Horacego znajdujemy przesiąknięty pesymistyczną historiozofią fragment, w którym autor naigry­ wa się z dumnych dziedziców rzymskiej tradycji: „Od dzia­ dów mniejszych ojców przywitał wiek zmarły/ Tylko strzępy w dziedzictwie wzięły ojców dzieci/ Po nas zostaną już kar­ ł y " . Podobnych opinii rozrzuconych w bibliotece europej­ skiej literatury jest zapewne tysiące, a każda z nich, szuka­ jąc coraz nowszej i bardziej oryginalnej formy, przekazuje 20 20) Numer 10/2005 �APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN.. ma typami kataklizmów: potopem oraz dżumą. Nasza rasa, która zjawiła się na ziemi po potopie, swój koniec znajdzie w wyniszczającej zarazie. Wspomniany już Greimas, analizując charakter katakli­ zmów, stanowiących rodzaj cezur dzielących od siebie ko­ lejne epoki, zwrócił uwagę na pewien stosunkowo często pojawiający się wątek, związany z problemem, jak byśmy to dzisiaj powiedzieli, przeludnienia. Według tekstu, który przy­ tacza, po stworzeniu ludzkość zaczęła szybko się mnożyć; wówczas to Ziemia poskarżyła się Stwórcy, że nie jest w sta­ nie dźwigać tak wielkiego ciężaru. Bóg wysłuchał skargi i zesłał potop. Gdy ludzkość ponownie wzrośnie ponad mia­ rę, Ziemia znów poprosi Boga, by jej ulżył, a on ześle wów­ czas d ż u m ę . Ciekawie w y p a d a zestawienie t e g o mitu z mitem plemienia Guarani przytoczonym przez Eliadego: 24 25 Nie tylko Guarani, ale cała przyroda jest stara i zmęczona życiem. Uzdrowiciele, gdy spotkali we śnie Nanderuvuvu, wielokrotnie słyszeli głos błagający go Ziemi: »Pochłonęłam zbyt dużo trupów, jestem nasycona i wyczerpana. Ojcze spraw, by to się skończyło«. Woda zaś prosiła Stwo­ rzyciela o odpoczynek i oddalenie od niej wszelkiego ru­ chu, takoż drzewa... i cała przyroda. 26 Również w polskiej literaturze etnograficznej spotykamy relacje informatorów, w których powraca przekonanie o po­ wtarzającym się, co trzy tysiące lat, końcu świata; znana jest także wersja mówiąca o trzech potopach, z których najstrasz­ niejszy był „ostatni", powszechnie identyfikowany z potopem biblijnym. Na kształt takiej ludowej historiozofii miały za­ pewne wpływ liczne tradycje - pobrzmiewają w niej na przy­ kład echa znanej z tradycji żydowskiej historii wielokrotnej kreacji, których owoce, kolejno niszczone przez Boga, dały budulec dla świata, w którym żyjemy. Zowczak podkreśla, że w większości prezentowanych materiałów kataklizmy przy­ noszą oczyszczenie ziemi, stanowiąc cezurę pomiędzy od­ rębnymi epokami i rasami. Jest więc to w jakimś sensie pro­ ces cykliczny, analogiczny do naturalnego rytmu pór roku; z drugiej strony podporządkowanie kolejnym o s o b o m Trój­ cy Świętej nadaje mu charakter linearny. Widać więc tu wy­ raźne równoczesną obecność modelu cyklicznego i linear­ nego, co daje w sumie rodzaj spiralnego modelu dziejów. 27 28 Z rekonstrukcjami Greimasa koresponduje charaktery­ styczny, stale obecny w różnego rodzaju źródłach etnogra­ ficznych wątek „marnienia czasu", „zmierzchu świata", zna­ komicie uchwycony przez Tokarską-Bakir: ludzie teraz są bardziej chorobliwi, bydło nędzniejsze, lata krótsze, wszyst­ kiemu zaś winni są ignorujący boskie przykazania ludzie; w miarę jak następują po sobie epoki Ojca, Syna i Ducha, ród ludzki karleje. Materiał etnograficzny z terenu Polski zdradza istotne podobieństwa z litewskim - szczegóły doty­ czące trzech ras są niemalże takie same: 29 Dawniejsi ludzie Boga Ojca byli ogromni jak Wyrwidąb, o czym świadczą wydobywane z ziemi kości; żyli ponad dwieście lat [...] mieli po dwa i pół metra, [...] byli też uro­ dziwi. Ludzie Ducha Świętego mają młócić w naszych pie­ cach chlebowych, tak jak my młócimy w piecach ludzi Boga Ojca. Będą ludzie coraz mniejsi i słabsi i będą mieli coraz mniejsze i słabsze paznokcie. Takie proroctwa były, trzy książki spisane Michaldy. Będą skrócone dni, będzie skrócone życie ludzkie. I rzeczywiście dzisiaj tak jest, że człowiek nigdy nie ma czasu, żeby zrobić wszystko [woj. przemyskie 1989]. 30 W tym miejscu pojawia się inny ciekawy wątek, korespon­ dujący ze znanym z tradycji chrześcijańskiej przekonaniem, zgodnie z którym Bóg skróci czas zanim nastąpi koniec świa­ ta (jeśli jednak ten element chrześcijańskiej eschatologii roz­ ważyć, biorąc pod uwagę jego dziejowe interpretacje, to okaże się, iż zmienia on swoją początkową wymowę, skła­ niając do percepcji czasu jako nieustępliwie przyspieszają­ cego łańcucha zdarzeń ): „Pan Bóg skrócił lata nasze... A dawniej, czy my wiemy dobrze... no jest rok... ale czy to jest prawdziwe, to nikt nie może tego zbadać, bo są krótsze dni, krótsze miesiące i krótsza cała era.... Ludzie... zostali skróceni na swoim życiu. A przez co? Przez wybryki [woj. płockie 1989]". 31 32 A Ż ŚWIAT SIĘ OCZYŚCI... 33 Obcując z „Biblią ludową", obcujemy, co nie uszło uwagi etnografów, z „tekstem" utkanym z różnego rodzaju asymi­ lacji i kontaminacji, zawęźlającym oddzielne pierwotnie wąt­ ki, plączącym tożsamości postaci lub obdarzającym je wie­ loma naraz; tekstem chętnie zaczepiającym różne fakty jed­ nocześnie w wielu narracjach, tworzącym nić zależności, odniesień, skojarzeń. Znakomitym przykładem s p o s o b u , w jaki skonstruowany został jeden z jej wielokrotnie pojawia­ jących się w materiałach etnograficznych wątków, jest histo­ ria potopu, której wersja „biblijno-ludowa" stanowi oryginal­ ną kontaminację historii Noego, zniszczenia Sodomy i Go­ mory, końca świata oraz lokalnych podań o zapadłych karcz­ mach i kościołach. Przed potopem ludzie mieli być bardzo grzeszni, „żyli jak bydło jakie", a ich grzechem powszednim miała być apostazja. Ta deprecjonująca ocena, dość paradoksalnie, sąsiadu­ je z opiniami widzącymi w naszych „ p r z e d p o t o p o w y c h " przodkach ludzi niesłychanie mądrych, tak iż sam Bóg nie mógł nimi „komandować". Świat przed zagładą posiadał, pomimo swego zepsucia, cechy, chciałoby się powiedzieć, rajskie: panował taki dostatek, że nawet kamienie „rosły" (dawały plon?) a „ziarnko jak ogórek było wielkie". 34 Zdarzenia, które rozegrały się potem, w następujący spo­ sób relacjonował informator z rejonu solecznickiego: „A kara taka spadła na S o d o m ę i G o m o r ę . Nadeszła ta c h m u r a i począł siarczysty deszcz padać, no i wszystko się siarką oblało, no i wybuchło - wszystko zapaliło się, a potem wszyst­ ko było wodą zalane. Do dziś dzień tam morze jest i to takie przezwanie ma Martwe, tam ni ż a d n e g o żuczka nie ma w w o d z i e " (jakkolwiek Księga Rodzaju nie rozstrzyga, czy demoniczne miasta Sodoma i Gomora aby na pewno zosta­ ły pochłonięte przez wody Morza Martwego, to, jak widać, tradycja ludowa nie ma w tym względzie wątpliwości). Biblij­ na historia wszetecznych miast pobrzmiewa również w ma­ teriałach etnograficznych zebranych w XIX wieku: koniec świata ma mieć miejsce co trzy tysiące lat - jeśli jednak znaj­ dzie się dziesięciu sprawiedliwych (kontaminacja wątku bi­ blijnego zagłady Sodomy), Bóg przedłuży istnienie świata o kolejne trzy tysiące. 35 36 Znamienne, że żywiołem, którym Bóg posłuży się, nisz­ cząc świat, według tradycji ludowej okazuje się być relatyw­ nie częściej w o d a niźli ogień; częściej spotkamy opowieści 0 potopie (przeszłym jak i przyszłym) niż o pochłaniającym świat ogniu. Natomiast tam, gdzie się on pojawia, staje się narzędziem puryfikacji świata: „I potem będą już budynki palić 1 wtedy już cały świat zacznie palić się. [...] Bo przez te wszyst­ kie laty, przez te tysięcy lat, jest zmazany grzechami. I musi się przepalić to wszystko [rej. wileński 1991 ] " . A jeśli się­ gniemy do Słownika stereotypów i symboli ludowych, znaj­ dziemy tam taki opis: „Wtenczas przed skończeniem świata wielka ufność będzie, jak iż nieba - ognistyj deszcz na cały świat pójdzie. Wtenczas z nieba i pierony będą bardzo bili, i miasteczka i klasztorze będą si palili... obłaki będą si topili. Wtenczas góra i z górami będzie się zbijała, a dolina z doli­ nami będzie się równała" (por. fragment pochodzący z lite- PISMO ANTROPOLOGICZNE 3 7 38 �Paweł Barabasz ratury staroruskiej: „W tym czasie... zgaśnie słońce i księ­ życ, gwiazdy spadną, a moce niebieskie ukażą się w chwa­ le. Na dźwięk trąb archaniołów Michała i Gabriela przysła­ nych na ziemię umarli zmartwychwstaną, by przejść próbę, która ma dowieść ich kondycji moralnej. Ziemię nawiedzi ogień, który spali wszystko, nawet kamienie, góry i morza, jednak będzie on parzył tylko grzeszników, gdyż sprawiedli­ wi nie będą go odczuwać. Tak więc, podczas gdy w blasku chwały zmartwychwstaną sprawiedliwi, grzesznicy pozbawie­ nie będą jasności i zostaną spaleni żarem" ). A gdy ogień ustąpi, ziemia „oczyści się - będzie tak jak szkło. Taki świat będzie czysty jak szkło. Oczyści s i ę " . Będzie taka, jak ją przedstawia autor Słowa o mocach niebieskich: „I ziemia będzie potem gładka i nowa jak była na początku i bielsza nad mleko. Za bożym rozkazaniem przemieni się potem i będzie niczym złoto. I wzejdzie trawa i kwiaty przeróżne, niewiędnące, duchowe. I wyrosną drzewa, nie takie jak wi­ dzieć możemy, lecz ogromne, wysokie i piękne, że usta nie wypowiedzą, bo będą duchowe". (por. Ap 2 1 ; 11,18 „A ja­ sność jego jak blask drogocennego kamienia, krystalicznie czystego jaspisu" i „Mur jego zbudowany z jaspisu, a mia­ sto, złoto czyste, podobne do szkła czystego".) 39 40 41 Zgodnie z koncepcją następujących po sobie epok, ko­ niec naszego świata stanie się początkiem nowego: będą nowe ludzie spuszczone. Po głodzie i wojnie nikt nie zostanie, powietrze będzie zatrute. [...] kto te pozbie­ ra trupy, a to żesz gnój, żywotnego nic nie będzie, ryba może gdzie tam, jeżeli wody będą nie zatrute. [...] wtedy przejdzie nie mało lat i nie będzie szkodliwe dla powie­ trza. A Bóg jak jest na niebie ześle drugi świat i drugich ludzi [rej. solecznicki 1992]. 42 nia przepowiedni i proroctw, „nazwa »Czernobyl« w ukraiń­ skim narzeczu (sic!) oznacza »piołun«". Nawet najbardziej sceptycznie nastrojona wyobraźnia musiała skapitulować wobec takiej symbolicznej zbieżności, która w dość powszech­ nej opinii nie pozostawiała żadnych wątpliwości, co do tego, jakie zdarzenie inauguruje awaria w ukraińskiej elektrowni. W sposób porównywalny można było analizować fenomen epidemii AIDS, której pojawienie się w Polsce poprzedziły hio­ bowe wieści dochodzące z różnych części świata. 44 45 Osobne miejsce poświęcić wypada przepowiedni fatim­ skiej - którą nie bez racji F. C u o m o nazwał „najpopularniej­ szym w naszej epoce p r o r o c t w e m " - jednemu z najważ­ niejszych tekstów eschatologicznych naszej kultury. Precy­ zyjniej rzecz ujmując, o prawdziwej popularności możemy mówić w stosunku do tzw. trzeciej tajemnicy fatimskiej, przez bardzo długi czas nieupublicznianej. To właśnie m.in. wirtualności swej treści tajemnicze orędzie z Fatimy zawdzięcza­ ło popularność. Znacząca nieobecność i niedostępność ory­ ginału wytworzyły lukę, którą kultura wypełniła na własną rękę. Podzieliło ono los innych, trwale zakorzenionych w kulturze tekstów profetycznych (np. Sybilli, Wernyhory), stając się wiecznie aktualnym tematem dla apokryfistów; wykorzystu­ jącym kościelny autorytet palimpsestem. 46 Zapoznając się treścią apokryficznej trzeciej tajemnicy fatimskiej w wersji proponowanej przez różnego rodzaju lek­ sykony proroctw, z pewnym zdumieniem możemy odkryć, jak dużo uwagi w orędziu przekazanym w Fatimie poświęca się Polsce. Z tekstu wyłania się zazwyczaj obraz naszego kraju jako Messija griaduszczowo dni; przywołujący niezdar­ nie echa romantycznego mesjanizmu plan przyszłych zda­ rzeń z niezrozumiałych w pierwszej chwili powodów zostaje zawężony do obszaru dzisiejszej Polski . „Rzetelną" - jak zapewnia redaktor całości - treść oferuje popularne opraco­ wanie Przepowiednie o losach Polski i świata do końca XX 47 Naturalnie przytoczone powyżej wątki nie wyczerpują zasobu treści, za pomocą których kultura ludowa wypowia­ d a się na temat k o ń c a świata. Mają one swoją historię, w której pewne elementy, ustępując miejsca nowym, wiążą­ cym w sobie większy ładunek społecznych emocji, użyczają im swoich kostiumów. Modernizując, czasem może nieco zwietrzałą, treść, anonimowy redaktor pozwala się jej zacze­ pić w materii codzienności, dzięki czemu staje się ona syn­ chroniczna względem czasowego usytuowania czytelnika; jednocześnie zaś niepokojące swą faktycznością zdarzenia, wdzierające się w obszar znanego świata, zyskują tożsamość logicznie implikowaną przez kontekst, w jakim zaczyna być rozpatrywane ich znaczenie. Widać to znakomicie na przy­ kładzie frapującej precyzji, z jaką określała detale Michalda, poprzez zasłonę dziejów dostrzegając „przewody pokrywa­ jące kulę ziemską jak pajęczyna, kobiece majtki, fryzury, że będziemy się golić pod pachą, kosmetyki, a nawet AIDS. Przepowiedziała też o Leninie i Gorbaczowie - że będzie łysy z mapą na głowie, a potem niepokój w małym państewku. Potem wojna i koniec świata [rej. wileński 1990]". 43 Indeks zdarzeń, którym można przypisać jakiś mniej lub bardziej czytelny sens apokaliptyczny, jest zapewne niezwy­ kle obszerny, ograniczę się zatem do przypomnienia trzech, wydaje się, najistotniejszych. Jak pamiętamy, katastrofa re­ aktora atomowego w Czarnobylu rychło została wplątana w sieć symbolicznych odniesień i skojarzeń. Pojawienie się komety w tym samym feralnym roku 1986 było samo w so­ bie wystarczającą okolicznością obciążającą, poprzez są­ siedztwo w czasie wzmacniającą potencjał możliwych zna­ czeń, które gotowi byliśmy przypisać tamtemu zdarzeniu. Tym jednak, co przesądziło o sposobie, w jaki zostało ono stematyzowane przez kulturę, była pewna przypadłość onomastyczna. Jak to zgrabnie ujął autor popularnego opracowa- 22 Numer 10/2005 Sybilla Tyburtyna, drzeworyt, Marcin Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kraków 1551 �APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN.. wieku. Niestety zawartość szybko rozczarowuje: wypełniają ją w większości nudne powtórzenia, znane z innych tekstów apokaliptycznych, daje się natomiast odczuć brak kojącej idei orędującej za nami Matki. O ile jednak dobór środków zagłady, takich jak głód, zarazy, trzęsienia ziemi, należy do kanonu literatury, o tyle w zdumienie może wprawić szcze­ gółowy plan przebiegu czekającej nas ogólnoświatowej kon­ frontacji zbrojnej. Jak czytamy, w jej wyniku zmieni się obli­ cze Ziemi, wytracona zostanie trzecia część ludności świa­ ta; w gruzy legną stare potęgi światowe, robiąc miejsce dla nowych, w t y m , rzecz oczywista, Polski. „ B o m b y zagrożą Ślą­ skowi, Szczecinowi i portom. Miast na ziemiach odzyska­ nych (s/c/) nie dotknie zniszczenie". Jak można się domy­ ślać, ta szczęśliwa okoliczność pozwoli Polsce stać się jed­ nym z niewielu krajów, który ze światowego kataklizmu wyj­ dzie potężniejszym i silniejszym - ba, j e d y n ą siłą na Starym Kontynencie zdolną podźwignąć Europę ze znisz­ czeń - „od niej zależna stanie się przyszłość Europy, od niej rozpocznie się odrodzenie świata przez ustrój [?], który utwo­ rzy nowe prawa, wprowadzi nawrócenie do Boga i poddanie się jego prawom. Polska zbuduje d o m braterstwa wszyst­ kich narodów, dla swoich dzieci stanie się matką". Ta wy­ raźnie soteriologiczna rola naszego narodu, który obdaro­ wany przez Boga dziejową szansą udowodni niezbicie swo­ je powołanie do wielkości, jest tu dla nas szczególnie intere­ sująca, pozwala bowiem tak zredagowany tekst wstawić w szeroki kontekst tekstów profetycznych na różne sposoby upewniających czytelników, że Opatrzność m a jednoznacz­ nie przychylne względem naszego kraju zamiary. Świetnym przykładem mogą tutaj być przepowiednie księdza Broni­ sława Markiewicza, z których czytelnik może się dowiedzieć, iż owocem wielkiej wojny, która nieubłaganie nadciąga, sta­ nie się „wielka Polska" jako „przedmurze Z a c h o d u przed nawałą barbarzyństwa". Polska, wraz z całą Słowiańszczy­ zną, odeprze nad Dnieprem „nawałę Mongolską", „ludom Goga i Magoga" zadając decydującą klęskę. i pokochają jej tradycje i historię, widząc ku czemu wszystko zmierza, jak i tym, którzy ślepo żyli, że zrozumieć muszą czym jest prawda". W pewnej sprzeczności z tą idylliczną wizją pozostają teksty innych przepowiedni, które pojawiły się w drugiej połowie dwudziestego wieku. Dla przykładu Orę­ dzie św. Michała Archanioła z 11 grudnia 1981 roku, zacho­ wując dla Polski rolę uprzywilejowanego podmiotu historii, z niejaką satysfakcją konstatuje, iż liczne klęski spadną na Niemców, Rosjan i Żydów. W podobny sposób przyszłe losy Polski i świata kreślił w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku niezwykle po­ pularny we wsiach polskiego Spiszą, skrupulatnie kopiowa­ ny tekst pt. Miłosierdzie Boże nad Polską. To przekonanie o wadze ludzkich czynów dla losów świata dość paradoksalnie blisko sąsiaduje z głęboko determini­ stycznym pojmowaniem historii. Przyjrzyjmy się logice rzą­ dzącej opowieścią o końca świata (należącej z pewnością do „nieklasycznych": wszak nie widać tutaj specjalnej troski o to, aby wskazać, co stanowi skutek, a co - przyczynę). Z tego, że świat w złem leży - i próżno by przekonywać, że jest inaczej - jasno wynika, że zbliża się koniec i sąd. Ale sama nieuchronność sądu, który kiedyś przecież nadejść musi, zdaje się, tłumaczy sens obecnego zła, którego jeste­ śmy świadkami. Wyobraźnia porusza się zatem po kole, dzię­ ki czemu wszystko znajduje swoje uzasadnienie. W t y m sen­ sie odrzucenie perspektywy eschatologicznej niewątpliwie odebrałoby sens rzeczywistości - jest ona najlepszą rękoj­ mią, że ludzki czyn trwa, raz wypowiedziane słowo, modli­ twy czy przekleństwa, osadza się gdzieś w przestrzeni, nie rozpływając się bez śladu w eterze; zło wołające o pomstę do nieba tej pomsty się doczeka. Świat pozbawiony tej per­ spektywy, to świat ze słynnego wiersza Miłosza Oeconomia divina - byt pozorny, umowny, pozbawiony znaczenia; skry­ cie tęskniący do patosu apokalipsy i przeżywający swą ba­ nalną temporalność. 48 49 Jakkolwiek próżno w nim szukać postaci Sybilli - pisze Woźniak - jest to typowy tekst proroczy o charakterze apo­ kaliptycznym, wyraźnie nawiązujący do swego straganiarskiego pierwowzoru. Całość przepowiedni podzielona jest na trzy części. Pierwsza nosi tytuł wymieniony wyżej [Miło­ sierdzie Boże nad Polską - przyp. R B.j, druga Dane o ka­ taklizmie, trzecia Do wszystkich Polaków poza granicami kraju. [...] nieznany autor kreśli dramatyczną wizję świata, ginącego w wyniku totalnej wojny atomowej i jej następstw. [...] Przepowiednia zasięgiem swym obejmuje praktycznie cały świat, choć najwięcej miejsca poświęca Polsce. Po­ wszechna wojna atomowa doprowadzić ma do zaburzeń i kataklizmów w przyrodzie. Będą tak wielkie, że spowodu­ ją wygaśnięcie wojny. Przeżyje tylko jeden naród - polski. 50 Oto fragment owego proroctwa, który nie w y m a g a spe­ cjalnego komentarza: „Polska tym razem będzie oszczędzo­ na. Będzie jedynym państwem, które ze światowego katakli­ zmu wyjdzie potężniejsze silniejsze i wspanialsze. Od niej zacznie się odrodzenie świata przez ustrój, który utworzy nowe prawa, a które wprowadzi przywrócenie się do Pana Boga, p o d d a n i e jego p r a w o m , d a n y m ludzkości. Polska w granicach swoich realizować będzie prawo Boże, gdyż do­ syć doznała krzywd, niesprawiedliwości i zbrodni; bezpra­ wia i nieludzkości. Zbuduje nowy d o m braterstwa wszyst­ kich narodów świata. Nikogo nie odrzuci, nie potępi. Będzie przygarniać, nieść p o m o c i opiekę t y m , którzy ją uznają 51 52 Jak pisze Tokarska-Bakir „obawy przed końcem niewąt­ pliwie przydają się na coś światu" . Uczulają na granice, któ­ rych przekroczenie skutkuje sankcją: kary i wzbudzone przez nie lęki w kulturze ludowej służą, jeśli można nadać im nieco funkcjonalne znaczenie, uwyraźnieniu i utrzymaniu owych granic. Świat w swojej formie jawi się jako ich skomplikowa­ ny s y s t e m , n i e d o s t ę p n y c h sobie wzajemnie tożsamości i odrębnych porządków. W tak ustrukturowanym świecie czło­ wiek poruszać się może kierowany przez sankcjonowane tra­ dycją współrzędne egzystencji. Percepcja rzeczywistości poprzez okulary tradycji odkrywa więc świat jako żywą ca­ łość, integrującą w sobie, z naszego punktu widzenia od­ dzielne, porządki rzeczywistości: kosmiczny, aksjologiczny i antropologiczny, odsłaniając ciągłość pomiędzy struktura­ mi ludzkiej egzystencji i strukturami kosmicznymi. W tym swoiście holistycznym podejściu wszechświat zdaje się być wielką i skomplikowaną maszynerią, a „człowiek jest jej me­ chanikiem, który umieszczając w odpowiednich miejscach parę kropli smaru potrafi zapewnić ciągłe funkcjonowanie maszyny. Tym smarem - jak pisał G. Scholem - jest moralna substancja ludzkich działań". Ludzie mają postępować „po chrześcijańsku", „świętować", „malować pisanki", „szanować rodziców" - bo jak mówi ludowa mądrość, „za nic będzie mama, tata, wtedy będzie koniec świata" . 53 54 55 56 1 Z. Libera, Czekając na koniec świata. Od ludowej tradycji do kultu­ ry popularnej, niepublikowany tekst wystąpienia na konferencji zorgani­ zowanej przez Instytut Etnologii UJ pt: Innego końca świata nie będzie (październik 1999). 2 J.Tokarska-Bakir, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków 2000, s. 102. 3 4 Tamże. K. Hastrup, Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i histo­ rii, tłum. S. Sikora, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1998, nr 1-2, s. 24. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Paweł Barabasz 5 Sybillami (gr. Ta, która zasięga rady bogów, od sisis - bogowie, bulan - radzić) wg tradycji grecko-rzymskiej nazywano wszystkie ko­ biety posiadające z woli Boga dar prorokowania. Warron (I w. p.n.e.) cytowany przez Laktancjusza, wymienia ich dziesięć. Na ten temat zob. F. Cuomo Wielkie proroctwa, tłum. I. Kania, Kraków 1999, s. 127-140. Według legendy Sybilla kumejska sprzedała trzy księgi królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu, które następnie zostały złożone w świątyni Jowi­ sza na Kapitolu. W renesansie postać Sybilli pojawia się w literaturze zachodnioeuropejskiej. W Polsce znana jest z tego okresu książka S. Kleryki Fortuna, w której wierszowanych odpowiedzi udziela dwana­ ście Sybilli. Obecna jest również w pierwszej polskiej encyklopedii Chmie­ lowskiego Nowe Ateny (Kraków 1968; s. 191). Niezależnie od tego funk­ cjonowały Oracula Sybylliana [Przepowiednie Sybillińskie) - zbiór apo­ kryfów judeo-chrześcijańskich z II w. n.e. Jako że liczne fragmenty doty­ czą końca świata i zjawisk go zapowiadających, pisma te traktowane są jako apokryfy apokaliptyczne. Proroctwa Sybilli, zawieszone pomiędzy mitologią świata antycznego a chrześcijańskim objawieniem, w rzeczy­ wistości stanowiły jeden z pomostów pomiędzy światem antycznym a rodzącym się chrześcijańskim. Z czasem przeniknęły do literatur naro­ dowych i folkloru. W liturgicznym hymnie Tomasza z Cellano, z XIII w., Sybilla wraz z królem Dawidem zapowiada dzień gniewu (D/es irae, dies Ula/ solvet seaclum in favilla/ teste David cum Sibylla - cyt. wg A. Świderkówna Rozmów o Biblii ciąg dalszy Warszawa 1998, s. 228). Zob. też hasło Sybille, [w:] Słownik folkloru polskiego, red. J. Krzyżanowski, War­ szawa 1966, s. 333-334, oraz K. Woźniak, Proroctwa Sybilli - znane i nieznane, „Literatura Ludowa" 1980, nr 1-3, s. 82. 6 7 Z. Libera, dz. cyt. K. Woźniak, dz. cyt., s. 82. 8 L. Bobrowska, Graviora manent - czyli najgorsze dopiero przed nami. Manifestacje postawy apokaliptycznej w tekstach przepowiedni, „Lud" 1988, t. LXXII, s. 137. 9 25 26 Tamże, s.185. M. Eliade, Aspekty mitu, tłum. P. Mrówczyński, Warszawa 1998, s. 63. 27 Zob. B. Świdnicki, Przyczyna burzy i niektóre wyobrażenia religij­ ne, „Lud" 1889, t.V; s. 169-170. 28 R. Graves, R. Patai, Mity hebrajskie, wa 1993, s. 43. 29 J. Tokarska-Bakir, dz. cyt., s. 113. 30 M. Zowczak, dz. cyt., s. 89. R. Kosseleck, Kilka problemów 31 tłum. R. Gromacka, Warsza­ z dziejów pojęcia „kryzys", M. Zowczak, B/Ma ludowa. Interpretacja wątków biblijnych w lite­ raturze ludowej, Wrocław 2000, s. 210. " Cyt. wg Proroctwa Michaldy z Saby, [w:] R Płatek Proroctwa daw­ ne, przepowiednie współczesne, Kraków 1990, s. 53. Według deklaracji autora, korzystał on z anonimowego tekstu Mądra rozmowa Królowej Saby z królem Salomonem, około roku 875 przed Narodzeniem Chrystu­ sa z 1915 r. 3 2 M. Zowczak, dz. cyt., s. 92, por. też fragment Proroctwa Michaldy z Saby: „Jeśli dobrze czynić będą [ludzie] i Bogu posłuszeństwo odda­ dzą, On doda im lat - jeśli zaś Boga obrażać będą i w grzech brnąć, Bóg odpłaci im i skróci liczbę lat istnienia świata". Cyt. wg R Płatek, dz. cyt., s. 52. 33 Sformułowanie to zaczerpnąłem z wielokrotnie już tutaj przywoły­ wanej książki M. Zowczak. 34 M. Zowczak, dz. cyt., s. 94. Tamże. Zagładę, którą Bóg onegdaj doświadczył grzeszny świat, tak relacjonuje jedna z legend żydowskich: „Rzeki Sedonu zamieniły się w smołę, ziemia w siarkę i ogień rozgorzał. Bóg obrócił te miasta na wywrót i całą okolicę. Wszystkie pięć miast Sedonu leżało na jednej ska­ le; anioł dłoń wyciągnął i przewrócił je. Nawet rośliny w ziemi zostały porażone" (M.J. Berdyczewski, Żydowskie legendy biblijne, tłum. R. Stil­ ler, Gdynia 1996, s. 184-185. 35 36 B. Świdnicki, dz. cyt., s. 169-170. 37 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. Słownik stereotypów i symboli ludowych, 1.1, Kosmos, miński, Lublin 1996, s. 293. 3 9 Tamże. 13 Tamże. 4 0 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. 14 J. Tokarska - Bakir, dz. cyt., s. 108. 41 Abraham ze Smoleńska, dz. cyt., s. 78. M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. Straszliwe widzenie Piotra Pęgowskiego, cław 1998, s.13 i n. 16 opr. J. Sokolski, Wro­ 44 17 Dwie pieśni dziadowskie, 18 J. Tokarska - Bakir, dz. cyt., s. 107. 19 Cyt. wg L. Bobrowska, dz. cyt., s. 139. Horacy, Ody ks. III, tłum. L.H. Morsztyn, Warszawa 1967, s. 6. 20 21 22 [w:] R Płatek, dz. cyt., s. 56-57. Tamże, s. 216. Przepowiednie o losach Polski i świata do końca XX wieku, wybrał 1 opracował T. Krzyżewski, Tarnów 1992, s. 6 1 . 45 Zob. M. Sznajderman, AIDS - kształt mitu, „Polska Sztuka Ludo­ wa. Konteksty" 1994, nr 1-2. 46 F. Cuomo, dz. cyt., s. 15. Z. Libera, dz. cyt. 47 Przepowiednie M.Eliade, Mit wiecznego powrotu, tłum. K. Kocjan, Warszawa 1998, 48 Tamże, s. 57. 49 Przepowiednia ks. Bronisława Markiewicza, bm, bd. K. Wożniak, dz. cyt., s. 89. s. 78. 23 42 43 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. red. J. Bart- Abraham ze Smoleńska, Słowo o mocach niebiańskich, cyt. wg R. Mazurkiewicz, Eschatologia Rusi Kijowskiej, [w:] Dzieło chrystianiza­ cji Rusi Kijowskiej i jej konsekwencje w kulturze Europy, red. R. Łużny, Lublin 1988, s. 78. O spaleniu ziemi mówi druga Księga Ezdrasza (16, 8-10), a u św. Pawła czytamy: „Tak też się jawnie stanie dzieło każdego: odsłoni je dzień Pański; okaże się bowiem w ogniu, który je wypróbuje, jakie jest", 1 Kor 3, 13. 12 15 [w:] 0 kryzysie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Warszawa 1990, s. 69. 38 K. Woźniak, dz. cyt., s. 87. 10 R. Tomicki połączył ten schemat z teologią historii Joachima z Fiore (zob. R. Tomicki, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Prze­ miany kultury ludowej, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, t. II, Wrocław 1981, s. 42). Jak słusznie zauważyła M. Zowczak, jest to wynik nieporozumienia, bo chociaż w obu przypadkach obowiązuje ten sam schemat trzech okresów, podporządkowanych trzem osobom Trój­ cy Świętej, to jednak waloryzacja samej zmiany jest odwrotna - schemat kalabryjskiego mnicha ma charakter „wznoszący", schemat ludowy „zstę­ pujący". Na ten temat zob. M. Zowczak, dz. cyt., s. 88. 24 24 A. Greimas, De dieux et des hommes, Paris 1985, s. 172-173; cyt. za: M. Zowczak, dz. cyt., s.180. 5 0 o losach Polski..., 51 Tamże, s. 90. 52 L. Bobrowska, dz. cyt., s. 143. J. Tokarska-Bakir, dz. cyt., s. 116. 53 54 s. 53. D. Czaja, Spór o model etnologicznej Etnograficzne" 1990, z. 27, s. 8. 55 interpretacji, ZN UJ „Prace G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, tłum. I. Kania, Warszawa 1997, s. 57. 5 6 M. Zowczak, dz. cyt., s. 424. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c23027889b78d3ace86be836bd0fce8.pdf 0339f4e0ec63346921697b58be99514d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5557 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5167 Title A name given to the resource "Będzie polepszenie, będzie przedłużenie"/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.25-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mariusz Czaja BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , BĘDZIE PRZEDŁUŻENIE' DYSKURS A P O K A L I P T Y C Z N Y W K U L T U R Z E WSPÓŁCZESNEJ N A P R Z Y K Ł A D Z I E SUWALSZCZYZNY Stephen 0'Leary, wskazując na różnorodność prac po­ święconych problemom stawianym przez dyskurs apokalip­ tyczny, stwierdził, że tym, czego w nich brakuje, jest konse­ kwentne podejście retoryczne. Amerykański badacz owemu brakowi, jak się wydaje, w dużej mierze zaradził, m.in. pi­ sząc Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric, która nie tylko zdaniem piszącego jest jak dotąd najlepszą pracą poświęconą apokalipsie rozumianej jako dys­ kurs, który objawia czy ujawnia (gr. apokalyptein to właśnie znaczy) wizję ostatecznego przeznaczenia ludzkości, przed­ stawiając koniec świata połączony z sądem nad tąże ludz­ kością . Jednakże teoretyczne ujęcie zaproponowane przez 0'Leary'ego, choć niesłychanie płodne, jeśli chodzi o anali­ zę tekstów takich „apokaliptycznych retorów" jak religijni, protestanccy pisarze William Miller i Hall Lindsey, zdaje się nie uwzględniać w pełni istotnych wymiarów apokaliptycz­ nego dyskursu, związanych z drugą jakby stroną medalu: jego funkcjonowaniem w życiu tych, którzy stanowią „apo­ kaliptyczną publiczność". Dlatego też zasadnym wydaje się podjęcie próby uzupełnienia czy też modyfikacji tej koncep­ cji poprzez zastosowanie takiego ujęcia, które ten właśnie aspekt wyświetli w możliwie najpełniejszy sposób. Ujęciem takim może być w opinii piszącego interpretatywna antropo­ logia Clifforda Geertza, u podstaw której leży koncepcja kul­ tury jako uporządkowanego systemu znaczeń i symboli, w kategoriach którego ludzie interpretują swoje doświadcze­ nie i kierują swoimi działaniami . wienie, będzie przedłużenie", a czasem również z drugą czę­ ścią: „Będzie pogorszenie, będzie przekroczenie". O jej po­ pularności świadczy nie tylko częstotliwość, z jaką się poja­ wia, ale także fakt, że jest ona przypisywana i Śybilli, i Matce Boskiej, i Panu Jezusowi czy też w ogóle Biblii. Dlatego też można zaryzykować tezę, że to w niej właśnie skupia się jak w soczewce kanoniczna forma lokalnego dyskursu apoka­ liptycznego . Jakie więc byłyby jego najistotniejsze cechy w świetle tej formuły? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba bliżej przyjrzeć się znaczeniu poszczególnych jej elementów. Zasadniczym zadaniem, jakie Geertz postawił przed swoją wersja antropologii, jest „zagęszczony opis" strumienia spo­ łecznego dyskursu. I próba takiego właśnie opisu pewnego lokalnego dyskursu apokaliptycznego dokonana zostanie w niniejszym tekście. Zgodnie z postulatem Geertza będzie to opis mikroskopijny, obejmujący kilka wsi znajdujących się na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego i jego otuli­ ny. Jego podstawowym źródłem będą wywiady, jakie piszą­ cy z pomocą grupy studentów przeprowadził z mieszkańca­ mi tych terenów we wrześniu roku 2002. O tym, czy w analizowanym dyskursie rzeczywiście mamy do czynienia z teodycea za wcześnie jeszcze przesądzać, ale problem związku zła i czasu w nim należy niewątpliwie podjąć, bo zajmuje on tam dosyć poczesne miejsce. Generalnie można powiedzieć, że teraźniejszość nie ma najlepszej opinii wśród naszych rozmówców. Przeważają takie stwierdzenia, jak: „Ta przemoc, ten wyzysk, to jest strasz­ ne, co się dzieje teraz. Okropne", „Jest coraz gorzej, napa­ dy, strzelaniny, mordy, gwałty", „Świat jest zły, zdegenerowany i wyzbyty ideałów. We współczesnym świecie tak na­ prawdę liczą się jedynie pieniądze"; „Obecne czasy to są okropne.", „Jest zło, ponieważ króluje ekspansja i niena­ wiść."; „Teraz jest źle, tyle zawiści w ludziach, niechęci.", „Teraz coraz więcej zła", „Wszędzie dzisiaj ta nienawiść, mię­ dzy ojcem, synem, matką, córką". „A to samobójcy, morder­ cy, przemocy to wkoło tyle jest, źle jest", „Wszędzie dużo złych ludzi i bałagan. Jest teraz źle i nic nie poradzimy.", „Obecnie naród jest zepsuty a przeważnie młodzież. Nie­ róbstwo i wszystko, co złe bierze górę nad dobrem". To ne­ gatywne nacechowanie teraźniejszości, przedstawianej jako rzeczywistość opanowana niemal całkowicie przez zło, to­ warzyszy z reguły jej kontrastowanie z przeszłością: „Ludzie kiedyś byli lepsi. Teraz każdy dla siebie dobry jest, a dla kogo innego to nie w i a d o m o " - mówi 81-letnia kobieta; „Wszę- 1 2 Nasi rozmówcy są właściwie współautorem tego tekstu i nie­ raz użyczać mu będą swoich głosów, ale ze względu na przyjętą zasadę ich anonimowości przedstawieni zostaną jedynie grupo­ wo. Wyraźną większość (ok. 60 %) wśród nich stanowiły kobiety, ponad połowę - osoby z wykształceniem podstawowym lub nie­ pełnym podstawowym. Jeśli chodzi o zawody, to przeważali rol­ nicy, sporą grupę stanowili też emeryci i renciści. Przeważały wśród nich raczej osoby starsze: osoby powyżej 60 roku życia stanowiły ponad 30 %, a poniżej 30 - jedynie około 15 %. Śred­ nia wieku naszych rozmówców to około 50 lat. Za punkt wyjścia opisu posłuży formuła, która pojawiała się wielokrotnie w ustach naszych rozmówców: „Będzie po­ lepszenie, będzie przedłużenie", z wariantem: „Będzie popra­ 3 ZŁY CZAS Czego dotyczy wymieniane w formule „polepszenie" czy „pogorszenie" w najprostszy sposób zilustruje nieco mniej jej lakoniczna wersja, zaprezentowana przez jednego z na­ szych rozmówców: „Księgi Sybilli pisały, że jak będzie po­ prawienie w narodzie, to będzie przedłużenie świata, a jak człowiek się będzie coraz gorzej zachowywał, to może być i koniec". Tak więc chodzi o polepszenie (lub pogorszenie) „zachowania się" ludzi, innymi słowy o stan ich moralności, a idąc jeszcze dalej: o problem zła. 0'Leary w swojej anali­ zie uznał właśnie ten problem za centralny dla apokalipsy według niego stanowi ona jeden z wariantów teodycei w tych religiach monoteistycznych, które zakładają jednocześnie dobroć i wszechmoc Boga, a owa teodycea dokonywana jest za pomocą szczególnej konstrukcji czasu. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja dzie łobuzy i sodoma się wyrabia teraz. Kiedyś tego nie było" - wtóruje jej 60-letni staroobrzędowiec. I nie jest to bynaj­ mniej tylko narzekanie starszych, bo w podobnym tonie utrzy­ mane są wypowiedzi ludzi w średnim wieku, np. 43-letnia mieszkanka Udziejka Dolnego twierdzi, że „Wszystko było inaczej, a teraz zupełnie inaczej. Wszystko jest nie tak, jak powinno być", a 35-letnia kobieta wspomina: „Pamiętam czasy mojej młodości, to we wsi jeden drugiemu pomagał, nie było mowy o żadnych kłótniach. Nie tak jak teraz". To przeciwstawianie sobie przeszłości i teraźniejszości nie do­ tyczy zresztą jedynie sfery społecznej, ale także przyrody: „Te powodzie, przedtem takiego nie było cudu. I rozmaite s o d o m y się wyczyniają. Trzy miesiące nie było deszczu u nas. A mój syn jest przewoźnikiem, tirem jeździ. Był teraz w Czechach i nie mógł przejechać, bo powodzie. Kiedyś tak nie było" - utrzymuje na przykład 67-letni mężczyzna, a 43-letnia kobieta wyraża żal: „Drzewa tak nie rosną, jak rosły. Jak i pogoda. Kiedyś słyszał kto, żeby dwa miesiące deszcz nie padał, tak jak u nas teraz? Kiedyś to było tak, że i pogo­ da była, i deszcz. A teraz? Tam to pada, powodzie takie, u nas deszczu nie ma". Jako podsumowanie może posłużyć wypowiedź 41-letniej mieszkanki Udziejka Dolnego: „Wcze­ śniej nie było takich powodzi i przestępstw dużo. [...] teraz jest właśnie bardzo dużo takich przestępstw, przemocy, nar­ kotyków, dawniej nie było i nie słyszało się o tym. Świadczy to o tym, że świat psuje się, schodzi na złą drogę". Właśnie: świat psuje się. Zło, którego kiedyś nie było, pojawia się w nim i go przenika. Chaos, który opanował kul­ turę, wydaje się obejmować również naturę (a może odwrot­ nie). Co więcej nie wygląda na to, aby proces „psucia się" świata miał ulec w przyszłości zahamowaniu. I tak na przy­ kład przedsiębiorca z Błaskowizny uważa, że „Świat ma skłonność do stawania się coraz gorszym" i że „Jeśli ma nadejść jakaś zmiana, to będzie zdecydowanie zmianą na gorsze. Świat zmierza ku złu". Mieszkanka Udziejka Dolne­ go traktuje to jak coś oczywistego, coś, „co każdy żyjący widzi i wie": „Wiadomo, że do lepszego nie idzie". Podobnie zdaje się uważać mieszkaniec Wodziłek, twierdzący, że: „Bę­ dzie z pewnością gorzej". Tak więc rysuje się wyraźny sche­ mat, zgodnie z którym upływowi czasu towarzyszy stałe po­ głębianie się zła. Gdzieś tam u początków istniał doskonały kosmos, który jednak coraz bardziej opanowywany jest przez chaos. Obraz taki jako żywo przypomina nam to, co z taką wirtuozerią opisał - jako właściwość myślenia archaicznego teraźniejszości i przyszłości w analizowanym dyskursie. Nie znaczy to bynajmniej, że zjawiska te takie właśnie postrze­ ganie determinują. Dowodem tego m o g ą być, nieliczne co prawda, głosy, które sprawy oceniają inaczej, jak np. ten, nienależący bynajmniej do żadnego miejscowego krezusa: „Tak właściwie to przecież ludzie tyle narzekają, ale lepiej mają teraz jak kiedyś. Niektórzy nie pracują, tylko piją. Ni­ gdy bym nie chciał wrócić do starych czasów. Teraz miasta tak pięknie odbudowane, wszystkiego teraz jest. Wyżywie­ nie Polska ma, i jeszcze za granicę wysyła. Niemcy wykupu­ ją u nas tereny, a Ruskie przyjeżdżają do nas po towary", albo też rozważania emerytowanego nauczyciela na temat szans, jakie otwierają się przed regionem po wejściu Polski do Unii Europejskiej (która przez większość naszych rozmów­ ców, trzeba dodać, była wtedy - w 2002 roku - traktowana jako zagrożenie). Historyczna sytuacja społeczno-ekonomiczna nie przekłada się w żaden konieczny sposób na taką, a nie inną konstrukcję czasu i jego wartościowanie . Ale może mieć na nie wpływ i nie można od niej abstrahować, tak jak nie można abstrahować od roli, jaką odgrywają tutaj masme­ dia, a przede wszystkim telewizja . Zobrazować to może wy­ powiedź 81-letniej mieszkanki Hańczy: „Ludzi coraz mniej na świecie. Przecież tyle wypadków jest, tyle się zabija. Wi­ działam w telewizji". Regułą współczesnych mediów jest to, że interesująca wiadomość, to zła wiadomość. W przypad­ ku kogoś, kto dorastał bez telewizji, albo nawet ze zgrzebną telewizją PRL-u (której i tak się przecież nie wierzyło), co­ dzienny zalew newsów o morderstwach, atakach terrory­ stycznych, aferach, a z drugiej strony tajfunach, powodziach i trzęsieniach ziemi może mieć znaczny wpływ na takie a nie inne postrzeganie relacji między przeszłością i teraźniejszo­ ścią, która ekstrapolowana jest na przyszłość. Świadomość tego obecna jest zresztą i wśród naszych rozmówców, np. 46-letnia rolniczka o podstawowym wykształceniu snuje ta- - Mircea Eliade. Czyżby więc wystarczyło skonstatować, że mamy tutaj do czynienia z kolejną inkarnacją archaicznego mitu? Kusząca ta możliwość musi jednak zostać odrzucona z jednego zasadniczego p o w o d u : ignoruje ona historyczno-kulturowe usytuowanie analizowanego dyskursu . Mieszkań­ cy Suwalszczyzny nie są ludźmi archaicznymi, zanurzonymi w świecie odwiecznych archetypów. Ich postrzeganie czasu jest mocno osadzone w historycznej rzeczywistości, w któ­ rej przyszło im żyć, co uświadomić może chociażby taka wersja opozycji przeszłość - teraźniejszość: „Jak byłem 16 lat w pegeerze, to miałem pieniędzy bardzo dużo. Jestem na gospodarce. Moja własność jest. Za mleko dostawałem okropne pieniądze. Teraz o d czerwca nikt nie płaci za mle­ ko. Procentu nie ma. Moja żona jest na rencie. Jest taka okropna susza, nikt dla nas złotówki nie dał". Albo westchnie­ nie 34-letniego rolnika: „Za komunistycznych czasów to było lepiej. Lepiej żyło się". Teren, na którym prowadzone były badania, to jeden z tych obszarów, które jak na razie na trans­ formacji ustrojowej, mówiąc eufemistycznie, niewiele skorzy­ stały. Bezrobocie, bieda, niemożność odnalezienia się w świe­ cie, w którym państwo nie chce i nie może już odgrywać roli nadopiekuńczego rodzica - ograniczającego co prawda swo­ bodę, ale i dającego poczucie bezpieczeństwa, stanowią tło, na którym trzeba rozpatrywać pesymistyczne postrzeganie 4 26 Numer 10/2005 5 6 �.BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E ' kie rozważania: „Tych powodzi kiedyś nie było na pewno. A może telewizji kiedyś nie mieliśmy? Może nie było to tak opublikowane? Może też było, tylko myśmy o t y m nie wie­ dzieli?", a 51-letnia rencistka (wykształcenie zawodowe) tłu­ maczy powszechne przekonanie o pogorszeniu się stanu moralnego ludzkości tym, że „Może teraz więcej radio i tele­ wizja rozgłaszają, bo przedtem nikt nic nie wiedział, a teraz wszystko to nagłośnione, a przede wszystkim, co jest złego to telewizja i radio nagłaśniają, a dobrego nie". Telewizja powoduje również, że obok tradycyjnych, lo­ kalnych wyzwań dla porządku świata pojawiają się w świa­ domości mieszkańców również te pochodzące z wioski glo­ balnej. Jeden z naszych rozmówców na przykład swoja opi­ nię, że „Świat zmierza ku złu" rozwija w ten oto s p o s ó b : „Przede wszystkim jesteśmy świadkami ekspansywnej poli­ tyki Stanów Zjednoczonych, które starają się zapanować nad światem, zepchnąć resztę ludzi na margines życia ekono­ micznego". Inna rozmówczyni w ten zaś sposób wyraża swoje zdanie o złej kondycji współczesności: „Słyszał kto, żeby tak, jak w tej Ameryce, żeby się kto targnął na życie, swoje i lu­ dzi. Przecież zdarzały się zabójstwa i różne takie, ale nie ta­ kie, jak w tej chwili! No to już świadczy o tym, że człowiek jest zły". Z kolei 67-letni staroobrzędowiec tłumaczy swoje przekonanie, że „kiedyś było lepiej", m i m o iż były wojny, w taki sposób: „Wojna, to wiadomo, biją się i koniec. A teraz to niby pokój, ale nic nie wiadomo. Tak jak teraz [...], w tej Arabii, Bin Laden. On niby wierzący bardzo jest, no i prze­ cież brodę nosi, do Boga się modli, a jednak on morduje. Taki wierzący, a tyle złego robi". Ta ostatnia wypowiedź sy­ gnalizuje jeszcze jeden problem związany ze współczesny­ mi mediami: przedstawianym przez nie zdarzeniom lokalny widz stara się przyporządkować lokalne znaczenia i warto­ ści, ale siłą rzeczy nie zawsze kończy się to s u k c e s e m . W danym przypadku niemożliwe staje się pogodzenie gorą­ cej wiary i noszenia brody (faktu dla staroobrzędowca bar­ dzo istotnego) z morderczymi czynami. Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia z pewnego rodzaju poznawczym dysonansem, którego wynikiem staje się przekonanie o ge­ neralnie nienormalnym statusie współczesności. Tak więc interakcja sytuacji społeczno-ekonomicznej, technologii przekazywania informacji oraz pewnych schema­ tów interpretacji rzeczywistości, którego korzenie sięgają jesz­ cze tzw. tradycyjnej kultury ludowej, przyczynia się d o wy­ kreowania modelu świata nieustannie się degenerującego. Koncepcja 0'Leary'ego podsuwa nam w tym momencie py­ tanie o to, w jaki sposób model ten współistnieje z obrazem dobrego i wszechmocnego chrześcijańskiego Boga. Odpo­ wiedzi na nie szukać należy w szczególnej strukturze sym­ bolicznej, nawiązującej d o tradycji biblijnej. KARA BOSKA Niektórzy z naszych rozmówców przejawiają bardzo ne­ gatywny stosunek w o b e c oficjalnych instytucji religijnych i ich przedstawicieli. Jednak nawet ci najbardziej antyklery­ kał™ i sceptyczni wobec jakichkolwiek „cudów" nie kwestio­ nują otwarcie istnienia Boga, i to Boga osobowego, jedyne­ go, z wyraźnie biblijnym rodowodem. Nie to, żeby nikt nie miał wątpliwości. Usłyszeć można na przykład uderzające szczerością wyznanie 43-letniej kobiety: „Nieraz to sama się pytam, że to tylko taka wyobraźnia człowieka. Że ten świat tak istnieje, że ten Bóg to jest tylko takie fantazjowanie, takie nasze myślenie". Wieś suwalska nie jest jakąś cudowną en­ klawą, zaimpregnowaną przeciw nowożytnej erozji religijnej pewności. Istnienie Boga nie jest już czymś oczywistym, „na­ turalnym", bezrefleksyjnie przyjmowanym pewnikiem. Trze­ ba je afirmować, chociażby tak, jak czyni to 49-letni spawacz: „Wierzę, że coś musi być, Bóg na pewno istnieje", albo 67- -letni staroobrzędowiec: „Jednak Pan Bóg jest". I choć nie­ które przypisywane temu Bogu cechy, o których za chwilę więcej, razić mogą subtelnych liberalnych teologów, to nie ulega wątpliwości, że jest on źródłem i strażnikiem dobra i nic nie świadczy o tym, by był gnostyckim złośliwym De­ miurgiem. Co do jego wszechmocy też raczej nie ma wątpli­ wości. Spełnia więc kryteria, które, w e d ł u g 0 ' L e a r y ' e g o , kwalifikują g o d o stworzenia logicznego problemu w obliczu istnienia zła. Rozwiązaniem, które w pierwszej kolejności proponuje badany dyskurs, jest koncepcja Boskiej kary. Według niej stwórca cały czas obserwuje bacznie poczyna­ nia ludzi i kiedy zbytnio grzeszą, zsyła na nich kary. Mogą one być indywidualne, jak w opowieści przytoczonej przez gospodynię z Udziejka Górnego: Była dziewczyna. Mając dwadzieścia lat poszła na zaba­ wę, ale powodzenia nie miała. A i tak się patrzy, wszyscy tańczą, a ona nie ma z kim. Wzięła krzyż i z krzyżem bę­ dzie tańcować. Słupem stała, to potem podłogę wyrzynali, a ona bardzo długo stała z tym krzyżem. Jak piłowali podłogę, to się ponoć krew lała. Miałam może osiem, dziewięć lat, jak tę przepowiednię słyszałam. Chciała zaigrać z Bogiem. On ją pokarał. Ale zwykle mowa jest o karze zbiorowej, spadającej bądź na jakieś państwo, bądź na całą ludzkość. W tym pierwszym wariancie szczególnie często pojawiają się Stany Zjednoczo­ ne, np. „Takie są różne filmy amerykańskie, gdzie ludzie się po pięć, sześć razy żenią, a to przecież grzech. Dzieciom to jest zaskoczenie, że to takie zdemoralizowane te małżeń­ stwa, nie m a świętości, że to już do końca. Możliwe, że dla­ tego Ameryce się kara stała". Nie ulega wątpliwości, że kara, 0 której tu mowa, to atak na WTC z 11 września 2001. Expli­ cite wyrażone to jest w innej wypowiedzi, w której zresztą powód kary jest bardzo nietypowy: „Bin Laden jak załatwił Amerykę. [...] Mówią, że w piwnicach tych wieżowców były zdeponowane tony złota z Iraku. Siedem pięter pod ziemią. [...] To jest kara za to, co się kiedyś w Ameryce wyrabiało. Oni wymordowali Indian wpierw. Później zrobili im skanse­ ny. Zabrali całe złoto Inków i Majów". Na t y m przykładzie widać, że p o d względem logicznego rozwiązywania proble­ mu obojętności Boga na zło, interpretacja takich tragicznych wydarzeń jak te z Nowego Jorku jako Boskiej kary m a po­ dwójne znacznie. Z jednej strony umożliwia utwierdzenie się w przekonaniu, że Bóg czuwa i nie pozostawił nas samych sobie, z drugiej zaś osadza to straszliwe wydarzenie - samo w sobie przecież również domagające się usensownienia w zrozumiałej ramie . Podobny mechanizm może funkcjo­ nować w przypadku klęsk żywiołowych: „te powodzie, na całym świecie, co w jednej minucie ludzie wszystko tracą. To jest kara, a to naprawdę kara, ja uważam tak. O teraz nie­ d a w n o , c o tak wiatr Kraków potrzaskał. I ten kataklizm w Suwałkach co w wiadomościach zapowiadali"; „Ludzie kup­ czą wiarą, zmieniają wyznania dla pieniędzy, a Bóg tego za­ bronił. Powodzie mogą być karą Bożą. Tak samo posucha, jaką m y t u mieliśmy w Podlaskiem". Albo chorób: „To nie przez wybryki ludzkie zaraza panuje w całym świecie? Jak ten AIDS 7 1 to wszystko. [...] Albo teraz te nowotwory. Że to starsi, słabsi i samotni zostają a młodzi odchodzą. [...] To jakaś kara od Boga, na pewno kara", „Ale teraz te choroby; jest ich dużo więcej, chorują na raka itd. Moim zdaniem jest to kara za złość i nienawiść, które cały czas narastają. Kiedyś tylu ludzi nie chorowało, a teraz to wylew, to zawał, to rak". Nie d o końca jest jasne, czy o d kar zbiorowych cierpią także niewinni, ale wydaje się, że tak właśnie jest - wszak susza dotyka także naszych rozmówców. Bóg stosuje więc rodzaj odpowiedzialności zbiorowej, co zdaje się czynić każ­ dego odpowiedzialnym za grzechy zbiorowości: wsi, naro- PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja mi Boskiej wszechmocy, która objawi się najpełniej w przy­ szłym wydarzeniu określanym mianem Końca Świata. ZNAKI KOŃCA Wśród znaków Końca Świata wymienianych przez na­ szych rozmówców fenomeny, które są równocześnie trakto­ wane jako Boskie kary, zajmują poczesne miejsce. W tej ka­ tegorii znaków mieszczą się kataklizmy przyrodnicze, takie jak powodzie, susze, niszczycielskie wiatry (huragany, tajfu­ ny, tornada, monsuny), trzęsienia ziemi, jak również choro­ by (przede wszystkim AIDS, ale też np. choroba szalonych krów), wojny i terroryzm (szczególnie atak na WTC z 11 wrze­ śnia 2001). Jednak o ile kary generalnie można uznać za znaki, o tyle operacja odwrotna jest już niemożliwa, bowiem istnieją znaki pozbawione penitencjarnego charakteru. Są to przede wszystkim „znaki na niebie", najczęściej w formie (czerwonego) krzyża (albo trzech krzyży), komety lub czer­ wonego księżyca, ale czasem też niedookreślone - 51-let­ nia kobieta mówi na przykład: „Według pism to Pan Jezus powiedział, że różne znaki będą pokazywać się na niebie, ale czy pokazują się, czy nie, to my nie możemy wiedzieć. Tylko według Pisma wiemy, że różne znaki maja się poja­ wiać, a jakie, to Pismo nie mówi". Inne wskazywane przez naszych rozmówców znaki Końca Świata to: śmierć Jana Pawła II, to, że jego następcą będzie Murzyn, „dziwne desz­ cze", krwawiące krzyże, drzewa i wizerunki Matki Boskiej, ukazywanie się Matki Boskiej na szybie, spadające z nieba różańce, to, że „krowy będą się krwią pocić", afera z arcybi­ skupem Paetzem, atak Arabów i „ludzi z Dalekiego Wscho­ d u " na Amerykę, plaga szarańczy, tańce, klaskanie, „hałasy i krzyki" w trakcie nabożeństw, wreszcie walka między ludź­ mi o kamienie. Fot. B. Siedlik du, ludzkości wreszcie. W tym kontekście zrozumiała staje się troska, z jaką traktuje się w badanym dyskursie grzechy bliźnich, nawet te, jak używanie „brzydkich słów" przez ko­ biety czy naturyzm, które nie wydają się jakoś szczególnie zagrażać innym. Nawet te nieszkodzące bezpośrednio in­ nym wykroczenia przeciw uznanemu kodowi moralnemu m o g ą wszak sprowokować Boski gniew i w konsekwencji karę, która dotknie wszystkich. U podstaw tej koncepcji, stanowiącej swoisty skandal dla współczesnej, przenikniętej indywidualizmem świadomości, zdaje się leżeć obecna przecież w tradycji judeochrześcijańskiej idea, że zasadniczym partnerem dla Boga nie jest jed­ nostka, ale zbiorowość, jak np. Izrael czy Kościół. Z tej sa­ mej tradycji zaczerpnięta wydaje się być inna, obok odpłaty za popełnione zło, funkcja kary: stanowić ma ona wezwanie do nawrócenia, do owego „polepszenia" czy poprawienia, a jednocześnie ostrzeżenie przed jeszcze większą karą. Ta ostatnia funkcja kary sprawia, że niejednokrotnie zlewa się ona w badanym dyskursie z innym kompleksem symbolicz­ nym intensywnie w nim obecnym, a mianowicie znakiem. Te same fenomeny, które interpretowane są przez naszych roz­ mówców jako kara, określane są również jako znaki, często w tym samym zdaniu. Mieszkanka Udziejka Dolnego, wska­ zując na bezprecedensowość o b e c n y c h powodzi i susz, komentuje to w taki sposób: „No, kto wie, może jakiś znak, jakaś kara". Również o ataku na WTC mówi się, że „To też może być znak, a przynajmniej nauczka dla Amerykanów, bo oni wszędzie swój nos wsadzają". Karą i znakiem równo­ cześnie nazywa się także AIDS. Można zaryzykować twier­ dzenie, że w ogóle wszelkie Boskie kary są znakami. Znaka­ Część z tych znaków pochodzi z tradycji biblijnej, część z ludowego folkloru, a są i takie, które zdają się być tworami naszych rozmówców. Trudno jednoznacznie wskazać jedno kryterium ich doboru. Mówić raczej można o pewnym zesta­ wie cech, które nie muszą koniecznie ze sobą współwystępować, aby dany fenomen został zaklasyfikowany jako znak końca świata . Pierwszą z nich dostrzec można, chociażby w wypowiedzi 67-letniego mężczyzny: „U nas taki staruszek był, który opowiadał, że jeszcze będą ludzie się bili za ka­ mienie, i to będzie znak końca. I tak też było. U nas zrobili fabrykę kamieni i jeden drugiemu zabierali kamienie, bo pła­ cili za ten kamień, więc ludzie się o niego bili. I to się spełni­ ło". Znak końca, to coś, co zostało przepowiedziane. Dzięki temu wydarzenie nienależące raczej do tradycyjnego reper­ tuaru zwiastunów końca świata, jak walka o kamienie, może zostać zinterpretowane jako taki właśnie znak. Drugą cechę z kolei może zilustrować wypowiedź 46-letniej kobiety z Gulbieniszek: „Chyba w Białymstoku pojawiła się na oknie Mat­ ka Boska. To był tak jakby obraz, postać w koronie to była. I gdzieś tam na drzewie się ukazało, że krew płynęła z tego drzewa i ludzie szli i się modlili. [...] Mógł być to też znak". Opisywane wydarzenia nie są przedstawiane jako przepo­ wiedziane, mają za to cudowny charakter i (prawdopodob­ nie) Boskie źródło. Znakami m o g ą być też zjawiska ani nie postrzegane jako spełnienie się jakiejś konkretnej przepo­ wiedni, ani nie posiadające cudownego charakteru, a za to będące przykładem takiego spotęgowania zła, którego Bóg już nie wytrzyma, jak np. w takiej wypowiedzi mieszkanki Wodziłek „Wszędzie tyle tego hałasu strasznego, bezboż­ nego. Przecież to się nie godzi do Boga takich pieśni śpie­ wać, tańce odprawiać, rękami klaskać. To diabelskie dźwię­ ki, szatański hałas. Jak to Bóg ma się nie gniewać, jak takie rzeczy do nieba wynoszą? W telewizji widać jak ludzie szale­ ją jak diabły, a mówią, że do Boga się modlą. [...] To jest Numer 10/2005 8 �BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E "... znak końca świata". Wreszcie za znak może być uznane zja­ wisko, które choć pozornie „naturalne", ma jednak charak­ ter anomalii, stanowiąc wstęp do ostatecznego rozpadu ko­ smosu: „wcześniej tego nie było, jak na przykład, że w cie­ płych krajach śnieg pada, gdzieś mrozy są, a u nas też klę­ s k a - półtora miesiąca nie padał deszcz. Mi się wydaje, że to może są znaki". Te wszystkie cechy oczywiście m o g ą się ze sobą łączyć w danym przypadku, ale nie muszą. Występo­ wanie choć jednej z nich może sprawić, że zostanie urucho­ miony proces apokaliptycznej semiotyzacji. Wedle klasycznej definicji Ch. Peirce'a znak (zwany też przez niego reprezentamenem) jest „czymś, co dla kogoś zastępuje coś innego pod pewnym w z g l ę d e m " . Jeśli więc przyjąć, że wymienione wyżej znaki mają coś wspólnego ze znakiem z definicji amerykańskiego filozofa, można by po­ stawić pytanie: co owe znaki zastępują dla naszych rozmów­ ców i pod jakim względem? Odpowiedź na nie wydaje się dosyć prosta: znaki końca świata mimo swojej różnorodno­ ści posiadają tylko jeden przedmiot - zastępują komunikat o treści: „Świat niebawem przestanie istnieć". I na t y m moż­ na by poprzestać, jeśli korzystalibyśmy z modelu binarne­ go, w dodatku zakładającego niezmienność stosunku zna­ czące - znaczone, jak w przypadku koncepcji de Saussure'a. Jednakże firmowana przez Peirce'a pragmatyczna teo­ ria znaku posługuje się modelem triadycznym, w którym obok znaku i jego przedmiotu występuje jeszcze interprétant, czy­ li znak powstający w umyśle osoby, ku której znak wyjścio­ wy jest skierowany. To, że interprétant jest znakiem, ozna­ cza, że i on posiada swój interprétant. Ostatecznym interpretantem znaku jest zaś pewien nawyk postępowania przez niego wywołany. Tak więc ostateczne znaczenie z n a k ó w końca odnosiłoby się do pewnego postępowania. Nie speł­ niają one jedynie roli prostych tabliczek informujących: „Ko­ niec Świata 5 (albo 10 czy 15) lat", ale raczej drogowskazów na skrzyżowaniu, gdzie rozchodzą się drogi o różnej długo­ ści do tego samego celu. „ Będzie polepszenie, będzie przed­ łużenie" mówi „kanoniczna" formuła opisywanego dyskursu - zmiana więc na lepsze postępowania oznacza obranie przez ludzkość dłuższej drogi do ostatecznego celu, daje jej więcej czasu. Ostatecznym interpretantem znaku końca jest zatem „polepszenie", nawrócenie na dobrą drogę. To, czy rzeczywiście jest ono możliwe, a raczej czy w apokaliptycz­ nym dyskursie istnieje wiara w jego możliwość, to zagadnie­ nie, które odgrywa dużą rolę w teorii 0'Leary'ego i analizo­ wane jest w zaczerpniętych od Kennetha Burke'a katego­ riach tragedii i komedii. 9 APOKALIPSA TRAGICZNA I KOMICZNA Najgłośniejsze przykłady dyskursu apokaliptycznego, te, które przyciągają uwagę mediów i masowej publiczności, z reguły dotyczą radykalnych ruchów wyznaczających ko­ niec świata na jakąś konkretną, bardzo bliską datę. Ruchem takim była na przykład japońska sekta Aum Shrinkyo, która dokonała zamachu w metrze tokijskim, czy tzw. milleryści kilaset tysięcy A m e r y k a n ó w o c z e k u j ą c y c h k o ń c a świata w roku 1843. Przy takiej konstrukcji czasu w apokaliptycz­ nym dyskursie nie ma miejsca na nadzieję na poprawę ka­ tastrofalnego stanu rzeczy przed końcem świata. A nawet jeśli będzie się w y d a w a ć , że o n a następuje, będzie to w rzeczywistości oszustwo sił zła uosabianych w postaci Antychrysta. Jedynie koniec świata - gigantyczne katharsis na globalną skalę - może przynieść zwycięstwo dobra. Taką wersję dyskursu apokaliptycznego określa 0'Leary mianem apokalipsy tragicznej. Pewne jej elementy można odnaleźć również w wypowiedziach naszych rozmówców z Suwalsz­ czyzny. Na przykład 51-letni rolnik na pytanie, czy można jakoś wpłynąć na koniec świata, odpowiada: „Raczej nie, to Pan Bóg wie. To jego sprawa. Powiedział, że w 2002 roku koniec świata i trzecia wojna. Brat brata zabije. Będziem głod­ ni". To jego przekonanie, jak wiemy, okazało się mylne, ale być może nie porzucił on myślenia w kategoriach wyzna­ czonej daty, przesuwając ją jedynie . Z kolei 63-letnia miesz­ kanka Bućek uważa, że „najpierw musi się coś strasznego wydarzyć, a potem może nastanie dobro". Podobna wiara w katartyczną moc globalnej katastrofy obecna jest w wypo­ wiedzi 41-letniej mieszkanki Udziejka Dolnego: „A jak nasta­ nie koniec świata, to część ludzi zginie, część państw, a część zostanie i wtedy będzie dobroć na tym świecie. Powróci świat taki dobry". Nie jest też odosobniony pogląd, że „zło zapa­ nuje nad światem" i że „świat będzie coraz gorszy i w końcu ulegnie zagładzie". Generalnie można powiedzieć, że w ba­ danym dyskursie przeważa raczej pesymizm co do możli­ wości zwycięstwa dobra bez zdecydowanej interwencji bo­ skiej. Zwolenników postmillenaryzmu, czyli doktryny głoszą­ cej, że wysiłki chrześcijan czy w ogóle „ludzi dobrej woli" m o g ą doprowadzić do stworzenia świata, w którym królo­ wałyby sprawiedliwość, d o b r o i prawda, na suwalskiej wsi próżno szukać. Jednakże nie oznacza to, że panuje tam cha­ rakterystyczny dla tragicznej apokalipsy determinizm. Ow­ szem, zło przeważa i wszystko wskazuje na to, że przewa­ żać będzie, ale cały czas istnieje teoretyczna możliwość „po­ prawienia się" ludzi. A jak mówi mieszkaniec Bućek: „Jeśli ludzie się poprawią, to na pewno będzie lepiej". Można więc usłyszeć takie recepty na odsunięcie końca świata; „Każdy powinien być trochę bardziej pozytywny, żeby nie było tej nienawiści. [...] Ludzie powinni myśleć, że można się poro­ zumieć jeden z drugim i żyć jakoś tak dobrze", „Muszą się ludzie jednoczyć, polubić. Muszą pracować", „Jedyny na to ratunek, to żyć w stanie łaski uświęcającej. Jeżeli człowiek wierzący i żyje według przykazań bożych, no to jest jedyna pomoc, jaka może tylko być", „Końca nie będzie, jeśli chrze­ ścijanie się połączą", „Trzeba do cerkwi chodzić, ale głów­ nie wierzyć i się modlić. [...] Wielu rzeczy nie wolno robić i trzeba tego przestrzegać. Gdyby wszyscy przestrzegali, to może i Pan Bóg by się przychylił". Nadzieja na to, że rzeczy­ wiście wszyscy będą „przestrzegali" nie jest duża, ale jed­ nak taki fakt pozostaje w sferze możliwości. 10 Dla 0'Leary'ego taka otwartość jest jednym z zasadni­ czych wyznaczników tego, co określa on mianem apokalip­ sy komicznej. W jej ramach, o w s z e m , również mówi się o nadciągającej katastrofie, ale przedstawia ją jednak jako możliwą, przynajmniej teoretycznie, do uniknięcia. Tak jak w apokalipsie tragicznej i tutaj pojawiają się długie jeremia­ dy, ale stanowią one tyleż d o w ó d na „psucie się" świata, co wezwanie d o zmiany katastrofalnego stanu rzeczy. Silniej akcentowana jest rola człowieka w eschatologicznych wy­ darzeniach: to od jego postępowania zależy data końca, a nie od wyznaczonego z góry scenariusza. Tak scharakteryzowana komiczna apokalipsa doskonale mieści się w uznanej wcześniej w tym tekście za kanoniczną dla suwalskiego dyskursu formule: „Będzie polepszenie, bę­ dzie przedłużenie" i jest niewątpliwie silnie obecna, by nie powiedzieć dominująca w nim. Jednakże pesymizm i poczu­ cie pewnej bezradności, braku realnego wpływu na to, co się dzieje (wyrażające się np. w wypowiedziach takich jak ta: „Tutaj na wiosce może sąsiad z sąsiadem się pogodzić. Ale tak - ktoś tam bombę zrzuci na Stany Zjednoczone no i póź­ niej pół świata może ucierpieć. Przecież to nie zależy od lu­ dzi. Głos ludzi się nie liczy. Jaki mamy na przykład wpływ na elity rządzące w Polsce"), sprawiają, że dyskurs ten ma nie­ jako naturalną skłonność ku przesuwaniu się w stronę apo­ kalipsy tragicznej. Osobną kwestię stanowi charakter wydarzenia, które na­ zywane jest końcem świata. W ramach tragicznej wersji apo­ kalipsy jest to zwykle globalna czy nawet kosmiczna katastro- PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja fa, która kładzie kres ludzkiej historii. Apokalipsa komiczna, zakładając, jeśli ludzkość się mimo wszystko nie poprawi, możliwość jakiejś katastrofy, ma skłonność do interpretowa­ nia jej nie jako ostatecznego końca, ale raczej pewnej cezu­ ry i jednocześnie moralnej lekcji, która będzie przestrogą dla pokoleń żyjących po końcu (naszego) świata. W badanym dyskursie można znaleźć wypowiedzi akcen­ tujące ostateczność końca, np.: „Jak będzie koniec świata, to wszystko zaniknie żywe, co jest na tej ziemi. Wszystko zamrze. Jak będzie koniec, to będzie wszystkiego koniec. Nic nie zostanie żywego na tym świecie. Myślę, że już nie będzie świata", albo „Powinno to momentalnie nadejść i ko­ niec. A później już tego nie odczujemy. Dobrzy ludzie pójdą do nieba, źli do piekła. [...] No bo jak - byłby koniec świata i dalej każdy by żył jak żyje?", „No to chyba będzie tak, że Bóg raz stworzył świat i raz go skończy. I znowu musiałby patrzeć jak ten człowiek tak od początku to wszystko buduje i niszczy? A przecież jest w Biblii napisane, że Ziemia zniknie, ale potem zejdą na nią wszystkie dusze i będzie raj. Że już nie będzie życia, tylko dusze, żeby wielbić Pana". Jednak taka koncepcja, obecna przecież także w oficjalnym nauczaniu Kościoła Katolickiego i innych kościołów chrześcijańskich, nie jest bynajmniej dominująca w suwalskim dyskursie apo­ kaliptycznym. Znacznie bardziej popularny wydaje się mo­ del, zgodnie z którym koniec świata jest niejako oczyszcze­ niem pola dla nowego początku. KONIEC JEST POCZĄTKIEM? W Eliadowskiej koncepcji millenaryzmu fenomen ten jest niczym innym jak kolejnym wcieleniem tęsknoty człowieka za ucieczką od historii poprzez powrót do mitycznego po­ c z ą t k u " . W tym ujęciu koniec (jednego) świata jest jedno­ cześnie początkiem (innego) świata. Niektóre wypowiedzi naszych rozmówców wydają się wprost idealnie pasować do tego schematu. Na przykład 48-letnia mieszkanka Błaskowizny mówi, że po końcu świata „jeden drugiego będzie szukał, ślady człowieka będą szukane i nie będzie nic na ziemi. Będzie wszystko zniszczone i ciężko będzie znaleźć drugiego człowieka. Ma niczego nie być, nawet zwierząt. I znów się spotka jeden człowiek z drugim i znowu zaczną, tak jak to kiedyś Adam i Ewa. Pomału, znów Pan Bóg da nam nowy świat. Bo to przecież On wszystko stworzył". Inna kobieta z kolei taką oto wizję przedstawia: No to chyba idzie do tego, że ma wszystko zginąć i że człowiek ma z powrotem zacząć od zera. Zostanie z ni­ czym i będzie zaczynał od tej łopaty czy tam od szpadla. Tak mówią. Nieraz teściowa tak mówi, nie wiem, gdzie ona to wyczytała, że ma wrócić ten czas, że po końcu świata ten, co zostanie, ma zacząć od nowa, jak kiedyś. Tak jak słyszałam, na własne uszy nie czytałam, nie wi­ działam, że to ma dojść do tego. Mi się wydaje, że jakby nasz świat przestał istnieć, to będzie następny, tak samo. Czy tam człowiek zostanie, czy Bóg następnego stworzy. Jeżeli ten Bóg istnieje, to czy on zostawi tę Ziemię taką niezagospodarowaną? My jesteśmy jak pokolenie. Po naszym będzie następny świat. Tego typu wypowiedzi zdają się być osadzone w przyta­ czanych przez Magdalenę Zowczak wyobrażeniach o do­ konującej się okresowo, np. co trzy tysiące lat, „zagładzie światów" . Wydaje się więc, że mamy tutaj d o czynienia z kolejnym wariantem Eliadowskiego mitu Wielkiego Powro­ tu. Światy giną i powstają na nowo. Na poziomie struktural­ nym koniec jest tożsamy z początkiem. Apokaliptyczny dys­ kurs to jeszcze jedna forma wyrazu „archaicznego" pragnie­ 12 30 nia ucieczki przed historią poprzez powrót do niewinnych „początków". Jednak zarówno cykliczność, jak i nakierowanie na „po­ czątki" nie są tutaj bynajmniej tak oczywiste, jak by się mo­ gło wydawać. Po pierwsze, choć powtarzalność „zagłady światów" logicznie zdaje się pasować do wypowiedzi naszych rozmówców, oni sami o tym nie wspominają. Ich uwaga sku­ piona jest na tym, co nastąpi po tej zagładzie, która, jak wie­ rzą, wkrótce nastąpi. A ich słowa wydają się przede wszyst­ kim wyrazem nadziei, że nie będzie ona ostateczna, nadziei, dodajmy, która stanowi charakterystyczny rys komicznej apo­ kalipsy. Po drugie, orientacja na początek, uwyraźniona przez od­ wołanie się do postaci mitycznych rodziców ludzkości, Ada­ ma i Ewy, miarkowana jest jednak w badanym dyskursie przez wyobrażenie ostatecznego Sądu. Światy nie będą gi­ nąć w nieskończoność, koniec nie zawsze będzie począt­ kiem. Być może najbliższy koniec nie będzie jeszcze tym ostatecznym, być może spełni jedynie funkcję swojego bi­ blijnego prawzorca - potopu, oczyszczając ziemię ze złych i niesprawiedliwych i stwarzając szansę dobrym i sprawiedli­ w y m na rozpoczęcie „od nowa": „Tak, jak wtedy ten Noe. Tak samo teraz, może Bóg komuś zaufa i zostawi go. [...] to się chyba powtórzy, kogoś zachowa. Czy my wszyscy tacy grzeszni, że Bóg nikogo nie uchowa?". Albo też tworząc miej­ sce dla nowej, lepszej ludzkości: „A może i nowe jakie po­ tomstwo na ziemię zejdzie?! Takie mądrzejsze i grzeczniejsze". Ale w końcu koniec stanie się końcem. Bóg przyjdzie sądzić żywych i umarłych. PARUZJA I SĄD Wielu z naszych rozmówców koniec świata natychmiast łączyło z paruzją i sądem: „Koniec świata? Stamtąd przyj­ dzie sądzić, żywych i umarłych, ludzi za ludzkie czyny"; „Pew­ nie, że wierzę [w koniec świata - przyp. M. Cz.]. Musi się kiedyś skończyć coś, co się kiedyś zaczęło. Potem Pan Je­ zus zstąpi i będzie sądzić ludzi"; „W koniec świata - wierzę. Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych. Mamy wszę­ dzie w pacierzu, wszędzie Jezus, koniec świata". Ta ostatnia wypowiedź odsłania źródło tego powszechnego skojarze­ nia: katolickie Credo, w którym znajduje się, odnoszący się do Jezusa Chrystusa fragment: „i przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych". Wśród naszych rozmówców (i w religij­ ności ludowej, jak twierdzi Magdalena Zowczak) rozróżnie­ nie pomiędzy poszczególnymi osobami Trójcy nie jest zbyt wyraźne , więc w roli sędziego często występuje po prostu Bóg: „Ksiądz opowiada, że to jeszcze trąba przyjdzie ma zatrąbić i mają żywi i umarli się zenijść, powstać mają i pan Bóg osądzi". Podstawowym kryterium, według którego zo­ staną osądzeni, będą ich uczynki: „Staną po prawicy i po lewicy. Byłeś głodny, nakarmiłeś mnie, byłeś nagi, przyodzia­ łeś mnie, byłeś podróżnym, przyjąłeś mnie w domu. I tak będzie. [...] No to chyba tak, że złych czeka kara, a dobrych nagroda", „[Bóg będzie sądził] wedle uczynków, bo inaczej być nie może. Jednakowo nie można karać, bo jeden grzeczniejszy, drugi gorszy. Złodzieje i dobrzy chyba nie tak samo będą. [...] Tak jak na świecie, jak ktoś kradnie, to do więzie­ nia go zamykają. To sprawiedliwe". Idea odpłaty zdecydo­ wanie góruje tutaj nad przekonaniem o miłosierdziu Boga: „[Pan Jezus] już wówczas nie będzie miłosierny. Będzie tyl­ ko dobry dla dobrych. Dla złych nie będzie miał litości. Jedni pójdą do Nieba, inni będą się męczyć w piekle. [...] Pan Bóg będzie sądził. Po swoje prawej stronie ustawi tych dobrych i każdego zapyta o wszystkie uczynki. I ludzie źli - przegrani będą się bać gniewu Pana Boga. Pan Bóg będzie pytał, czy on był litościwy, czy po prostu kochał ludzi". 13 Numer 10/2005 �BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E " . . . Boski Sąd wydaje się zatem stanowić ostateczne rozwią­ zanie problemu zła: dobrzy zostaną nagrodzeni, źli - ukara­ ni. Ci pierwsi trafią do Nieba, ci źli do Piekła i odtąd całą już wieczność będą tam przebywać. W ujęciu 0'L.eary'ego tego typu idea to przykład typowego dla komedii - i stąd dla apo­ kalipsy komicznej - podwójnego zakończenia: dobrego dla dobrych, złego dla złych. Badany dyskurs zakłada, w przeci­ wieństwie na przykład do doktryny kalwińskiej, że trafienie do jednej z tych dwóch grup jest kwestią wolnego wyboru, co jeszcze bardziej odsuwa go od apokalipsy tragicznej. Jednak nie oznacza to, że idei Sądu nie towarzyszy strach. Choć generalnie nasi rozmówcy zdawali się siebie samych uważać raczej za ludzi dobrych, to nie zdradzali wcale pew­ ności, że podczas Sądu wszystko pójdzie gładko. 85-letnia słuchaczka Radia Maryja mówi na przykład: „Ja chociaż wie­ rzę, to i tak strach mam z powodu moich błędów młodości". Jak już było wspomniane wcześniej, czas Sądu nie jest cza­ sem miłosierdzia, lecz bezwzględnej sprawiedliwości, która może dosięgnąć właściwie każdego, któż bowiem jest bez winy. Rodzi się więc pytanie: Czy rzeczywiście tak wyobra­ żony Sąd stanowi tak doskonałe narzędzie logiczne d o roz­ wiązania problemu zła? Przecież w gruncie rzeczy problem zostaje jedynie przesunięty, a nie zlikwidowany. Zło i źli wszak mają istnieć - w Piekle - wiecznie. A większość z tych, któ­ rym owo „narzędzie" ma służyć, nie ma wcale pewności, że nie zwróci się ono przeciwko nim. Odpowiedź brzmi: i tak, i nie. Tak, ponieważ mimo wszyst­ ko wydaje się ono w pewnym stopniu działać. Nie, bo owo działanie wynika z tego, że pewne kwestie są przez użyt­ kowników badanego dyskursu jakby celowo niezauważane. I mają oni do tego pełne prawo, nie będąc logikami ani reto­ rami. Jeśli dyskurs apokaliptyczny jest dla nich narzędziem, to raczej na modłę bricoleura niż inżyniera . Nie stanowiąc ide­ alnego, koherentnego mechanizmu pozwalającego zlikwido­ wać wszelki luki w sensownej strukturze świata, przydaje się jednak czasem do takiego ich zakrycia, by nie były widocz­ ne z tego czy innego miejsca w tymże świecie. 14 1 S. O'Leary, Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric, New York - Oxford 1994, s. 6. 2 C. Geertz, Interpretation of Cultures, New York 1973, s. 144-145. 3 Kanon jest tu rozumiany tak, jak to sformułował J.Z. Smith w: Sa­ cred Persistence: Toward a Redescription of Canon, [w:] tenże, Imagi­ ning Religion: From Babylon to Jonestown, Chicago - London 1982. 4 Por. J. Z. Smith, A Pearl of Great Price and a Cargo of Yams: A Study in Situational Incongruity, [w:] tenże, dz. cyt. 5 Co więcej, muszą one tak naprawdę mieć zakorzenienie w pew­ nych już istniejących schematach interpretacji (czy też może, idąć śla­ dem Bergera i Luckmana - konstruowania) rzeczywistości - i ich istnie­ nie w danym przypadku jest aż nadto wyraźne - ale owe schematy to nie archaiczne archetypy, ale wytwory dynamicznej interakcji wcześniej­ szych jeszcze schematów z Inną historycznie określoną sytuacją. 6 Jeśli chodzi o rolę mediów w funkcjonowaniu kultury najstotniejszą inspirację niniejszego tekstu stanowi praca Waltera J. Onga Orality and Literacy: The Technologizing of the Word, London - New York 1997. 7 Muszę tutaj dodać, że tego typu interpretacja nie przez wszystkich naszych rozmówców była podzielana. Najdobitniejszy tego wyraz moż­ na znaleźć w wypowiedzi 51 -letniej mieszkanki Gulbieniszek: „A różne zamachy, to że ludzie są tacy źli, to na pewno nie od Boga, co ludzie robią. To w mocy piekielnej. [...] Jak terrorysta wysadził jakiś budynek, to pan Bóg go nasłał? Na pewno nie". 8 Koncepcja takiego sposobu definiowania fenomenów kulturowych została zaczerpnięta z: J.Z. Smith, Fences and Neighbors: Some Conto­ urs of Early Judasim, [w:] tenże, dz. cyt. 9 The Philosophy of Peirce. Selected Jork - London 1950, s. 99. 10 Writings, ed. J. Buchler, New Por. L. Festinger, H.W. Riecken i S. Schachter, When Fails, Minneapolis 1956. Prophecy 11 Zob. krytyczne omówienie tej koncepcji w: R.A. Segal, Eliade's Theory of Millenarianism, „Religious Studies" vol. 14, nr 2, June 1978. 12 M. Zowczak, Zagłada światów. Między mitologią lokalną a Biblią, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1993, nr 3-4. 13 Por np. następującą wypowiedź: „Kiedyś moja mama opowiada­ ła, mojej mamie jeszcze mama opowiadała, że Pan Bóg ukarał poto­ pem, to jeszcze lecieli na drugie, trzecie piętro i jeszcze co wyrabiali! Ale Pan Jezus powiedział, że już potopem karać nie będzie". 14 Odwołuję się w tym miejscu oczywiście do koncepcji Claude'a Levi-Straussa z Myśli nieoswojonej (Warszawa 2001). '. Kuczek BAWattoi PISMO AMROPOLOGICZME � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b584730a6228326ee9bf2b23bbb23587.pdf 634939bf534df226bb64b893e8b8d71f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5549 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5160 Title A name given to the resource Obecność Europy/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.61-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rojek, Paweł Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Ur. w I 98 I r., doktorant filozofii UJ, student V roku socjologii UJ, publikował artykuły, Rojek Zajmuje się m.in. metafizyką analityczną, filozofią rosyjską, teorią s y s t e m ó w z n a k o w y c h recenzje i tłumaczenia w „Principiach", „Kwartalniku Filozoficznym" i .Filozofii Nauki". i dyskursem „Solidarności". Obecność Europy Kowalski, Kołakowski i k o n i e c „europejskiej narracji'" N ie ma wątpliwości, że flaga Unii Europej­ skiej przedstawia okrąg złożony z dwu­ nastu gwiazd na błękitnym tle. Brak jednak zgody co do jednoznacznej wykład­ ni tego symbolu. Czy jest to wieniec Niewiasty z Apokalipsy, czy nawiązujący do tarczy zegara symbol jedności i pełni? Tego - jak wynika z ba­ dań antropologicznych - nie wie nikt, ani twórcy, ani odbiorcy znaku. Symbolika kreowana przez europejskie instytucje nie tworzy wspólnoty sen­ su. Czy oznacza to, że „człowiek europejski" ży­ jący w czasach ponowoczesnych może się obejść bez jednoczących symboli, mitów i „wielkich narracji"? Niektórzy, np. Krzysztof Kowalski , odpo­ wiadają na to pytanie twierdząco. Niespójność symboliki europejskiej świadczy według niego o prawdziwości tezy J.-F. Lyotarda o końcu 2 Publikacja powstała przy wsparciu Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Dziękuję p. dr. Krzysztofowi Kowalskie­ mu za uwagi dotyczące pierwszej wersji tego artykułu. 1 mi) nm mminn „wielkich narracji", co pośrednio falsyfikuje tezę Leszka Kołakowskiego o „obecności mitu" w każdej kulturze. Kultura europejska nie wspie­ ra się - jak twierdzą zwolennicy tezy Lyotarda - na tak samo rozumianym fundamencie sym­ bolicznym, nie ustala wspólnych znaczeń, nie tworzy wspólnoty sensu. Europa byłaby więc pierwszą wspólnotą ponowoczesną, pierwszą niemityczną kulturą „mikronarracji", czymś za­ sadniczo różnym od wszystkich wspólnot, jakie dotąd obserwowali antropolodzy. Nie sposób zaprzeczyć osobliwości europej­ skiej narracji. Wydaje się jednak, że okoliczność ta nie musi być traktowana jako jednoznaczne potwierdzenie słuszności tezy Lyotarda. Za­ nik powszechnego „mitu europejskiego" nie jest związany w sposób nieunikniony z „koń­ cem wielkich narracji". Istnieje szereg hipotez K. Kowalski, Europa: Mity, modele, symbole, Międzyna­ rodowe Centrum Kultury, Kraków 2002. 2 �62 Paweł Rojek pozwalających inaczej wyjaśnić to zjawisko. Przede wszystkim jednak nie sposób, akceptując koncepcję mitu Kołakowskiego, dojść do wnio­ sku o końcu „wielkich narracji". Próbując rozważyć tę kontrowersję, w pierw­ szej części artykułu usystematyzuję w kilku punktach wnioski z badań nad symboliką euro­ pejską zawarte w pracy Krzysztofa Kowalskiego i przedstawię jego propozycję interpretacyjną. W drugiej części zaproponuję typologię teorii mitu, na tyle szeroką, by pozwoliła na porówna­ nie koncepcji Kołakowskiego i Lyotarda. Wykażę przy tym, że posługując się pojęciem mitu w ro­ zumieniu Kołakowskiego, nie sposób dojść do wniosku o jego zaniku. W ostatniej części sformułuję kilka hipotez tłumaczących zmiany opisane w części pierw­ szej w sposób niesprzeczny z rozumieniem mitu u Kołakowskiego. 3 1. K ł o p o t z m i t e m e u r o p e j s k i m Wszystkie instytucje - jak przyjmuje za Castoriadisem wielu badaczy - mają dwa aspekty: funkcjonalny, polegający na zaspokajaniu po­ trzeb, oraz symboliczny, polegający na wytwa­ rzaniu systemu znaczeń. System ten ma na celu uporządkowanie świata, opanowanie chaosu poprzez siatkę symboli. Instytucje generują za­ tem „mity" - jak powiedziałby Kołakowski, lub „narracje" - jak mógłby się wyrazić Lyotard, które pełnią tę samą zasadniczą funkcję porząd­ kowania doświadczenia. Analiza symbolicznego aspektu współczes­ nych instytucji europejskich stanowi dobry przy­ kład funkcjonowania symboli w społeczeństwach ponowoczesnych. Autorzy zajmujący się symbo­ liczną otoczką instytucji europejskich wskazali na szereg osobliwości związanych z generowaną przez nie sferą sensu. Zauważono między inny­ -'Ibid. 'Ibid., s. 27; teza A. Reszlera. mi, że symbole te nie są - jak dawniej bywało - nieświadomym wytworem zbiorowości, lecz są kreowane przez konkretnych ludzi, nierzadko wręcz na zamówienie instytucji . Mówi się także o „deficycie symbolicznym" instytucji europej­ skich generujących niewielką liczbę symboli, które i tak spotykają się z niezrozumieniem oraz obojętnością odbiorcy. Ustalenia dotyczące spo­ sobu tworzenia i charakteru porządku symbo­ licznego instytucji europejskich można usyste­ matyzować za pomocą następującego schematu. Można pytać o porządek symboliczny generoWciny przez instytucje w aspekcie (1) diachronicznym i (2) synchronicznym, a także badać sposób interpretacji symboli przez odbiorców również w aspekcie (3) diachronicznym oraz (4) synchronicznym. 4 (1) Treść sfery symbolicznej generowanej przez instytucje europejskie jest zmienna w cza­ sie. Sensy, dawniej przyjęte oficjalnie, dziś nie­ rzadko schodzą do podziemia. Jak pisał Krzysztof Kowalski, „obserwować można swoiste zapomi­ nanie tekstów kanonicznych i ich przechodzenie do obszaru apokryficznego" . Symbolika zwią­ zana z chrześcijaństwem, obecna np. w pismach Denisa de Rougemont, ustąpiła miejsca czysto świeckim odniesieniom. Można zaobserwować to zjawisko, śledząc ewolucję instytucjonalnych wykładni sensu flagi europejskiej. 5 (2) Także w aspekcie synchronicznym sfera symboliczna generowana przez instytucje euro­ pejskie nie jest jednolita. Jednym z powodów ta­ kiego stanu rzeczy jest to, że w jej konstruowaniu wykorzystywane są stare symbole, pochodzące z innych systemów symbolicznych. Europejska semiosfera budowana jest z okruchów dawnych wielkich systemów, składa się z elementów m i ­ tologii pogańskiej, wyobrażeń chrześcijańskich itd. Kowalski nazywa to zjawisko „wielogłosowością": Ibid., s. 204. 5 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Obecność Europy 63 „Jej [Wspólnoty Europejskiej] język i sym­ bole nie przedstawiają zwartego systemu wy­ obrażeń, czerpią z różnych źródeł, co prowadzi do powstania wielogłosowości. Polega ona na dowolnym użyciu struktur i symboli bez ich sy­ stemowego ujednolicenia" . Zmienność i niejednolitość sfery symbolicz­ nej tworzonej przez instytucje europejskie pro­ wadzi do tego, że instytucje te nie są w stanie zakreślić swoich granic symbolicznych, a w kon¬ sekwencji przestrzennych. Nie wiadomo, gdzie kończy się Europa (na przykład ile państw do niej należy) ani gdzie znajduje się jej centrum („plemię eurokratów" koczuje między Luksem­ burgiem, Strasburgiem i Brukselą). Nie wia­ domo także, czy Europa j u ż kiedyś była, czy dopiero będzie: „Analizując wyobrażenia, które kryją się za pojęciem Europy, zauważamy, że raz jest ona rozumiana j ako idealny byt, istniej ący od zarania dziejów, [...] innym zaś razem odczuwana jest jako utopijny ideał, który dopiero powstaje" . Problem europejskiej strefy sensu nie dotyczy jednak tylko procesu jej tworzenia przez instytu­ cje. Odbiorcy symboliki nie pozostają bierni. (3) W aspekcie diachronicznym można m ó ­ wić o zmianie rozumienia przez ludzi tych samych symboli. Na przykład flaga europejska miała dla odbiorcy inne znaczenie w połowie lat pięćdziesiątych, a inne w końcu lat dziewięć­ dziesiątych zeszłego stulecia, zarówno w oficjal­ nych, jak i „oddolnych" interpretacjach. (4) Prócz tego można także mówić o nie­ jednorodności w ujęciu synchronicznym. Ani instytucje, ani ludzie nie nadają jednolitych sen­ sów symbolom europejskim. Te same symbole nie prowokują wspólnych interpretacji w tym samym czasie. Na wielogłosowość znaczeń in­ stytucjonalnych nakłada się polifoniczność zna­ czeń nadawanych przez członków społeczności. 6 7 Ibid., s. 17. ''Ibid., s. 203. 6 mi) nu Niezastąpionym przykładem jest znów flaga europejska - interpretacja maryjna, wciąż żywa w pewnych kręgach, a do niedawna półoficjalna, ściera się z całkowicie świeckim rozumieniem dwunastu gwiazd. Podsumowując: znaczenia generowane przez instytucje europejskie są zmienne i niejednorod­ ne, zarówno ze względu na proces ich tworzenia, jak i odbioru, zarówno w aspekcie diachronicz­ nym, jak i synchronicznym. Symboliczny zamęt wykazuje od kilkudziesięciu lat tendencję wzro­ stową. O ile w latach pięćdziesiątych panował względny konsensus związany z tworzeniem i odbiorem europejskich treści symbolicznych, o tyle z biegiem lat ustępował on miejsca sym­ bolicznej polifoniczności. Krzysztof Kowalski sugeruje dwa sposoby rozumienia tych przemian. Po pierwsze, można je interpretować jako odzwierciedlenie Weberowskiego „odczarowania świata". Symbolika europejska zawiera coraz mniej odwołań do reli­ gijnie rozumianej transcendencji, która dawniej gwarantowała jej spójność i zrozumiałość. „Słabnięcie tła religijnego ma bardzo istotną konsekwencję: postępujący proces rozpadu tej ogólnoeuropejskiej narracji, która staje się coraz mniej klarowna, coraz bardziej wielowątkowa i, niestety, coraz mniej przekonująca" . Europa byłaby więc „wspólnotą odczarowa­ ną" (termin Gaucheta), pozbawioną głębokich symboli i rytuałów, jakie są obecne na przykład we wspólnotach narodowych. Oderwanie się od religijnych korzeni doprowadziło do rozpadu reszty symboli. Teza ta, dość prawdopodobna, choć wyma­ gająca zapewne modyfikacji wobec narastają­ cego przekonania socjologów o „ponownym zaczarowaniu świata", daje się pogodzić z teorią mitu Kołakowskiego i nie będzie przedmiotem dalszych analiz. 8 9 8 BARBARZYŃCA Ibid. Ibid., s. 208. �64 Paweł Rojek Zajmiemy się innym sposobem rozumienia omawianych przemian prezentowanym przez tego samego autora, jakim jest potwierdzenie tezy Lyotarda o zmierzchu wielkich narracji. „To właśnie ten proces, moim zdaniem pisze - m o ż n a obserwować w obszarze eu­ ropejskich instytucjonalnych systemów sym­ bolicznych. Symbolika europejska odeszła od jednogłosowości (od jednego totalizującego dys­ kursu) i przybrała formę niczym niekontrolowa­ nej samowoli mówienia/symbolizowania/wyob­ rażania Europy" . Dziś tradycyjna opowieść o Europie nie sta­ nowi wspólnego dobra Europejczyków. Stała się jednym z wielu opisów rzeczywistości, konkuru­ jącym z innymi „grami językowymi". Instytucje europejskie w swoim niezdecydowaniu symbo­ licznym wychodzą zatem naprzeciw oczekiwa­ niom obywateli, którzy bynajmniej nie pragną j u ż wielkich narracji. Tezę Kowalskiego można zatem przedstawić następująco: mit europejski upadł, ponieważ „czas wielkich narracji odszedł w przeszłość", stał się ofiarą procesu historycznego „kolej­ no wyrzucającego do lamusa lub na śmietnik wszystkie wielkie narracje" . Wydaje się, że w świetle wcześniejszych de­ klaracji autora o wykorzystaniu definicji mitu Kołakowskiego nie jest to wniosek uprawniony. Teza o końcu „wielkich narracji" - w kontek­ ście teorii mitu Kołakowskiego - jest nie do przyjęcia. „Wielkie narracje" to po prostu mity. Teza głosiłaby zatem, że nadeszła epoka końca mitów, co w żaden sposób nie da się pogodzić ze stanowiskiem Kołakowskiego. Dalej przed­ stawię klasyfikację koncepcji mitów, która, mam nadzieję, uwypukli różnicę między podejściem Lyotarda i Kołakowskiego. 10 11 w Ibid., s. 204. Ibid., s. 209. Ibid., s. 33. 11 11 2. Czy m o ż l i w y j e s t zanik m i t u ? Wszystkie koncepcje mitu można podzielić z jednej strony na te, które definiują mit przez odwołanie się do opowieści pewnego szczegól­ nego rodzaju, z drugiej zaś na te, które ujmują go w sposób funkcjonalny (taki podział propo­ nuje między innymi Kowalski ). W pierwszym ujęciu mity są określane jako „opowieści święte", zawierające pewne określone wątki, schematy fabularne dotyczące szczególnych wydarzeń itp. Drugie rozumienie mitu kładzie nacisk nie tyle na specyficzną treść czy strukturę mitu, ile na funkcję, jaką ten spełnia w ludzkim życiu. 12 „Oswajanie zwierzęcego żywiołu istnienia, asymilowanie heterogenicznego, przydawanie sensu bezsensownemu, racjonalizowanie niesto­ sowanego, krótko mówiąc, przekładanie tego, co inne, na język tego samego - to właśnie czynią mity i ideologie" . Mitem jest po prostu każda struktura symbo­ liczna, która służy modelowaniu rzeczywistości. Pierwsze rozumienie można nazwać wąskim, a drugie - szerokim. W ramach jednej i drugiej grupy istnieją koncepcje mitu, które zakładają, że jest on nie­ usuwalnym składnikiem ludzkiej kultury, i inne, w ramach których twierdzi się, że możliwe jest powstrzymanie mechanizmu mitotwórczego i „wyzwolenie" się spod jego wpływu. Konstata­ cja o obecności mitu w szerokim rozumieniu nie przesądza bowiem - jak pokazywał Descombes - o tym, czy ta obecność jest czymś koniecznym, czy przygodnym. Wielu autorów uważa, że moż­ liwy jest świat bez mitu, inni z kolei wskazują na jego trwałą obecność, odwołując się do ludzkiej natury nieświadomości nieświadomości zbioro­ wej, psychologii społecznej itd. 13 V Descombes, To samo i inne. Czterdzieści pięć lat filo­ zofii francuskiej (1933-1978), przeł. B. Banasiak i K. Ma­ tuszewski, Spacja, Warszawa 1997, s. 128. 13 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Obecność Europy 65 W rezultacie połączenia tych dwóch obsza­ rów otrzymujemy następującą przestrzeń moż­ liwości: Mit Niekonieczny Rozumienie wąskie VOLTAIRE Konieczny (2) (1) ELIADE Mircei Eliadego. Mit jest dla niego opowieścią dotyczącą kreacji świata, która przedstawia pew­ ne wzorce czynności, naśladowane następnie w rytuałach. Zdarzenie, o którym mowa w m i ­ cie, jest precedensem, pierwszym dokonaniem pewnego czynu przez bogów w czasie świętym, ab Mo tempore. „Mit - powiada Eliade - zawsze opowiada, że coś się rzeczywiście zdarzyło, że zdarzenie to miało miejsce w pełnym tego sło­ wa znaczeniu" , to „historia prawdziwa, która zdarzyła się na początku cza.su i służy za model zachowań ludzkich" . 15 16 (2) Druga koncepcja mitu uznaje jego wą­ skie rozumienie, utrzymuje jednak, że mit jest zjawiskiem nieusuwalnym. Takie nastawienie obecne jest - jak się wydaje - u J.-R Sironneau, który zwracał uwagę na powtarzanie się w m i ­ tach pewnych stałych wyobrażeń, i C G . Junga, który uważał, że znalazł pewne inwariantne motywy mityczne. Jednak sztandarowym przy­ kładem takiego rozumienia mitu jest koncepcja Oczywiście tak rozumiany mit spełnia także funkcje, o których mowa w jego szerokiej defi­ nicji. Nadaje on sens rzeczywistości, umożliwia jej zrozumienie, wreszcie opatruje sensem egzy­ stencję ludzi, którzy odtwarzają w codziennym życiu czynności, o jakich opowiada. Eliade podkreśla, że struktury mityczne są trwale obecne w kulturze, choć mogą ulec - jak w przypadku kultury zachodniej - desakralizacji i utracić swoją uprzywilejowaną, centralną pozycję. „Wydaje się nieprawdopodobne, by jakieś społeczeństwo mogło się obyć zupełnie bez mitu, gdyż spośród zasadniczych cech zachowania mitycznego - wzorcowy model, powtarzanie, przerywanie świeckiego trwania i integracja w czas pierwotny - przynajmniej dwa pierwsze są współistotne każdej kondycji ludzkiej" . W społeczeństwach nowoczesnych mit poja­ wia się w zmienionej i zakamuflowanej postaci. Można go jednak wykryć w tak różnych zja­ wiskach, jak narodowy socjalizm, komunizm, uroczyste świętowanie Nowego Roku, system szkolnictwa, zjawisko naśladowania idoli, kino, literatura, rozrywka, słowem - „zlaicyzowane, zdegradowane, zakamuflowane mity i wyob­ rażenia mityczne spotykamy wszędzie; trzeba E. Mieletinski, Poetyka mitu, przeł. J. Dancygier, PIW, Warszawa 1981. M. Eliade, Mity, sny i misteria, przeł. K. Kocjan, KR, Warszawa 1994, s. 6. Ibid., s. 13. Ibid., s. 22. Rozumienie szerokie (3) BARTHES (4) KOŁAKOWSKI (1) Pierwsze rozumienie mitu przyjmuje jego wąską definicję, określa go jako pewną opowieść o szczególnej treści i formie (mit dotyczy na przykład powstania świata i realizuje określony schemat strukturalny), która nie stanowi trwałego elementu ludzkiej kultury. Możliwa jest bowiem kultura bez mitu. Przykładem takiego stanowi­ ska jest podejście Voltaire'a, uznawał on mity za błędy, przesądy i zabobony, od których może uchronić oświecona krytyka. Podejście takie jest charakterystyczne dla wielu teorii XIX-wiecznych . 14 14 15 mi) nu uumnn 17 16 �Pawet Rojek 66 je tylko umieć rozpoznać" . Funkcje mityczne spełnia nawet - jak pokazywał Benedyktowicz - Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. (3) Do autorów przyjmujących szerokie ro­ zumienie mitu, zakładających możliwość wy­ zwolenia się spod jego wpływu należał - jak się wydaje - Roland Barthes. Mit w jego rozumieniu nie tylko rozjaśnia, porządkuje i oswaja świat, lecz prowadzi także do zniewolenia ludzi, któ­ rzy go przyjmują. Mitów można jednak unik­ nąć i zapanować nad nimi, prowadząc analizy językowe. Takim demitologizującym i demistyfikującym analizom poświęcona była praca Barthes'a, przy czym w pierwszym okresie na­ woływał on do powrotu do signifié, a w drugim do pozostania w obrębie signifiant (o ewolucji poglądów Barthes'a pisze M.R Markowski ). Uznawał, że istnieje możliwość wyzwolenia się spod władzy mitu co oznacza że mit nie był dla niego nieusuwalnym składnikiem ludzkiej eezystencii Barthes sadził nawet że kultura iapońska dla którei charakterystyczny iest brak odniesienia do signifié, asemia, w jakimś sensie jest pozbawiona mitu . 18 19 20 Koncepcje narracji Lyotarda m o ż n a rów­ nież zaliczyć do tej kategorii rozumienia mitów. Wiele przemawia za tym, by „wielkie narracje", o których mówi Lyotard, uznać za szczególny przypadek mitów w szerokim rozumieniu. Nar­ racje, podobnie jak mity, zapewniają zrozumia­ łość świata, kategoryzują i porządkują rzeczy­ wistość. Możliwe jest jednak wyjście ze świata „wielkich narracji" do świata „mikronarracji", to znaczy porzucenie monolitycznych mitów rosz­ czących sobie prawo do jedyności i zastąpienie ich skromnymi, lokalnymi wyjaśnieniami. (4) Mity w czwartym rozumieniu definio­ wane są szeroko i traktowane jako niezbywalne Ibid., s. 24. M.P. Markowski, Szczęśliwa mitologia, czyli pragnienie semioklasty, [w:] R. Barthes, Imperium znaków, przeł. A. Dziadek, KR, Warszawa 1999. R. Barthes, Imperium znaków, przeł. A. Dziadek, KR, Warszawa 1999, s. 5-42. a 19 20 składniki ludzkiego sposobu istnienia. Tu mie­ ści się - obok na przykład koncepcji Cassirera - teoria Leszka Kołakowskiego. Definiuje on mit funkcjonalnie, jako coś, co pozwala wiązać elementy doświadczenia w spójną całość przez odniesienie ich do nieuwarunkowanego bytu. Mit „zaspokaja realną potrzebę oswajania świata doświadczenia przez jego rozumiejącą interpretację, odnoszącą go do nieuwarunko­ wanego bytu" . Tak szeroko pojęty mit obecny jest w religii, sztuce, języku, moralności, pracy, miłości itd. Zjawiska mityczne łączy nie tylko funkcja, ale i geneza. Wszystkie one generowane są przez „pewne niezbywalne cechy bytowej konstrukcji świadomości oraz jej odniesień do świata na­ tury" . Wynikają one z trzech powszechnych potrzeb egzystencjalnych: potrzeby wiary w ce­ lowy ład świata, pragnienia wiary w trwałość podstawowych wartości oraz pragnienia „wido­ ku świata jako ciągłego". Człowiek - powiada Kołakowski - zawsze „unika zgody na świat przypadkowy, wyczerpujący się każdorazowo w swej nietrwałej sytuacji, która jest tym, czym jest teraz, i do niczego nie odsyła" . Skoroza „pracę mitotwórczą" odpowiedzial­ na jest trwała struktura ludzkiego podmiotu, to mit jest trwałą i niezbywalną cechą ludzkiego myślenia i odczuwania. Kołakowski pisze o tym z naciskiem: „Mityczna organizacja świata (tj. reguły ro­ zumienia realności empirycznych jako sensow­ nych) jest w kulturze trwale obecna" . Kołakowski zwraca uwagę, że nie mogą ist­ nieć „względne mity", czy - jak powiedziałby Lyotard - „małe narracje". Jeśli na gruncie dobra czy prawdy mówi się o względności, to nie mówi się j u ż o dobru i prawdzie. Prawda i dobro, jeśli 21 22 23 24 L. Kołakowski, Obecność mitu, Prószyński i S-ka, War­ szawa 2003, s. 17. Ibid., s. 10. Ibid., s. 16. Ibid., s. 14. 21 11 24 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �67 Obecność Europy są, są bezwzględne. Mity, jeśli są, muszą się od­ woływać do „realności nieuwarunkowanych". Skoro zaś ich obecność jest nieunikniona, to nie można w ogóle mówić o „względnych mitach" i „małych narracjach". o „odczarowaniu" symboliki europejskiej. Deinstytucjonalizacja może natomiast oznaczać, że minęły j u ż czasy potrzeby identyfikacji ludzi z instytucjami. Można jednak fakt ten zinterpre­ tować również jako generowanie przez instytu­ cje nieatrakcyjnych ofert symbolicznych. 3. Gdzie się p o d z i a ł m i t e u r o p e j s k i ? Analizy sfery symbolicznej instytucji europej­ skich przyjmują szeroką definicję mitu. Jednak między szerokim rozumieniem mitu u Kołakow­ skiego a rozumieniem mitu-narracji u Lyotarda istnieje ogromna różnica: o ile Kołakowski uważa, że nie może istnieć kultura pozbawiona mitu, o tyle Lyotard stwierdza, że nadszedł kres „wielkich narracji", czyli opowieści absolutnych. Jeżeli teza Lyotarda jest słuszna, falsyfikuje ona tezę Kołakowskiego o niezbywalnej obecności mitu w każdej kulturze. Z kolei jeśli przyjąć ar­ gumentację Kołakowskiego, nie może być mo\vy o końcu „wielkich narracji". Czy dane dotyczące funkcjonowania symboli w społeczeństwie ponowoczesnym rozstrzygają ten spór? Wydaje się, że zjawiska przedstawione w pierw­ szej części pracy nie prowadzą do podważenia tezy Kołakowskiego i nie muszą skłaniać do przyjęcia tezy Lyotarda. Zjawiska te można zinterpretować tak, by stały się one zrozumiałe z punktu widzenia teorii mitu Kołakowskiego. Logicznie rzecz ujmując, mogą one świad­ czyć albo o tym, że nie istnieje kultura europej­ ska, albo że mit tworzący wspólnotę przestał być instytucjonalny. O ile pierwsza opcja dość rady­ kalnie zamyka pole badań, o tyle druga stawia zadanie poszukiwania mitów konstytuujących Europę. Wyniki badań europejskiej symboliki świadczą jedynie o tym, że mitu tego nie nale­ ży szukać w sferze symbolicznej, generowanej przez instytucje europejskie. Nie można też po­ szukiwać sferze religijnej, przyjmując tezę Ibid.. s.37. Uli) ?m ummuh Zakończenie „Stan symboliczny" Europy w y r a ź n i e nie poddaje się łatwej diagnozie. Zjawisko polifoniczności symbolicznej, charakteryzujące sensy generowane przez instytucje europejskie, nie musi być jednak interpretowane jako przejaw ogólnej tendencji zanikania „wielkich narracji". Z punktu widzenia teorii Kołakowskiego m i ­ tyczne narracje przeniosły się w inne miejsce. Być może nie trzeba ich szukać daleko. Teza o „końcu wielkich narracji" zawiera pew­ ną wizję dziejów, rozumianych jako postępujący proces demistyfikacji i destrukcji mitycznych wy­ obrażeń. Zachodnie społeczeństwo ponowoczesne jest w tej koncepcji rozumiane jako ostateczne stadium tego procesu. Skoro historia ma sens pole­ gający na destrukcji sensów, to musi się kryć za nią jakiś mit. Jak powiada Kołakowski: „Rozumieć historię jako sensowną albo rozumieć ją po prostu to tyle, co: umieć odnosić zdarzenia do tego, co jest bądź ładem celowo związanym dziejów, bądź do tego co choćby nie było celem niemniej jest powołaniem człowieka w dziejach" . 24 Każde takie odniesienie jest generowaniem mitu. Możliwe, że duch Europy opuścił biurokra­ tyczne instytucje i szukać go należy gdzie in­ dziej. Prawdopodobnie odnajdziemy go w post­ modernistycznym dyskursie o końcu wielkich narracji, dyskursie, który sam nie jest bynajmniej „mikronarracją", lecz pełnokrwistą narracją-mitem starego typu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fd8bc6c0d50e6d0dd66ee50bbcdc278.pdf ca7c0ade4c6365bdbd52a2ffbde0f86e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5550 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5161 Title A name given to the resource Recenzja- Przemysław Owczarek "Karol Wojtyła- Jan Paweł II"/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.76-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tabota, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 76 Karol Wojtyła-Jan Paweł II..., Przemysław Owczarek Świętość oczywista Karol Wojtyła -Jan Pawel II. Podhalańska opowieść o świętym Przemysław Owczarek Wydawnictwo Avalon, Kraków 2006 Niedawno na ulicy Grodzkiej w Krakowie pewien młody mężczy­ zna wręczył m i obrazek z Janem Pawłem I I . Podziękowałem i chciałem ruszyć dalej, gdy padło pytanie: „Prowadzi pan samochód?". „Tak", odparłem. „No to tu jest Św. Krzysztof, żeby się nic nie stało. A pan to jeszcze student.?". „No, tak". „A to jeszcze Św. Józef z Kupertynu. A imię to u pana jakieś popularniejsze.?". „Marcin". „Świetnie! Będzie. To co łaska proszę, byle się, wie pan, zwróciło". Ta scenka jest interesująca, pokazuje bowiem, w jaki sposób traktowany jest papież - jego świętości i potrzeby posiadania jego wizerunku po prostu się nie uzasadnia, jest to oczywiste. Tropem tego fenomenu podążył Przemysław Owczarek w opublikowanej nakładem wydawnictwa Avalon książce Karol Woj­ tyła -Jan Paweł II Podhalańska opowieść o świętym. Autor przemierza Podhale w poszukiwaniu śladów papieskiego kultu zarówno w pamięci górali, j ak i w przestrzeni publicznej. Praca ta jest efektem badań terenowych prowadzonych przez auto­ ra w latach 2000-2003, mających na celu odtworzenie zmityzowanego życiorysu Jana Pawła I I . Przeprowadzenie ponad dwustu wywiadów pozwoliło na bardzo głęboką interpretację zjawiska i dotarcie do wy­ powiedzi jednoznacznie wskazujących na funkcjonowanie papieża Polaka w oczach mieszkańców Podhala jako postaci ze wszech miar niezwykłej. Obserwacje autor podzielił na dwie części. Pierwsza po­ święcona jest analizie obrazów życiorysu Karola Wojtyły w świadomo­ ści badanych, począwszy od narodzin i dzieciństwa, poprzez drogę do kapłaństwa i na Stolicę Piotrowa, aż po zamach z 13 maja 1981 roku. Druga dotyczy przestrzeni, a ściślej - miejsc, w których przestrzeń zmienia swoją jakość i staje się hierofaniczna poprzez jej silne powią­ zanie z osobą Jana Pawła I I . Każda z części poprzedzona jest osobnym wstępem teoretycznym. W relacjach badanych odnajduje Owczarek ślady mitu bohaterskie­ go i poruszając się po dobrze przetartych ścieżkach interpretacyjnych, analizuje postrzeganie kolejnych faktów z życia Karola Wojtyły jako dowodów bycia „wybrańcem". Niemal każde istotne wydarzenie niesie ze sobą treści umożliwiające wpisanie Jana Pawła I I w schemat boha­ tera mitycznego. W dzieciństwie i młodości badani dostrzegają przede wszystkim fakt „uszlachetniającego" i mającego zaprowadzić na właś- BnABnHZYKO 1(111 P O D B �recenzje recenzje recenzje 77 ciwą drogę cierpienia. Równie ważną rolę odgrywają znaki, na przykład pochwycenie berła Matki Boskiej Ludźmierskiej. Przewijającym się wciąż motywem jest czuwanie Opatrzności i Matki Bożej nad losami Karola Wojtyły. Jej postać pełni w schemacie losów bohatera funkcję nadnaturalnego Pomocnika, którego istotność podkreślają Campbell i Greimas - na ich analizach autor w dużej mierze oparł swoją inter­ pretację. Kolejnym w a ż n y m elementem uprawomocniającym wnioski Przemysława Owczarka jest postrzeganie Jana Pawła I I jako herosa zmagającego się z Przeciwnikiem. Rywalem tym staje się komunistycz­ ny rząd traktowany w tym kontekście przez mieszkańców Podhala jako wcielenie Antychrysta. Te i wiele innych obserwacji pozwalają autorowi wykazać, że subiektywizacja życia papieża odbywa się według od dawna znanych etnologii schematów lokowania bohatera pomiędzy światem ludzkim i boskim, pomiędzy historią a mitem. Część dotycząca przestrzeni jest uzupełnieniem i konsekwentnie wynika z wcześniejszych rozdziałów pracy. Skoro Jan Paweł I I jest wpisywany w paradygmat bohatera mitycznego, dla którego w tym konkretnym przypadku pierwowzorem staje się Jezus Chrystus, to w sposób naturalny miejsca, które papież odwiedzał, stają się uświęco­ ne, a same jego wizerunki mogą być użyte do sakralizacji przestrzeni. Poruszając się po tatrzańskich szlakach, bardzo często natykamy się na ślady papieskiego kultu. Rozmaite kapliczki i graficzne przedstawienia Jana Pawła II mogą śmiało wyznaczać topografię Podhala. Te fragmenty książki są bogato ilustrowane, co pozwala unaocznić skalę i istotność zjawiska. Za pomocą metody hermeneutycznej i narzędzi interpreta­ cyjnych wypracowanych przez ujęcie strukturalno-semiotyczne autor tłumaczy znaczenie miejsc, które tworzą dla mieszkańców „święty obszar" Podhala. Szczególną rolę zajmują tu, rzecz jasna, miejsca sta­ nowiące strefy mediacji między tym, co boskie, a tym, co ludzkie, jak dom, świątynie czy granice. Jak pisze sam autor, książka ta ma charakter studium rozumianego za Jackiem Gutorowem jako „opracowanie naukowe niemające cha­ rakteru wykończonej kompozycji, krytyczny szkic, esej, podejście do dzieła, jedno z wielu, nieprzyznające sobie prawa do bycia absolutnym, jedynym, niekwestionowanym" i tak właśnie należy ją postrzegać. Dla­ tego też najsilniejszym, moim zdaniem, punktem tej publikacji jest fan­ tastyczny materiał etnograficzny, który może być punktem wyjścia do wielu prac dotyczących fenomenu Jana Pawła II. Serdecznie zachęcam do lektury, a także do samodzielnego zmierzenia się ze zgromadzonym przez badacza materiałem. 1 Marcin 1 1111) l\U J. Gutorow, Na Aresach społeczeństwa. BARBARZYŃCA Sześć esejów o dekpnstmkcji, Taboła Opole 2001, s. 75. �Bieguni, Olga Tokarczuk 78 Prawdy rozproszone Olga Tokarczuk Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007 Jednym z osiągnięć fizyki kwantowej jest wskazanie na niejednorod­ ność czasoprzestrzeni. Wygląda na to, że wszechświat jest zbudowany w sposób nieciągły i stanowi coś w rodzaju granulatu złożonego z czą­ stek wielkości pozamikroskopowej, wśród których funkcjonują zasady wywracające na nice naszą potoczną wiedzę o tym, jak działa świat: to, co do siebie lgnie, tam się odpycha, co jest proste - tam biegnie po łuku. U nas z pozoru wszystko wygląda normalnie, ale w niektórych bardzo szczególnych sytuacjach, na przykład na orbicie, ci, którzy wiedzą, na co patrzeć, zaczynają zauważać niepokojące drgnienia kwantowej podszewki. Na zegarku brakuje setnych części sekundy - to efekt re­ latywistyczny. W przestrzeni pojawiają się cząstki znikąd - fluktuacje kwantowe. Rzeczywistość zaczyna uwierać obserwatora i j u ż nigdy nie będzie taka sama. Ta powieść jest jak kwantowa czasoprzestrzeń: złożona z granulek - pojedynczych historii, notatek, luźnych myśli spojonych sworzniami kilku dłuższych wątków. Z dystansu wygląda jednak równomiernie: drobne elementy składają się na spójną, logiczną i domkniętą całość. Tokarczuk należy do tych, których niepokoją brakujące sekundy i przy­ padkowe mgnienia rzeczywistości. Pokazuje nam nieciągłe uniwersum fragmentów, które dzieje się równocześnie w czasie i przestrzeni, wokół i wewnątrz nas. W jego centrum stoi człowiek, a raczej nie stoi, a porusza się - bo Biegum to wielka literacka pieśń o napięciu pomię­ dzy ruchem - we wszystkich możliwych odmianach, wymiarach i kie­ runkach - a zrozumieniem oznaczającym sięganie po prawdy i małe, i ostateczne. Wyjdźmy od ciała. Jak Aronofsky w swoich filmach, ogarnięty ob­ sesją mózgu i fizjologii, tak Tokarczuk wielokrotnie powraca do archi­ tektury ludzkich kości, mięśni i narządów - oto początek niekończącej się podróży, rytm ruchu po orbitach arterii. Śmierć wcale nie stanowi tu kresu wędrówki: ciało jako preparat, jako figura na stole plastynatora czy wypchany Murzyn w kolekcji kuriozów arystokraty, funkcjonować może dalej, przechodząc w inne postacie materii, w nowe przestrzenie znaczeń. BnKBnRZUiO 1(111 P O D B �recenzje recenzje recenzje 79 Dalej, jak Aronofsky, Tokarczuk zacieśnia poznawczą spiralę bieg­ nącą od ciała do metafizyki, porusza się obsesyjnie wśród kawałków prawdy, które wciąż wymykają się wyciągniętym opuszkom palców Aronofsky wydaje się widzieć absolut umieszczony w punkcie central­ nym, wokół którego człowiek krąży, skomasowany w jakimś jednym, mistycznym - i ostatecznie niepoznawalnym - om, alefie, tetragramie; natomiast Tokarczuk chwyta prawdę w stanie rozproszenia, poszukuje wśród podpatrzonych zdarzeń, słów wymawianych w różnych języ­ kach, myśli, które przyszły jej do głowy i okazały się warte zanotowania. Wszyscy chyba bohaterowie książki pragną zrozumieć - świat, drugiego człowieka, taką czy inną zagadkę materii, historii, własnej biografii, związku partnera - ale każda prawda do której uda im się dotrzeć będzie prawdą ściśle prywatną o ograniczonym zasięgu a w dodatku krótkotrwałą. Próba rozumienia jest bowiem próbą unieruchomienia - jak w łacińskim comprehendere, chwytać, zamykać w wyznaczonych granicach - a rzeczywistość jest z założenia ruchoma i płynna, jej l i ­ nie podziału, a zarazem sensy i światy wartości, wyznaczamy my sami - my, których także nie można pojąć inaczej niż w procesie zmierzania skądś dokądś. Rozumienie to także zamknięcie w słowach; dlatego wiele dzieje się u Tokarczuk w strefie poza słowami. Bohaterowie kolejnych histo­ rii nie dlatego potrafią odczuwać między sobą bliskość, że uzgodnili swoje stanowiska i wyrazili je, lecz właśnie z tego powodu, że potrafią dopasowywać się wzajemnie do siebie na zasadzie jakiejś fototropii, ruchów pełzających. Tam gdzie zjawia się konieczność słów, obsesja mówienia czy wyjaśniania, tam zanika możliwość kontaktu i pryska marzenie o dotknięciu rzeczywistości. Relacje między postaciami to po­ dróż sensów, negocjacja tożsamości, wzajemne kształtowanie, a czasem nieoczekiwane i trudne odkrywanie przestrzeni martwej i komunikacji wygasłej, od której nadszedł czas uciekać. Zasadnicze pojęcia to dążenie ku czemuś i ucieczka od czegoś, ale przede wszystkim ciągłe i nieustanne regulowanie własnego kompasu, ustalanie punktu czasoprzestrzeni, w którym się znajdujemy, choć­ by rzeczywistość za oknem była pozornie wciąż jednakowa. Nie ma miejsc pogrążonych w bezruchu, a zanurzone w wiecznej i niezmien­ nej szczęśliwości raje, jeśli istnieją, są poza naszym zasięgiem, jak pal­ my na plakacie albo tajemnica liczb u Aronofsky'ego. To, co możemy osiągnąć, to prowizoryczne i chwilowe porozumienie z rzeczami, które nas otaczają, zabawkowymi prawdami zawartymi w hotelowych kos­ metykach i lotniskowych pogawędkach w czasie podróży z punktu A do punktu B. Jedna z przywołanych przez autorkę postaci ma pomysł, by eg­ zemplarze Biblii w hotelowych szufladach zastąpić aforystycznymi mi) enoa BARBARZYŃCA �80 książkami Ciorana, który znacznie skuteczniej opisuje współczesną rzeczywistość, a przy tym także daje się czytać metodą na chybił trafił. Do Biegunów można by odnieść tę samą propozycję - otwórz na losowo wybranej stronie i wkrocz w drżącą tkaninę ruchomej czasoprzestrzeni, którą Tokarczuk wie, jak obserwować. Może wówczas zauważysz, że na zegarku zaczęło brakować tysięcznych części sekundy. Rzeczywistość przejdzie w inny wymiar. D a r i u s z BARBARZYŃCA Redakcja Marcin Bartoszek (redaktor naczelny) Michał Bator Weronika Chodacz (fotoedytor) Przemysław Ciura Joanna Florczak Artur Karwat Michał Niemewski Anna Nowak Katarzyna Nowak Marcin Taboła Dariusz Żukowski Wydawca Stowarzyszenie „Archipelagi Kultury" ul. Nad Sudołem 18/11 31-228 Kraków oraz Koło Naukowe Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologu Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego ul. Gołębia 9 31-007 Kraków Ż u k o w s k i Adres redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail barbarzynca@iphils.uj.edu.pl tel. (12) 663 15 32 tel./faks (12) 663 15 31 Recenzje naukowe Prof. dr hab. Piotr Kowalski Projekt typograficzny i łamanie Wydawnictwo „jak" Andrzej Choczewski www.jak.krakow.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt okładki Dariusz Żukowski Fotografia na I stronie okładki: Weronika Chodacz. Fotografie na I I i I I I stronie okładki: Olga Drenda. Druk Zakład Graficzny „Colonel" s.c. ul. Dąbrowskiego 16 30-532 Kraków W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe Instytutowi Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c393f6efa8b15e630e9ab30bf97c75cc.pdf 0d880cc869837f779644a4b30d2e0686 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5551 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5162 Title A name given to the resource Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.30-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Owczarek,Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław I O w c z a r e k Ur. w I 9 7 5 r., antropolog kultur/, d o k t o r nauk humanistycznych. O d p o w i a d a z a Dział Kultur Miejskich w M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m i Etnograficznym w Łodzi. Jest wykładowcą. A u t o r książki o kulcie Jana Pawta II na Podhalu Karol Paweł II. Podhalańska opowieść o świętym. Wojtyta-Jan Artykuły naukowe i krytyczne publikował w „Tyglu Kultur/", „Literaturze Ludowej", „Zeszytach Wiejskich", „Magazynie Sztuki", „Formacie" i w y d a w n i c t w a c h pokonferencyjnych. A u t o r nagradzanych u t w o r ó w poetyckich (m.in. nagroda im. J. Bieriezina w 2 0 0 6 r ) . Interesuje się sztuką współczesną. Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki (Na g r a n i c y r e p o r t a ż u i eseju f o t o g r a f i c z n e g o ) Cóż na tym świecie, jakaż powieść mogłaby dorównać epickiej rozległości albumu z fotografiami? Oby Pan Bóg, który niczym pilny amator, który co niedziela fotografuje nas z góry, a więc w okropnym skrócie, i lepiej czy gorzej eksponowanych wkleja do swojego albumu, oby więc Pan Bóg zechciał poprowadzić mnie pewną ręką - udaremniając wszelką nader rozkoszną, lecz niestosownie długą zwłokę - przez ten album me podsycając zamiłowania [...] do labiryntowych wędrówek. I miałbym ogromną ochotę uzupełnić te fotografie oryginałami . 1 (G. Grass, Blaszany bębenek) Prawdopodobnie ze wszystkich naszych uczuć jedynym me naszym jest nadzieja. Nadzieja należy do życia, nadzieja to samo życie, które się brom . 2 (J. Cortázar, Gra w klasy) 1 2 G. Grass, Blaszany bębenek. Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1991, s. 39. J. Cortázar, Gra w klasy, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985, s. 154. B A R B A R Z E AC ft 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w oowietrzu i ciuchy z drugiej ręki O statnie pięć dni sierpnia 2001 roku spę­ dziłem j ako wolontariusz we wsi Orliska (kilka kilometrów od Sandomierza). Po­ magałem wtedy w porządkowaniu i wydawaniu darów dla powodzian. Parę tygodni wcześniej wzburzone wody Wisły zalały okoliczne wsie, między innymi Sokolniki i Zalesie. Woda wdarła się również do Orlisk. Sztab przeciwpowodzio­ wy postanowił uratować Sandomierz i mieszczą­ cą się tam hutę. Obawiano się katastrofy o wiele groźniejszej w skutkach - eksplozji hutniczego pieca. Ewakuowano ludzi i wysadzono wał (to wersja wydarzeń opowiedziana przez mieszkań­ ców Orlisk). Niejednemu gospodarzowi powódź zniszczyła dorobek całego życia. Kiedy woda opadła, z kraju ruszyły transporty z darami. 3 W u r z ę d z i e gminy w Gorzycach wraz z czwórką przyjaciół otrzymałem przydział do obsługi magazynu darów we wsi Sokolniki. Dojechaliśmy tam nyską dowożącą chleb i zupę dla wolontariuszy - w większości harcerzy ZHP. Chaos organizacyjny, jaki tam napotkałem, we­ sołe hulanki młodzieży po stertach darów, prze­ ważnie używanej odzieży, oraz zabawne sytua­ cje, które kreowali „przebierańcy" - wszystko to sprawiało wrażenie, jakby zagościł tu karnawał. Szefowa wolontariuszy zaproponowała mnie i moim znajomym pracę przy dystrybucji darów W Orliskach. Polegać ona. miała na gospoda­ rowaniu przestrzenią kościoła, zamienioną na m a £ra z vn Wraz z czwórką przyjaciół mieliśmy tam dotrzeć następnego dnia Pierwszy wieczór i nocleg wyznaczono nam w Sokolnikach. Rozejrzałem się po terenie. W przydomo­ wych ogródkach stały jeszcze kałuże cuchnącej wody. Na wiejskim asfalcie buty ślizgały się na cienkiej warstwie grzyba i środków dezynsekcyjnych. Mocniejsze podmuchy wiatru przynosiły Niniejszy tekst powstał w 2004 roku, ma formę w znacznej mierze literacką. Klęska powodzi, zwłaszcza tej z 1997 roku, doczekała się już opracowań opartych na badaniach antro­ pologicznych i obserwacjach. Zob. J. Hajduk-Nijakowska, 3 U l i ) nm BARBARZYŃCA 31 z pól zapach szamba i zgnilizny. Domy, które oglądałem, nosiły ślady powodzi. Dopiero na wysokości mniej więcej dwóch metrów zaczy­ nała się sucha cegła lub tynk. Noc spędziliśmy, śpiąc w śpiworach na stop­ niach pobliskiej szkoły. Powietrze śmierdziało stęchlizną. Myliśmy się wodą mineralną z trans­ portów, ponieważ bieżącej nie mogliśmy uzyskać. Przed chłodem nocy ratowała nas ciepła herbata. Wodę gotowaliśmy na małym turystycznym pal­ niku. Rankiem u miejscowej gospodyni dostali­ śmy śniadanie i skorzystaliśmy z naprawionego prysznica. Wtedy po raz pierwszy zacząłem spo­ rządzać opisy sytuacji i wydarzeń, które zastałem w podsandomierskich wsiach. Chciałem przede wszystkim pomagać ludziom. Ale z drugiej stro­ ny kusiła mnie rola badacza. W konsekwencji przez cały czas pobytu na terenach popowo" dziowych towarzyszyło m i poczucie swoistego dysonansu miedzy dwiema rolami których sie podiałem Miałem meiasne a potem coraz bar dziej' wyraźne wątpliwości natury etvcznei Czv w takiej sytuacji wolno m i zadawać niektóre pytania? Czy nie drażniłbym ran które ieszcze sienie zagoiły? Rola wolontariusza była na tvle wwodna ze ułatwiała ohserwarie i nie zdradza ł / n k r v t v ' r h intenrii 7 m J L m nnnwieść a n a ukrytycn intencji, z a p a m i ę t a ł e m opowieść gospodyni, snutą przy śniadaniu, po cudow­ nym prysznicu, Który zmyt mnie intensywny i drażniący zapach zgnilizny upowiadala, jak to chłopy w sokolnikach pobity się o skarpetki, bo ludzie gdy d w a n o dary, skakali sobie do oczu i z bardziej błahych powodów . 1 odobne lenomeny domagały się zapisu. Następnego dnia dotarliśmy do Orlisk. W j e ż ­ dżając do wsi, zauważyłem stertę porzuconych kanap, łóżek, foteli i innych sprzętów domowych, które tworzyły rodzaj wału. Na łąkach po drugiej r o z a Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem, [w:] „Lud" 2004, t. LXXXVIII, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 13-41. �32 stronie słońce odbijało się w popowodziowym bagnisku. Minęliśmy pierwsze chałupy i wje­ chaliśmy na obszerny plac. Przecinał go kanał, w którym stała zielonkawa woda. Obok piętrzy­ ła się sterta cegieł. Jak się późnej dowiedziałem - budulec na przyszłą remizę Ochotniczej Straży Pożarnej, wielkie marzenie Prezesa strażaków (o tej postaci czytelnik niebawem dowie się więcej). Od placu drogi się rozwidlały. Pierwsza z prawej strony, przy której stały domostwa, pro­ wadziła w stronę wałów przeciwpowodziowych, druga na lewo, w kierunku wsi, której nazwy j u ż nie pamiętam. Przy niej znajdował się kościół. Sceny z rzeczywistości domagały się udoku­ mentowania. Nie miałem jednak aparatu foto­ graficznego, którym mógłbym zarejestrować, ująć w swoistym „niebycie" fotografii obraz najbardziej istotnych dla mnie zdarzeń. Brak naukowej czujności usprawiedliwiałem w my­ ślach pierwotną intencją, z powodu której po­ jawiłem się w Orliskach. Uparte narzucanie się antropologicznych słów kluczy porządkujących obrazy i zdarzenia wedle naukowych schematów było czymś nieznośnym, a zarazem pożądanym i oczekiwanym. Oczywiście gra między tkwią­ cymi w umyśle antropologicznymi kategoriami i zewnętrznym światem fundowała myślenie, które nie mieściło się w ramach odpowiedzial­ nej roli wolontariusza. Tym silniej odczuwałem irytację związaną z brakiem aparatu fotogra­ ficznego. Sytuacja zmieniła się diametralnie, gdy jeden z wolontariuszy wyjął z plecaka starego zenita. Na kliszy było jeszcze parę wolnych klatek. Kierow­ ca nyski dowożącej zupę zadeklarował, że kupi nam następną kliszę. Wtedy obiecałem sobie, że postaram się wszystko uwiecznić na zdjęciach, za­ wrzeć w notatkach, gdy tylko będzie czas. A czasu zabrakło - nie tyle z lenistwa czy nadmiaru pracy, lecz z powodu natłoku wrażeń. 4 5 Zob.Caillois,Zy^/^,PI^Warszawal973,s.l60il83. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w:] M. Philibert, Przemysław Owczarek W tym miejscu przerwę swą opowieść o Or­ liskach. Sposób przybliżania tamtych doświad­ czeń poprzez fotografię wymaga uzasadnienia. Zanim jednak tego dokonam, warto podjąć próbę zrekonstruowania kontekstu, w jakim te antropologiczne doświadczenia zaistniały. Od­ powiedzi wymaga następujące pytanie: czym jest powódź? Jakiego rodzaju jest to zdarzenie i jakie niesie ze sobą znaczenia? Postaram się je wyłowić, brodząc po pozostałościach żywiołu, który nagle zaatakował lokalną kulturę. Sądzę, że klęska żywiołowa pod względem siły mobilizującej społeczność ludzką jest pa­ roksyzmem podobnym do święta i wojny . Po­ wódź nie jest jednak eksplozją ludzkiej energii, która oznacza wtargnięcie sacrum w niezwy­ kłym czasie święta, ani zawierającym pokrew­ ne znaczenia paroksyzmem wojny. Powódź to wybuch żywiołu, niemniej stanowi słup milowy ludzkiej pamięci. W opozycji do wojny i święta współcześnie atak natury nie powołuje zacho­ wań rytualnych, nie domaga się mitycznej wa­ loryzacji. To czysty atak żywiołu, który zabu­ rza dychotomię sacrum - profanum, zawiesza pierwszą z tych kategorii i spycha poza horyzont zdarzeń. To profanum przemieszcza się w sferę SUCYU771. Jedynym nadmiarem - niej ako kompen¬ sacją - staje się dzisiaj rozdawanie darów. O ile dawniej powódź mogłaby powołać wszelkie rytualne zachowania, które na nowo ustaliłyby porządek świata, granicę między sacrum i profa­ num - „potop jest bowiem powrotem do stanu niezróżnicowania" - o tyle obecnie u lilii iy do czynienia raczej z profanum „rozbitym" przez chaos żywiołu. 4 5 W czasach archaicznych (jak powiedział­ by M . Eliade) potop, epidemie, wszelkie klę­ ski żywiołowe tłumaczono wyrokami bogów. Współcześnie, w odczarowanym świecie, szuka Paul Ricoeur, czyli wolność na miarę nadziei, PAX, Warsza­ wa 1976, s. 157. B A RB AR Z!/SC A 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 33 się innych przyczyn nagłego kryzysu, jaki wywo­ łuje atak natury Wini się pogodę, zmieniający się przez zanieczyszczenia klimat lub urzędni­ ków i ludzi władzy (zwłaszcza gdy zaniedbane zostały wszelkie systemy zabezpieczeń). „Słynne trzęsienie ziemi z roku 1755 - zauważa L. Dupre - które zniszczyło centrum Lizbony i wstrząsnę­ ło niemal deistycznymi przekonaniami Woltera, dziś nie wywarłoby żadnego wrażenia. Nikt nie oczekuje, że wiara dostarczy rozwiązania takich problemów. Tymi rzeczami ma się zajmować nauka" . Ktoś zawsze poniesie odpowiedzialność za zlekceważenie żywiołu. W i n ę należy udowod­ nić, zwłaszcza jeśli ma spaść na głowę polityka. „Ścinają" ją częściej media niż gremia politycz­ ne. W dzisiejszej Europie żadnemu człowieko­ wi, który ponosi odpowiedzialność za brak za­ bezpieczeń przed żywiołem, nie grożą mityczne sankcje. Nikt nie złamał tabu, świat nie chwiał się w posadach, powódź nie objawiła głębokie­ go kryzysu kultury. Wszelkie sacrum raczej się „skurczyło", tak jakby klęska żywiołu przestała być znakiem boskiego gniewu. W Orliskach p o w ó d ź zaburzyła sakral­ ną przestrzeń kościoła, czyniąc z niego ob­ szar sprofanowany przedmiotami codziennego użytku. Również przestrzeń domostw, swojska i zamieszkana, została zaburzona lub zupełnie zniszczona. Powrót do normalności to powrót przez odbudowę, uporządkowanie. Stąd biorą się zabiegi jak najszybszego wyremontowania domostw i oczyszczenia kościoła z darów (nie tylko z powodów czysto ekonomicznych). Te zabiegi, zwłaszcza jeśli chodzi o kościół, inicjo­ wał Prezes OSP w Orliskach, człowiek, którego cechowała siła i mądrość nieformalnego lidera społeczności wioskowej i strażnika jej tożsamo­ ści. Warto przywołać w tym miejscu rozważania E.Wolickiej: „Kiedy realna przestrzeń utożsamień ulega drastycznemu ograniczeniu lub zostaje zburzo­ na, człowiek buduje sobie imaginatywne obsza­ ry swojskości. Radykalna bezdomność jest dla osoby ludzkiej głębokim okaleczeniem, a utrata domu - egzystencjalną katastrofą. »Człowiek jest, o ile mieszka« - powiada Martin Heidegger. Miejsce zamieszkania - w szerokim tego słowa znaczeniu, od własnego domostwa po środowi­ sko naturalne - »opowiada« historię mieszkańca, stanowi w a ż n y element jego tożsamości oraz związków z innymi" . Imaginatywnym obszarem swojskości stał się dla mieszkańców Orlisk plac przykościelny. Tutaj zachodziły szczególne interakcje. Tutaj społeczność wioskowa odnajdywała zbiorową tożsamość pomimo sporadycznych dysonansów i konfliktów, które odzwierciedlały ludzką nie­ moc wobec skutków powodzi. W przeciwień­ stwie do społeczności Sokolnik ludzie z Orlisk byli na tyle zdyscyplinowani, że chętnie udzielali pomocy wolontariuszom, między innymi w pra­ cach porządkowych i dystrybucji darów. Choć - jak powiedział jeden z mieszkańców - „już nigdy nie będzie tak samo". Wiele wioskowych przyjaźni legło w gruzach, po tym jak ogłoszo­ no sposób udzielania rekompensat finansowych stosownie do rozmiarów szkód. Fotografie wykonane przeze mnie w Orli­ skach stanowią swoisty dokument zarysowanych powyżej wydarzeń. Służą jako medium i za­ razem rodzaj dowodu, którego status wymaga krótkiego uzasadnienia. L. Duprć, Życie duchowe i przetrwanie chrześcijaństwa w świeckiej kulturze. Refleksje na koniec tysiąclecia, [w:] Człowiek g"> - > Nomos, Kraków 1999, s. 67. E. Wolicka, Osobowa tożsamości odrębność w perspek­ tywie hermeneutyki dialogicznej, [w:] Tożsamość, od­ mienność, tolerancja a kultura pokoju, red. J. Kłoczowski i S. Łukasiewicz, IESW, Lublin 1998, s. 46. 6 6 w mi) o b nu e c reli r e d K M e c h BARBARZYŃCA 7 W swojej książce Fotografia jakp zjawisko estetyczne Jan Kurowicki zauważa, że z jednej 7 �34 Przemysław Owczarek strony fotografia dematerializuje obiekt, jaki się na niej znajduje - czyni go i jego kontekst czymś nieobecnym, a z drugiej strony sprawia, że obiekty znajdujące się na zdjęciu wydają się czymś rzeczywistym . Aby je rozpoznać, inter­ pretujący powinien w y k a z a ć się znajomością kontekstu, w jakim owe zdjęcia powstały. A to z kolei zakłada swoistą grę między zdjęciem a obrazami zachowanymi w pamięci lub moż­ liwymi interpretacjami wtedy, gdy kontekst nie należy do pamięci oglądającego zdjęcia. Fotografia zawsze jest nierozerwalnie zwią­ zana ze swoim obiektem, odsyła nas do orygi­ nału . Możemy więc mówić tylko o określonych zdjęciach. Pierwsze spojrzenie na fotografię sprawia, że widzimy pewien wycinek rzeczywi­ stości, bo sama fotografia pozostaje jakby niewi­ doczna. Dopiero akt refleksji umożliwia spojrze­ nie na fotografię jako na zdjęcie, medium, które nie jest odniesieniem rzeczywistym (referencją), lecz tym, co semiotyka nazywa znaczącym. Pró­ ba oddzielenia fotografii od jej odniesienia rze­ czywistego powoduje jej „zniszczenie" . Fotografia-medium może zaistnieć w formie dokumentu. Ów swoisty dokument potraktować można jako punkt wyjścia do snucia opowie­ ści, ukazywania znaczeń. W tym sensie zdjęcia mogą się stać momentem procesu poznawczego. Jednak we wszelkim poznaniu podstawową rolę odgrywa teoria. Dane doświadczenia, zmysłowe i dokumentarne, są względem fotografii niesamoistne. Perspektywę poznawczą buduje się niejako „od góry", przyjmując za punkt wyjścia założenia orzekające o tym, jaka jest natura tego, co badamy, a także co w badanym wycinku świata jest istotne (hierarchia ważności). Groma8 9 10 J. Kurowicki, Fotografia jako zjawisko estetyczne, Wy­ dawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1999, s. 37. M. Zalewski, Formy pamięci, IBL, Warszawa 1996, s. 42. S. Sikora, Fotografia - pamięćwyobraźnia, PSL Konteksty, 1992, nr 3/42, s. 108. 8 9 10 dzenie danych zakłada, że wiemy, czego dotyczą. Jednocześnie nie traktujemy ich wszystkich tak samo . Zdjęcie możemy więc uznać za swoisty „przystanek w rozkładzie jazdy", za medium dokumentujące trasę perspektywy poznawczej. Zastępuje ono lub uzupełnia obraz wzrokowy, potwierdza lub podważa przyjęte założenia po­ znawczej perspektywy . O tym, że zdjęcie-dokument może być rów­ nież przedmiotem manipulacji, świadczy nie tylko technika fotomontażu. Wystarczy wykonać fotografię osoby, która zmarła, i przedstawić jej ciało w taki sposób, aby oglądający mógł odnieść wrażenie, iż obcuje z obrazem żyjącego człowie­ ka . Pojawia się tutaj problem autorytetu twórcy zdjęć. Ów autorytet może się oprzeć tylko na ak­ cie wiary, że rzeczywistość sfotografowana niesie ze sobą właśnie ta\ie, a nie inne znaczenia. I że właśnie ta\ było - choć to właśnie może być tylko próbą interpretacji. R. Barthes zauważa, że noemat fotografii to ra­ czej proste i banalne to-co-było. Fenomenologicz­ nie rzecz ujmując, obraz jest nicością przedmiotu. Fotografia ukazuje jednak nie tylko nieobecność przedmiotu, ale jednocześnie fakt, że ten przed­ miot naprawdę istniał. Dla Barthesa fotografia staje się dziwacznym medium, niejako formą halucynacji - fałszywą na poziomie postrzegania, prawdziwą na poziomie czasu . Zatem to było odnosi się do porządku czasu, podczas gdy ta\ było odsyła do porządku znaczeń. Barthes wyróżnia dwa sposoby oglądu zdjęć: 11 12 13 14 studium i punctum. Studium należy do porząd­ ku kultury: „To za pośrednictwem studium in­ teresuję się wieloma zdjęciami, bądź odbierając je jako świadectwa polityczne, bądź smakując J. Kurowicki, op.cit., s. 113-114. Ibid., s. 114. Ibid., s. 117. R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, Wydaw­ nictwo KR, Warszawa 1996, s. 194. 11 12 13 14 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki je jak dobre obrazy historyczne. Gdyż to właś­ nie poprzez kulturę (to znaczenie jest obec­ ne w studium) uczestniczę w wyrazie twarzy, gestach, realiach działania" . Punctum zaś to element przełamujący studium, wybiegający ku oglądającemu, mieszczący się w porządku ta­ kich znaczeń, jak rana, kropka, użądlenie, małe przecięcie, ale również rzut kości. To nie my je znajdujemy, lecz ono nas znajduje, wystrzeliwu­ je ku nam przeszywa, świadomość, która tkwiła 15 do tej pory w polu studium . Punctum odnosi się 35 przecież dążyć do zrozumienia jego intencji, za którą kryje się jawna pretensja, by traktować serio zaświadczające „ja". Najważniejsze pytanie, które mnie osobiście nurtowało, gdy pracowałem w kościele, spacero­ wałem po wsi lub obserwowałem mieszkańców, brzmiało: czy w zdesakralizowanej przestrzeni kościoła i wsi dostrzec można zjawiska, które w jakiś sposób mieszczą się w porządku sactum r 16 do porządku przeżyć i emocji, jest spoza kultury - ostatecznie studium zawsze przechodzi przez kod punctum nie jest kodowane" — z a u w a ż a Barthes. 17 Punctum to kategoria, którą włada idiosynkrazja. Dogodniejszym sposobem opisu fotogra­ fii z Orlisk (to było) oraz wspomnień, które ukła¬ dają się niejako wokół nich, jest raczej studium u m o ż l i w i a j ą c e z m i a n ę porządku czasowego w porządek znaczeń (ta{ było), traktowane jako własna próba interpretacji. Ważną rolę odgrywa w niej perspektywa poznawcza ufundowana na konkretnych założeniach dotyczących nie tylko zabiegów interpretacyjnych wokół paroksyzmu, jakim jest powódź. Znane antropologii poję­ cia i kategorie odgrywają przecież istotną rolę w podejmowanych ujęciach interpretowanego później materiału i powodują że ruch obiek­ tywu podażą w określona stronę - wycina" z rzeczywistości konkretny obraz zdarzeń lu dzi i przedmiotów. Można powiedzieć jest to jakby pierwotna selekcja treści rzeczywisto¬ ści Wtórna selekcia owych treści byłaby próba odczytania danego zdiecia i e interpretacia 1 tutai właśnie noiawia ieaiitorytet antropologa' któremu można zawierzw hadź nie 7 którvm można dyskutować nie zgadzać się z nim ale TO 15 16 Ibid., s. 46. Ibid., s. 47. m i ) im mminn Kościół Nie sądziłem, że kiedykolwiek w życiu będę pił kilka razy dziennie gorące kubki z Winiar, herbatę i kawę, siedząc przy ołtarzu, dwa metry od Najświętszego Sakramentu. Nie spodziewa­ łem się również, że oprócz drobniaków dzwo­ niących na kościelnej tacy i ryżu rzucanego na ślubną parę u drzwi kościoła usłyszę kiedykol­ wiek syk rozsypującej się po podłodze kaszy. Pamiętam pierwsze wrażenie, jakiego dozna­ łem, gdy zajrzałem do wnętrza kościoła w Orliskach. Chaos. Pomyślałem wtedy, że podobnie mogły wyglądać cerkwie i kościoły zamienione przez czerwonoarmistów na magazyny. Dwa dni minęły zanim ułożyliśmy towary według przeznaczenia i przestaliśmy sie potykać o różne przedmioty na przykład c i ą d e walający sie za ołtarzem akordeon ofiarowany przez i a k i L o ś współczui acego "powodzianom wiejskiego mu zyka ledyna fotografia iaka udało sie wykonać w kościele f b r a k 1 a m ń v , ukazuie przestrzeń noarazona w mroku rozświetlana n,kłvm hla k k • 1 łt ' • • \ h k' ' d • t k h' 1 • tł • d • tk żywności i przedmiotów codziennego uzytKu. tonęliśmy w używanych rzeczach: ubraniach, ' Ibid., s. 89. �36 FOT. 1 . PRZEMYSŁAW OWCZAREK pralkach, szafach. Wszędzie piętrzyły się ster­ ty makaronów, toreb z cukrem, ryżem, kaszą i płatkami. Zamiast dyskretnego aromatu ka­ dzidła otaczał nas zewsząd silny zapach środków czystości - proszków, mydeł, płynów do prania i mycia naczyń - który mieszał się z wonią (to najbardziej neutralne określenie) używanej odzieży (fot. 1). Często zaglądał do kościoła Prezes, który był nie tylko strażakiem, ale też ważną osobą w ra­ dzie parafialnej. Uzgadnialiśmy z nim sposób i kolejność wydawania darów. Jego silne ręce wskazywały nam zadania i łatwo można było odgadnąć, że celem Prezesa jest jak najszyb­ sze przywrócenie kościołowi jego pierwotnej funkcji. Szefowa wolontariuszy ceniła sobie tę współpracę. Reszta załogi też, bo Prezes uroz­ maicał pracę dowcipem, a wieczorem zdarzało mu się przynieść kilka piw. A piwo? Po przerzu­ ceniu sterty ubrań i uporządkowaniu darów, po kolejnych transportach smakowało wyśmienicie i wypełniało gardła prawdziwa rozkoszą przy której kompletnie nieistotna wydawała się obiet¬ nica raju symbolizowana przez święte wizerunki Przemysław Owczarek umieszczone w prezbi­ terium. Prezesa słucha­ liśmy, wioskowi też. Soł­ tys, którego kowbojska grzywka zazwyczaj smętnie sterczała w stro­ nę interesantów, miał zdecydowanie mniej¬ szy posłuch. Trudno mu było się dogadać z ludźmi odbierającymi na placu przykościel¬ nym ziemniaki i zboże. W przeciwieństwie do mego Prezes wkraczał między ludzi zdecydo wanie i łatwo odczyintencje Mozę nomarała I w tvm opinia dzielnego strażaka i determinacia okazywana w ciaałvch zabiegach hv zbudować w Orhskach remizę•OSP. ' W ciągu pięciu dni kościół prawie opusto­ szał, przestały go zagracać kolejne transporty. Posprzątaliśmy ołtarz. Zdążyliśmy to zrobić, ale proboszcz i tak załamywał ręce. Moje wspo­ mnienia ukazują przestrzeń kościoła w Orli­ skach jako kompletnie zdesakralizowaną. W i ­ sząca na krzyżu figura Chrystusa przywodziła na myśl absurdalne skojarzenia, chociaż wiem, że absurd roztaczał się raczej wokół mnie, mię­ dzy stertą dziecięcych odżywek i worków mąki, które wobec sacrum wygnanego z kościoła mogły wydawać się bluźnierstwem. Bluźnierstwem? A może jedyną „ofiarą", jaką mogło z siebie złożyć SCI CYU TYl W miejscu' pozbawionym aur v i symbolicznej mocy. Swoisty stan zawieszenia powoli mijał. Czu­ łem, że pewnego dnia wszystko wróci do normy i magazyn znów przemieni się w kościół i że trochę nieśmiałe „alleluja" odda to miejsce Bogu, ustanowi na nowo wspólną modlitwą zachwiany przez żywioł porządek. BnUBAHZMCIL 1(111 P B D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 37 Na g r a n i c y wsi Między kompensacją a rytuałem Pierwsze wspomnienie-obraz z Orlisk. Ster­ ty łóżek, szaf, foteli i krzeseł - wał przy drodze wjazdowej do wsi. Przedmioty, które umarły, wchłonąwszy w siebie zgniliznę i grzyby. Stra­ ciły swoją poręczność. Zaskakująca ilustracja Wydawanie żywności i środków higienicz­ nych było zadaniem, z którym wolontariusze radzili sobie bez większych problemów. Przy bocznym okienku kościoła codziennie około południa ustawiała się kolejka kobiet z dziećmi. Do worków, które ze sobą przynosiły, wkładali­ śmy proszki, mydła, szampony, pasty do zębów, szczoteczki i inne rzeczy. Po południu pod przykościelnym krzyżem wyrastała sterta używanych ubrań i czasem no­ wych ciuchów. Jak tylko owa sterta zaczynała rosnąć, rosła też grupka kobiet siedzących na pobliskiej ławce i wypatrujących łakomie wszyst­ kiego, co w przybliżeniu mogło odpowiadać rozmiarom ich ciał. Co dwa dni wydawaliśmy ciuszki dzieciom. To była przyjemna praca. Na­ tomiast niezwykle trudno było upilnować ludzi, by nie wdarli się na stertę ubrań przed wyznaczo­ nym czasem. Codziennie miała być to godzina granicy m i ę d z y orbis interior i orbis exterior. Antropologiczny zachwyt zmieszał się we mnie ze współczuciem. Coś żyło jeszcze w tych rze¬ czach. Ulatujące wspomnienie ciepła ludzkich ciał, domowej, swojskiej przestrzeni. A przecież mocniej tchnęło od tych gratów śmiercią, utratą użytkowej funkcji. Czekały na wywóz w niebyt, na którego granicy j u ż się znalazły. Gdy dosta­ łem aparat natychmiast do nich przybiegłem Zachwycił mnie fotel obsypany stęchłą słomą i zdechła kanapa leżąca tuż za nim. Bez nich dom tracił swa moc także dotykał eranicv nie­ bytu Całe Orhska walczyły o to by tę granicę odsunąć jak najdalej (fot 2). Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A �38 siedemnasta. Ale nigdy nie zdarzyło się tak, aby rozgadany tłumek kobiet wytrzymał do wyzna­ czonej pory. Któraś z nich - starsza czy młodsza - zawsze się wyrywała. Pozostałe ruszały, po­ mimo krzyków wolontariuszy, i rozpoczynał się dynamiczny spektakl, którego nie jest w stanie ukazać żadne zdjęcie (fot. 3). Najpierw miałem opory, czy to fotografować, czy wioskowe kobiety nie poczują się urażone. Potem zauważyłem, że nie ma to dla nich żad­ nego znaczenia. Były całkowicie pochłonięte grzebaniem w ciuchach. W końcu wdrapałem się na słupek przy kościelnej furtce i zrobiłem pierwsze zdjęcie. Zauważył to Prezes i powie­ dział: „Tak, rób zdjęcia, fotografuj ludzką głupo­ tę". Był w nim jakiś rodzaj pogardy wyzierającej poprzez ludzką godność. Zresztą, jak niemal wszyscy mężczyźni we wsi (choć zdarzały się wyjątki), trzymał się od tego z daleka. Mężczyź­ ni podchodzili tylko do kościelnego ogrodzenia, w obrębie którego odbywało się wielkie grzeba­ Przemysław Owczarek nie w ciuchach, i odbierali z rąk kobiet wybrane przez nie rzeczy. Może na wzięcie w tym udziału nie pozwalała im wioskowa duma, a może nie była to sfera męskiej aktywności (fot. 4). Z dnia na dzień owo grzebanie przybierało na sile. Pamiętam, jak chodząca o kulach babcia znalazła w tym bałaganie zapakowaną, nową kurtkę. Zawiesiła ją sobie na przykościelnym płotku. C h w i l ę później kurtki j u ż nie było. Z trudem znosiłem jej rozpacz. Chciała przecież ciepłe zimowe okrycie, a ktoś je ukradł. Był to jedyny moment, gdy gwałtowne emocje odebrały mi chęć do pracy. Grzebanie zamieniło się w codzienny rytuał, babskie święto przypominające bardziej zabawę, w której coraz częściej zaczynały brać udział dzie­ ci. Nadmiar ubrań był najpierw swego rodzaju kompensacją, przesytem, wypełniającym pustkę po tym, co porwała woda. Później wdzierającą się znikąd zabawą, która stała się jednym z za­ uważalnych znaków powrotu do normalności, BARBARZYŃCA 1(111 ?0DB �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki stanu poczucia bezpieczeństwa. Po kilku dniach ubrania, przebrane powtórnie w domach, wracały pod drzwi kościoła. Lud się nasycił. Inaczej było z żywnością. Tu decydowała praktyka. Nadmiar kaszy i ziemniaków zjedzą kury i świnie. Owo babskie święto, zadziwiające codzien­ ną powtarzalnością, miało swój istotny związek z oswajaniem rzeczywistości po powodzi. Jego rytm zaspokajał podstawową potrzebę zamiesz­ kiwania w świecie. Trwania pomimo niedawnej jeszcze groźby utraty domu i dobytku. „Trwa­ nie jest od początku i z istoty swej rytmem" . Urządzać się w świecie (w tym wypadku czynić to niemalże od początku) to ustanawiać sieć schematów działania, nawyków i umiejętności mających ułatwić działanie w powtarzalnych strukturach. Dzięki temu rzeczy nabierają swoj­ skiego charakteru . 18 19 F. Chirpaz, Ciało, Wydawnictwo IFiS Pan, Warszawa 1998, s. 38. 18 Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A 39 Kobiety z Orlisk wracały do swych zawilgoco­ nych i pozbawionych sprzętów domostw, dźwi­ gając worki ubrań. Wracały zadowolone. Jak za­ u w a ż a F. Chirpaz: „[...] doświadczenie dobrego samopoczucia jest doświadczaniem rzeczy" . Rzeczy pomyślanych jako przedmioty wraz z ich życiem w przestrzeni, w której porusza się czło­ wiek. Przymierzanie ubrań, dotykanie ich może rodzić przyjemność kompensującą brak trwałe­ go porządku. Bo przecież świat tych ludzi parę tygodni wcześniej chwiał się w posadach. W Heideggerowskiej fenomenologii ludzkie­ go domostwa rzeczy stanowią sposób zachowy­ wania czworokąta - przestrzeni, którą zamiesz­ kuje człowiek: „Zamieszkiwanie, jako czworakie zachowanie czworokąta, dokonuje się właśnie w ratowaniu Ziemi, w zgodzie na niebo, w oczekiwaniu Istot 20 19 20 Ibid., s. 44. Ibid., s. 35. �Przemysław Owczarek 40 Boskich, w posłuszeństwie Istocie Śmiertelnych. Zachowywać znaczy chronić czworokąt w jego istocie. To, co wzięte w ochronę, musi być ukry­ te. Zamieszkiwanie, tzn. zachowywanie czwo­ rokąta - chroniąc jego istotę - przechowuje ją tedy. Gdzie? Jak mieszkają Śmiertelni, skoro zamieszkiwanie jest owym zachowywaniem? Śmiertelni nigdy nie zdołaliby tak mieszkać, gdy­ by zamieszkiwanie było tylko pobytem na Ziemi, pod Niebem, w Obliczu Istot Boskich, wespół ze Śmiertelnymi. Ale nie jest tym tylko - jest raczej zawsze j u ż pobytem przy rzeczach przy któ­ rych przebywają Śmiertelni, zamieszkiwanie jako przechowywanie przechowuje czworokąt" . 21 Od gromadzenia rzeczy zaczęła się w Orliskach mozolna odbudowa czworokąta, w którym egzystują ludzkie jestestwa. Ów ruch prowadził ku Ziemi, Niebu, Istotom Boskim i Śmiertelnym. Rzecz - ubranie czy inny przedmiot - może stać się jednym z fundamentów ludzkiego trwania, znakiem nadziei, że życie ponownie może biec normalnym torem. Warto w tym miejscu przytoczyć obszerny, ale niewątpliwie trafiający w istotę rzeczy fragment powieści Ernesta Sabato. Jeden z bohaterów - Bruno - wypowiada długą kwestię o bezsilno­ ści rozumu wobec odradzającej się wciąż w lu­ dziach nadziei. „Ot, zaledwie ustało trzęsienie ziemi, które spustoszyło rozległe obszary Japonii lub Chile, zaledwie cofnęła się powódź, która pochłonęła tysiące dzieci znad Żółtej Rzeki, zaledwie minęła krwawa i dla większości ofiar pozbawiona sensu wojna, jak na przykład wojna trzydziestoletnia, która obróciła w perzynę miasta i osiedla, przy­ niosła męki i zagładę kobietom i dzieciom, a j u ż ci, co pozostali przy życiu, bezsilni świadkowie straszliwego wyroku losu lub człowieka, ci sami, CO w chwilach rozpaczy sądzili, że nigdy j u ż nie M. Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć ne, Czytelnik, Warszawa 1977, s. 323. 21 Eseje wybra­ nabiorą ochoty do życia, że nie zdołają go od­ budować, chociażby nawet nie chcieli, ci sami mężczyźni i te same kobiety (kobiety zwłaszcza, kobieta bowiem jest życiem, jest matką-ziemią, jest tą, która nigdy nie traci nadziei), te same kru­ che istoty zaczynają od nowa, jak nierozumne a bohaterskie mrówki, wznosić swój mały świat dni powszednich: świat niewielki, to prawda, lecz tym bardziej wzruszający. Toteż nie myśl ocala świat, nie intelekt ani rozum lecz coś wręcz przeciwnego: owa nierozumna nadzieja człowieka, jego wytrwała chęć pozostania przy życiu żądza oddychania jak długo to możliwe jego małe, uparte i śmieszne bohaterstwo co­ dzienne w obliczu niedoli. Jeżeli więc rozpacz odnowiada Nicości ieśli iest ona newnego ro dzaju dowodem onkologicznym Nicości to czyż nadzieja nie jest dowodem Ukrytego Sensu Ist¬ nienia czegoś o co warto walczyć? A Donieważ nadzieia noteźnieisza iest niz roznacz fiako ze zawsze odnosi nad nia tnmmf advhv tak nie lwio wszvscv n o n e ł n i l i h v ś v ' s L o h ó i s t w o ) m czvz'ów T Tkrvtv Sens Istnienia nie iest może har dziej prawdziwy niz owo słynne nic?" . 22 Śmierć i bezsens są oznaką wdzierającej się nicości. Było w podsandomierskich wsiach kilku potencjalnych samobójców (jak wynika z opo­ wieści szefowej wolontariuszy). Chęć przejścia na tamtą stronę mijała jednak wówczas, gdy zdesperowani ludzie chwytali za kilofy i łopaty. Trzymane w dłoni narzędzie stawało się zna­ kiem woli przetrwania, odwracało od śmierci ku życiu. Rytm pracy jest przecież jednocześnie rytmem życia. Ludzie W przykościelnej przestrzeni można było zauważyć, że społeczność Orlisk dzieli się na E. Sabato, O bohaterach i grobach, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków 1977, s. 181-182. 22 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 41 łatwe do wyodrębnienia grupy Kryterium tego podziału stano­ wiły wiek i płeć. Kobiety trzymały się w grupach wiekowych, mężat­ ki razem, starsze kobiety razem. Młode mężatki i dojrzałe dziew­ częta również tworzyły przy koś­ ciele łatwo dającą się wyodrębnić w przestrzeni grupkę. Dla nich wolontariusze płci męskiej stano­ wili stały obiekt zainteresowania. O ile w przypadku niezamężnych dziewcząt było to dla mnie cał­ kiem zrozumiałe o tyle w przv— padku młodych mężatek budziło rodzaj miłej konsternacji. Pewnego dnia wraz ze współ­ towarzyszem mojej wolontariackiej doli zostaliśmy zaproszeni przez młode mężatki na piwo. Rzecz wyjaśniła się w rozmowie, w której partnerami dialogu kie­ rowały zapewne różne, może cał­ kiem rozbieżne intencje. Gdzie byli mężowie? Pracowali w Gre­ cji. Nie chodzi tutaj bynajmniej o to, że skryty antropolog mógł stać się obiektem adoracji, lecz o fakt że samotność opuszczonej kobiety była na tyle przytłaczają¬ ca iż właśnie obcy niópł łatwiej znieść iei ciężar bez ponoszenia konsekwencji ze strony miesz­ kańców wsi Mój towarzysz orzvtłoczonv ' a.t~m o sfera osamotnienia zrezygnował z następnych zaproszeń. ' 23 Ciekawość mogła zwodzić na manowce, ale mogła też przynieść zrozumienie. Wydaje mi się, że zrozumiałem, ile wysiłku przynosi walPodobne opisy doświadczeń odnaleźć można w pracy K. Zawistowicz-Adamskiej Społeczność wiejska. Doświadcze­ nia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie wydanej 23 m i ) enoe BARBARZYŃCA ka za pomocą kilofa, toczona z zagrzybionym tynkiem i zniszczoną podłogą, zwłaszcza gdy narzędzie nie spoczywa dłoniach mężczyzny. Że samotność gna Bożenę na leśne drogi, na których swoją czerwoną toyotą zakreśla półkoliste smu­ gi wiraży. Że tęsknota za bezpieczną bliskością przez Polski Instytut Służby Społecznej w Łodzi w 1948 roku. �42 Przemysław Owczarek Najstarszy, pięćdziesięciolatek, był czołgistą. Kiedyś to było woj­ sko. Jadąc w czołgu przez mia­ sto, oparł się o dźwignię obrotu wieżyczki. LufaT-55 kompletnie zniszczyła kiosk Ruchu. Trzy­ dziestolatek pijany wrócił do jed­ nostki. Dyżurny złapał go w ja­ dalni z beretem założonym tył na przód. Dwudziestolatek siedział cicho. Może dlatego, że jego wieści były zbyt świeże. ukochanego mężczyzny, pełna rezygnacji i ne­ gatywnych emocji, może się wyrażać w drgającej wskazówce prędkościomierza. Nie mam żadnej fotografii Bożeny, bo in­ stynktownie czułem, że trzask migawki zepsułby atmosferę intymności, w której wyłaniały się jej pełne bólu opowieści o losie osamotnionej ko­ biety i matki. Mężczyźni. Zdarzyło m i się spotkać z przed­ stawicielami trzech pokoleń na wspólnym piwie. Chłopi z Orlisk opowiadali o służbie woj skowej. Nigdy nie spotkałem ich przy kościele. Jeśli jakiś m ę ż c z y z n a wchodził do środka, to był to Pre­ zes lub sołtys. Czasami przycho­ dził wiejski pijaczyna, dla które­ go było obojętne, czy znajduje się za płotem kościoła, czy wewnątrz niego. Szczególnie interesujące było dla mnie obserwowanie dzie­ ci. Może dlatego, że zachwycała mnie ich prostota. Słowo, które kojarzy się z dziećmi, to zabawa. Spontaniczna i całkiem pochła­ niająca zabawa z rzeczywistością. Miała ona miejsce, kiedy używa­ ne ubrania stawały się powodem wesołych igraszek. I wtedy, gdy rozbawione oczy tańczyły w kręgu „graniastego kółka". Była w tych oczach szczera naiwność, która niejednokrotnie zmuszała wolontariuszy do bardziej efektywnych poszukiwań cukierków i chrupek (fot. 5, 6). Tragiczne o b l i c z e w i o s k o w e g o błazna W Orliskach osobą, którą postrzegałem jako wioskowy autorytet, był Prezes. Społeczność Or­ lisk miała także swojego błazna. Nie był to męż­ czyzna. Nie pamiętam jej imienia. Nie pamiętam jej nazwiska. Pamiętam, że każde jej pojawienie BHBARZT&CI 1(111 P O D B �Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki się mogło przynieść kłopoty lub kompletnie roz­ ładować atmosferę. Była to osoba, która czuła się najbardziej pokrzywdzona i zmaltretowana przez żywioł powodzi. I tę „krzywdę" niejednokrotnie widzia­ łem, gdy kobieta kładła się na workach ziemnia­ ków, które należały się innej rodzinie. Czasami opowiadała, że straciła niemal wszystko, choć miała jeszcze dużo. W tej steatralizowanej for­ mie zachowań tkwił swego rodzaju wzorzec wspólnej niedoli, który z powodu nieszczęść, jakie przeżyła, może właśnie jej łatwiej było wyrazić. Straciła syna, który kilka lat wcześniej, wra­ cając z wiejskiej potańcówki, wjechał maluchem w koryto rzeki. Nie uratował się ani on, ani dwóch jego kolegów. Dla wsi był to straszliwy cios. Bo w Orliskach niemal każdy z każdym jest spokrewniony. Bożena straciła w tym wypadku brata, a jej ciotka poczucie rzeczywistości. Odtąd ciotce zdarzało się nader często mówić do ludzi słowami, które układały się w wartki potok trud­ m i ) enoe BARBARZYŃCA 43 no zrozumiałej mowy. Słowo goniło za słowem. Z trudem łączyłem je w zdania - mieszkańcom przychodziło to z łatwością. Po Orliskach krążyły barwne opowieści. Ich kanwą były przeróżne perypetie, jakich doświad­ czała ta starsza j u ż kobieta. Kiedyś przegnała urzędnika, który przyszedł po zapłatę za abo­ nament telewizyjny. Zadarła na niego spódnicę, krzycząc, że chce ją zgwałcić. Po urzędniku pozostała teczka, świadcząca o nader gwałtow­ nej ucieczce. Innym razem z podwórka przy zagrodzie zerwał się byk, który nadziawszy na rogi suszące się na sznurku pieluchy wnuczki, pognał przez wieś, stając się chwilową, ale nie­ zapomnianą sensacją. Jej opowieści porywały słuchaczy jak wartki potok. Wywoływały śmiech i uspokajały emocje zgromadzonych. Jej ciało współgrało z opowieś­ cią, tworząc rodzaj pełnego dowcipu przedsta­ wienia. Ale wszyscy obawialiśmy się żałosnego końca owych eksplozji, w którym przeradzały się one w roszczeniowe postulaty. Powodzian �44 miał niebawem odwiedzić naczelny prezes OSP i były premier Waldemar Pawlak. M i e l i ś m y próbkę podobnych emocji, zaciekłego upomi­ nania się o swoje, gdy wieś wizytował proboszcz zaprzyjaźnionej parafii z Wielkopolski. Nasza bohaterka opętała go siecią prawdziwych i urojo­ nych krzywd. Ksiądz nie tylko załamał ręce nad kościołem i jego „zdewastowaną" przestrzenią. Załamał ręce również nad naszą bohaterką, pragnąc bardziej się od niej uwolnić, n i ż ją wy¬ słuchać. Jej cierpienie było dla niego przykładem popowodziowej traumy, nie zaś przypadkiem szczególnym. Na szczęście Waldemar Pawlak nie dotarł. Barwna postać tej kobiety budziła i budzi we mnie wielką sympatię. Pamiętam, jak pozowała do zdjęcia. Jej twarz, jeszcze przed chwilą wykrzy­ wiona awanturą z Prezesem, nagle złagodniała. Czy to przez ową przemianę wyszła nieostra foto­ grafia, której jakość nie pozwala na zamieszczenie pod niniejszym tekstem? Na innym zdjęciu moja bohaterka znalazła się w grupie kobiet siedzących na schodach kościoła. Zastygła w pozie ze sple­ cionymi ramionami, obok pustego wózka. W jej towarzystwie dziecięcy wózek wydaje się przed­ miotem, któremu można nadać więcej n i ż jedno zwykłe proste znaczenie (fot 7) Pamiętam jak całowała mnie w łokieć, kiedy niosąc zgrzewkę wody mineralnej usiłowałem uciec przed wylewnością Dziękowała za stare kapcie które odłożyłem dla niej ze sterty ciuchów Zakończenie Przemysław Owczarek nym nastrojeniu na rzeczywistość. Współtworzą narrację zakotwiczoną w poznawczej perspekty­ wie. Wsparte komentarzem i osobistym doświad­ czeniem, mogą w istotny sposób wesprzeć wysi­ łek zrozumienia fenomenu Orlisk - fenomenu wciąż otwartego na nowe pytania. Jedno z tych pytań wciąż dopomina się od­ powiedzi. W co wcieliło się przegnane z kościo­ ła w Orliskach sacrum} Czy wsiąkło w rzeczy i produkty, które w tak istotny sposób miały uła­ twić ponowne zamieszkiwanie, czy może tkwiło w powietrzu, w emocjach popowodziowej trau­ my, podobne do rany - niczympunctum.? Z Orlisk wyjeżdżałem w niedzielę. Rozważa­ łem w myślach słynną frazę z Listu jasnowidza Artura Rimbaud -Ja to \tośinny \ Moją świa­ domość wypełniły nowe doświadczenia, towa­ rzyszył im namysł nad własną osobą. Wolonta­ riusze, którzy pozostali na swoich posterunkach, poszli pod kościół. Obładowany plecakiem też ruszyłem w tym kierunku. Proboszcz odprawiał właśnie mszę. Wioskowi z Orlisk modlili się wspólnie na przykościelnym placu. Powracające ominęło wnętrze kościoła. Objawiło się we wspólnej modlitwie, obok murów, w miej¬ scu gdzie jeszcze wczoraj piętrzyła się sterta odzieży Skręciłem w boczną uliczkę, sto metrów od kościoła. Marzyła mi się wanna i znajoma przestrzeń domu Wyjeżdżałem z przeświad czemem że wszystko zostanie umiejscowione w uniwersalnym porządku. Że kościół w końcu stanie sie kościołem a wieś wsia I nie myślałem o tym c z y iest to nówrót do rzeczywistości i iei i snvrh nodziałów r z v t o r a r z e antronoloairzna 2 fl Wykonane przeze mnie fotografie, których jakość pozostawia wiele do życzenia, są tutaj swoistym punktem wyjścia, m a j ą c y m źródło i uzasadnienie w postulowanym antropologicz­ 1 luzia Pozostaw z a ś nadzie,a ze w lei wędrówce n r z e z f n r n a r a f i r z n v a l h n m nndnhnie a k h n h a t e r KJa^nJnhohml c h o ć n r L moment d n t k n . Blaszanego acaenąa, cnoc przez moment aoiKną- Zob. A. Rimbaud, List jasnowidza, [w:] Rimbaud, Apollinaire i inni. Wybór przekładów, red. A. Międzyrzecki, Czytel­ nik, Warszawa 1988, s. 73. 24 BARBARZYŃCA 1(111 F-ODB � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdde5fb338ad076f8ebf2480f74b0099.pdf a95acd2c42c682e9e8f69905ca335ff4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5553 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5163 Title A name given to the resource Naukowa apokalipsa Francisa Bacona/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.2-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Matthews, Steven Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Steven Matthews NAUKOWA APOKALIPSA FRANCISA BACONA Wydarzenia z roku 1621 przyniosły w życiu Francisa Ba­ cona wielkie zmiany. W tym bowiem roku jego błyskawiczna kariera polityczna, która doprowadziła go d o urzędu lorda kanclerza, raptownie się zakończyła. Oskarżony i uznany win­ nym przyjmowania łapówek, wyrokiem sądu został usunięty ze stanowiska i zmuszony do opuszczenia królewskiego dworu i okolic Londynu. Wydarzenia te miały również głęboki wpływ na sposób, w jaki Bacon postrzegał dzieło swego życia - na program restytucji [restoration] wiedzy i nauk, który nazwał Instauratio magna. Owo „Wielkie Ustanowienie" miało stać się początkiem nowej apokaliptycznej epoki, zrządzonej przez Bo­ ską Opatrzność i zapowiedzianej w Piśmie. W epoce tej pier­ wotna władza człowieka nad przyrodą zostanie mu zwrócona dzięki odpowiedniej, naukowej metodzie. Ustanowienie to miało być również zainicjowane przez samego Francisa Ba­ cona, gdyż Bóg, jak sądził filozof, dał mu polityczną władzę, jako dodatek do jego szczególnej wnikliwości badawczej, aby doprowadził do końca to zadanie. Utrata przez Bacona wła­ dzy politycznej oznaczała, że mylił się on do pewnego stop­ nia, co do działań Boga w tym świecie. Apokaliptyczne ocze­ kiwania filozofa uległy załamaniu i musiał ponownie przemy­ śleć to, co nazywał „dziejami opatrzności". Ponieważ Bacon wciąż jest uważany za jednego z „twórców" nowożytnej me­ tody naukowej, owo załamanie w jego myśleniu, jak też spo­ sób, w jaki z niego się podźwignął, pozostawiły swój ślad na naszym dzisiejszym kulturowym wizerunku „nauki". Badacze niewiele uwagi poświęcili apokaliptycyzmowi czy millenaryzmowi Bacona, a dotąd nie powstało ani jedno się­ gające sedna krytyczne studium na temat tego aspektu jego pisarstwa. Przyczyna tego zaniedbania jest dwojaka. Po pierwsze, Bacon w świadomości kulturowej, którą odziedzi­ czyliśmy po jego oświeceniowych czytelnikach, uznawany jest za ojca chłodnej, racjonalnej metody badania przyrody, w której teologia i wiara nie odgrywają istotnej roli. Po dru­ gie, apokaliptyczne i millenarystyczne poglądy Bacona były jedyne w swoim rodzaju; był to system w znacznej mierze jego własnego pomysłu, niemający ściślejszego związku z typowymi poglądami apokaliptycznych lub millenarystycz­ nych ruchów początków europejskiej nowożytności. Stąd też, jeśli Bacon w ogóle pojawia się w pracach przekrojowych na temat apokaliptycyzmu w Anglii, to występuje w nich jako przeciwieństwo myśli apokaliptycznej. 1 2 Jak zauważył John Channing Briggs, z bliżej nieznanych powodów utarło się wśród badaczy zajmujących się Franci­ sem Baconem i jego pismami przyjmować jako niewzruszo­ ną prawdę to, iż Bacon zarysował ostrą linię podziału mię­ dzy kwestiami wiary a kwestiami nauki i że jego program zreformowania wiedzy dotyczył wyłącznie tych ostatnich. Jest zrozumiałe, że taki punkt widzenia stanowi przeszkodę dla tych, którzy dostrzegli, jak się wydaje oczywiste, apokalip­ tyczne czy millenarystyczne wątki w pismach Bacona z filo­ zofii naturalnej. Jednakże, jak zasugerował Briggs, to wspól­ ne wielu badaczom przekonanie wymaga gruntownego prze­ myślenia. Tak zdecydowanemu rozróżnieniu między wiarą a nauką sprzeciwia się Baconowska praktyka omawiania kwe­ stii naukowych pełnym wzniosłości językiem religii, jak rów­ nież jego zwyczaj, by na poparcie swojego projektu zrefor­ mowania wiedzy dostarczać d o w o d ó w w postaci tekstów z Biblii. Przekonanie, iż u Bacona mamy do czynienia z o d ­ 3 4 dzieleniem nauki o d religii, staje się tym trudniejsze d o wyja­ śnienia, jeśli weźmiemy pod uwagę, że krąg ludzi pióra, wśród których żył Bacon, składał się głównie z duchownych i teolo­ gów i że to ich porady i wsparcia szukał, kiedy pisał i publi­ kował swoje książki z filozofii naturalnej. Kwestia ta stanie się dla nas nieco jaśniejsza, jeśli zgo­ dzimy się, że badacze postoświeceniowi, którzy zakreślili pole badań nad filozofią Bacona, czytali jego dzieła wyposażeni w pochodzącą od Immanuela Kanta hermeneutyczną zasa­ dę podziału na sferę noumenalną i fenomenalną, która leży u podstaw nowożytnego poglądu o zasadniczej niewspółmierności nauki i wiary. Lektura pism Bacona z perspektywy postoświeceniowej ukazuje wiele miejsc, w których wydaje się, iż autor dokonuje takiego kantowskiego rozróżnienia. Choć anachroniczna, interpretacja ta nie jest całkowicie nie­ uzasadniona, gdyż Kant sam otwarcie przyznał się d o inte­ lektualnego długu wobec Bacona i jest prawdopodobne, że Kantowski podział na kwestie, które mogą podlegać bada­ niu naukowemu, i kwestie, które takiemu badaniu nie podle­ gają, ukształtował się w niemałym stopniu pod wpływem wła­ śnie tych passusów dzieła Bacona. 5 6 7 Podział Kanta mógł mieć swoje źródło w p o d o b n y m roz­ różnieniu, które można odnaleźć w pismach Bacona, lecz u tego ostatniego podział na religię i filozofię pojawia się jako szczególne następstwo pewnej klasycznej chrześcijańskiej idei, a mianowicie doktryny o podwójnym Boskim objawie­ niu: w księdze Natury (czyli „Księdze Stworzenia") i w księ­ dze Pisma. Co więcej, to właśnie ta rozpowszechniona chrze­ ścijańska idea d w ó c h „ksiąg Boga" nabiera szczególnego charakteru u Bacona i dostarcza apokaliptycznego kontek­ stu dla jego reformy filozofii naturalnej. Bacon odszedł o d powszechnie a k c e p t o w a n e g o chrześcijańskiego p o g l ą d u przez dodanie do niego idei, iż zrządzeniem Boskiej Opatrz­ ności nadejdzie wiek apokaliptyczny, kiedy to Księga Stwo­ rzenia stanie się zrozumiała dla tych, którzy z pobożnością poświęcą się jej studiowaniu, a ludzkie cierpienie będzie odtąd stopniowo łagodnieć aż rajskie panowanie nad przy­ rodą zostanie odzyskane. Przed rokiem 1621 było dlań bo­ wiem jasne, że świat zupełnie niedawno przestąpił próg ta­ kiej właśnie apokaliptycznej epoki. 8 Bacon zaczerpnął tę myśl głównie z lektury Księgi Danie­ la 12, 4, gdzie powiada się: multi pertransibunt et augebiłur scientia w Wulgacie lub jak on to przełożył na angielski: „many shall pass to and fro, and science shall be increased" [wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy] . Jest to ów znany cytat z Pisma św. znajdujący się na okład­ ce Instauratio Magna wydanej w 1620 r., lecz można g o o d ­ naleźć w wielu miejscach dzieł Bacona jako teologiczne wsparcie jego programu reformy filozofii naturalnej. Najwyrazistszy wyraz rozumienia tego fragmentu przez Bacona znajduje się we wczesnej, nieopublikowanej za jego życia pracy, Valerius Terminus. 9 Jest to rzecz, co do której nie umiem powiedzieć, czy potrafię ją wyrazić równie jasno, jak głęboko ją rozumiem, mianowicie, skoro cała wiedza okazuje się rośliną zasa­ dzoną przez Boga, tak też wzrastanie lub rozkwit lub też przynajmniej przetrwanie i owocowanie tejże rośliny wolą opatrzności Bożej - nie tylko wolą opatrzności powszech- Numer 10/2005 �nej, lecz w specjalnym proroctwie - zostało wyznaczone na okres jesieni tego świata. Gdyż według mojego rozu­ mienia, nie zadając gwałtu literze Pisma, teraz, po owym wydarzeniu, można bezpiecznie wyłożyć to miejsce u Da­ niela - gdzie mówiąc o czasie końca, powiada się: „wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy" - w ten sposób, iż otwarcie się świata przez rozwój żeglu­ gi i handlu oraz dalsze odkrycie wiedzy [further discovery of knowledge] miały nastąpić w jednym czasie czy wie­ ku. 10 W późniejszych dziełach Bacon wykłada to miejsce może mniej wyraziście, lecz nigdzie nie zdarza mu się sugerować, iż kiedykolwiek znacząco zmienił swoje rozumienie apoka­ liptycznych implikacji tam zawartych. Co więcej, kiedy w póź­ niejszym okresie omawia ten werset Pisma w Novum Orga­ num, opublikowanym w 1620 r., jest mniej ostrożny w swej interpretacji. Początek jest u Boga: gdyż sprawa, która jest w naszym ręku, mając tak mocno odciśnięty na sobie charakter do­ bra, pochodzi w oczywisty sposób od Boga, który jest twórcą dobra i Ojcem Światłości. W boskich działaniach nawet najdrobniejszy z początków prowadzi z koniecz­ ności do swego celu. I tak jak było to powiedziane o rze­ czach duchowych: "Królestwo Boże nie przyjdzie dostrzegalnie« , tak też jest we wszystkich większych dziełach Bożej Opatrzności; wszystko przebiega łagodnie i bez ha­ łasu i dzieło z powodzeniem posuwa się naprzód, zanim ludzie uprzytomnia sobie, że już się zaczęło. Nie powinna być zapomniana przepowiednia Daniela, odnosząca się do 11 ostatnich wieków świata... »Wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość prawdziwej wiedzy«, jasno sugerują­ ca, że całkowite poznanie świata (które obecnie dzięki tak wielu odległym wyprawom zdaje się być zakończone lub bliskie zakończenia) i rozwój nauki, z wyroku prze­ znaczenia, to znaczy Boskiej Opatrzności, mają spotkać się w tym samym okresie. 12 Warto zaznaczyć, że interpretacja tego wersetu z Księgi Daniela staje się bardziej zdecydowana po dojściu Bacona do władzy. Bezpośrednio przed jego upadkiem przekonanie Bacona, iż żyje w epoce apokalipsy, było najsilniejsze lub, mówiąc inaczej, był on tak pewny swej interpretacji wersetu z Daniela, że chciał go opublikować bez złagodzenia [quali­ fication]. Wiedział, że żyje w owej epoce rozkwitu wiedzy. Uważał, iż nie jest to tylko jego osobisty pogląd, lecz można tego dowieść empirycznie takimi osiągnięciami, jak odkry­ cie Ameryki i powstawanie niezliczonych szlaków handlo­ wych. „Postęp wiedzy" miał także jeszcze nadejść, i to dzię­ ki samemu Baconowi i publikacji książki, w której przedsta­ wił teorię p o s t ę p u . Ręka Opatrzności nie m o g ł a działać z większą wyrazistością. 13 Istotą „dalszego odkrycia wiedzy", o którym wspomina Bacon, ma być nauczenie się właściwego odczytywania Boskiego Objawienia zawartego w Księdze Natury. Dla Ba­ cona ta umiejętność była cechą charakterystyczną epoki apokaliptycznej. Tak pisze Bacon do nowego króla, Jakuba, w swym Postępie nauki z 1605 r.: Gdyż tak powiedział nasz Zbawiciel, »Błądzicie, nie zna­ jąc Pisma ani potęgi Boga«, kładąc przed nami dwie księ­ gi czy też tomy, abyśmy je zgłębiali, jeśli chcemy być wolni od błędu; pierwszą z nich jest Pismo objawiające wolę Boga, drugą są stworzenia wyrażające Jego potę­ gę. Owa druga księga zaś jest kluczem do pierwszej; nie tylko otwiera ona nasz umysł, abyśmy mogli zrozu­ mieć prawdziwy sens Pisma, dzięki znajomości ogólnych pojęć rozumu i zasad mowy [speech], lecz przede wszystkim pogłębia naszą wiarę, skłaniając nas ku skupionemu.rozważaniu wszechmocy Bożej, widocznej i od­ ciśniętej głównie w jego dziełach. 14 Ta właśnie szczególna teoria dwóch ksiąg przewija się przez wszystkie pisma Bacona. Pierwsza księga (pierwsza w porządku ważności, nie w porządku chronologicznym), Pismo, objawiła wolę Boga, podczas gdy druga księga, Stwo­ rzenie, objawiła Jego potęgę tym, którzy znali Jego ścieżki i potrafili je poprawnie odczytać. Obie księgi spełniają u Ba­ cona funkcję jednego wewnętrznie zharmonizowanego sys­ temu teologicznego. Zauważając w powyższym fragmencie, iż księga Stworzenia pomaga i pozwala odnaleźć właściwy sposób rozumienia Pisma, musimy jednocześnie zauważyć, że Pismo, jako przechowalnia woli Boga, zarówno wyzna­ cza granice, jak i zaleca właściwą motywację dla badania Stworzenia: Nil m < ;•' 1 1 0 pil Dlatego też rozumiemy, że wiedza zalicza się do tych rze­ czy, które należy przyjąć z uwagą i godnie; skoro jest ona niczym tryskające źródło, którego ujście i kierunek nurtu niełatwo dostrzec, uznałem za dobre i konieczne w pierw­ szej kolejności stworzyć mocne i zdrowe koryto czy brzeg, by panować nad nurtem wód i kierować nim; przyjąłem bowiem takie stanowisko czy uznałem za nadrzędną zasa­ dę, że mianowicie Cała wiedza powinna być ograniczona przez religię i mieć związek z użytkiem i działaniem^ . 0 . \ T < :• » L • r, l.whf 5 Okładka wydania Instauratio Magna z 1620 r. W innych miejscach Bacon często wyjaśnia, że grzech pierworodny człowieka, który sprowadził Upadek, był niczym PISMO ANTROPOLOGICZKE �Steven Matthews innym, jak tylko odrzuceniem normatywnej roli przysługują­ cej objawionej woli Bożej (po Upadku zapisanej w Piśmie). Aby właściwie odczytać księgę Stworzenia, granice rozumu wyznaczone przez Pismo muszą być ściśle ustalone. W ten sposób teologia ma charakter normatywny dla filozofii natu­ ralnej, a filozofia naturalna potrzebna jest, aby istniała światła teologia. Najważniejsze jednak dla Bacona jest to, aby nie mieszać z sobą znaczeń, jakie płyną z obu tych ksiąg, gdyż właściwe granice nauki i motywy jej uprawiania zostaną wów­ czas zatarte, może także nie przynieść ona dobroczynnych skutków, jakich się po niej spodziewamy. Gdy szuka się zro­ zumienia potęgi Boga w Piśmie, rezultatem tego jest zmie­ szanie, gdyż Bóg nie wyjaśnia w Piśmie ustalonych przez sie­ bie praw fizycznych, chociaż mogą je odczytać ci, którzy są w tym biegli - w Księdze Natury. Z drugiej strony ci, którzy usiłowali zrozumieć istotę Boga i Jego wolę, a także ścieżki zbawienia, dzięki studiowaniu przyrody, także znajdowali złe odpowiedzi, ponieważ Bóg odkrywa je tylko w Piśmie, na tyle, na ile one w ogóle mogą być odkryte. I tak w aforyzmie 65. Novum Organum Bacon jasno wyraża się o niebezpieczeń­ stwie pomylenia dwóch ksiąg, przed czym ostrzegał już 15 lat wcześniej w Postępie nauki. Ostrzega z jednej strony przed tymi, którzy skłonni są dostrzegać jednoznaczne wyjaśnienia kosmologiczne w księgach Rodzaju i Hioba, z drugiej strony przed tymi, którzy chcieliby zbudować system religijny, bazu­ jąc na świecie natury - szczególnie taki, jaki kiedyś stworzył Pitagoras. Oba podejścia są naruszeniem granic teologii, skła­ dającymi się na to, co Bacon nazywa „apoteozą błędu". 16 17 Tak silny nacisk, jaki Bacon kładzie na to, by nie mylić prze­ kazu obu ksiąg, jest następstwem jego szczególnej interpre­ tacji przypowieści o Upadku człowieka z Księgi Rodzaju. Upa­ dek człowieka, według Bacona, był dwojakiej natury: „Gdyż człowiek, upadając, utracił jednocześnie stan niewinności i swoją władzę nad stworzeniem". Podwójna natura Upadku wymaga, zdaniem Bacona, podwójnego rozwiązania: skoro upadek człowieka był dwojaki - utrata „niewinności" i „władzy nad stworzeniem" - to również sposób odkupienia jest dwo­ jaki. Dlatego odzyskanie rajskiej doskonałości przebiega we­ dług dwóch oddzielnych, choć przeplatających się dróg, któ­ re zmierzają ku dwojakiemu rozwiązaniu, duchowemu odro­ dzeniu [recovery] dzięki działaniu Boskiego Wcielenia i mate­ rialnemu odrodzeniu, jeszcze w tym życiu, poprzez wspólny wysiłek Boga i człowieka w dziele Ustanowienia. 18 Bezpośrednim następstwem podwójnego upadku są prze­ kleństwa i obietnice. Adam i Ewa byli jednakowo ukarani bó­ lem i śmiercią, jako ich życiowym przeznaczeniem, lecz oboje otrzymali również obietnice ostatecznego wybawienia. Kobieta dostała obietnicę pośrednio, przez węża. Obietnicę tę chrze­ ścijańscy duchowni traktowali przez wieki jako proroctwo na­ dejścia Chrystusa (stąd nazwa protoewangelia): „Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie a niewiastę, pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono zmiażdży ci głowę, a ty zmiażdżysz mu piętę". Lecz także mężczyzna otrzymał obietnicę dotyczącą przyszłego Ustanowienia, i tutaj Bacon zreinterpretował prze­ kleństwo jako błogosławieństwo, kiedy słowa Księgi Rodzaju 3, 19: „w pocie czoła będziesz jadł chleb", wyłożył jako zapo­ wiedź apokaliptycznego czasu z Daniela 12, 4. Chleb oczywi­ ście w pojęciu większości chrześcijańskich teologów tej epoki oznaczał „wszystko, co konieczne do życia". I Bacon rozumiał go w ten sposób. Lecz dokonał tutaj rzeczy szczególnej, cze­ goś znacznie istotniejszego niż tylko zamiana przekleństwa na obietnicę: „pot czoła" zinterpretował nie jako wysiłek fizyczny, lecz duchowy wysiłek obserwacji, eksperymentu, działalności naukowej. Jak wyjaśnił w Valeriusie Terminusie: 19 [...] ponieważ posłuszeństwo stworzenia zmieniło się w opór, owa władza nie może być używana i sprawowana inaczej niż przez wysiłek, zarówno w wymyślaniu, jak 4 Francis Bacon i wykonaniu; chodzi jednak przede wszystkim o pracę i podróże, które określa się jako »pot z czoła« bardziej niż pot ciała; taka podróż, której towarzyszy praca i duchowe rozważanie umysłu . 20 Spełnienie obietnicy udzielonej kobiecie nadchodzi w peł­ ni czasu, kiedy sam Bóg staje się człowiekiem, w osobie Jezusa Chrystusa, który przywraca utracony duchowy zwią­ zek z Rajem poprzez swoje życie, nauczanie, śmierć i zmar­ twychwstanie. Tak przedstawia się d u c h o w e rozwiązanie duchowego problemu. Spełnienie obietnicy danej mężczyź­ nie następuje później w wydarzeniu Ustanowienia, kiedy Bóg „odnowi oblicze ziemi", jak Bacon rozumiał Psalm 104, 30. Warto odnotować, że Bacon uważał, iż owa epoka mate­ rialnego odnowienia nadejdzie dopiero po odnowieniu praw­ dziwej religii. „Prawdziwa religia" obejmowała znacznie wię­ cej niż tylko Wcielenie, przywracające właściwy związek mię­ dzy Bogiem a wierzącymi. Aby ostatecznie osiągnąć czystą i prawdziwą religię, pełny sens wcielenia musiałby zostać odsłonięty przez stopniowy proces dochodzenia do popraw­ nej lektury Pisma. Temu zadaniu, powiada Bacon w Novum Organum, w pierwszych wiekach chrześcijaństwa poświęci­ ły sie najlepsze umysły epoki, gdyż nie ma ważniejszej pra­ cy niż uważne czytanie tekstu, który mówi o z b a w i e n i u . W ten sposób Biblia znów zyskuje pierwszeństwo nad księ­ gą natury, tak samo jak to, co duchowe, przewyższa rangą to, co materialne. Zatem projekt czytania księgi natury ze zrozumiałych względów został odłożony na półkę, do chwili aż zostaną rozwiązane kwestie większej w a g i . Jednakże w epoce scholastycznej interpretacja Pisma przez pewien czas była wykolejona, co więcej scholastycy powtórzyli grec­ ko-rzymski błąd polegający na pomieszaniu przekazów obu ksiąg. Wiek, w którym nastanie prawdziwa Religia, to wiek Reformacji, zwłaszcza Reformacji w Anglii. 21 22 23 W Postępie nauki Bacon pisze: I oto widzimy na własne oczy, że w epoce naszej i na­ szych ojców, kiedy spodobało się Bogu wezwać Kościół rzymski, aby wyjaśnił zwyrodniałe zwyczaje i obrzędy, i rozmaite wstrętne doktryny, utworzone, by podtrzymywać owe nadużycia, że wtedy też Boska Opatrzność zarządziła jednocześnie, że za wyjaśnieniem tym powinno iść odno­ wienie i ponowny rozkwit wszystkich innych nauk . 24 Marcin Luter rozpoczął proces, który umożliwi właściwą lekturę Biblii, uwalniając ją od scholastyki i przywracając jej należny autorytet tekstu d u c h o w e g o oraz dzięki właściwej interpretacji położy kres zwyczajowi mieszania obu ksiąg. Następny etap pracy należał do Francisa Bacona. Numer 10/2005 �NAUKOWA APOKALIPSA FRANCISA BACONA Możemy zauważyć interesujący system odpowiedniości między Wcieleniem i Ustanowieniem: i jedno, i drugie miało właściwy sobie upadek i każde miało swoją obietnicę. Jak Wcielenie było rozwiązaniem duchowego upadku, tak Usta­ nowienie było rozwiązaniem upadku materialnego. Każde z nich miało swoją księgę; księgi te, gdy spełni się czas, będą odczytane właściwie, a skutkiem tego będzie właściwe zrozu­ mienie woli i potęgi Boga. Trzeba wreszcie wspomnieć o kul­ minacji obu: ostatecznym rezultatem Wcielenia będzie ponow­ ne połączenie się z Bogiem w „Królestwie Bożym" Nowego Nieba i Nowej Ziemi po tym, jak stare Niebo i Ziemia przemi­ ną. Kulminacją Ustanowienia będzie nastanie „Królestwa Czło­ wieka", gdy w pełni zostanie mu przywrócone panowanie nad przyrodą, a ludzkie cierpienie, inne niż codzienny znój samej pracy, zostanie przezwyciężone. Otworzy to drogę, na końcu wszystkich rzeczy, do Nowego Nieba i Nowej Ziemi. Valerius Terminus pozwala nam dostrzec raz jeszcze, iż Bacon, kiedy był najbardziej szczery, uważał, że materialne odrodzenie będzie oznaczać całkowite panowanie nad wszechświatem. Gdyż Bóg obdarzył tym potencjałem umysł człowieka, a czło­ wiek, dzięki pracy, może go zrealizować: Niech żaden człowiek nie przypuszcza, że może ograni­ czać dowolność darów, udzielonych nam przez Boga, który jak jest powiedziane, »złożył świat w ludzkim sercu«. Zatem wszystko, co jest nie Bogiem, lecz cząstką świata, On tak ukształtował, aby było dostępne zdolności pojmowania rozumu człowieka, jeśii tylko on otworzy i rozszerzy siły swego rozumu, tak dalece jak potrafi. 25 Nawet jeśli panowanie nad przyrodą nie dojdzie do skut­ ku za jego życia, gdyż w roku 1620, w czcigodnym wieku 59 lat, mógł on widzieć kres swoich dni, wciąż pozostawałoby to kwestią zaledwie kilku lat zanim zostanie osiągnięte, i za­ cznie się epoka owego złotego wieku. Z powyższego cytatu z Valeriusa Terminusa wynika, iż Księ­ ga Natury, poprawnie czytana i kierowana przez właściwą re­ ligię, doprowadzi do całkowitego odzyskania władzy nad przy­ rodą, która była udziałem człowieka w Edenie. Jednakże w niektórych fragmentach późniejszych i mniej szczerych dzieł Bacona, zwłaszcza w zakończeniu drugiej księgi Novum Or­ ganum, wydaje się, iż rajskie panowanie, podobnie jak du­ chowa niewinność, w tym grzesznym życiu mogą być odzy­ skane jedynie „częściowo" czy „do pewnego stopnia" . O ile te ostrożne sformułowania można przypisać dobrze znane­ mu politycznemu rozsądkowi Bacona, po tym jak zapropono­ wał bez wątpienia radykalne nowe odczytanie tekstu Pisma, znacznie prostsza interpretacja tego passusu wyłania się, je­ śli przyjrzymy się kolejnemu fragmentowi Valeriusa Terminu­ sa, który już częściowo przytaczaliśmy w innym miejscu, przy okazji omawiania potępienia z Księgi Rodzaju: danym człowiekowi, a własna metoda Bacona jest zatem klu­ czem do „rozszerzenia mocy i władzy ludzkiego rodu nad wszechświatem" . Kiedy nastanie koniec ziemskiego wieku panowania człowieka nad przyrodą, nawet dobre dzieła ludz­ kości będą próżne, a Nowe Niebo i Nowa Ziemia staną się rze­ czywistością, w której wiedza człowieka o Bogu nie będzie ogra­ niczona Pismem i panowanie człowieka nad Nową Ziemią jak niegdyś nie będzie wymagać znoju pracy. Na razie zbliżał się okres ludzkiej pracy, a Bacon ustalał metodologiczny początek dla tego zarządzonego przez Boga przedsięwzięcia. 28 29 Taki był optymistyczny stan Baconowskiego rozumienia roli opatrzności w historii w 1620 r. Wtedy, z zamieszania źle kierowanej sesji parlamentarnej, w czasie której oponenci Bacona zaatakowali go wspólnymi siłami, wyłonił się jako człowiek rozczarowany. Coś nie poszło tak jak trzeba. Lecz które ze swych poglądów uznał wtedy za iluzoryczne? Ba­ con optymistycznie wybrał ścieżkę najmniejszego epistemologicznego oporu. Słowo Boże było ponad wszelkim zarzu­ tem, tak jak sam Bóg, w ten sposób nadal obowiązywała wyraźna przepowiednia apokaliptycznego, technologiczne­ go wieku. Nie uważał też Bacon za uzasadnione poddawać w wątpliwość własnej metody lub swojej własnej tożsamości jako wybranego przez Boga narzędzia prowadzącego innych ku właściwemu odczytywaniu Księgi Natury. Nie, jeśli w czymś się pomylił, to pomylił się najbardziej co do ludzi swojego pokolenia. Choć nie zmieniło się wiele, poza jego własnym osobistym losem, Bacon zaczął patrzeć na swoją epokę jako na wciąż pogrążoną w ciemności, epokę, której daleko jesz­ cze do jutrzenki. Ton Prekursora zastąpiony został w jego późniejszych filozoficznych pismach przez ton starotestamentowego proroka. Po roku 1621 Bacon zarzuca swojej epoce, iż powtarza grzech pierworodny, odmawiając przyjęcia praw­ dziwej wiedzy, a pożądając władzy i fałszywej wiedzy. W jed­ nym z najobszerniejszych teologicznych fragmentów z okresu po 1621 Bacon rozwodzi się nad trwającym wciąż błędem swej epoki: I ostatnio przez zarządzenie niektórych uczonych (gdyż taki jest teraz porządek) i wybitnych mężów (wcześniej­ sza rozmaitość i dowolność stały się, jak sądzę, nużące), uprawianie nauki jest zarezerwowane dla pewnych, wy­ branych uprzednio autorów, i w ten sposób nakłada się ograniczenia na starych i wpaja je młodym... i autorytet brany jest za prawdę, a nie prawda za autorytet. Który to rodzaj instytucji i dyscypliny świetnie się nadaje do obec­ nego użytku, lecz zamyka wszelkie widoki na poprawę sytuacji. Gdyż powielamy grzech naszych pierwszych ro­ dziców, i cierpimy z tego powodu. Tamci chcieli być jak Bóg, lecz ich potomkowie chcą być jeszcze czymś wię­ cej. Gdyż my tworzymy światy, kierujemy i panujemy nad przyrodą, my sprawimy, że wszystkie rzeczy będą takie, jakie powinny być, jak sądzimy w naszym szaleństwie, a nie takie, jakie wydają się najodpowiedniejsze dla Bo­ skiej mądrości, lub takie, jakie są naprawdę; i nie wiem, czy bardziej zniekształcamy fakty przyrody, czy nasz umysł, lecz bez wątpienia odciskamy piętno naszego wi­ zerunku na stworzeniach i dziełach Boga, zamiast uważ­ nie badać je i rozpoznawać w nich piętno samego Stwór­ cy. Dlatego to po raz drugi utraciliśmy panowanie nad stworzeniami, nie bez naszej zasługi; i podczas gdy po Upadku pozostała człowiekowi pewna władza nad opo­ rem stworzeń... jednak i tę władzę, przez naszą zuchwa­ łość i pragnienie bycia jako Bóg i podążania za rozkazami naszego własnego rozumu, w znacznej mierze tracimy. 26 Prawdą jest, że w dwóch punktach potępienie jest osta­ teczne i nieodwołalne; po pierwsze, w tym, iż marność musi być zwieńczeniem wszystkich ludzkich osiągnięć, a wieczność zostanie odzyskana, choć zmiany i czasy mogą się opóźnić; po drugie, w tym, że ponieważ posłuszeń­ stwo stworzenia zmieniło się w opór, owa władza nie może być używana i sprawowana inaczej niż przez wysiłek, za­ równo w wymyślaniu, jak i wykonaniu . 27 Praca w „pocie czoła" skończy się odzyskaniem pełnego rajskiego panowania, lecz z tą istotną różnicą, iż panowania tego nie można będzie osiągnąć, po tej stronie nieba, bez nie­ ustannej pracy. W ten sposób określenie Bacona z drugiej księgi Novum Organum jest w zgodzie z końcowymi ideami pierwszej księgi tegoż dzieła, w której Bacon powiada, iż rajskie panowa­ nie pozostaje, nawet w upadłym świecie, „boskim dziedzictwem" 30 Baconowska wizja jutrzenki złotego wieku, która była jego nadzieją na czas obecny, stała się nadzieją przyszłych po­ koleń. Dlatego też, choć Bacon był w dobrych osobistych, PISMO ANTROPOLOGICZNE �Steven Matthews choć nie politycznych, relacjach z królem Jakubem, zadedy­ kował Historia Naturalis et Experimentalis, w której znajduje się powyższy fragment, przyszłemu królowi, wtedy księciu Karolowi: „Pierwsze owoce mojej Historii naturalnej pokor­ nie składam Waszej Wysokości, rzecz jak ziarno gorczycy, bardzo małą w istocie, ale będąca przyrzeczeniem tych rze­ czy, które dzięki łasce Boga nadejdą później" . Podczas g d y przyrzeczenie odnosi się pierwotnie d o obietnicy, którą przede wszystkim składa sam Bacon, list de­ dykacyjny powiada też o innych, którzy „będą pobudzeni moim przykładem d o p o d o b n e g o zatrudnienia; zwłaszcza gdy w pełni zrozumieją, d o czego zmierzamy" . Odnotujmy na marginesie metaforę zasiania ziarna, a szczególne ziarna gorczycy. Język żniw z Valeriusa Terminusa ustąpił w znacz­ nym stopniu metaforze posiania czegoś, co, jak powiedział Jezus o samym Królestwie Boga, będzie wzrastać, aby stać się wielkie i płodne, ale nie w obecnym pokoleniu. W obli­ czu rozczarowania nadzieja została przeniesiona przez Ba­ cona z teraźniejszości na nieokreślony przyszły wiek. Prze­ szłość, która była tak naznaczona błędami, teraz obejmo­ wała epokę współczesną Baconowi; gdyż on narodził się, by „zdać sprawę" z tego, iż jego pokolenie zdominowane jest przez te same powracające błędy. 31 32 33 Za kulturowy frazes utarło się w rozwiniętych krajach Zacho­ du uznawać twierdzenie, zgodnie z którym to, co nazywa się „postępem nauki", jest nieuniknione, nawet jeśli po drodze napotyka się przeszkody lub dochodzi d o technologicznych katastrof. Jest tak mimo tego, iż „postępu" jako wartościują­ cego określenia pozytywnej zmiany nie d a się dowieść i mimo tego, że jest on z istoty swej „nienaukowy". Kiedy zbiorni­ kowce z ropą rozlewają swoja zawartość lub kiedy rozpo­ wszechnia się broń, kiedy uświadamiamy sobie, że choroby są odporne na nasze szczepionki lub kiedy stoimy wobec konieczności użycia alternatywnych źródeł energii, bez wa­ hania zwracamy się d o nauki i zaawansowanych rozwiązań przyszłości, g d z i e , jak wierzymy, m u s z ą z n a j d o w a ć się wszystkie rozwiązania. Nie przestajemy w to wierzyć, gdyż „postęp naukowy" i „rozwój techniczny" przejęły status epistemologicznego i moralnego autorytetu w krajach Zacho­ du, nawet jeśli oddzielone są o d kontekstu Biblii i proroctw, które w pierwszym rzędzie stanowiły ich uzasadnienie dla Bacona i innych umysłów wczesnej nowożytności. Zacho­ wujemy wiarę Bacona w postęp, lecz zachowujemy także jego wiarę, że rozwój nauki jest efektem pracy. Dlatego sło­ wa zwykłej telewizyjnej reklamy na niekomercyjnym publicz­ nym kanale namawiają nas d o tego by: Wyobrazić sobie świat, w którym żadne dziecko nie że­ brze o jedzenie. Być może niektórzy będą patrzeć na to jak na sen, inni będą patrzeć długo i uważnie i zabiorą się do pracy. ADM - natura tego, co ma nadejść. Istotę naszych millenarystycznych przekonań wyraża rów­ nież wstęp d o najnowszych odcinków popularnego serialu Star Trek, „Enterprise". Kiedy obrazy postępu naukowego migają przed naszymi oczami, przedstawiając wizualny marsz od epoki naukowej rewolucji d o wygenerowanej kompute­ rowo utopijnej przyszłości podróży kosmicznych i naukowych podbojów, słowa piosenki-tematu powtarzają epistemologiczny punkt zwrotny, dzięki któremu taka przyszłość stanie się możliwa: „Trzeba mieć wiarę, wiarę w sercu". Przełożył Robert Mitoraj 1 Znaczek pocztowy z Nowej Fundlandii Dzisiaj znaczenie Bacona w etyce kultury naukowej po­ lega nie na tym, iż dokonał rozdziału kwestii nauki o d kwestii wiary, który to podział należy przypisać bardziej zasadnie Immanuelowi Kantowi (choć nie całkowicie jemu), lecz w za­ szczepieniu dążeniom n a u k o w y m d u c h a pozwalającego wytrwać w eschatologicznej nadziei oraz mechanizmu prze­ zwyciężania teraźniejszych rozczarowań, kiedy te w końcu n a d c h o d z ą , przez przeniesienie nadziei na odleglejszą w czasie i wspanialszą technologiczną utopię. Omówienie procesu, dzięki któremu filozofia Bacona stała się częścią głównego prądu myśli oświecenia i nowożytnej nauki z oczy­ wistych względów wykracza poza ramy tego eseju; lecz, jak już zauważyliśmy w odniesieniu d o Kanta, wpływ Bacona wzrósł znacznie na przestrzeni osiemnastego i dziewiętna­ stego wieku, tak jak to s a m przewidział. Jednakże w t y m samym czasie B ó g , za sprawą La Place'a i jego uczniów, został odsunięty z k o s m o s u jako nieprzydatna hipoteza, a autorytet pierwszego pisma został podważony, podczas gdy drugie pismo (Natura), rozwijało się coraz bardziej jako samowystarczalna przestrzeń prawdy, co później stało się znamieniem naukowego punktu widzenia nowożytnej kultu­ ry zachodniej. Jednakże sama praktyka naukowego przed­ sięwzięcia pozostaje związana z ze strukturą wiary Bacona. Choć definicje apokaliptycyzmu i millenaryzmu w dziedzinie histo­ rii początków nowożytności wciąż są płynne, w tym eseju będę trzymał się terminologii Paula Christiansona, z tej prostej przyczyny, iż dostar­ cza nam ona dwóch poręcznych pojęć odnoszących się odpowiednio do wczesnych przekonań Bacona (apokaliptycyzm) i jego przemiany po odsunięciu od władzy (millenaryzm). I tak powiada Christianson: „W jego pracy »apokaliptyczny« to termin ogólny, odnoszący się do apo­ kaliptycznych źródeł, w przypadku Bacona do Księgi Daniela, a "mille­ narystyczny" to termin o węższym znaczeniu, oznaczający ustanowie­ nie przyszłej, zbiorowej, rychłej przemiany życia na ziemi za pośrednic­ twem nadprzyrodzonej siły" {Reformers and Babylon, University of To­ ronto Press, 1978). W późniejszej myśli Bacona nacisk powinien być położony na aspekt „przyszłości". Rzecz jasna przyjęliśmy tę terminolo­ gię tylko ze względu na jej użyteczność, gdyż Baconowska interpretacja Pisma św. i czasu w Biblii była niespójna i nie może być bez nadużycia dopasowana do szerszych kategorii. 2 Katharine Firth, określająca Bacona jako „ostrożnego i umiarko­ wanego" w odniesieniu do apokaliptycznych tendencji, idzie dalej niż większość autorów, lecz stara się nie przypisywać poglądów apokalip­ tycznych późniejszych baconistów samemu Baconowi (The Apocaliptic Tradition in Reformation Britain: 1530-1645, Oxford University Press, 1979, s. 204-206). Z pracy tej wyłania się obraz Bacona jako myśliciela, dla które­ go kwestia apokalipsy leży daleko poza zasięgiem głównych zaintereso­ wań. Warto zauważyć, że Bacon funkcjonuje jako głos chłodnego rozumu w skądinąd gruntownej rozprawie Alexandry Walsham na temat idei Opatrz­ ności we wczesnonowożytnej Anglii (Providence in Early Modern England, Oxford [Anglia], New York, Oxford University Press, 1999). Numer 10/2005 �NAUKOWA A P O K A L I P S A F R A N C I S A B A C O N A 3 Jedynym badaczem, który jednoznacznie umieszcza metodę Ba­ cona w szerszym kontekście millenaryzmu ówczesnej epoki jest Char­ les Whitney {Francis Bacon and Modernity, New Haven, Yale University Press, 1986, s. 40 i nast.). Nie jest to głównym tematem pracy Whitneya, a millenaryzm Bacona jest raczej zarysowany niż poddany badaniu. W swoich znakomitych podręcznikach (czy popularnych omówieniach) Anthony Grafton i John Hedley Brooke przyjrzeli się uważnie bezsprzecz­ nie apokaliptycznym podstawom nauki Bacona, lecz jako podręczni­ kom brak im krytycznego rygoru (Zob. A. Grafton, New Worlds, Ancient Texts, Harvard University Press, 1992, i J. H. Brooke, Religion and Scien­ ce, Cambridge University Press, 1991). 4 J.C. Briggs, Bacon's Science and Religion, [w:] The Cambridge Companion to Bacon, red. M. Peltonen, Cambridge University Press 1996, s. 172-199. 5 Weź pod uwagę biskupa Lancelota Andrewesa, (ojca) Tobie Matthewa, George'a Herberta, kapelana Bacona, Williama Rawleya, który był sekretarzem pism filozoficznych, a nawet Johna Seldana, który słynął z doskonałej znajomości początków chrześcijaństwa. Osoby te można uważać za należące do głównych postaci literackiego kręgu Bacona, lecz nawet jeśli rozszerzyć tę listę, teologiczny i klerykalny charakter tego koła nie ulegnie zmianie. Por. z listą G. Waltera Steevesa w: Francis Bacon: His Life, Works, and Literary Friends (London, Methuen & Co. Ltd., 1910). Bacona, by swą naukę ugruntować teologicznie, po tym jak (rzekomo) zrozumiał, że jest to zamiar nie do zrealizowania (Zob. B. Milner, Francis Bacon: The Theological Foundations of„Valerius Terminus", [w:] „Journal of the History of Ideas", 58.2 (1997), s. 245-264). 14 Podkreślenie moje. Valerius Terminus w tym miejscu formułuje zwięzłą zasadę, która zostanie szczegółowo rozwinięta w Postępie na­ uki (zob. odpowiednio WFB, t. 3, s. 218 oraz WFB, t. 3, s. 265-268). 16 Zob. wczesny przykład jego interpretacji Upadku w Valeriusie Terminusie (WFB, t. 2, s. 217-218), późniejszy przykład znajdujący się w przed­ mowie do Instauratio Magna (WFB, t.1) i ostatni przykład z przedmowy Ba­ cona do Natural and Experimental History z 1623 r. (WFB, t. 5, s. 131-133). 17 Zob. aforyzm 65. (WFB, t. 1, s. 175); w tym miejscu tekst łaciński należy czytać z uwagą, by rozpoznać, iż zwrot potępienia z errores Apothe­ osis w centrum stosuje się zarówno do tego, co omawia się wcześniej (błąd Pitagorasa), jak i do tego, co nastąpiło później (błąd tych chrześcijan, któ­ rzy szukali odpowiedzi o fizycznej naturze w księgach Biblii). Warto zwrócić szczególną uwagę na starannie wypowiedziane paralelne struktury zwro­ tów zaczynających się od Huic w każdym z przypadków. 18 Wniosek drugiej księgi Novum Organum; przekład Speddinga, WFB, t. 4, s. 247-48. 19 6 Najczęściej cytowanym miejscem potwierdzającym ideę zasadni­ czej rozłączności wiary i nauki jest aforyzm 65. z I ks. Novum Organum, który Bacon rozpoczyna następująco: At corruptio philosophiae ex superstitione, & theologia admixta, latius omnino patet, & plurimum mali infert, aut in philosophias integras, aut in earum partus. I konkluduje po­ zornie jasnym stwierdzeniem: Itaque salutare admodum est, si mente sobria, fidei tantum dentur, quae fidei sunt. Użyty tutaj język, a szczegól­ nie idea przekładania wyłącznie w terminach wiary tego, co jest sprawą wiary, zazębia się z nowożytnym podziałem na wiarę i naukę, i aforyzm ten czytany z kilkoma innymi wybranymi aforyzmami (np. 62., 63.) zdaje się sugerować, iż podział ten był dla Bacona nadrzędną zasadą (The Works of Francis Bacon [dalej WFB], Londyn 1857-1874, t. 1, s. 175). Jednakże taka interpretacja Bacona traci swoją spójność z powodów wskazanych przez Briggsa, jeśli fragment ten umieścić w szerszym kon­ tekście pozostałych fragmentów Novum Organum, nie wspominając o innych pismach Bacona. 20 8 Dominację tej doktryny i jej rozwój, począwszy od epoki patry­ stycznej, wiernie ukazał Peter Harrison w swojej książce The Bible, Pro­ testantism and the Rise of Natural Science (Cambridge University Press, 1998, zob. zwł. s. 1-63). 9 Polskie tłumaczenie wg Biblii Nowego Świata. W całości fragment ten brzmi: „Ty zaś Danielu okryj te słowa tajemnicą i zapieczętuj księgę aż do czasu końca. Wielu będzie przebiegać i nastanie obfitość praw­ dziwej wiedzy (w przekładzie Biblii Tysiąclecia: „Wielu będzie dociekało, by pomnożyła się wiedza") (przyp. tłum.). Dla porównania tłumaczenia Bacona zob. Valerius Terminus, WFB, t. 3, s. 221. W innych miejscach, także na stronie tytułowej Instauratio Magna, Bacon zwykle cytuje prze­ kład Wulgaty dosłownie. Zob. Valerius Terminus, WFB, T. 3, s. 221, by porównać z tłumaczeniem Bacona. W innych miejscach także na stro­ nie tytułowej Instauratio Magna, Bacon zwykle cytuje Wulgatę w orygi­ nale (przyp. aut.) 10 WFB, t. 3, s. 220-221. 11 Przekład polski wg Biblii Tysiąclecia; Łk 17, 12 (przyp. tłum.). 21 22 Zob. Novum Organum, ks. 1, Aforyzm 79.: ..At manifestum est, postquam Christiana fides recepta fuisset et adolevisset, longe maximam ingeniorum praestantissimorum partum ad Theologiam se contulisse; atque huic rei et amplissima praema proposita, et omnis generis adjumenta copliosissime subministrata fuisse... (WFB, t. 1, s. 187). 23 Najdobitniejszy wyraz błędów, jakie popełnili scholastycy, można odnaleźć w rozszerzonym wyjaśnieniu zawartym w Advancement of Le­ arning z 1605 r., ks. I. (WFB, t. 1, s. 282-83). Zob. również Novum orga­ num, ks. I, aforyzm 82., w którym scholastycy są potępieni za niewłaści­ we stosowanie logiki (WFB, t. 1, s. 189-90). 12 13 24 25 Stwierdzenie to może posłużyć także do złagodzenia opublikowa­ nych niedawno twierdzeń Beniamina Milnera, że pomiędzy Valeriusem Terminusem a publikacją Wielkiego Ustanowienia osłabło pragnienie WFB, t. 3, s. 300. WFB, t. 3, s. 221. 26 Por. ex parte reparar! potest oraz ex parte w ostatnim paragrafie drugiej księgi (WFB, t. 1, s. 365). 2 7 WFB, t. 3, s. 223. 28 Por. ostatni paragraf ks. 1, aforyzm 129.: Recuperet modo genus humanum jus suum in naturam quod el ex dotatione divina competit, et detur ei copia; usum vero recta ratio et religio gubernabit. WFB t. 1, s. 223 (Ostatnie słowa nabierają szczególnego znaczenia w świetle ni­ niejszej rozprawy). 29 W ten sposób odczytany Valerius Terminus każe umieścić Baconowskie określenie odrodzenia w kontekście biblijnym w zwykłej dok­ trynie chrześcijańskiej eschatologii/apokalipsy, ponieważ na końcu wszystkich rzeczy umrze stary porządek, a zastąpi go nowe niebo i nowa ziemia. Choć dla nas jest to dość niejasne, współczesny Baconowi czy­ telnik bez trudu rozpoznawał aluzję zawartą w słowach „próżność musi być zwieńczeniem wszystkich ludzkich osiągnięć, wieczność zostanie odzyskana..." Zob. Ap 2 1 , Mt 24, 33-36 etc. 30 przekład 31 Przekład Speddinga, WFB, t. 5, s. 127; łaciński oryginał: WFB, t. 2, s. 9. Tamże. Bacona „Wstęp" do Historia Naturalis et Experimentalis, Speddinga z 1622 (WFB, t. 5, s. 132). 32 33 WFB, t. 4, s. 91 -92. Jest to tłumaczenie Speddinga, o wiele bliższe łacinie w tym fragmencie niż kilka innych, a szczególnie to znajdujące się w zbiorze dzieł Bacona sporządzonym przez Basila Montagu. Przekład polski wg Biblii Tysiąclecia (przyp. tłum.). WFB, t. 3, s. 223. Należy zwrócić uwagę na użycie słowa instaurabis w łacinie. Charles Whitney proponuje, by uznać je za możliwe źródło dla Baconowskiego ro­ zumienia Instauratio (zob. Ch. Whitney, Francis Bacon's Instauratio: Do­ minion of and over Humanity, „Journal of the History of Ideas", VI-VIII 1989, t. 50, n r 3 , s. 371). 7 W Krytyce czystego rozumu Kant cytuje Bacona jako punkt wyjścia swojej filozofii, i we wstępie do 2. wydania bardzo wyraźnie określa miej­ sce Bacona jako ojca właściwej (empirycznej) metody naukowej (zob. The Everyman edition, red. V. Politis, London, J.M. Dent, 1993, ss. 1 i 13). Podobieństwo językowego ujęcia tego podziału u Bacona (wspomnia­ nego w przypisie 6. powyżej) i u Kanta jest uderzające, ilekroć Kant omawia ten problem. WFB, t. 3, s. 301. 15 Wskazówką dla zrozumienia tego, co Bacon powiada o Ustano­ wieniu, jest rozpatrzenie rozmaitych wyjaśnień przypowieści o ziarnie gorczycy w Ewangelii Św. Mateusza 13,31-32; Marka 4,31-32, i Łukasza 13,19. Szczególnie zasługuje na uwagę to, iż w wykładni Łukasza ziarn­ ko posiane jest przez konkretnego człowieka w jego ogrodzie. Ponie­ waż było to zachętą dla uczniów Jezusa, by wcielić naukę Ewangelii, Bacon również zachęca Karola, by był pożywieniem dla nasienia Usta­ nowienia, które było zasiane w jego „ogrodzie". PISMO ANTROPOLOGICZNE � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa68c31fc361db1f1f14cdf6895556c9.pdf d55436fbf8e6f5eb94bdfb853238f628 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5558 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5168 Title A name given to the resource Wizje apokaliptyczne mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowego, czyli jak kiedy i dlaczego/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.32-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Niechciał, Paulina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paulina Niechciał WIZJE A P O K A L I P T Y C Z N E MIESZKAŃCÓW SUWALSKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO czyli j a k , k i e d y i d l a c z e g o „I nastąpiły błyskawice i głosy, i grzmoty, i nastąpiło wielkie trzęsienie ziemi, jakiego nie było, odkąd jest człowiek na ziemi: takie trzęsienie ziemi, tak wielkie" (Ap 16, 18-19) 1 BIBLIA I SYBILLA Mieszkańcy Suwalskiego Parku Krajobrazowego w nie­ wielkim stopniu znają Biblię, a tekst samej Apokalipsy wg św. Jana jest dla większości całkiem obcy. Na wizje końca stosunkowo mały wpływ mają też media czy współczesna literatura. W kształtowaniu wyobrażeń apokaliptycznych naj­ ważniejsze jest to, co znają z opowiadań starszych pokoleń, no i oczywiście z przepowiedni sybillińskich - prawie każdy z pytanych o nich słyszał, duża część czytała przynajmniej fragmenty. Wspominają jakieś stare egzemplarze - jedna ze staruszek mówi o oprawionej w skórę książce, którą przy­ wiozła z daleka, a którą p o t e m podpalili w lesie Niemcy i zmoczył deszcz. „Czytała Pani?" (Smolniki, M, ur. 1951) upewniają się, że nadaję się d o rozmów o końcu. Niektórzy cytują nawet fragmenty tego, co zapamiętali z dawnych lat: „Sybilla uczyła nas, jak będzie na końcu świata" (Hańcza, K, ur. 1925). 2 W polskim popularnym katolicyzmie Sybilla, zwana też niekiedy Michaldą, utożsamiana z biblijną królową Saby, spełnia rolę mędrca i głównego autorytetu, posiadając mię­ dzy innymi umiejętności przewidywania przyszłych wydarzeń. Przejmuje ona cechy, które w Biblii posiada król Salomon, często też mówi się o niej jako o jego żonie. Przekonanie 0 wyższości Sybilli nad Salomonem ma swoje źródło mię­ dzy innymi w takich popularnych tekstach, jak Mądra rozmo­ wa królowej ze Saby z królem Salomonem (1912) i Proroctwo Michaldy, królowej ze Saby 13 Sybilli. Główną ich treść sta­ nowią przepowiednie dotyczące losów świata. Przejęcie przez Sybillę należnej Salomonowi funkcji pro­ fetycznej sięga dawnej tradycji zachodniochrześcijańskiej - wierzono, że Żydom nadejście Mesjasza obwieszczali pro­ rocy, natomiast poganom - Sybille. Imię to w kulturze trady­ cyjnej kojarzone jest z różnego rodzaju wiedzą i księgami. Trudno podać jednoznaczny rodowód tej postaci - z jednej strony wyrosła ona na gruncie tradycji klasycznej związanej z chrześcijaństwem, przejmując cechy apokryficznej królo­ wej Saby. Z drugiej natomiast strony czerpie ze zbioru cech przypisywanych występującym na gruncie tradycji słowiań­ skiej demonicznym istotom, takim jak zamieszkujące wody 3 1 bagna „wiły" czy boginki „sibiele". ZNAKI 4 KOŃCA Prawie wszyscy rozmówcy, którzy powołują się na prze­ powiednie Sybilli, mówią, że koniec jest już blisko i w ota­ czającym świecie widzą wypełnianie się znaków nadchodzą- cego finału. Mówią o suszach, co najlepiej obrazować miało bieżące lato - w czasie przeprowadzania tych wywiadów deszcz nie padał od ponad miesiąca. Kataklizmy i anomalia pogodowe - i te bliskie, z własnych podwórek, i te oglądane na ekranie telewizora - są czymś, czego dawniej nie było według pytanych. Ze wszystkich osób, z którymi prowadzo­ ne były rozmowy na temat ich wyobrażeń końca świata, tyl­ ko jedna, starsza pani rozsądnie zwróciła uwagę na to, że być może dawniej po prostu o tym się nie mówiło, nie było takiego przepływu informacji. Poza nią, prawie każdy z pyta­ nych wskazuje na szczególne zepsucie współczesnych cza­ sów i niezwykłe wydarzenia - „widać już takie kataklizmy, w Suwałkach z kościoła świętej Aleksandry dach zerwało" (Udziejek Dolny, K, ur. 1969). Inny respondent, rolnik w śred­ nim wieku, mówi podobnie o obserwacjach z najbliższego otoczenia: „większych plag nie trzeba, jak są. Stonka nor­ malnie do d o m ó w idzie. Straszne rzeczy. Zwierzęta chorują od tej gorączki. [...] Kiedyś były klęski, ale nie aż takie" (Błaskowizna, K, ur. 1954). Pośród znaków zwiastujących bliski koniec najczęściej powtarza się motyw związany z niemożnością odróżnienia płci poszczególnych osób. Chyba dlatego, że to najłatwiej zaob­ serwować; że zdecydowanie kłóci się z obrazami, jakie starsi ludzie pamiętają ze swoich młodszych lat. Jest to też zmiana, z którą wcale nie jest się łatwo pogodzić, szczególnie star­ szym, konserwatywnym mieszkańcom wsi. A widać ją prze­ cież na każdym kroku - kobiety w spodniach i z krótkimi fry­ zurami, mężczyźni o długich, kobiecych włosach; brak spe­ cyficznych ubrań, charakterystycznych dla jednej tylko płci. Siedemdziesięcioletnia babcia, której za czasów młodości nie śniło się o podobnym postępowaniu, cytuje wierszyk, który „kiedyś umieli wszyscy" (Udziejek Dolny, K, ur. 1930). a niejedna panienka w męskim stanie kroczy, trudno ją rozpoznać, bo nie ma warkoczy W ogóle dużą wagę przywiązuje się do zachowania współ­ czesnej kobiety, które według respondentów znacznie się zmieniło przez ostatnie kilkadziesiąt lat. Jakby to znów - na wzór biblijnej Ewy - właśnie kobieta miała sprowadzić nie­ szczęście: panny brzydkiej mowy kosmetyki dla urody że grzech to się nie przejmują grzeszne ciało pokazują (Hańcza, K, ur. 1925). Numer 10/2005 �Paulina Niechciał Koniec świata będzie tak straszny, że „ludzie będą umie­ rać ze strachu, żywioły będą wychodziły", ziemia będzie „pę­ kać", a potem i Pan B ó g , i Pan Jezus będą sądzić, bez żad­ nego miłosierdzia dla złych ludzi (Suwałki, K, ur. 1917). Często pojawiają się motywy związane z żywiołami, któ­ re mają zalać świat - ukazuje to ich odradzającą, oczyszcza­ jącą moc. Elementy takich właśnie opisów znaleźć można w Biblii: a spłonęła trzecia część ziemi i spłonęła trzecia część drzew i spłonęła wszystka trawa zielona (Ap 8, 7-8). Zalanie lub spłonięcie świata otwiera drogę dla jego póź­ niejszego powstania w nowej formie - nie mający kształtu ogień pozbawia formy wszystkiego, czego dosięga. W porządku mi­ tycznym zetknięcie się z ogniem ma wartość sakralną, prowa­ dzi do rozpadu wszelkich kształtów i opozycji, a także otwiera drogę nowemu życiu, które znów może odrodzić się z chaosu . Do podobnej symboliki odnosi się też często powtarza­ jący się widok krwi. Wiele jest jej w wypowiedziach respon­ dentów - jeden z nich mówi na przykład, że znakiem końca będzie to, że „krowy będą się krwią pocić" (Gulbieniszki, K, ur. 1956). Powtarzają się też wypowiedzi o wodzie, która za­ mieni się w krew - podobnie do nowotestamentowego opi­ su, który mówi: 5 a trzecia część morza stała się krwią i wyginęła w morzu trzecia część stworzeń (Ap 8, 8-9). Krew również ma m o c destrukcyjną i oczyszczającą jed­ nocześnie. Styczność z nią przynosi skazę śmierci, ale rów­ nocześnie może uzdrawiać i oczyszczać, podobnie jak stycz­ ność z ogniem czy wodą . W jeszcze jednym z opisów pojawia się postać Jezusa trzydziestokilkuletnia kobieta mówi o strasznym huraganie, aniołach dmących w trąby na cztery strony świata, o smoku, który „ogniem będzie ziajał" i Chrystusie, który w tej scenerii się ukaże. „Ziemia się usunie, góra z górą się zejdzie, drze­ wa znikną pod ziemią, jeziora będą płonąć i czarny d y m bę­ dzie wisiał w powietrzu. Ludzie będą umierali z przerażenia. Zboże nie będzie rosło" (Udziejek Dolny, K, ur. 1969). Koniec świata też łączony bywa z nadejściem wielkiej wojny, „trze­ 6 ciej wojny światowej" (Smolniki, M, ur. 1 9 5 2 ) - t a totalna wojna stanowi eskalację obserwowanego dotychczas na świecie zła, po której ma nastąpić odnowa, otwarcie kolejnej epoki w losach świata, wszystko może zacząć się na nowo . Kilka osób oczekuje zagłady ze strony samego człowieka - wyobrażają ją sobie najczęściej jako wybuch bomby ato­ mowej, poza tym zagrożenie widzą w wojnie nuklearnej, uży­ ciu broni biologicznej, działalności „szaleńców i terrorystów", błędzie komputerowym. Jak mówi jeden z pytanych - koniec świata „ludzie spowodują, trzeba się bać żywego człowieka, a nie tych, co powstają z grobu" (Łopuchowo, M, ur. 1955). To właśnie działalność człowieka, którego umiejętności i techni­ ka osiągnęły wyższy niż kiedykolwiek poziom, może sprowa­ dzić na przykład katastrofę ekologiczną - w e d ł u g jednej z badanych zwiastunem końca są usychające drzewa (Hań­ cza, K, ur. 1948). Ktoś inny snuje przypuszczenie, że to wła­ śnie człowiek wyprodukuje diabła, bestię - na co dowodem są prowadzone już dziś różnego typu badania genetyczne, związane z dylematami natury etycznej (Wodziłki, M, ur. 1961). 7 Zdarzają się również, jednak stosunkowo chyba najrza­ dziej, obawy przed katastrofą naturalną, nie sprowadzoną przez człowieka, ani nie zesłaną przez Boga. Bowiem „przy­ roda to wielka siła" (Bucki, K, ur. 1939), jak mówi jedna z badanych. Zwykle miałby to być meteoryt lub kometa, któ­ ra „wybije ziemię z orbity" (K, ur. 1961), ewentualnie trzęsie­ nie ziemi czy powódź (Szurpiły, M, ur. 1986). W kilku margi­ nalnych przypadkach ziemię m o g ą zniszczyć kosmici, jakiś wielki statek z innej planety. Ale wizje zaczerpnięte z filmu i literatury science fiction należą raczej do rzadkości. NOWY ŚWIAT Co nastąpić ma po końcu świata? Jak już wspomniałam wcześniej, „koniec" niekoniecznie oznacza ostateczność często powtarzają się wizje tego, co nadejdzie później. Jed­ na ze starszych respondentek mówi, że „może tylko cząstka świata zostać, albo świat całkiem zniknie" (Bucki, K, ur. 1939). Inni bywają bardziej optymistyczni - „nastanie pokój, [...] będzie potem życie obfite, kto doczeka" (Gulbieniszki, M, ur. 1924). Część obecnego świata zniknie, „jakby coś się roz­ prysło" (Bucki, K, ur. 1939), a to co pozostanie, stanie się kolebką nowego życia. Ktoś inny mówi, czerpiąc z tradycji biblijnej, że po końcu świata czekać ma nas życie wieczne, Fot. M. Mróz 34) Numer 10/2005 �WIZJE A P O K A L I P T Y C Z N E M I E S Z K A Ń C Ó W S U W A L S K I E G O P A R K U . . W większości wizji związanych z odrodzeniem świata po­ wtarza się obraz spustoszonej ziemi, na której pozostanie bardzo mało ludzi. Jeden z respondentów (Smolniki, M, ur. 1952) mówi wręcz dosłownie, że „nas zostanie pięciu czy sześciu", następnie opowiada dalej: „Potem będziemy szu­ kać jednej rośliny. No i na przykład, przepraszam, że tak mówię, może Panią kiedy ja znajdę. I potem z tego powsta­ nie małżeństwo i świat powstanie. Jeden drugiego znajdzie. I będzie nowy świat". Dalsza jego opowieść staje się coraz bardziej praktyczna, osadzona w znajomych realiach: „No, jeżeli ja przeżyję, to tak już będę kombinował, żeby dalej żyć. [...] pola będą hektary, jak te pegeery. To się wszystko zagospodaruje i kupi sprzęt". Często powtarza się wizja człowieka szukającego dru­ gich - co można odczytać jako wyraz troski o to, by człowiek wreszcie nauczył się doceniać obecność innych. Pytani zwra­ cają uwagę na to, że w dzisiejszym świecie nawet ludzie bli­ scy występują przeciwko sobie z nienawiścią. Po strasznej zagładzie, jaka nastąpi za karę dla ludzkości, świat odrodzi się na nowo, a „człowiek człowieka będzie szukał" (Smolni­ ki, K, ur. 1967) i „klękał będzie, jak zobaczy ślad" (Smolniki, M, ur. 1923). Ludzie spotkają się znowu, „jak Adam i Ewa", a wtedy „pomału, znów Pan Bóg da nowy świat" (Błaskowizna, K, ur. 1954). Wtedy wszyscy „będą się kochać, lubić" (Smolniki, M, ur. 1923), zapanuje dobro. Widać w tych obrazach odzwierciedlenie mitycznego postrzegania czasu jako okręgu, odradzania się świata na nowo i powrotu do początków - „Koło losu wiecznie bieży, niewstrzymany bieg i ciąg. Coraz nowy, krasy świeży, żywy wchodzi w świetlny krąg" . Będzie można zacząć wszystko raz jeszcze, „następny świat". Przedstawiony przez badanych opis apokalipsy opiera się na mitycznym schemacie końca, gdzie rozpasanie obyczajów, utrata różnic między przeciwstaw­ nymi w stosunku do siebie elementami (kobiety w spodniach!), naruszenie wszelkich zakazów ma na celu rozkład świata i „odtworzenie owego pierwotnego illud tempus, który oczy­ wiście jest mityczną chwilą początku i końca". 8 9 Jedna osoba mówi, że po końcu świata, kiedy nastanie już pokój i „obfite życie", „pierwszą mszę ksiądz odprawi pod suchym dębem, [...] będzie tylko garstka narodu" (Gulbieniszki, M, ur. 1924). Ciekawe, że tym drzewem ma być wła­ śnie dąb - w mitologiach wielu ludów drzewo święte, o spe­ cjalnej, magicznej mocy, symbolizujące d ł u g o w i e c z n o ś ć i nieśmiertelność, najstarsze z drzew, mieszkanie nimf i driad, miejsce w pobliżu środka świata, jego oś. Dąb mógł speł­ niać funkcje pośredniczenia miedzy światem śmiertelników i bogów. Z drugiej strony dąb ten jest uschnięty, być może więc msza pod uschniętym dębem symbolizować ma zwy­ cięstwo nad poganami - jak napisane jest w biblijnej Księdze Ezechiela - „bałwochwalcy będą pobici [...] pod wszelkim dębem gałęzistym, gdzie palili kadzidła wonne wszystkim bałwanom swoim" (Ez 6, 13). 10 Kilka osób wspomina też o tym, że uratować ma się ja­ kieś jedno państwo - niektórzy mają nadzieję, że to może być Polska. W Polsce nie jest jeszcze bowiem aż tak źle, jak na Zachodzie - „nawet zachorowalność na AIDS nie taka duża" (Błaskowizna, M, ur. 1973). Inni natomiast m ó w i ą wprost, że żaden naród nie zostanie wyróżniony - jeśli już dla kogoś Bóg ma być łaskawszy, to ewentualnie dla naj­ uboższych, którym teraz żyje się najciężej. NIE T Y L K O W K R Ę G U KATOLIKÓW Mały domek staroobrzędowców na końcu świata. Gospo­ darz nie daje się namówić na rozmowę - stojąc na podwór­ ku, słyszę, jak w środku żona mówi do sąsiadki, że jej mąż nie będzie tam na zewnątrz z obcą kobieta rozmawiał. A już na pewno nie o końcu świata. Ale w końcu to ona sama daje Fot. A. Metelski się namówić na rozmowę (Wodziłki, K, ur. 1964). Nie zapra­ sza do środka. Siadamy na progu. Tak naprawdę, mimo że dała się długo prosić, ma ochotę porozmawiać. O tym, jak się im tu żyje, w małej wiosce, gdzie większość domów jest opuszczonych, a ostatni nastawnik zmarł kilka lat temu. O swojej rencie czterystuzłotowej i o tym, jak daleko dzieci mają do szkoły. Że na szyi wiesza im krzyżyki, których nie zdejmują nigdy, dopóki nie przetrze się zawieszka. 11 Ciężko im, źle się żyje. A koniec świata? Blisko, ale 0 wszystkim „Bóg zadecyduje". O tym się nie rozmawia, jeśli już , to starzy, „przeżyci" ludzie. W księgach pewnie o tym jest, ale oni nie czytają. Jej babcia opowiadała o tym, jak to będzie na końcu - „jeden z głodu umrze, drugi z zabójstwa, trzeci nawet nie będzie mógł z d o m u wyjść, bo będzie się bał. Jeden z głodu będzie umierał, drugiego będą katować". Już źle się dzieje na świecie, blisko koniec. Starowiercy, o ile godzą się w ogóle na rozmowę, rozta­ czają wizje szczególnie pesymistyczne. Ich wiedza na te­ mat końca pochodzi raczej z tego, co mówią starzy ludzie; każdy podkreśla, że wszystko jest w księgach, ale oni - jako prości wyznawcy - nie czytają ich. Widzą tylko, że źle na świecie i że Bóg się gniewa, bo „ludzie szaleją jak diabły" 1 wszędzie bezbożność. Nie poruszają takich tematów na co dzień - jak powiedziała jedna z pytanych: „O końcu świata lepiej nie myśleć. Znać godzinę końca - to można się zała­ mać. Pop zmarł, bo zbyt sobie to do serca wziął" (Hańcza, K, ur. 1948). Nie ma u staroobrzędowców wizji tego, co nastąpi po końcu świata - są jedynie przejmujące obrazy samego, osta­ tecznego końca. Jak mówi jeden z informatorów, prawie sie­ demdziesięcioletni mężczyzna, „żywe poumierają, martwe z grobu powstaną, [...] cała ziemia wyschnie. Księgi mówią, PISMO ANTROPOLOGICZNE �Paulina Niechciał że wody powymierają, rzeki wyschną" (Wodziłki, M, ur. 1935). Nie ma raczej myślenia o tym, że ktoś mógłby przeżyć, po­ zostać. Wszyscy będą umierać, a koniec poprzedzą znaki - wojny, śmierć, nienawiść. Jeden z mężczyzn wspomina 0 przepowiedni jakiegoś staruszka, która już się spełniła ludzie mieli się ponoć bić „za kamienie" (Wodziłki, M, ur. 1935) - gdzieś w pobliżu wybudowali zakład czy fabrykę mającą coś wspólnego z kamieniem, który ludzie nawzajem sobie zabierają i walczą o niego. OSOBISTY K O N I E C ŚWIATA Jest też pewna niewielka grupa osób, dla których koniec świata oznacza własną śmierć. Nie snują żadnych wizji „człowiek jest, to jest; nie będzie, to nie będzie" (Hańcza, K, ur. 1972). Nie wybiegają myślą ponad to, co związane z wła­ snym, codziennym losem - „we wiosce to człowiek nie ma czasu myśleć o niczym" (Hańcza, K, ur. 1921). Mówią, że koniec świata, to „mój koniec, kiedy zamknę oczy. Liczy się tylko mój czas, [...] o końcu świata nie myślę, bo nic mi na to. Jest to dla mnie tylko gadanie" (Bucki, K, ur. 1939). Koń­ cem dla nich jest własna śmierć - „temu koniec, kto umrze" (Hańcza, K, ur. 1921). Szczególnie chętnie taką opinię wyra­ żają starsi ludzie, świadomi, że ich życie d o b i e g a końca. Jedna z respondentek, urodzona w latach 30., mówi: „Ja tam w gusła nie wierzę. Jak człowiek umiera, to koniec jemu świata. A dalej świat istnieje. Kończy się życie, ale cała ludz­ kość to nigdy chyba nie zginie" (Smolniki, K, ur. 1933). OPTYMISTYCZNIE? Jedna z pytanych mówi wprost, że nie ma przeczuć ka­ tastrofy (Smolniki, K, ur. 1945). Ktoś inny, że „trochę" zła być musi i nic nie wskazuje wcale na jakikolwiek koniec, a „tylko księża straszą" (Hańcza, M, ur. 1946). Bo świat, wręcz prze­ ciwnie, przecież zupełnie spokojnie „może trwać wiecznie" (Hańcza, M, ur. 1946). Pewna (stosunkowo jednak marginal­ na) grupa mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowe­ go nie przejmuje się bardzo tym, co może w przyszłości spo­ tkać świat. Jest źle, ale raczej rozpatrują to na własnym po­ dwórku, a nie w kontekście losów całej ludzkości. Jedna z pytanych staroobrzędowców roztoczyła przede mną taką wizje: „kto łańcuszki, kolczyki noszą, zamiast nich potem żmije będą" (Wodziłki, K, ur. 1964). Ale sama nosi biżuterię 1 moja uwagę skwitowała krótko: „no tak, noszę"... *** cym wyobrażenia o świecie z opowieści starszych, z podań przekazywanych przez pokolenia, z ludowej religijności i nauk kościelnych. Wszystko to sprawia, że ich wizje związane z końcem świata sytuują Apokalipsę w stosunkowo nieodle­ głym czasie, jako karę za szerzące się zło. Współczesny czło­ wiek przekroczył pewne granice i to sprowadzi na niego tę karę, według jednych od Boga, według innych - to sami lu­ dzie spowodują własne unicestwienie. Myślę, że im ciężej ludziom się żyje - a przecież wschod­ nie obszary Polski są najbardziej ubogimi rejonami, o sto­ sunkowo najwyższym bezrobociu i najniższych zarobkach tym intensywniej oczekują końca i wiążą go z jakąś poprawą bytu. Wizje apokaliptyczne niosą nadzieję na położenie kre­ su temu, co złego otacza współczesnego człowieka. Inter­ pretowanie kondycji otaczającego świata w myśl popular­ nych przepowiedni - jako znaku nadchodzącego końca pozwala zrozumieć to, co dla ludzi często bywa trudne do pojęcia; nad czym ciężko przejść do porządku dziennego. Można wytłumaczyć sobie w ten sposób docierające z wielu stron obrazy kataklizmów i nieszczęść, a także osobiste, codzienne porażki. 1 Ten i następne cytaty z Apokalipsy wg Pismo Święte Starego i No­ wego Testamentu, Warszawa 1971. 2 Cytaty pochodzą z wypowiedzi mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowego, zebranych podczas wywiadów przeprowadzanych we wrześniu 2002 roku, na podstawie kwestionariusza autorstwa M. Czai. W nawiasach po cytatach znajduje się wskazanie miejscowości, z której pochodzi rozmówca, jego płeć i rok urodzenia. 3 Zgłębianie wyobrażeń apokaliptycznych nie jest łatwą kwestią - temat jest bowiem stosunkowo osobisty i część z pytanych osób nie chce go poruszać. Zagadnienia doty­ kają własnego odbioru porządku dzisiejszego świata, jego oceny i kondycji współczesnych jego mieszkańców - nas samych. A człowiek często przecież uznaje okres własnego życia za gorszy od czasów minionych, idealizuje dawniejsze złote, srebrne i spiżowe epoki. Współcześni mieszkańcy wiejskich terenów Suwalskiego Parku Krajobrazowego z jednej strony mają już przecież sze­ roki dostęp do mediów, które szczególnie chętnie przytaczają obrazy wojen, wypadków i kataklizmów. Z drugiej strony są wciąż jeszcze głęboko zanurzeni w światopoglądzie czerpią­ 36 Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje nych w kulturze ludowej, Wrocław 2000, s. 184-186. 4 wątków biblij­ Tamże, s. 209-213. 5 P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, Warszawa - Wrocław 1998, s. 371 -380. znaczenie, "Tamże, s. 251-256. 7 M. Czaja, Z nieba upadną w morze gwiazdy. Europejska wyobraź­ nia apokaliptyczna, „Barbarzyńca. Pismo Antropologiczne" 2002, nr 7/8, s. 7 1 . 8 W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990, s. 155. 9 M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 2000, s. 421. R Kowalski, dz. cyt., s. 76-80. 10 11 Osoba przewodnicząca obrzędom w molennie - świątyni staro­ obrzędowców. Numer 10/2005 �k '' » / ' \ / * / / \ • / • .\ • \ \ » ^ / i i / / \ \ / N \ \ \ HOLOKAUST � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04a7e26fe8249bf3d48c7f3986003814.pdf dd099484b12e79a90cb191f6565d0965 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5559 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5169 Title A name given to the resource Żyd jako symbol obcości, stosunek Polaków do Żydów/ Barbarzyńca 2005 nr10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.42-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuban, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Czuban Z Y D J A K O S Y M B O L OBCOŚCI S T O S U N E K POLAKÓW DO ZAGŁADY ŻYDÓW Antysemityzm w Polsce stał się sposobem wyjaśniania świata, można powiedzieć swego rodzaju „namiętnością" Polaków. Ta zwykle irracjonalna wrogość ma przyczyny reli­ gijne, społeczne, ekonomiczne, polityczne oraz rasowe. Żyd jako symbol obcości stał się trwałym elementem religijnej i narodowej świadomości Polaków. Wiek XX doprowadził do ostatecznych granic wyobcowanie Żydów, bo do ich ekster­ minacji. W niniejszym tekście zostanie poruszony problem związku między obcością a antysemityzmem, w szczegól­ ności polskim, a także próba przedstawienia stosunku Pola­ ków do Zagłady Żydów podczas II wojny światowej, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem tego, jak zachowanie polskiej lud­ ności z czasów pogromów jest obecnie postrzegane. Punk­ tem wyjścia i inspiracją dla rozważań było ujawnienie mordu dokonanego przez Polaków na Żydach w Jedwabnem oraz dyskusja tocząca się wokół antysemityzmu polskiego. 1 OBCY Przyjęliśmy Żydów do naszego mieszkać w piwnicy. domu, ale kazaliśmy im 2 Obcy - to „człowiek nie należący do danego środowiska, niewłaściwy komuś, nieobjęty czyimś zainteresowaniem, ktoś nieznany, niezaangażowany" . Potocznie o b c y m jest dziwak, samotnik, odmieniec, intruz, wróg. Większość tych określeń, które nie opisują, a wyłącznie oceniają tego, którego zacho­ wanie, z konieczności lub z wyboru, przekracza istniejące normy, nacechowana jest negatywnie. Jak zauważa B. Smo­ leń, w języku polskim trudno znaleźć odpowiedniki niemiec­ kiego Ausenseiteń czy francuskiego un marginal. Jej zda­ niem nie świadczy dobrze o kulturze polskiej brak nazwy dla Innego, gdyż nazwanie jest pierwszym etapem rozumienia. Moim zdaniem, równie niepokojący jest sposób używania słowa Żyd, które funkcjonuje w języku polskim jako inwekty­ wa, czy wyrazu żydostwo, które jest pogardliwym synoni­ mem ogółu Żydów, łydek nie oznacza młodego Żyda - jest poniżającym określeniem ludzi narodowości żydowskiej. 3 5 B. Wojdowski uważa, że Żydem jest ten, kto zostanie nazwa ny Żydem, czyli O b c y m . Sprawa języka i nazewnictwa wy daje się być bardzo istotna. Jak żyć ma człowiek, dla które­ go znakiem przynależności i główną więzią z krajem, w któ­ rym się wychował i żył, jest język i który równocześnie przez ten język jest poniżany, napiętnowany i tym samym skazany na obcość? Innego zazwyczaj opisuje się w kategoriach niezwyczajności czy nadzwyczajności. Charakterystyka ta na ogół deformuje fizycznie, moralnie czy intelektualnie. A. Ka­ sperek nazywa to stygmatyzacją, której zadaniem jest po­ rządkowanie rzeczywistości, którą narusza obecność Inne­ g o . Zdaniem R. Scharfa normalny Polak zawsze widział i nadal widzi „chałciarzy, z pejsami, szwargocących w dziw­ n y m języku i pewnie podejrzewał, że Żydzi coś knują". W Polsce Żyd jako symbol obcości, personifikacja zła, ko­ zioł ofiarny, przyczyna wszelkich nieszczęść stał się trwałym elementem religijnej i narodowej świadomości, postacią nie­ mal bajkową, Innym par excellence. Stosunek Polaków do Żydów od wieków determinuje tradycja chrześcijańska, któ­ ra stworzyła i utrwaliła w potocznej świadomości obraz Żyda jako zabójcy Chrystusa. R. Scharf uważa, że najważniejszym źródłem antysemityzmu bez Żydów, który jest specyficzny dla Polski, był Kościół, który „kultywował w kazaniach, od wiejskich kościółków do kościoła Mariackiego w Krakowie, przeświadczenie mówiące, że Żydzi to naród, który wyrzekł się i zabił Chrystusa" . 6 7 8 9 Najbardziej irracjonalnym zarzutem, a może przez to naj­ częstszą przyczyną pogromów I agresji w stosunku do Ży­ dów, była wiara w zabijanie przez nich chrześcijańskich dzieci oraz legenda o profanowaniu hostii. Antysemityzm świecki utrwalał „archetyp Żyda rewolucjonisty, konspiratora działa­ jącego podstępnie i w ukryciu". Stereotyp wroga - spiskowca, rozpowszechniany i pod­ trzymywany przez etnocentryzm i tradycję chrześcijańską, wypełniali Żydzi. Powszechne stało się przekonanie, że zaj wszystkimi nieszczęściami i złem kryje się semicki spisek. Antysemityzm spiskowy szczególnie jadowitą formę przyjął w XX wieku. Żydzi byli już nie tylko wrogami Polski, działają­ cymi zawsze i wszędzie przeciwko jej interesom, ale właści­ wie wrogami wszystkich narodów europejskich. Szczegól­ nym powodzeniem cieszyło się przekonanie o spisku Żydów i komunistów przeciw niepodległości Polski. Nienawiść do komunistów miała być kojarzona z nienawiścią do Żydów, ponieważ zarówno jedni, jak i drudzy byli elementami obcy­ mi, wrogimi wobec narodu polskiego. Do pogłębienia ura­ zów i nienawiści przyczynił się demoniczny obraz kupiectwa żydowskiego rozpowszechniony przez rozwijające się miesz­ czaństwo w XIX wieku, który przerodził się w mit o bogac­ twie Ż y d ó w . A n t a g o n i z m m i e d z y o b y d w o m a narodami wzmógł tradycjonalizm i hermetyzm narodu żydowskiego, znajdującego się w diasporze. Żydzi byli uważani za naród nigdzie się nieasymilujący, który nie przywiązuje się do kra­ ju, w którym żyje. Uważano ich za wyobcowanych ze środo­ wiska polskiego. Żyd to simmlowski wędrowiec. Jest tym, 10 11 Numer 10/2005 �Katarzyna Czuban niechęci i nienawiści lub zwykła ignorancja. Komentarzem niech będą słowa wypowiedziane przez R. Scharfa: Ja nad tym boleję, ale się temu nie dziwię. 35 1 Określenia tego użył Jean Paul Sartre - głoszeniu antysemityzmu nie może towarzyszyć przywilej korzystania ze swobody głoszenia po­ glądów - to przede wszystkim namiętność. 2 J. Błoński, Biedni Polacy patrzą na getto, Kraków, s. 20. 3 Słownik języka polskiego, s. 387. red. M. Szymczak, Warszawa 1996, t. 2, 4 Zdaniem Barbary Smoleń niemiecki Auenseiter jest kliszą przejęte go z języka angielskiego autsajdera, jednak w języku polskim oznacza on kogoś, kto dobrowolnie wybrał wyobcowanie (B. Smoleń, Kobieta, Żyd, homoseksualista, „Res Publica Nowa" 1997, nr 6, s. 54). rozbudowany aparat administracyjny masowego morderstwa - na jego usługach mogły być tysiące ludzi, a nawet całe narody. Problem jednak w t y m , że tam gdzie wszyscy są win­ ni, nikogo nie można osądzić. Kara w y m a g a świadomości winy. Czy mają ją ci, którzy tłumaczą popełnione morder­ stwa zwykłym wykonywaniem rozkazów? Jest to najczęst­ szy argument padający w obronie polskich mieszkańców Jedwabnego, którzy spalili żywcem swoich sąsiadów. Czy nie przeraża i nie zastanawia gorliwość wykonywania owych rozkazów? 30 Zdumiewa to tym bardziej, że Polacy również byli prze­ śladowani i czekał ich ten sam los, a jednak nie zawahali się dokonać egzekucji na niewinnych ludziach, swoich sąsia­ dach. Zamienili się z niemych świadków w katów. I chyba nie można usprawiedliwiać zbrodni w Jedwabnem, pogro­ mu w Kielcach i w innych miastach Polski prowokacją NKWD czy zemstą na Żydach za współpracę z okupacyjnymi wła­ dzami, co nawet po pięćdziesięciu latach nadal próbują czy­ nić polscy historycy, ponieważ, jak mówi J.T. Gross, nie ist­ nieją żadne „parametry presji i rozgoryczenia, które sprawi­ łyby, że jedwabiński mord popełniony przez Polaków na Ży­ dach byłby »zrozumiały«". 5 Tamże, s. 54. 6 J. Błoński, dz. cyt., s. 104. 7 A. Kasperek, Obcy współczesnej s. 127. humanistyki, „Opcje" 2003, nr 1,| 8 R. Scharf, O dwóch najsmutniejszych narodach świata, [w:] Roz­ mowy na koniec wieku, rozm. K. Janowska, R Mucharski, Kraków 1997, s. 133. 9 Tamże, 132. 10 E. Jedlińska, Sztuka po Holokauście, Łódź 2001, s. 42. 11 Popularne stało się wówczas hasło Żydokomuna, nuje nadal. 12 G. Simmel, Socjologia, s. 508 - 509. 13 14 które funkcjo przeł. M. Łukasiewicz, Londyn 1975, T. Janos, Oswajanie obcości, „Odra" 1997, nr 4, s. 45. H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, cyt. za E. Jedlińska, dz. cyt, s. 93. 15 Tamże, s. 97. 16 Tamże, s. 90-91. 17 Z. Bauman, cyt. za E. Jedlińska, dz. cyt., s. 27. T. Janos, dz. cyt., s. 47. 18 19 J. Lachte, Panorama współczesnej myśli humanistycznej. Od struk­ tura/izmu do postmodernizmu, przeł. T. Basznik, Warszawa 1999, s. 315-1 31 Dla jednego z bohaterów powieści H. Grynberga najbar­ dziej brzemiennym w skutki doświadczeniem jest „ o d m o w a pamięci, zacieranie śladów wspólnej przeszłości... a zwłasz­ cza manipulacja pamięcią". Dowodem na to są ciągłe pró­ by zatuszowania udziału Polaków w zbrodni w Jedwabnem i przypisania jej Niemcom. Czyni to zarówno prokurator Mon­ kiewicz, jak i wielu autorów artykułów prasowych, dotyczą­ cych z b r o d n i . Oburzenie budzi zarówno sama zbrodnia, jak i usiłowania zrzucenia odpowiedzialności za nią na innych, a także próby jej przemilczenia czy zignorowania. Czytając niektóre z artykułów i wypowiedzi dotyczących Jedwabnego można mieć wrażenie, że perechodnikowski odpowiedni kli­ mat wciąż jest obecny w Polsce, a zbrodnia w Jedwabnem mogłaby się powtórzyć. W takim razie, czy A. Marianowicz ma rację mówiąc, że okupacja wciąż trwa? 32 20 21 22 E. Jedlińska, dz. cyt., s. 93. Tamże, s. 97 i 93. R. Scharf, dz. cyt., s. 135. 2 3 A. Marianowicz, cyt. za J. Wrońska, Strażnik niewygodnej pamię­ ci, „Rzeczpospolita" z dnia 19.08.2000. 24 A. Klugman, Żyd - co to znaczy?, Warszawa 2003, s. 150. 25 J. T. Gross, Upiorna dekada, Trzy eseje o stereotypach na temss. Żydów, Polaków, Niemców i komunistów, Kraków 2001, s. 10. 33 J. Przyboś twierdzi, że „człowieczeństwo zwłaszcza w Pol­ sce, zaczyna się tam, gdzie kończy się antysemityzm . Co można myśleć o Polakach, w których kraju nadal na murach wypisuje się Żydzi do Palestyny oraz Jude rausl, mają miej­ sce spory takie, jak te dotyczące klasztoru sióstr karmelita­ nek czy krzyży w Oświęcimiu, w które zamieszani są przed­ stawiciele polskiego Kościoła i państwa? Przyczyną antyse­ mityzmu w Polsce jest brak elementarnej wiedzy o obiekcie 34 44) 2 6 O Prerechodnik, Czy ja jestem mordercą?, Warszawa 1995, s. 131. 27 28 2 9 S. Krajewski, Żydzi, judaizm, Polska, Warszawa 1997, s. 179. Tamże, s. 179. J. Błoński, dz. cyt., s. 23. 3 0 odpowiedzialność, 31 J.T. Gross, Mord zrozumiały, „Gazeta Wyborcza" 2000, nr 275, H. Arendt, Zorganizowana wina i powszechna „Literatura na świecie" 1985, nr 6, s. 37. s. 14. 32 Cyt. za M. Zalewski, Pomiędzy żywymi a zmarłymi - o prozie Hen­ ryka Grynberga, „Zeszyty Literackie" 1985, nr 11, s. 129. 33 Zob. wymiana poglądów Jana Tomasza Grossa z Tomaszem Sza­ rotą, która miała miejsce na łamach „Gazety Wyborczej" w listopadzie i grudniu 2000 roku. 3 4 Cyt za: M. Zalewski, dz. cyt., s. 129. 35 R. Scharf, dz. cyt., s. 133. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa6de17ae7eb22865812b917cc36e51d.pdf a160511440e4106feb612344d6c0badd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5635 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5238 Title A name given to the resource Na progu świętości: trickster i kapłan/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.15-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zielińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na progu trickster �ciętości: i kapłan �Ur. w 1986 r. w Warszawie. Absolwentka socjologii w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego oraz studentka cywilizacji śródziemnomorskiej w Instytucie Badań Interdyscyplinarnych „Artes Liberales". Swoje zainteresowania badawcze koncentruje wokół zagadnień związanych z dialogiem społecznym, tak w wymiarze filozoficznym, jak i praktycznym.Wciela je w życie propagując idee konsultacji społecznych i mediacji. W kręgu moich rozważań nie znajduje się bezpośrednio ani trickster, ani tym bardziej kapłan. Wiele miejsca nie poświęcam też postaciom mającym z powyższymi rozmaite konotacje, jak trefniś, błazen, jurodiwy z jednej strony, czy szaman, czarnoksiężnik, mistrz duchowy z drugiej. Zainteresowanych tematem odsyłam do obszernej publikacji Jacka Sieradzana Szaleństwo w religiach świata , w której znajdą oni imponujący katalog tego rodzaju typów osobowych. W moim wywodzie postaram się natomiast spojrzeć na kapłana i trickstera jedynie pod kątem ich uczestnictwa we wspólnocie ludzkiej. Jakie cechy przypisuje im grupa społeczna, z której pochodzą? Jakie wnioski dotyczące ich społecznej roli wynikają z analizy nadanego im przez wspólnotę statusu? I wreszcie, jaką pozycję względem nich przyjmuje człowiek jako członek społeczności? 1 Wymiar boski w człowieku Wykraczanie człowieka poza samego siebie, poszukiwanie sacrum, istoty najwyższej wzbogacającej życie o wymiar sakralny, bez którego według Maksa Schelera ludzie jako byty wyrastające ponad bestiarium dei nie istnieją, a pozostaje tylko homo fab er, zwierzę ponadprzeciętnie wykształ­ cone w używaniu narzędzi. „Zapał, pasja wychodzenia poza samego siebie — czy cel nazwie się »nadczłowiekiem«, czy »Bogiem« — jest to jego jedyne prawdziwe »człowieczeństwo«" . Zgodnie z takim punktem widzenia nie ma w historii gatunku homo sapiens sytuacji, gdy skierowanie ku abso­ lutowi nie zachodziłoby wcale. Jednym z doświadczeń potwierdzających powyższą tezę jest obserwacja indywidualisty, który degraduje wierzących jako ludzi poszukujących opieki, autorytetu i magii, jednocześnie zaś bierze udział w kulcie idoli świeckich. Podobnie miarodajne jest rosnące 2 1 J . Sieradzan, Szaleństwo 2 w religiach świata, M . Scheler, Pisma z antropologii filozoficznej i teorii wiedzy, tłum. S. Czerniak, A. Węgrzecki, P W N , Warszawa 1987, s. 41. Inter esse Wyd. Wanda, Kraków 2007. �Ewa Zielińska 16 na popularności zainteresowanie ruchami klasy­ fikowanymi (co z pewnością jest uproszczeniem) jako New Age. Według ich uczestników i propaga­ torów osiągnięcie absolutu wiąże się z refleksją nad własną jaźnią, której teleologię wyznacza dążenie do nierozerwalnej (pierwotnej i ostatecznej) jedności z całym wszechświatem. W czymkolwiek doszukiwać się źródeł wiary w bożyszcza, konstatacja jest jedna: dla przecięt­ nego członka ludzkiej wspólnoty one po prostu ist­ nieją, a zastanawianie się nad ich początkiem trąci świętokradztwem. Przestrzeń uświęcona: kosmos, dom i świątynia Istnienie bóstw pociąga za sobą konieczność ustanowienia miejsca świętego. Za boskie uznawane są wszystkie te miejsca i przedmioty, które charakte­ ryzują się czymś szczególnym, bądź to przejmujące niewyjaśnionym uczuciem, bądź też niezrozumiałe. Wyobraźmy sobie zatem sytuację społeczeństwa pierwotnego, zasiedlającego nowy obszar. Według Eliadego , każda taka lokalizacja wiąże się z poczu­ ciem obecności w tym miejscu bóstwa, a zawłasz­ czenie obszaru, który ma zostać światem danej wspólnoty ludzkiej, winno być powtórzeniem kosmoeonii jak bóg stworzył kosmos z chaosu tak teraz nowi osadnicy wyznaczają teren swojego gospodarstwa Nadając mu znaczenie wyrywają go światu obcemu i niebezpiecznemu- przestrzeń mityczna [jako wyodrębniona z całości - E.Z.] (...) iest ( ) składnikiem światopoglądu koncepcja okal zacii wartości w której obrebie'ludzie pro wadzą swoie zwvkłe działań a ( ) Świaronoglad ro mniei lub bardzie! svsremarvczna nróha nadania 3 i harmonijne porównania" . Sam dom, jako prze­ strzeń życia rodziny, oikos , rozumiany również jako ognisko domowe', będzie wiązał się teraz ze sferą życia prywatnego , zaś egzystencja jego mieszkańców będzie podporządkowana zarządzaniu głowy rodziny - czyli oikonomia*. Termin ten został w teologii odniesiony do dziedziny bytu najwyż­ szego - do ekonomii zbawienia. To nic innego, jak przejawy boga w jego ziemskiej ingerencji; na przykład w tradycji chrześcijańskiej przyjęło się konotować działalność Chrystusa, między innymi, z uświęcającą mocą sakramentów jeśli porównamy to z ludzkim działaniem, prowadzącym do urze¬ czywistnienia sacrum na ziemi widzimy wyraźnie przenikanie sie świata boskiego i ludzkiego Dom ma prawo stać się mikro-kosmosem, zbudowanym na kształt świata stworzonego przez bvt naiwvższv a bóg ma prawo „zarządzać'na wzór człowieka. 5 6 7 9 Od tej pory dom będzie odzwierciedlał wszech­ świat; jak zauważył Wojciech Jóźwiak: „wszędzie w świecie starano się budować domostwa na planie prostokąta lub koła i orientować je według stron świata", by w swoim otoczeniu urzeczywistnić mandalę . Dlatego szczególnie wyróżniono - do czego jeszcze powrócimy - próg domostwa, który stał się miejscem połączenia, gdzie przestrzeń oswojona zbiega się z przestrzenią obcą, pełną niebezpieczeństw. 10 4 naturze i Lłeczeństwie żebv sensu otoczeniu OLOczemu. W w naiurze spoieczensiwie, zeuy można było w nich żyć trzeba odnaleźć porządek 5 6 4 Ibid.,s. 58. oikos - gr. dom, mieszkanie, ale też plemię, ród, posiadłość, majątek, [za:] R. Popowski, Słownik greckopolski Nowego Testamentu, Oficyna Wydawnicza „Vocatio", Warszawa 1999, s. 226. 7 Por.: H . Arendt, Kondycja łudzka, tłum. A. Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2000, s. 19, 29. 8 Oikonomia - gr. zarządzanie, plan, program, też dbałość o dom, [za:] R. Popowski, op. cit., s. 226. 9 M . Eliade, Sacrum aprofanum, tłum. B. Baran, Wyd. Aletheia, Warszawa 2008, s. 27-35. 3 Y i - F u Tuan, Przestrzeń i miejsce, tłum. A . Morawińska, PIW, Warszawa 1987, s. 114-117. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 2002, s. 273. 1 0 W. Jóźwiak, Głupiec i magik-w poszukiwaniu Trickstera w tarocie, „Albo-Albo", 4 1998, s. 61. BARBARZVHCA 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan Wznoszenie świątyni przedstawia się podobnie jak budowa mieszkania. Pamiętając o bogu, który stwarzając świat, umieścił w nim ludzi, człowiek, wiedziony potrzebą ustanowienia sacrum, wyznacza w swoim kosmosie miejsce największej świętości. W przestrzeni, którą zajął jako teren życia wspól­ noty, lokuje świątynię. Jej obecność symbolizować ma środek świata, miejsce będące połączeniem nieba, ziemi i krainy podziemia . Jak pisze Eliade: „Stolica władców chińskich znajduje się w środku świata; tam w dzień przesilenia letniego wskazówka zegara słonecznego nie może rzucać cienia. Podobna symbolika wiązała sie ze świątynia jerozolimskaskała na któTei ia zbudowano była »pepkiem świat'a«" Przypomnijmy iż Pytia w wyroczni delfickiei zasiadała na omphalos - kamieniu symbo lizuiacym pępek świata ustanowionym w mieiscu pdz e iak Z i legenda' orzyoadkowy oasterz odu' L n v wwiewami wdobvwaiacepo sie stamtąd Paz» zarżał wvnowiadac meTtoznmiałe słowa TePO zachowanie sZarzono z obecnością sacrum dlatepo na rerenie tvm Lbndowano ś w i a t L e noświecona A n n l l n n n w i - nTLnnwi w W n n l t J P v t i ™li Apollonowi pat onowt wizjonerstwa, lytia, czyli kobieta pełniąca mnkcję wieszczki pod wpływem środków odurzających przekazywała boskie pro­ roctwa kapłanom, ich zadaniem było tak stormułowacjej nieartykułowaną, zagmatwaną wypowiedz, aby wrozba była jak najbardziej wieloznaczna i, tym samym, aby j ej ewentualne niedopełnienie można było wiązać z błędną interpretacją odbiorcy, a me z pomyłką wieszczki. Natrafiamy tu na siad postaci kapłana, lecz pozostaniemy jeszcze przy symbolice świątyni. W wielu kulturach konstrukcja templum orientowana jest na koncentrowanie w jej wnętrzu całości wszechświata, przykładem może być świątynia bizantyńska, w której przód z ołtarzem zwrócone ku wschodowi symbolizują raj, część zachodnia wiąże się z obszarem mroku i śmierci, środkowa to ziemia, wrota świątynne 11 12 a 17 natomiast stanowią moment połączenia, otwarcia na świat i ludzi, na całośćprofanum \ Nas najbar­ dziej interesuje ostatni z wymienionych elementów. x Magiczny wymiar progu Wspominałam już o symbolice progu w gospo­ darstwie domowym. Jest on, jak zaznaczyłam, połą­ czeniem obszaru „własnego" i „obcego", i tym samym zyskuje wymiar metaforyczny. Niektóre z obrzędów inicjacyjnych wymagają względem niego szczegól­ nego zachowania: w euro-amerykańskim kręgu kul­ turowym przeniesienie panny młodej przez próg ma ją uchronić przed potknięciem, jednoznacznym z nieszczęściem sprowadzonym na całe małżeńskie pożycie. Próg i drzwi oddzielają mieszkańców od ludzi spoza własnego mikrokosmosu, tę samą funkcję pełni brama miasta. W świątyni, choć rzecz się ma. podobnie znaczenie proeu przenosi nas w wymiar pozaludzki- próe świątynny oddziela to co boskie rajskie dobre niebiańskie od teeo co ludzkie ziem­ skie, grzeszne,'złe, a nawet diabelskie lub demoniczne. Przekroczenie propu symbolizuje też zmianę pokony wanie życiowvch zakrętów iak w soektaklu EuPenio Rarbv KaoJL, Rvtuał drLi H 9 9 ^ w krórvm w e d ł L I eszka Kolankiewicza reżver nrzedsrTwił nieodwracalność pizeuiouzema nrzerhodzema w Fnronie „meouwidcamosc cuiopie od rra dvrvinvrh kultur lokalnwh do knlmrv masowei" nnst.ć k . f k n w s L r L h n l i J i m m . l m i , T 7 ! T / iiminainym charakterze relacji między tożsamością a wyobcowa­ niem . rogami nazywane są również ludzkie zaha­ mowania, których przezwyciężenie wymaga inten­ sywnej pracy nad własną jaźnią. W zgodzie z naszymi wcześniejszymi rozważaniami prawomocne jest P 1 3 M . Eliade, op. cit., s. 35. 12 Ibid., s. 39. 1 (18) PD1P m H . Sedlmayr, Die Entstehung der Kathedrale, Zurych 1950, s. 119, [za:] ibid.,*. 63-64. 1 4 E . Barba, Teatr. Samotność, rzemiosło, bunt, tłum. G . Godlewski, I. Kurz, M . Litwinowicz-Drozdziel, Instytut Kultury Polskiej U W , Warszawa 2003, s. 374. 1 5 1 1 r L . Kolankiewicz, Barba: życie przez teatr, http:// lartstudio.krakow.pl/web/index.php?option=com_ content&task=view&id=186&Itemid=2, 11.04.2010. BARBARZ?IICA �Ewa Zielińska 18 nazwanie progu miejscem, gdzie kończy się kosmos, zaczyna chaos, a podział na dobrych, złych, swoich i obcych, silnych i słabych staje się widoczny Spełnia on zatem role konsolidatora i strażnika, w przestrzeni poza nim istnieje wszystko to, co zagraża istnieniu jednostki oraz wspólnoty - czy to rodzinnej, czy boskiej. Pozostanie za progiem domostwa wiązać się może z degradacją lub ze szczególną rolą względem społeczności. Pies-dozorca pilnuje obejścia przed nieproszonymi gośćmi, którzy pozostają za drzwiami. Święty Aleksy, według legendy, szesnaście lat spę­ dził nierozpoznany pod schodami własnego domu dosłownie „pod wschodem leżał" bowiem został 16 17 uznany za żebraka- Maryja z Józefem nie dostali sie do JsPody toteż Jezus narodził sie Poza omiskiem domowym, w grocie wśród zwierząt. Podobny charakter jest nadawany rozstajom dróg, są one „obszarami wyjątkowo obciążonymi znaczeniem. Tu dokonuje się wyborów, mieszają się fakty i lęki, po raz pierwszy ukazuje się oblicze obcego" . Toteż nie bez powodu hermy, posążki ku czci Hermesa, pośrednika „w kontaktach z wro­ gami i obcymi" , ustawiane były w starożytności na każdym skrzyżowaniu. Jego odpowiednikowi w kulturze afrykańskich Jorubów, bóstwu Edszu (zwanemu też Eszu, Elegba, Elegbara ), buduje się „domy" ; analogicznie u Fonów - sanktuaria boskiego oszusta Legby spotyka sie u wejścia do wiosek czy też do domostw, na rynkach, skrzyżo¬ waniach dróg" . 18 19 20 21 22 1 6 Trickster- demon czy przechera? Wszystkie wymienione wyżej postacie wiążą się z motywem trickstera, 'tego, kto robi sztuczki' , ale obejmuje również osobników i siły zdolne ingerować w zastany porządek, chociaż nie zawsze bezpośrednio pozytywnie. Niemniej jednak wokół postaci trickstera wyrosło wiele nieporozumień. Pojęciem tym określa się zarówno „obcych", jako osoby całkowicie z zewnątrz, na przykład cyganki-wróżbitki , ucieleśnienia wszelkiego zła, takie jak szatan lub demony w znaczeniu stricte pejora­ tywnym kozły ofiarne jak również wędrowców kojarzonych raczej z molywem pielgrzyma niż prze­ chery czy też heretyków odstepców i szaleńców Uzasadnionym wydaje sie zdecydowanie ograniczyć zakres poiecia trickster (wszystko jedno czy będzie to trefniś paiac klown błazen iurodiwv czy bóstwo kłamca) do postaci'wywodzącej sie ze wspólnotyludzkie) lub boskiei lecz nie przvnależacei iuż do reiże w s p ó l n o t Szczególnie ambiwalentni sto sulek do tricksrera zhndowanv iesr bowiem na iecro nochodzeniir zazwvczai 7 zanomnianecro iuż 23 24 25 26 powodu został odsunktl od powszedniego życia n 7n • 1T 7 n7 V 7 r ł m l społeczności, stan ten zaakceptował, a mysi o próbie wkupienia się w jej laski albo przyjmuje z pogardą, albo traktuje absurdalnym humorem, laka obojętność wobec możliwości powrotu do wspólnoty rodzi szacunek i świadczy o swoistej, „Nigdy trudnej do zlekceważenia wyjątkow->sn- Ni<yHv 2 3 J . Sieradzan, op. cit., s. 95. 2 4 W. Jóźwiak, Głupiec..., op. cit., s. 62. W. Jóźwiak, Głupiec..., op. cit., s. 62. Brakuje im jednak rysu właściwego trefnisiom przewrotności; to, co robią i mówią, wynika z potrzeby Historyczna, http://www.historial .terramail.pl/zrodla/ zaznaczenia własnego zwrotu i błędów grupy do której legenda_o_aleksym.html, 11.04.2010. należeli. Jeśli zaś chodzi o trickstera, błędy obnaża on niejako E. Davis, TechGnoza. Mit, magia + mistycyzm w wieku informacji, przypadkiem, bardziej dla udanego trick, niż uzdrowienia grupy. tłum. J . Kierul, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2002, s. 27. Szaleniec co prawda burzy porządek społeczny podważa J . Sieradzan,^, cit., s. 151. normy wspólnoty, ale robi to nieświadomie, często w amoku. Nie posiada też wyrazistej cechy trickstera - skłonności do S. Piłaszewicz, Religie Afryki, W U W , Warszawa 2000, s. 67. oszustw; „prawda" błazna to kłamstwo, wyolbrzymienie, Ibid. absurd, natomiast „prawda" szaleńca rzeczywiście nią jest 2 5 17 Legenda o świętym Aleksym, Internetowa Biblioteka 1 8 2 6 1 9 2 0 21 22 Ibid, s. 69. w świecie jego fantazji. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan śród bogów gromady takiegom kpiarza nie widział, ani wśród ludzi, choć wielu na ziemi jest różnych oszustów" . Nie bez powodu trickster zostaje oddelegowany na pozycję graniczną: „błazen musi być na zewnątrz dobrego towarzystwa, oglądać je z boku, aby wykryć nie-oczywistość jego oczywistości i nie-ostateczność jego ostateczności; zarazem musi w dobrym towa­ rzystwie się obracać, aby znać jego świętości i aby mieć okazję do mówienia mu impertynencji" . Zło kojarzone z tricksterem ma tylko symbo­ liczny wymiar. Często jego przewiny są trudne do moralnego osądu, a demoniczne cechy są związane raczej z jego wyglądem (jak w przypadku karła) niż ze „stanem ducha". Nie mniej ważny jest fakt, iż szczęście jednych buduje on na nieszczęściu innych, podobnie jak robi to bóg Eszu: „Misjonarze nie­ słusznie identyfikowali go z diabłem. W myśleniu Jorubów nie istnieje jednak dualizm dobro - zło. Pojęcia te są immanentnie ze sobą związane. Eszu chroni swych wyznawców i dba o ich dobro, co często oznacza, że musi naruszać interesy ich wro­ gów" Gdyby postać trefnisia naprawdę zagrażała wspólnocie przebywanie w iego pobliżu słuchanie jego blagierskich rad albo śmianie się z jego żartów sztuczek tylko nielicznym przychodziłoby z łatwo ścia A przecież postać przewrotnego kawalarza przy ciąga wielu Nawet definicja słownikowa hero trick ster dopuszcza traktowanie ludowego przecherę 27 28 19 światło'. Nie łatwo zdefiniować tę postać, jednak powtarzające się wątki „życiorysów" wskazują na jej moralną niejednoznaczność: wygnanie z nieba (do piekła lub „bezczasoprzestrzeni") wskutek kon­ fliktu z Bogiem, pomoc ludziom (jak Prometeusz), patronowanie jutrzence, wschodowi słońca. Warto w tym miejscu dodać, co nie pozostaje bez zna­ czenia dla dalszego wywodu, iż także inne ambi­ walentne bóstwa kojarzone są ze wchodem (Edszu „twarz zawsze zwraca, na wschód" ), słońcem (u Azteków Słońce „było wyrazem ofiary. Był to bóg podobny do człowieka Stał sie słońcem rzucając sie w płomienie ogniska" ) księżycem' (Hermes Trismegistos) lub ogniem ( Niektórzy twierdza że w górach można znaleźć jaskinie w której płonie wieczny ogień Edszu tam przebywa" ) natomiast demonom i bóstwom negatywnym przypisuje sie sferę mroku oraz ciemności. Jeśli w tricksterze znaiduienw zło ro rvlko nod nosracia złośliwości ihnlrasrwa a ńie nikczemności- Nie ma warnli wościcodo'tego,że Edszu był oszustem ale boskim oszustem" 31 32 33 35 29 diabła nółsvmnatvcznep-o oszukiwanego osznsra iako trefni J ale L n i ! szatana^ T r a d L i n i e za trickstera uważa się zresztą Lucyfera, niosącego Oznaki statusu Trickster jest zatem ze swej natury postacią środka, odsyłającą do przebywania na granicy dwóch światów, pomiędzy swojskością a obcością, dobrem a złem oraz między boskością a człowie­ czeństwem. Nawet w nazewnictwie dni tygodnia w niektórych językach zachowane zostało tradycyjne 3 1 Z . Sokolewicz, Mitologia Czarnej Afryki, Wydawnictwa artystyczne i filmowe, Warszawa 1986, s. 215. Apollo o Hermesie na sądzie przed Zeusem. Homerycki hymn do Hermesa, tłum. W. Appel, „Meander" 1 1982, s. 14. 2 7 2 8 L . Kołakowski, Kapłan i błazen (Rozważania o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia), [w:] idem, Pochwała niekonsekwencji 2. Pisma rozproszone z łat 1955-1968, Nowa, Warszawa 1989, s. 178. 2 9 S. Piłaszewicz, op. cit., s. 67. 3 0 Z . Poniatowski (red.), Mały słownik religioznawczy, Wiedza Powszechna, Warszawa 1969, s. 159. 1 (18) PD1P BARBARZYACA G . Bataille, Cześć przeklęta, 2002, s. 54. 3 2 3 3 tłum. K. Jarosz, K R , Warszawa Z . Sokolewicz, op. cit., s. 217. Prawdopodobnie degradacji przez chrześcijaństwo pogańskich bóstw słonecznych i patronów ognia można przypisać kojarzenie płomieni z szatanem i piekłem. Ogień początkowo należy do sfery sacrum, jest symbolem słońca, odradzania, wiecznego życia, ofiary poświęconej bogu. 3 4 3 5 Z . Sokolewicz, op. cit.,s. 218. �20 przypisywanie środy Hermesowi (zgodnie z legendą, iż tego dnia się urodził), jak chociażby we włoskiej nazwie mercoledi, opartym na wywodzącej się od rzymskiego odpowiednika Hermesa - Merkurego. Jeśli trefniś usuwany jest poza domostwo, to pozwala mu się czuwać na progu, w granicach gospodar­ stwa, nie wypędza się go zupełnie; traktowany jest dystansem, rezerwą, ale też na wszelki wypadek przynajmniej z minimum pokory. Symbolika i sposób przedstawiania trickstera-trefnisia opiera się na motywach związanych z ruchem, zmianą lub połączeniem przeciwieństw. Indyjski Siwa bóg sprzeczności i paradoksu, zasiada na Kajlasie - świętej górze czyli w miejscu stykania sie nieba i ziemi Znakami rozpoznawczymi Hermesa sąlaska opleciona dwoma wężami i zwieńczona skrzy dełkami późniejszy symbol herolda królewskiego posłańca a z czasem atrvbut błazna' oraz s a n d a ł króre pożwalaia niosącemu pomoc ludziom posłań nikowi bogów szybko przemierzać duże odległości. Jak czytamy w Iliadzie' 36 37 Wiec głosi [Zeus] Hermesowi wyrok swojej woli: „Synu, wszak w tobie ludzi największa otucha, Ty na ich prośby chętnie nadstawujesz ucha: Spiesz na ziemię, Pryjama nie odstępuj krokiem, Tak prowadź, by go żaden Grek nie dostrzegł okiem, Póki pod Achillesa namiotem nie stanie". Zlecił, a Hermes pełni ojca rozkazanie. Zaraz do nóg przy wiązał skrzydła złot<?\ wieczne, Na których ziemi, morza krańce ostateczne Równy wiatrom przelata, (...p Nie mniej ważną cechą symboliki trickstera jest przenikanie się motywów cielesnych 3 6 Keksa - „sanskrycka nazwa świętej góry w Himalajach", FOT. P. S Z U i transcendentnych, wskazujące immanentny związek libido, jak nazwałby to Freud , i siły duchowej, zamiast ich dualizmu, będącego zresztą wytworem filozofii chrześcijańskiej. Tę pierwotną jedność zaprezentował zespół „Gardzienice" w spektaklu 40 Metamorfozy albo Zloty Osiol \ gdzie figura Jezusa 4 i Dionizosa przeplatają się ze sobą, a krzyż na ramio­ nach pierwszego zmienia się w przyrodzenie boga winorośli. Jedność ta nie jest wymysłem ruchów Nowej Ery, dążących do szczególnego traktowania człowieka - jako niepodzielnego związku psychiki i ciała, sprzężonych ze sobą oraz zależnych od siebie [za:] Z . Poniatowski (red.), op. cit, s. 205. 3 7 Por. M . Eliade, op. cit., s. 37-39. ,,[W] oryginale tylko sandały" - przypis Tadeusza Sinki, [za:] Homer, Iliada, tłum. F.K. Dmochowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1968, s. 419. 3 8 3 9 Ibid. 4 0 Z . Freud, Wstęp do psychoanalizy, tłum. s. Kempnerówna, W. Zaniewicki, P W N , Warszawa 2006, s. 293. 4 1 Metamorfozy albo Zloty Osioł, na podstawie powieści Apulejusza, reż. W. Staniewski, Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice", 1997. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �i wszechświata . Już zagadkowa Pieśń nad pieśniami ze Starego Testamentu przedstawia Boga jako oblu­ bieńca (Chrystusa) oczekiwanego przez oblubienicę (Kościół, wspólnotę wiernych) . Hinduski Siwa „łączy w sobie piękno i brzydotę oraz seks i celibat. Jako taki uosabia sacrum, które jest ambiwalentne i zagadkowe" . Przedstawienia Hermesa - hermy, umieszczane, jak pisałam, ku czci boga na skrzyżo­ waniach dróg, opatrzone są wydatnymi genitaliami. Tak samo rzecz ma się z jorubiańskim Edszu, jako 42 43 44 4 2 Por. A. Kubiak, Jednak New Age, Jacek Santorski & C o Agencja Wydawnicza, Warszawa 2005, s. 31; K. Wilber, Niepodziehne. Wschodnie i zachodnie teorie rozwoju osobowości, tłum. T. Bieroń, Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 1996, s. 23. 4 3 Pnp 2,8-14, Biblia tysiąclecia, J . Sieradzan, op. cit, s. 362-363. 1 (18) PD1P 45 46 Wyd. Pallotinum, Poznań 1971, s. 751. 4 4 bogiem płodności oraz z Legbą u Fonów: niekiedy usypanym dla niego pagórkom „nadaje się ludzki kształt o głowach zaopatrzonych w rogi i z długim, rzucającym się w oczy fallusem" . Takie połączenie symbolizuje ciągłość między tym, co ludzkie, śmier­ telne, związane z cyklem życia i śmierci a tym, co boskie, wieczne i nieśmiertelne. Jednoznaczne nawiązanie do pośrednictwa między bogami a ludźmi znajdujemy w kolejnym atrybucie boskiego oszusta - znajomości pisma. Jest ona o tyle istotna, iż przyczynia się do wzniesienia komuni­ kacyjnych mostów między człowiekiem a człowie­ kiem lub między ludźmi a bytami nadprzyrodzo­ nymi. Paradoksalnie może się też stać narzędziem burzącym porozumienie, prowadzić do manipulacji BARBARZYŃCA 4 5 S. Piłaszewicz, op. cit., s. 67. 4 6 Ibid, s. 69. �Ewa Zielińska 22 i oszustwa, tym większych, i m mniej ludzi posługuje się pismem. Rola pisma, umiejętnego składania zdań i ich interpretacji unaoczni się szczególnie w związku z funkcją kapłana, zostanę jednak jeszcze chwilę przy tricksterze. Zatem boskim trefnisiom przypisuje się wynalezienie pisma i liczb - tak jest w przypadku Hermesa lub Siwy. Poza tym Hermes i Edszu uwa­ żani są za pośredników i mediatorów między bogami i ludźmi, za interpretatorów, którzy obwieszczają ludziom boską w o l ę . Legba „jest tłumaczem bogów i tylko on zna. mowę swoich rodziców [Mawu i Lisy - EZl" uważany jest też za pośrednika miedzy ludźmi a bytami nadprzyrodzonymi" Jezus wprost nazywany jest Słowem" spełnieniem proroctw na ziemi i najważniejszym punktem styczności z abso¬ lutem. Bogowie C i łączą również ludzi ze :światem zmarłych Psvchopompos przewodnik dusz" to jeden z orzydomków Hermesa Te^o orzedstawienia czasem w o b r a ż a i a c z ł o w i e k a n i o s a L o baranka a ro 47 48 4 9 50 51 52 odsvła Z wizerunku do z a k o r z e n i o n e ^ w k n l r n r z e e n r o n e k k i e i Chrvsrnsa nasrerza l u d z k o ś c i r o w a r z v s z e m 1 , 1 s v m b o l e m iesr króreJ właśnie'baranek r b r v s r n s , , w a * a n v iesr r e s t a L t e . n k r o n n d w a ^ ł 7 7 r r mTr Z * n T r R starotestamentowe wyobrażenie karzącego Boga, a naukami i sposobem działania sprowadzi! na siebie gniew wspólnoty żydowskiej, czego konsekwencją była smierc na krzyżu oraz, co isotne, ostateczne ubóstwienie, często znamienne dla losu trickstera. Przeciwieństwo trefnisia? Po tym przydługim opisie boskiego kawalarza p r z e j d ź m y do p o r ó w n a n i a go z figurą kapłana. Narzucająca się zbieżność obu postaci może być 4 7 Z . Poniatowski (red.), op. cit., s. 159. 4 8 J . Sieradzan, op. cit., s. 151; s. Piłaszewicz, op. cit., s. 67. 4 9 S. Piłaszewicz, op. cit., s. 69. 50 Ibid. myląca i wieść do bezkrytycznego szukania analogii. Niech podstawą podobieństw będzie więc tylko fakt przebywania na granicy sacrum i profanum. Jednak zdecydowane odrzucenie zgodności również może doprowadzić do błędu; jak się za chwilę okaże, kapłana i trickstera czasem różnią przyczyny zmargi­ nalizowania oraz sposoby i cele działania, zaś skutki postępowania pozostają podobne. Kapłan, tak jak trickster, jest ulokowany na gra­ nicy światów. Ten pierwszy został jednakże wyróż­ niony, zajmuje miejsce honorowe, ma prawo strzec świętości i bezpośrednio kontaktować się z sacrum, trickster zaś został zdegradowany przez w s p ó l ­ notę ludzką, ewentualnie boską, z powodu jego nieprzystosowania, ułomności lub trudnej natury (Hermes „za kradzież p i o r u n ó w Zeusa został wypę¬ dzony z Olimpu" ). Degradacja pozorna, bowiem jego niejednoznaczność moralna bywa przyjmo­ wana z większym nabożeństwem niż nieskazitelność kapłana- aztecki bóe-słońce powstał dzięki ofierze Nanauatzina, buboso, mało znaczącego trędowatego boga, który zgodził się spłonąć, by n astepnie zajaśnieć jako słońce dla dobra ogółu . 53 H Kapłan jest strażnikiem ołtarza, miejsca tra­ dycyjnie skierowanego k u wschodowi i często poświęconego właśnie boskiemu tricksterowi; dba o wieczny płomień przed tabernakulum, nadzo­ ruje składanie ofiar lub, jako szaman, posługuje się ogniem jako narzędziem kontaktu z absolutem: „Kapłani zabijali ofiary na szczytach piramid. Rozciągali je na kamiennym ołtarzu, aby obsydianowym nożem rozpłatać klatkę piersiową. Wyrywali z niej bijące jeszcze serce i wznosili je k u słońcu" . 55 Teleologią trickstera nie jest co prawda kon­ takt z bogami, jednak rolę taką musiał przyjąć z racji liminalnego charakteru p r z y p o r z ą d k o ­ wanej m u siedziby. Kapłan zaś obejmuje stano­ wisko na w e j ś c i u do ś w i ą t y n i „z urzędu", jest Wprawdzie później tam powrócił, by stać się posłańcem Zeusa. Z . Poniatowski (red.), op. cit., s. 159. 5 3 5 1 J 1, 1-14, Biblia..., op. cit., s. 1216. 5 4 G . Bataille, op. cit., s. 55-56. 5 2 J . Sieradzan,^, cit., s. 151. 55 Ibid, s. 57. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan strażnikiem najwyższego sacrum, zajmuje centrum, pępek świata; dla trickstera mieszkaniem są tego świata obrzeża. Jest to oczywiście miejsce umowne; w momencie, gdy trickster doznaje deifikacji, jego posągi m o ż n a znaleźć również w świątyni, lecz jak p r z e k o n a l i ś m y się wcześniej, zazwyczaj zamiesz­ kuje rozstaje dróg lub wejścia do miast i domostw; jest tym, k t ó r y łączy swojskość z obcością, bezpie­ czeństwo z zagrożeniem. Kapłan to interpretator boskich przekazów, jak kapłani towarzyszący Pytii, k t ó r y c h zadaniem, 0 czym w s p o m i n a ł a m , było u k ł a d a n i e przepo­ wiedni wieszczki w dwuznaczne heksametry. Jako łącznik m i ę d z y sferą profanum a sacrum staje się nauczycielem boskich znaków, na wzór hierofanta, który, będąc „ k i e r o w n i k i e m misteriów", wpro­ wadza „adeptów w tajemnice kultu misteryjnego 1 ukazuje wtajemniczonym święte symbole pod­ czas dramatu misteryjnego" . Teraz to właśnie kapłan staje się zwodzicielem; co prawda służy dobrej sprawie, ale jego postępowanie zmierza do p o d p o r z ą d k o w a n i a sobie dobrodziejstw zesłanego przez b o g ó w pisma i umiejętności komunikacji. Za p o m o c ą ich odrealnienia i zawoalowania może sprawić, iż k a ż d y jego przekaz będzie u w a ż a n y za prawdziwy, a t y m samym u p r a w o m o c n i a j ą c y dla zajmowanej przez niego wysokiej pozycji względem społeczności. Posługuje się narzędziami trickstera dla uzyskania większego prestiżu. 56 Żart i rytuał Dlaczego jednak kapłan dąży do objęcia najwyż­ szych szczebli wspólnotowej hierarchii? Ponieważ, tak jak boski błazen, jest duszpasterzem, przewod­ nikiem ku świętości. Trickster nie musi się martwić o grono wyznawców, pociąga je za sobą siłą swej niejednoznaczności i przewrotności. By nie szukać odległych przykładów: kawiarniany trickster, Witold 23 Gombrowicz, przyciągał do swojego stolika literacką elitę. Mimo, iż „robił teatr", poddawał próbie swoich rozmówców, by demaskować ich „słabości i praw­ dziwe oblicza" , ponieważ ludzie, wbrew pozorom, z dwuznacznym mrowieniem zaciekawienia i lęku, chcą usłyszeć o sobie prawdę, nawet jeśli później mieliby się jej wstydzić. A najlepszym z trików kawa­ larza, jego numerem jeden, jest udawanie samego kapłana, „wpadanie w styl kaznodziejski", gdy jedno­ cześnie taka „apostolska persona" podszyta jest „chochlikowatym, mefistofelejskim diabełkiem, duchem przekory, ironii i nagłych wolt". Tak jak Grotowski, 57 0 którym Jacek Dobrowolski pisze: „Był w nim kapłan 1 błazen, a właściwie kpiarz w stylu Gombrowicza. Lubił robić wrażenie, że zna wszystkie odpowiedzi na pytania egzystencjalne, stąd wielu ludziom jawił się jako mędrzec, mag, mistyk, prorok. Wykorzystywał to niemiłosiernie, często nimi się bawił" . Doprowadzał swoich aktorów do granic wytrzymałości; jak praw­ dziwy trickster, nie liczył się z kosztami, byleby prze­ mycić „oszustwo": „Trening i praca w Laboratorium były mordercze i eksploatujące, często po całych nocach. Jerzy mówił im, że potrafi nie spać w nocy i przez tydzień. Nie dodawał natomiast, że odsypiał to za dnia co sie kiedyś wydało" Wykrycie podstępu nie jest dla trickstera zabójcze' wręcz przeciwnie nadaiemuwłaśnietenkaśliwymktóryprzyciaeanie tylko abneeatów ale również wrażliwców rozumieją­ cych, iż nawet mistrz ma prawo do słabości. 58 59 Natomiast k a p ł a n , w zamian za w i e r n o ś ć w y z n a w c ó w , musi u d o w o d n i ć swoją siłę. Taką legitymizacją mocy jest wprowadzenie wiernych w r y t u a ł . Rytuał konsoliduje wspólnotę; dekla­ ratywnie sprowadza ją na drogę do boskości, de facto jednak umacnia jej w e w n ę t r z n ą spójność. Umiejętność odprawiania rytuałów odróżnia spo­ łeczność od grup obcych, a osobą, która naucza, jak tę 5 7 5 8 5 6 Gr. heros - święty ifanai - pokazywać. Z . Poniatowski (red.), op. eit.,s. 161. 1 (18) PD1P J . Dobrowolski, Wspomnienie o Grotowskim, „Res Publica Nowa", 3 2005, s. 77. 59 BARBARZYACA J . Siedlecka, Jaśnie panicz. O Witoldzie Gombrowiczu, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003, s. 140. Ibid, s. 83. �Ewa Zielińska 24 odrębność podkreślić, jest właśnie kierownik rytuału - kapłan. Rytuał nie musi być u p o r z ą d k o w a n y w potocznym rozumieniu tego słowa. U Azteków na przykład składanie ofiar było „gorączką, w której odnajdują intymność ci, którzy tworzą system wspól­ nego działania". Niemniej jednak przemoc, jaka się z nią wiązała, „stanowiła zasadę rytu ofiarnego", którego „działanie ograniczone jest w czasie i prze­ strzeni; p o d p o r z ą d k o w a n e jest trosce zespolenia i zachowania rzeczy wspólnej. Jednostki ulegają rozpasaniu, lecz rozpasanie, które stapia je i jednoczy z bliźnimi przyczynia sie także do okiełznania ich w działalności właściwej dla czasu świeckiego" . Chaos zostaie uiety w pewne ramy a iako taki prze¬ staje być chaosem w całym znaczeniu tego słowa. ładem. Jako konstruktor i strażnik tego porządku, „który utrzymuje kult dla ostateczności i oczywi­ stości uznanych i zawartych w tradycji" , dba on przede wszystkim o przekazanie zasad stworzonego przez siebie status quo wspólnocie; buduje konstrukt, którego trwałość musi być przypieczętowana pieczołowitością uczestników rytuału. 64 Natomiast trickster, którego cel, czyli nauczanie ludzkości d o ś w i a d c z a n i a absolutu, pokrywa się z zadaniem kapłana, działa na drugim krańcu kon­ tinuum. Jak boski Hermes „podkreśla, że w takiej doskonałej architekturze zawsze znajdą się jakieś pęknięcia i szczeliny; inteligencja może się posuwać naprzód, tylko zachowując czujność, otwierając się wciąż na świat, który jest nieuładzony, nieprzewi­ Nie miał racji Wojciech Jóźwiak, pisząc, iż „droga dywalny i daleki od równowagi" . Jego rola jest do boskości wiedzie poprzez strefę płodnego, cha­ doniosła, ponieważ jednym z najgorszych wrogów otycznego pomieszania" , stwierdzenie to trzeba na drodze do poznania jest pozorne oświecenie. bowiem opatrzyć indeksem: chaotyczne pomie­ Kapłan może wyznaczyć kierunek w drodze ku ilu­ szanie to tylko jedna ze ścieżek dojścia do świętości, minacji może uczyć jak ia osiaenać ale to trickster równoległą jest u p o r z ą d k o w a n y ceremoniał. Na jest falsyfikatorem obrane ścieżki Dlateeo Don luan straży pierwszej stoi trickster, inicjator uzdrawia­ przestrzeea Castanede przed obojętnością jaka rodzi jasność umysłu"- Zmusza ona człowieka żeby jącego ś m i e c h u , kontrolę nad drugą z nich n wuje kapłan, spiritus movens obrzędu. Dlatego - jak L ł y w siebie nie wątpił Obdarza eo pewnością że pisze Leszek Kołakowski - „w niektórych okresach nie ma dla nie^o rzeczv niemożliwych « ł v ż potrafi konflikt między filozofią błazna i filozofią kapłana wszvsrko przeniknąć" Taki człowiek do końca żvcia przypomina ścieranie się nieznośnych cech wieku zachowa swoia przenikliwość ale nićze.o sie h / n i e dojrzewania z nieznośnymi cechami starczej demen- nauczy ani niczego nie będzie żarliwie pragnął" . 60 65 61 62 66 cii" Buntowniczy entuzjazm walczy z postawa zachowawcza Zresztą kilkanaście w i e k ó w temu mam na myśli na przykład misteria eleuzyńskie! konflikt taki w opole nie miałbv mieisca chaos i porządek koe zvstowałvbv ze soba iako przeplata iace sie dro,owskazv w drodze do poznania Irrum Od momenrn w krórvm nasranił ich rozdział' w interesie kapłana leży obstawanie za ustalonym 63 P 6 0 G . Bataille, op. cit., s. 68. 6 1 W. Jóźwiak, Cyrk-świątynia Por. H . Bergson, Esej o komizmie, tłum. s. Cichowicz, W L , Warszawa 1977, s. 229. 6 3 Kapłan instruuje jak kontaktować się z abso­ lutem, trickster podważa jego działania, uświada­ miając, że wiedza nie jest równoznaczna z poznaniem i prawdziwym doświadczaniem. Walczy on z ludzką tendencją „do mylenia delikatności z ceną życia, jego spokojnego trwania z właściwym m u poetyckim Trickstera, „Albo-Albo", 4 1998, s. 65-70. 6 2 Czwarta droga L . Kołakowski, op. cit., s. 179. 64 Ibid., s. 178. 6 5 E . Davis, op. cit, s. 27. 6 6 C . Castañeda, Nauki Don Juana, tłum. A . Szostkiewicz, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2000, s. 94-95. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Na progu świętości: trickster i kapłan 25 dynamizmem" . Próbuje człowiekowi uświadomić, iż „dokładna znajomość rzeczy, jaką na ogół posiada, nie może stać się pełną wiedzą o sobie. To, co uważa za pełną ludzkość, wprowadza [go] (...) w błąd: jest to ludzkość pracująca, która żyje, aby pracować, nie ciesząc się swobodnie z owoców swojej pracy" . Jednak starania trickstera ulatywałyby w próżnię, gdyby nie fundament budowany przez kapłana; oni ze sobą nierozerwalnie związani, mimo pozornego konfliktu zawdzięczają sobie istnienie. Kapłan daje nadzieję dojścia do boskości, w tricksterze znajdują zaś ujście resentymenty związane z niemożliwością j j osiągnięcia. Są oni zobrazowaniem doświadczeń ludzkości związanych z różnorako rozumianym abso¬ lutem - kapłan symbolizuje sferę pozytywna moż­ liwości poznania wiedze- trickster zaś kumuluje w sobie L e k t y negatywne reprezentuje ułomności ale też intuicvinv w l a d w sedno rzeczv Umożliwia on o d p o w i e d ź n a piranie d l a c z e . o mimo o.rom nego potencjału człowieka wszystkie jego starania siły i słabości, intuicji i wiedzy, swojskości i obcości - a jego strażnikami, czego dowodziłam powyżej, są reprezentanci dwóch krańców sfery poznania: kapłan i trickster - usytuowani w tym miejscu przez samego c z ł o w i e k a . Czy właśnie przekraczanie bariery p o m i ę d z y tricksterem i kapłanem miał na myśli Piotr Demianowicz Uspienski, pisząc o czterech drogach poznania wskazanych przez Gurdżijewa? Trzy z nich są drogami kapłana — praca nad ciałem (wolą), emocjami i umysłem, wymaga przestrzegania rygorów i , w przypadku dwóch ostatnich, pokory wobec nauczyciela Istnieje również czwarta drogadroga człowieka przebiegłego" Wbrew pozorom nie jest to droga trickstera Działanie tricksterskie polega jedynie na osłabieniu roli pierwszych trzech dróg Ale' istota wyboru czwartej drogi jest inna Podażą nia człowiek który sam wie czego potrze' buie Nie napotvka on iuż przeszkód w P o s t a c i obracaia sie w n i e h v r osiągnięcia samoświadomości która będzie prowa dzić go w nieustającym procesie poznawania siebie i świata. 67 68 e I robi ro z w ł a ś c i w a sobie n r z e w r o t n o ś c i a - d o i ś c i e d o n a i w v ż s z e i n r a w d v iest nienWliwe nnniei* Hrn.a I Z l . i e n L Z l - o n l ó w p o n i e w a ż i c h s t r a ż n i k ó w - k a p ł a n a i rrick srera p o k o n a ł w czasie swei w ę d r ó w k i 6 9 Człowiek raki n o r z n c a p o r r z e b e p o z n a n i a a b s o l n r n n a rzecz memoznwe, pomewaz arogawteazie przez prog P. Uspienski, Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego, tłum. M . Złotowska, Wyd. Pusty Obłok, Warszawa 1991, s. 69-73. 6 9 6 7 G . Bataille, op. cit., s. 54. 68 Ibid. O n the Verge of Holiness: Trickster and Priest Tricksters and priests have long been the subject o f interest for anthropologists and philosophers alike. As watchers o f sacred areas and the family hearth, o f homeliness and foreignness, they have been attributed with both positive and negative characteristics. Despite all apparent differences, both figures are linked by the role they play in human societies, which is to bring the human being to the divinity. A priest achieves this through the initiation into the ritual, while a trickster challenges an apparent Illumination with the use o f his jokes and tricks. Both ways are indispensable to touch the Absolute, but it is only by departing from them that a man can reach self-awareness. Overcoming the trickster and the priest becomes a real challenge which a man should undertake. 1 (18) PD1P BARBARZYflCA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c23d4bcdd635d624bad8a5069e831edf.pdf 68f1525b2e5ba86c616a7e01a2a31412 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5636 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5239 Title A name given to the resource Podróż w stronę tożsamości/ Barbarzyńca 2012 nr 1 (18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.27-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śmigiel, Paulina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paulina Śmigiel I Absolwentka Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UJ, w ramach których studiowała porównawcze studia cywilizacji i filmoznawstwo. Obecnie studentka arabistyki UJ. Interesuje się anglojęzyczną prozą indyjską, dyskursem tożsamościowym w naukach humanistycznych, a także kinem irańskim i indyjskim, czego świadectwem są artykuły w tomie Nie tytko Bollywood pod red. Grażyny Stachówny i Przemysława Piekarskiego oraz w „Studiach Filmoznawczych". Podróż w stronę tożsamości Wielokulturowość a dojrzewanie bohatera filmu Dzienniki motocyklowe P odróżować, poznawać to, co nam dotychczas nieznane, nawet jeśli inni wcześniej odkryli to dla świata... — oto marzenie łączące wielu, ponieważ podróż przynosi nie tylko piękno obra­ zów, lecz także pozwala zdobyć wiedzę o nas samych dzięki kontaktom z innymi . Gdy stajemy wobec nieznanej kultury, dawne szablony zachowania oka­ zują się bezużyteczne, gdyż w swoim dotychczaso­ wym, uporządkowanym świecie nie spotykaliśmy się z problemami, z jakimi musimy się borykać podczas wędrówki. W kontakcie z innym nie tylko zdoby­ wamy doświadczenie, ale i nową cząstkę własnej osobowości. 1 2 Problem tożsamości wydaje się szczególnie palący w sytuacji człowieka współczesnego, stają­ cego wobec konieczności, a nie — tak jak dawniej — możliwości określenia siebie wobec docierającej do niego wielokulturowości. Proces globalizacji sprawił, iż kontakt z innością, a w szczególności z obcymi kulturami, nie jest tylko i wyłącznie kwe­ stią, jaką muszą rozwiązać podróżnicy, wędrowcy, antropolodzy . Tożsamość nie może już dłużej być nam ofiarowana z zewnątrz , a konieczności jej zbu­ dowania nie dostrzegają chyba jedynie ci, którzy nie dostrzegająwielości, w jakiej objawiasię nam świat . 3 4 5 Por. W J . Burszta, Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, W y d . Poznańskie, Poznań 2004, s. 3 7 - 3 8 . 3 Z o b . M . Ż a r d e c k a - N o w a k , W M . Nowak, Wstęp, [w:] idem, Tożsamość indywidualna i zbiorowa. Szkice filozoficzne, W y d . Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2004, s. 9; H . Mamzer, Tożsamość w podróży. Wielokulturowość a kształtowanie tożsamości jednostki, W y d . Naukowe U A M , Poznań 2003, passim; B. Misztal, Teoria socjologiczna a praktyka społeczna, Universitas, K r a k ó w 2000, s. 144-145. 4 Por. z o p i n i ą H a n n y Mamzer: „ U m o ż l i w i e n i e p o r ó w n a ń m i ę d z y k u l t u r o w y c h , k o n c e n t r u j ą c y c h się na analizie s y s t e m ó w wartości, pozwala bowiem na dokonywanie ś w i a d o m y c h w y b o r ó w tych wartości, które dla jednostki b ę d ą rzeczywiście istotne. N i e z b ę d n e do tego jest jednak przekonanie o własnej p o d m i o t o w o ś c i i ś w i a d o m o ś ć zachodzących d o o k o ł a zmian 5 1 Por. L . Kołakowski, O podróżach, [w:] idem, Mini-wykłady 0 maxi-sprawach, Znak, K r a k ó w 2004, s. 45—46. 2 Por. Z . Melosik, T. Szkudlarek, Kultura, 1 edukacja: migotanie znaczeń, K r a k ó w 1998, s. 80. 1 (18) PD1P tożsamość Oficyna Wydawnicza „ I m p u l s " , i procesów". H . Mamzer, op. cit., s. 130. BARBARZYŃCA �Paulina Śmigiel 28 Inspiracja, interpretacja, refleksja oprzeć się wrażeniu, iż twórcy filmu, kreując postać „Che" Guevary, mieli w pamięci żywą legendę Zawiłości procesu tożsamościowo-twórczego kubańskiej rewolucji. Specyficzna lektura znalazła ilustruje wiele współczesnych dzieł literackich i fil­ odzwierciedlenie w charakterze filmowej postaci, mowych, jednym z nich jest film Waltera Sallesa wyraźnie idealizowanej. Twórcy filmu w sposób Dzienniki motocyklowe (2004), który stanowi pod­ szczególny eksponują te poglądy bohatera, które stawę wysnuwanych przeze mnie refleksji na temat uruchamiają u widza wiedzę na temat późniejszych przemian, jakie zachodziły w życiu głównego boha­ losów prawdziwego „Che" Guevary. tera, Ernesto „Che" Guevary. Scenariusz filmu Autor Dzienników motocyklowych pisał we powstał w oparciu o motywy dzienników legendar­ wstępie swojej książki: „Gdy przedstawiam wam nego bojownika rewolucji, które stanowią jednak (...) nocny pejzaż, nie ma znaczenia, czy uwierzycie tylko podstawę fascynującej i niezwykle twórczej mi, czy nie; jeśli nie widzieliście go na własne oczy interpretacji, wspartej o wiedzę na temat dalszych i tak nie zdołalibyście dostrzec innej prawdy niż losów Ernesta Guevary, a także o wspomnienia jego moja" . Dzięki realizatorom filmu możemy zoba­ towarzysza, Alberto Granady . Wolę tutaj uniknąć czyć „na własne oczy" wspaniałe krajobrazy niena­ słowa „adaptacja" tylko z tego względu, iż wymusza ruszonej przyrody Ameryki Południowej, nawet jeśli ono rzetelną konfrontację z materiałem oryginału to jedynie znikoma część tego, co zobaczył Ernesto literackiego, na którą w tej pracy brakuje miejsca. „Che" Guevara. Z kolei subiektywizm jego wizji jest Mimo to, o literackim pierwowzorze wypada wspo­ wpisany w samą naturę narracji. mnieć. Trudno mi całkowicie uniknąć porówny­ Film ten jest dla mnie, przede wszystkim, wania dwóch dzieł — książki „Che" Guevary i inspi­ opowieścią o człowieku odkrywającym nieznane rowanego nią filmu Waltera Sallesa. Jak pisała Alicja dotąd tereny własnej osobowości, uruchomione Helman, mamy wówczas do czynienia ze zjawiskiem przez głęboko zapadające w pamięć doświadczenia, dzieła wirtualnego, gdyż ślady lektury książki pozo­ w głównej mierze te wynoszone z relacji z ludźmi stają w umyśle widza kinowego i krzyżują się ze sobą napotkanymi w podróży. Dzienniki motocyklowe niejednokrotnie w sposób nie zawsze zrozumiały czy to także świadectwo rozpoznawania w sobie tego, w pełni uświadamiany . czego do tej pory nie było się w pełni świadomym, 8 6 7 Chciałabym ograniczyć posługiwanie się odwo­ łaniami do literackiego pierwowzoru Dzienników motocyklowych do uwag, które pozwolą uzupełnić filmową kreację o cechy i fakty w niej niewy­ powiedziane wprost lub pominięte. Nie mają one na celu eksponowania braków, lecz bardziej dogłębną analizę przemiany głównego bohatera, ukazującą ciekawe możliwości interpretacji, wspartą o wnioski wysuwane przez badaczy problemów relacji pomiędzy kulturą a tożsamością. Trudno 6 9 Autorzy filmu wykorzystali wspomnienia Alberto Granady zawarte w jego książce Con el Che por Sudamérica przez Amerykę 7 czasem nawet tego, czego się nie przeczuwa, a co wyłonić może dopiero sytuacja transgraniczna . Chciałabym przedstawić własne refleksje oparte na analizie kreacji konkretnego bohatera filmowego, uzupełnione rozważaniami na temat uniwersal­ nego doświadczenia i myślenia ludzkiego. Jan Rek pisał: „Filmy się realizuje, żeby zadawać pytania odbiorcom, żeby stawiać im do rozwiązania semiotyczne zagadki, żeby z nimi rozmawiać przy pomocy tekstów. W gruncie rzeczy każdy tekst przedstawia {Z Che Południową). Por. A . Helman, Twórcza 8 H. zdrada. Filmowe adaptacje literatury, W y d . Ars Nova, Poznań 1998, s. 13-17. 9 E . Guevara „ C h e " , Dzienniki motocyklowe, t ł u m . N . Pluta, Pustułka, Ś w i a t Literacki, Opole 2002, s. 12. Z o b . J . Kozielecki, Transgresja i kultura, W y d . Ż a k , Warszawa 1997, s. 10. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości sobą nieograniczone możliwości jego odczytania i rozumienia" . Ta praca jest świadectwem mojej rozmowy z autorami Dzienników motocyklowych, a płasz­ czyzną dialogu jest ich interpretacja historii Ernesto „Che" Guevary. 10 „Łączyły nas: niecierpliwość, zapaleńczy duch i miłość do przestrzeni..." 11 „Nie jest to opowieść o heroicznych czynach, lecz o życiu dwóch mężczyzn związanych przez jakiś czas wspólnymi aspiracjami i marzeniami" — to słowa rozpoczynające, a zarazem kończące film, stanowiące ramę, wewnątrz której ukazuje nam się obraz niezwy­ kłej podróży młodych ludzi. Ich celem, wydawać by się mogło, była jedynie chęć przeżycia dzikiej przy­ gody, doznania pełnej wolności, poszukiwanie nieza­ pomnianych wrażeń. W krótkim wprowadzeniu nar­ rator, Ernesto, streszcza plan: „8 tysięcy kilometrów w 4 miesiące, metoda: improwizacja, ekwipunek: La Poderosa — stary motocykl Norton 500, cel: zbadać kontynent znany tylko z książek". Nie powinna nas jednak zwieść pozorna lekkomyślność i uda­ wany hedonizm bohaterów. W podróży bohaterowie dowiedzą się czegoś nie tylko o swoim kontynencie, innych ludziach, lecz także o samych sobie. Co skłania bohaterów do podjęcia takiej wła­ śnie decyzji? Wspólne marzenia? Tak, po części. Obserwując jednak obie postaci, widzimy, iż równie wiele je łączy, co dzieli. Z tego względu mogą uczyć się od siebie nawzajem, stanowią dla siebie rodzaj „obcego bliskiego". Ta obcość nie oznacza wrogości, choć jesteśmy świadkami niejednej kłótni Ernesta 29 i Alberta. Obcość rozumiem tutaj jako swoistą inność, odzwierciedlającą się w zachowaniu, charak­ terze, naczelnych wartościach, jakim bohaterowie podporządkowują swoje decyzje. Jednakże to podo­ bieństwo jest niezbędnym warunkiem dokonywania jakichkolwiek porównań , a także zaczątkiem nici porozumienia między nimi. Alberto Granado, dwudziestodziewięcioletni biochemik, podejmuje wyprawę, żeby uczcić swoje trzydzieste urodziny. Jest wesołym, rubasznym, ale także doświadczonym towarzyszem, który, pomimo iż często nie godzi się z decyzjami Ernesta, rozumie tęsknoty, marzenia i idealizm przyjaciela. Daje przy­ kłady swojego hedonistycznego podejścia do życia, ale w gruncie rzeczy jest człowiekiem zdolnym do poświęceń, lojalnym i dorastającym ostatecznie do decyzji o ustatkowaniu się. Dla niego podróż jest symbolem męskiej przygody, wolności, zabawy. Tak też ją traktuje, po to, by w końcu dzięki niej doj­ rzeć i przyznać się do tęsknoty za ustabilizowanym życiem. Nie ma skrupułów, jeśli chodzi o „bajerowanie" dla zdobycia środków potrzebnych mu do życia, a także kobiet. Daremnie próbuje przekonać Ernesta, że małe kłamstewko raz na jakiś czas „dobrze robi". 12 Ernesto Guevara de la Serna, dwudziestotrzyletni student medycyny, cierpiący na astmę, jest uosobieniem młodzieńczego idealizmu, opty­ mizmu. Bez względu na sytuację jest szczery, czego Alberto często nie potrafi mu wybaczyć. Bardzo osobiście, z pełną empatią i szacunkiem podchodzi do ludzkiego cierpienia. Wrażeniu, iż Ernesto ma bardziej refleksyjną naturę niż Alberto, ulegają nie tylko widzowie oglądający filmowy świat z jego perspektywy. Ponadto ludzie, których napotyka w podróży, są bardziej skłonni właśnie jemu udzielić pomocy. J . Rek, Między filmowym analfabetyzmem a kompetencją. Przyczynek do antropologii filmu, [w:] A . Helman, W . G o d z i ć (red.), Film. Tekst i kontekst, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1982, s. 46. 1 0 1 1 Cytat z 1 (18) filmu. PD1P BARBARZYŃCA 1 2 Ibid., s. 20. �Paulina Śmigiel 30 „Ja nie dla ludzi chcę być kimś (...). Chcę być kimś dla siebie" 13 Guevara ryzykuje tą wyprawą o wiele bardziej niż Alberto, astma daje mu się we znaki podczas trudów podróży. Zdrowie to nie jedyne, co naraża młody idealista — do uzyskania dyplomu pozostał mu tylko jeden semestr. Zawód, w świecie, w którym się wychował, jest gwarancją dobrej pozycji spo­ łecznej, uznania i prestiżu. Zdaje się jednak, że te wartości nie stanowią dla Ernesto wystarczającego źródła własnej tożsamości, gdyż ani przez chwilę nie waha się, czy podjąć wyzwanie podróży. Zmęczenie wiedzą teoretyczną daje się wyczuć w wielu jego wypowiedziach , gdyż jej zdobywanie ustanawia dystans pomiędzy nim a innymi ludźmi. Potrzebuje wiedzy praktycznej, którą mógłby posiąść poprzez własne doświadczenie. 14 Scena pożegnania z rodziną dopełnia wize­ runek młodego bohatera wyruszającego na drogę poznania, wskazując na jego silne przywiązanie do matki i rodzeństwa, jednak jeszcze nie do końca uświadomione. Otwarcie i z pełną świa­ domością Ernesto przyzna się do tego uczucia dopiero w rozmowie z Silvia, w kolonii trędo­ watych w San Pablo. Nawet ojciec, oponujący przeciwko wyprawie, która może zagrozić karierze zawodowej syna, zdobywa się na wyrozumiałość wobec jego nieugiętości. Przyznaje się do tego, że sam kiedyś marzył o podróży. Być może jemu zabrakło odwagi, a może po prostu nie odczuwał pragnienia innej wiedzy niż ta tradycyjna. Pragnienie doświadczenia nowości, najgłębiej wyrażające się w marzeniu o podróży , łączy się z dążeniem młodości do uzyskania wiedzy dzięki przejęciu pełnej odpowiedzialności za własne życie. 15 W przypadku Ernesta Guevary pragnienie samo­ dzielności i odizolowania się od sądów właści­ wych dla jego dotychczasowego otoczenia, nie wiąże się z postawą wrogości wobec tego, co pozo­ stawia . Oznacza jednak manifestację pragnienia decydowania o własnym losie i osobistych aspira­ cjach tylko poprzez doświadczenie pozostawania z sobą sam na sam. Ewa Nowicka zwraca uwagę, iż poczucie swojskości wiąże się nie tylko z dozna­ niem bezpieczeństwa, zrozumiałości, lecz także z nudą i zwyczajnością, w sferze zaś intelektualnej — z bezrefleksyjnością . 16 17 18 Perspektywa nowych doświadczeń nie traci nic ze swojej mocy nawet w obliczu możliwości utraty uczuć ukochanej. Piesek, którego Ernesto ofiarował swojej dziewczynie Chichinie, nosił symboliczne imię „Come back". Jak żartowała Chichina, miał być on dla niej gwarancją powrotu Ernesto. Ale ona nie mogła zrozumieć, czym dla młodego Guevary była wyprawa, jaką podej­ mował. Z punktu widzenia całości filmu pozosta­ wienie psa okazało się symbolicznym odrzuceniem powrotu do tego, co było kiedyś. Sam „Che" Guevara pisał: „Pozostawiam was teraz sam na sam ze mną, takim, jakim byłem kiedyś" . Przez pewien jeszcze czas Ernesto wierzył, że powróci do czekającej na niego dziewczyny, jednocześnie przeczuwając, że może ją stracić. Świadomość, że utracił ją na zawsze, przyszła dopiero wraz z listem czytanym w pięknym Valparaiso. 19 1 6 Por. ze zdaniem H a n n y Mamzer: „ O p u s z c z e n i e swojego miejsca nie ma dziś charakteru definitywnego zerwania wszelkich z n i m więzi. Zawsze m o ż n a do niego w r ó c i ć , ale też zawsze m o ż n a je o p u ś c i ć " . H . Mamzer, op. cit., s. 147. O t y m d o ś w i a d c z e n i u pisze także Ryszard K a p u ś c i ń s k i : „Ja m u s z ę p o d r ó ż o w a ć , m u s z ę jeździć. Kiedy posiedzę 1 7 1 3 T. Tryzna, Panna Nikt, W y d . Firet, Warszawa 1994, s. 114. C h o ć b y w pierwszym liście do matki: „ B u e n o s Aires j u ż za nami. Koniec z » p o d ł y m z y c i e m « , n u d n y m i w y k ł a d a m i , egzaminami. Przed nami cała Ameryka Łacińska". Cytat u ż y t y w filmie. 1 4 1 5 Z o b . L . Kołakowski, O podróżach, op. cit., s. 46. w j a k i m ś miejscu, (...) zaczynam się n u d z i ć , zaczynam b y ć chory, m u s z ę j e c h a ć . Strasznie jestem ciekaw ś w i a t a . Zawsze u b o l e w a ł e m , że jeszcze nie b y ł e m t u i tam". R. K a p u ś c i ń s k i , Autoportret reportera, Znak, K r a k ó w 2003, s. 1 1 . 1 8 Por. E. Nowicka, Swojskość..., 1 9 op. cit., s. 26—27. E. Guevara „ C h e " , op. cit., s. 12. BARBARZYŃCA 1 (18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości 31 Nowatorskie rozwiązania rodzą się z przekra­ czania granic fizycznych, społecznych, symbo­ licznych , pragnienie odkrywania nieuchronnie skazuje jednostkę na porzucenie wyuczonych zachowań i schematów reakcji na bodźce pły­ nące z otoczenia. W sytuacji młodego Ernesto proces ten przebiegał w sposób tak naturalny, że nie do końca uświadamiany, ponieważ była to dla niego oczywista konsekwencja podjętej wędrówki. Kształtowanie i ukonstytuowanie się tożsamości jednostkowej, która stanowi wyższy stopień tożsa­ mości, wymaga internalizacji wzorców środowiska składających się na tożsamość społeczną, najbardziej naturalną i podstawową formę tożsamości . Bunt przeciwko społecznym normom staje się doświad­ czeniem bohatera, który dobrze już poznał reguły rządzące jego lokalnym, małym światem. Pragnienie wykroczenia poza zadomowioną przestrzeń stanowi pierwszy krok na drodze kształtowania jego własnej, niepowtarzalnej osobowości. 20 21 drugiego czasem odbywa się w sposób niewidoczny dla widza, zazwyczaj jednak refleksje o wymiarze bardziej uniwersalnym są podkreślane poprzez prze­ chodzenie do planu ogólnego lub dalekiego, a także przez zastosowanie ujęć panoramicznych, co sta­ nowi symboliczne zasygnalizowanie dystansu, jaki jest niezbędny głównemu bohaterowi do wyciągania ogólnych wniosków na podstawie konkretnych doświadczeń. Opowiadanie swojej historii, przedstawianie własnych komentarzy i refleksji ma także swój wymiar symboliczny. Prowadzenie autonarracji jest jednym ze sposobów pozwalających na pozna­ wanie własnej osobowości , zmusza bowiem do gruntownego przemyślenia wszystkich dostępnych pamięci świadectw naszego istnienia w świecie. Opowiadanie o sobie pozwala na rozpoznanie tego, co zostaje ujawnione o nas w samym sposobie naszego mówienia. W procesie pisania jest zawarta możliwość osiągnięcia niezbędnego dystansu do własnej osoby: 22 Opowiem wam moją historię... Wspominałam już o tym, że widz ogląda i prze­ żywa świat filmowy z perspektywy głównego boha­ tera, Ernesto. Fakt ten wpływa na charakter prowa­ dzonej przez młodego „Che" Guevary narracji. Jego głos wprowadza nas od razu w przestrzeń filmowej opowieści, wyjaśnia motywy podejmowanych przez niego działań. Wszystko, czego się dowiadujemy, jest wizją młodego idealisty i altruisty, wszystkie zdarzenia dzieją się przez i z uwagi na główną postać, co jest naturalną konsekwencją prowadzenia subiektywnej narracji. Przestrzeń filmowa staje się miejscem integracji dwóch porządków rzeczywi­ stości: fizycznie obserwowalnej konfrontacji czło­ wieka z przyrodą i innymi ludźmi oraz refleksji nad zdarzeniami, przebiegającej w rzeczywistości umy­ słowej bohatera. Przechodzenie z jednego świata do 2 0 Z o b . J . Kozielecki, op. cit., passim. 2 1 Z o b . H . Mamzer, op. cit., s. 100-104. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA Język jako taki służy do ustanawiania przestrzeni wspólnych działań. (...) Nasz język odkrywa dla nas znaczenia naszych celów. To, że próbujemy artykuło­ wać nasze tło, pomaga nam częściowo oderwać się od naszej obecnej sytuacji i ją zrewidować. Nie tylko rozu­ miemy przez to lepiej otoczenie, ale również siebie sa­ mych. Dzieje się tak dlatego, że jesteśmy podmiotami autointerpretacji — jesteśmy częściowo konstytuowani przez nasze rozumienie siebie samych i sposoby opisu siebie samych . 23 Tożsamość narracyjna jest zatem istotnym elementem tożsamości osobowej . 24 Z o b . C. Taylor, Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, t ł u m . M . Gruszczyński, P W N , Warszawa 2 0 0 1 , s. 9 3 - 1 0 4 . 2 2 A . Gawkowska, Wzajemne uznanie diałogicznych podmiotów: C. Taylora porządek holistyczny tworzony przez artykulacje, [w:] M . Ż a r d e c k a - N o w a k , W M . N o w a k (red.), Tożsamość indywidualna..., op. cit., s. 173—174. 2 3 2 4 Z o b . P. Ricoeur, Drogi rozpoznania, t ł u m . J . M a r i a ń s k i , �Paulina Śmigiel 32 Snucie opowieści o sobie łatwo może przero­ dzić się w konstruowanie własnej legendy, mitu. Nie zawsze jest to podyktowanie chęcią zdobycia uznania innych. Ludzki umysł, a w szczególności ludzka pamięć, działają w sposób selektywny, toteż nasze doświadczenia z perspektywy czasu kon­ stytuują się w swego rodzaju projekt, w którym dominują elementy związane z pozytywnymi wyda­ rzeniami . Pomimo jednak tej wady, tajemniczej poniekąd wybiórczości, to właśnie „(...) pamięć pozwala na zachowanie ciągłości, pomiędzy prze­ szłością a przyszłością, pomiędzy jednym stanem a drugim. Waga pamięci płynie z tego, iż jest ona świadomością w stawaniu się" . 25 26 Refleksje bohatera, z których część charakte­ ryzuje się niezwykłym patosem czy sentymentalnością, zostają widzom zaprezentowane w scenach pisania listów do matki, jak również w przytaczaniu zapisków z jego tytułowych dzienników. Dzięki temu zabiegowi narracyjnemu idealizm Guevary znajduje usprawiedliwienie i nie kłóci się z lekko­ myślnymi, zabawnymi przygodami młodych ludzi. Tożsamość Ernesto objawia się nie tylko w postaci osobistych refleksji, lecz nade wszystko rodzi się na oczach widzów w jego interakcjach z innymi ludźmi. Najważniejsza i najcenniejsza, bo najprawdziwsza część tożsamości powstaje „(...) w społecznej przestrzeni ciągłej konwersacji" . 27 Znak, K r a k ó w 2004, s. 8 7 - 9 3 . 2 5 Por. H . Mamzer, op. cit, s. 145. 2 6 Ibid., s. 145. A . Gawkowska, op. cit., s. 172. �Podróż w stronę tożsamości 33 Spotkanie z innością Spotkanie z innością, objawiającą się w wielokulturowości, to najważniejsze doświadczenie podróży „Che" Guevary i jego przyjaciela. To właśnie obcy zadają mu najistotniejsze pytania, które uświadamiają mu najważniejsze odkrycia podróży: Chichina, pełna niezrozumienia, pyta: „Czego chcesz, Ernesto?"; kobieta uciekająca wraz z mężem przed represjami za przekonania, wędru­ jąca w poszukiwaniu pracy: „Nie szukacie pracy? To po co podróżujecie?"; Silvia chora na trąd: „Czy dlatego zostałeś lekarzem, bo jesteś chory?", czy wreszcie Alberto, najbliższy przyjaciel: „Co chcesz robić?". Spotkanie ze światem dotąd nieznanym, choć być może w jakiś stopniu przeczuwanym, wymusza uporządkowanie mikro- i makrokosmosu poprzez zastosowanie kategorii: swój i obcy .1 w tym przy­ padku Ernesto zadziwia swoim postępowaniem, przechodząc na stronę najbardziej pokrzywdzonych, zapomnianych, odrzuconych: 28 (...) wiedziałem, że w dniu, gdy władający światem duch rozdzieli ludzkość na dwie połowy ja stanę po stronie ludu, i wiem, bo widzę to odciśnięte w tkance nocy że j a eklektyczny tropiciel doktryn i psychoanali­ tyk dogmatów, wyjąc jak opętany przeskoczę barykady czy okopy unurzam broń we krwi i , oszalały z furii, będę podrzynał gardła wrogom. A potem, jakby w na­ głym znużeniu po niedawnym porywie, złożę siebie w ofierze tej prawdziwej rewolucji (...) . byli obojętności na cierpienie i niesprawiedliwość. Refleksja o potrzebie zjednoczenia się z pokrzyw­ dzonymi ludźmi naznaczona jest smutną pewnością, że walki o sprawiedliwość i szczęście najbiedniej­ szych wygrać się nie da — to heroiczny idealizm. Wnioski młodego człowieka poprzedziło przy­ jęcie odpowiedniej postawy w stosunku do obcości, do innej kultury, a mianowicie postawy otwartości, rozumianej jako: „(...) gotowość do kontakto­ wania się z ludźmi obcej grupy i przyjmowania treści obcego pochodzenia, informacji i wartości, a z drugiej strony jako traktowanie obcych ze stosunkowo niewielkim dystansem" [podkre­ ślenie PŚ.]. Jakkolwiek szacunek wobec dorobku obcej kultury jest rzeczą istotną i wciąż często nie­ obecną w kontaktach międzykulturowych, uważam jednak, iż umiejętność prawdziwego poznania kul­ tury to zdolność do przyjęcia jej punktu widzenia, w szczególności zaś próby zrozumienia wartości najistotniejszych dla jej trwania. W podróży młodzi wędrowcy chcieli przede wszystkim doświadczyć uczucia niczym nieskrępowanej wolności, nikt nie wymagał od nich prób zgłębienia nieznanych im sposobów życia. A jednak oni podejmują ten trud. 30 Spotkanie Ernesto z drugim człowiekiem to niezwykły rodzaj doświadczenia, którego istotę odzwierciedla refleksja Józefa Tischnera: Spotkać to osiągnąć bezpośrednią naoczność tragicz­ ności przenikającej wszystkie sposoby bycia Drugiego. Czym jest tragiczność? O tym pouczył nas Max Scheler. Tragedia dzieje się tam, gdzie jakieś dobro, jakaś wartość, może ulec zniszczeniu przez jakieś zło, jakąś antywartość . 29 Obraz filmowy uszlachetnia tę refleksję, poka­ zuje to, co dzieje się w umyśle młodego czło­ wieka stającego wobec ogromu ludzkiej nędzy, za pomocą obrazów przekraczania bariery oddziela­ jącej go od tych, wobec których najpierw odczuwał wstyd, a potem więź solidarności. Przeskoczył barykady, stając się wrogiem tych, którzy winni 2 8 2 9 E. Nowicka, Swojskość..., op. cit., s. 28—29. E. Guevara „ C h e " , op. cit., s. 155. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 31 Główną antywartością zdaje się być zobojęt­ nienie na niesprawiedliwość. Cierpienie nie zawsze jest nieuniknione, a nade wszystko nie zawsze zawi­ nione. Ponadto istnieje „(...) w świecie również po 3 0 E. Nowicka, op. cit., s. 44. 3 1 J . Tischner, O człowieku. Wybór pism Ossolineum, W r o c ł a w 2003, s. 243. filozoficznych, �Paulina Śmigiel 34 to, żeby wyzwolić w nas miłość, ów hojny i bezinte­ resowny dar z własnego „ja" na rzecz tych, których dotyka cierpienie" . Dar Ernesto polegać miał na poświęceniu życia na walkę o lepszy los dla tych, których spotkał na swej drodze, w to przynajmniej wierzył. Budowanie tożsamości w oparciu o doświad­ czenia, o których nie można zapomnieć, ilustruje zastosowana w filmie technika czarno-białych zdjęć ukazujących biednych i cierpiących. Przypomina to zbieranie fotografii do niezwykłego albumu — albumu pamięci, dzięki której tworzy się nasza osobowość, tożsamość, dzięki której bohater może rozpoznać swoje życiowe powołanie. Taki przebieg konstruowania tożsamości podobny jest do pracy reportera, który „(...) pracuje na zasadzie aku­ mulatora: ładuje, zbiera, wchłania w siebie tę całą rzeczywistość, gromadzi materiał (...)" , by potem móc stworzyć własną historię dzięki pracy pamięci. 32 w osobowości bohatera Dzienników motocyklowych. Interakcjonizm symboliczny podkreśla wagę inter­ pretacji zachowań ludzkich, ich znaczenia w życiu społecznym. W świetle tej teorii, działanie jest konstruowane, zupełnie jak tożsamość bohatera. Z kolei koncepcja jaźni odzwierciedlonej opisuje doświadczenie, które było także udziałem „Che" Guevary, polegające nie tylko na poznawaniu siebie w kontakcie z drugim człowiekiem, lecz także na orientowaniu swojego zachowania na opinie innych 0 nas. Osobowość człowieka jest niezwykłą syntezą wszelkich doświadczeń jednostki, będąc jednocze­ śnie dynamicznym konstruktem, który podlega nie­ ustannej rewizji. Definiowanie osobowości wyłania trudność w wyznaczaniu granic pomiędzy jednostką a jej środowiskiem . 37 33 Sytuacja kontaktu kulturowego sprzyja wymianie wiedzy. Pisało o tym wielu uczonych, zwłaszcza socjologów i antropologów . Na szcze­ gólną uwagę zasługuje teoria symbolicznego interakcjonizmu i koncepcja jaźni odzwierciedlonej , ponieważ tłumaczy wiele procesów zachodzących 34 35 3 2 Jan Paweł I I , Pamięć 36 i tożsamość, Znak, K r a k ó w 2005, s. 172. 3 3 R. K a p u ś c i ń s k i , op. cit., s. 45. Z o b . A . Paluch, Claude Lévi-Strauss, [w:] idem, Mistrzowie antropologii społecznej: rzecz o rozwoju teorii antropologicznej, P W N , Warszawa 1990, s. 257; W J . Burszta, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, W y d . Zysk i S-ka, Poznań 1998, passim; W . Kuligowski, Antropologia, czyli tam i z powrotem, [w:] W J . Burszta (red.), Antropologiczne wędrówki po kulturze, W y d . Fundacji Humaniora, Poznań 1996, s. 18-19; H . Mamzer, op. cit.,passim; U . Hannerz, Siedem argumentów na rzecz różnorodności, t ł u m . K . Gilarek, [w:] P. Sztompka, M . Kucia (red.), Socjologia. Lektury, Znak, K r a k ó w 2005, s. 708—715 i wielu innych socjologów, k t ó r y c h nie sposób t u wszystkich w y m i e n i ć . 3 4 3 5 Z o b . H . Blumer, Społeczeństwo jako symboliczna interakcja, t ł u m . E. Morawska, [w:] E. Mokrzycki (red.), Kryzys i schizma, t. 1, PIW, Warszawa 1984, s. 7 1 - 8 6 . 3 6 Zob. C . H . Cooley, Jaźń społeczna. Znaczenie „ja", dum. J . Mucha, [w:] P. Sztompka, M . Kucia (red.), op. cit., s. 519-537. Dwie metafory Tożsamość kulturowa jest ostatnim, najpóźniej 1 najdłużej wypracowywanym stadium ludzkiej tożsamości . „Che" Guevarę do podróży popycha głównie chęć zdobycia kulturowej wiedzy o własnych przodkach, a tym samym także o sobie. Zakłada to instynktowne poniekąd traktowanie kultury jako przewodnika w sprawach życiowych . U pod­ staw kształtowania się tożsamości kulturowej tkwi głównie krytyczna analiza zachowań kulturowych najbliższego otoczenia wymagająca samodzielności myślenia . Czyż to nie właśnie pragnienie prze­ jęcia pełnej odpowiedzialności za własne decyzje tkwiło u źródeł podróży? Wolność, jaką oferowała 38 39 40 3 7 Por. R. L i n t o n , Kulturowe podstawy osobowości, tłum. A . J a s i ń s k a - K a n i a , P W N , Warszawa 1975, s. 99. 3 8 W e d ł u g klasyfikacji Erika Eriksona w y r ó ż n i a się trzy stadia rozwojowe: t o ż s a m o ś ć społeczną, j e d n o s t k o w ą , a wreszcie k u l t u r o w ą . Z o b . H . Mamzer, op. cit, 3 9 Por. R. L i n t o n , op. cit., s. 32. 4 0 Por. H . Mamzer, op. cit., s. 107. s. 8 6 - 8 7 , 107-115. BARBARZYŃCA 1 (18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości 35 wędrówka, przerodziła się w wolność bardziej reflek­ syjną, świadomą, będącą „zdolnością do działań <wewnętrznych>" . Krytyczna ocena elementów składających się na tożsamość społeczną może zostać wyrażona również poprzez zawieszenie dotychczasowej wiedzy na rzecz pełnej otwartości, jaką przyjmuje się w podróży, aby móc w jak największym stopniu zrozumieć obcą kulturę, wyzbywając się szkodliwych stereotypów Tak też czyni bohater Dzienników motocyklowych — Ernesto Guevara. Wędrówkę samopoznania można ująć za pomocą metafory powtórnych narodzin, bo „(...) kiedy człowiek rodzi się, razem z nim rodzi się świat. Świat istnieje dla niego. Tylko dla niego." Świat Ernesta w czasie podróży tworzy się poniekąd na nowo, ponieważ jego dawna wiedza zazwyczaj okazuje się bezradna w spotkaniu z tym, co dla niej nieznane. Ernesto przeżywa podróż przez Amerykę Południową z perspektywy dziecka — otwartego na wszelkie kon­ takty, pełnego ufności i ciekawości świata. Nie należy tutaj wiązać dzieciństwa z naiwnością i niewielką zdol­ nością do refleksji, gdyż to właśnie dzieci najszybciej przyswajają wiedzę o świecie, która jest im niezbędna do określenia swojego w nim miejsca. 41 42 Podróż jest jak dzieciństwo w tym sensie, że oba te stany ludzkiej świadomości wiążą się ze stałym doznawaniem nowych doświadczeń. Jednostka przejmuje od innych wartości, za pomocą których może zbudować własną tożsamość, zupełnie jak Ernesto. Z punktu widzenia metafory powtórnych narodzin, symbolicznym odpowiednikiem socja­ lizacji w filmowym życiu Guevary (polegającej, jak twierdzi Ralph Linton, na uczeniu się tego, co powinno się robić samemu i czego można oczekiwać od innych) — staje się kulturyzacja, ponieważ treści kultury są decydującym czynnikiem kształtującym osobowość dojrzewającego młodego człowieka . Kultura jest wielością możliwości, workiem pełnym rozmaitych wzorców, ideologii, wartości, które możemy układać w niezliczone konfiguracje. Metafora dróg kultury odzwierciedla stan rzeczywi­ stości myślowej, w której człowiek może szkicować wiele potencjalnych szlaków własnego rozwoju: 44 45 Ludzie rodzą się w otoczeniu kulturowym. Poruszają się po drogach wytyczonych przez ich poprzedników. (...) W pewnych kulturach istnieje tylko niewiele do­ brze utrzymanych szlaków, którymi można podróżo­ wać, pozostałe —przypominają dżunglę (...). Winnych kulturach znajduje się wiele dróg... W miarę jak kultu­ ry rozwijają się, drogi te ulegają zmianie; część z nich przestaje być użyteczna, inne — są uczęszczane, wydłu­ żane i poszerzane tak, aby stały się bardziej wygodne dla wszystkich podróżnych. Drogi kultury nie są przy­ padkowe. Ułatwiają one poruszanie się w określonych kierunkach, a jednocześnie — utrudniają podróżowanie w innych. Są wytyczane w ten sposób, aby pomóc podróżnym w znalezieniu własnego sposobu życia . Nauka poprzez kulturowe środowisko przebiega przy wsparciu dwóch czynników: Z jednej strony mamy wpływy, które biorą początek w kulturowo uwzorowanym zachowaniu innych jednostek w stosunku do dziecka. Zaczynają działać od chwili narodzenia i mają podstawowe znaczenie w okresie dzieciństwa. Z drugiej strony występują wpływy, które mają swe źródła w ob­ serwowaniu przez jednostkę lub uczeniu się wzorów za­ chowania charakterystycznych dla społeczeństwa. Wiele z tych wzorów nie oddziałuje na jednostkę bezpośrednio, lecz dostarcza jej modeli dla rozwinięcia swych własnych reakcji nawykowych w różnych sytuacjach . 46 43 4 4 Ibid., s. 3 0 - 3 1 . Por. M . Mead, Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, t ł u m . J . H o ł ó w k a , P W N , Warszawa 1978, s . X I I I . 4 5 4 1 J . Tischner, op. cit., s. 439. Tak rozumie o n w o l n o ś ć . 4 2 T. Tryzna, op. cit., s. 385. 4 3 R. L i n t o n , op. cit., s. 158. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 4 6 J . Kozielecki, op. cit., s. 16. �Paulina Śmigiel 36 Spojrzenie to pozwala na wysunięcie wniosku, iż osobowość niejednokrotnie dojrzewa w sposób właściwy także kulturze , droga rozwoju kultury i kształtowanie się tożsamości głównego bohatera wydają się często ze sobą pokrywać, dzięki czemu możliwe staje się głębsze wniknięcie we własną kulturowość i bardziej świadome wykorzystanie jej przy konstruowaniu własnej tożsamości. Słowo „kulturowość" wydaje mi się tutaj bardziej odpowiednie niż „kultura" ze względu na to, że nie ogranicza ono osobowości do związku z jedną tylko kulturą (w rozumieniu socjologicznym). 47 Rytuał przejścia jako sposób przezwyciężenia kryzysu tożsamości W czasie podróży Ernesto i Alberto odnaj­ dujemy liczne symbole zmieniającej się świado­ mości głównego bohatera. Dojrzewa on powoli do podjęcia decyzji, której najważniejszą manifestacją staje się samodzielne przepłynięcie przez nurty Amazonki z obozu lekarzy do kolonii trędowa­ tych na sąsiedniej wyspie. Narastająca potrzeba solidarności z ludźmi pokrzywdzonymi przez los objawia się podczas kolejnych spotkań z ich często przemilczaną tragedią: wizyta u staruszki w Los Angeles w Chile, której Ernesto nie mógł już pomóc; rozmowa z tubylcami, bezdomnymi na własnej ziemi w Cusco; widok biedaków płynących w małej łodzi za statkiem. Szczególne znaczenie ma dla „Che" Guevary spotkanie z parą zmierzającą w stronę kopalni w Chuąuicamacie. Gdy siedzą wspólnie przy ognisku, młody człowiek dzieli się z nimi maté, oddaje swój koc, czując jednak, że tak naprawdę nie jest w stanie udzielić im żadnej pomocy. Wówczas przychodzi jedna z ważniejszych refleksji tej podróży: „To była jedna z najzimniej­ szych nocy w moim życiu, ale poczułem się wtedy 4 7 Por. R. L i n t o n , op. cit., s. 138. bliższy tej obcej mi rasie ludzkiej". Przeczuwamy już od tej chwili, że podróż ta przyniesie przełomowe decyzje, które na zawsze odmienia Guevarę. Prawdziwa kulminacja wszystkich doświadczeń obcowania z nieznanym człowiekiem, także z samym sobą, rozgrywa się w sekwencji pobytu w kolonii dla trędowatych w San Pablo, w Peru. I tutaj, zanim nastąpi decydujące przejście na stronę słabych, pokrzywdzonych i opuszczonych, odnajdujemy kilka symbolicznych gestów, które stanowią przekroczenie granic wyznaczonych przez pewne normy społeczne, obyczajowe, moralne. Atmosferę napięcia w typie „coś się za chwilę wydarzy" budują gesty kilku kolej­ nych scen: odmowa założenia rękawiczek ochron­ nych w drodze do kolonii , podanie dłoni choremu Papie Carlito, wzrok Ernesto skupiony na nieodległej wyspie podczas rozmowy z Alberto, uczestnictwo w życiu chorych (gra w piłkę, pomoc w budowaniu chat) czy wreszcie znaczące pytanie o głębokość rzeki. 48 Wszystkie te obrazy wskazują na rosnącą izolację Ernesta od społeczności tych, którzy utrzymują zauważalny i upokarzający dystans w stosunku do chorych, czego symbolem staje się przestrzenne oddzielenie barierą rzeki. On jeden stara się je przekroczyć, zdradzając tym samym poczucie tęsk­ noty za wspólnotą w pełni egalitarną, wyróżniającą się bliskimi więziami międzyludzkimi, zatem za communitas — odwrotnością sztywnych, zinstytu­ cjonalizowanych wzorców społecznej struktury . Pragnienie communitas znajduje urzeczywistnienie w scenie, w której chorzy przyjaciele przynoszą posiłek, podkradziony siostrze Albercie, która 49 Był to w y m ó g wprowadzony i ściśle przestrzegany przez p r a c u j ą c e z chorymi zakonnice, aczkolwiek nie z n a j d o w a ł on ż a d n e g o uzasadnienia medycznego, p o n i e w a ż leczony trąd nie jest zaraźliwy. 4 8 Z o b . R. Sulima, Antropologia codzienności, Znak, K r a k ó w 2000, s. 59—63; Z . Mach, Rytuał, wspólnota i zmiana, „ S t u d i a Socjologiczne" 4 1986, s. 2 0 8 - 2 1 7 ; W.J. Burszta, Obrzędy i symbole, [w:] idem, Antropologia kultury..., op. cit., s. 101—120; a także V . Turner, Gry społeczne, poła i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, t ł u m . W . Usakiewicz, W U J , K r a k ó w 2005,passim. 4 9 BARBARZVÑCA 1 (18) PD1P �odmówiła go młodym podróżnikom, ponieważ nie doświadczenia zdobyte w trakcie trwania podróży, byli na niedzielnej mszy. włączenie oznacza powrót do dawnej społeczności, Odejście od uznanych wzorców społecznych to struktury, jednakże już z inną pozycją, ze zmie­ nie tylko doświadczenie pobytu w San Pablo, choć nionym światopoglądem. tam uwidacznia się najsilniejsza jego manifestacja, Doświadczenie liminalności to bycie człowie­ to także podstawowa motywacja towarzysząca całej kiem pogranicza, zawieszonym ponad podziałami podróży. Przebiega ona według schematu rytuału struktury, wyjętym spod jej norm i nakazów, który przejścia, opisywanego przez Arnolda van Gennepa: „(...) ma największe możliwości: tylko pogranicze „Zycie każdej jednostki (...) jest serią przejść z jednej daje szanse zrozumienia innych, ich poglądów, grupy wiekowej do następnej, od jednego stano­ racji, zachowań, akceptacji, szacunku dla inności wiska do drugiego, (...) przejściu temu towarzyszą i odmienności. Pogranicze nie dopuszcza do odrzu­ specjalne działania" . Schemat rytuału obejmuje cenia innych czy narzucenia im własnych poglądów, trzy fazy: wyłączenia {rites de separation), liminal- schematów. Uczy współistnienia, współpracy, życz­ ności {rites de marge) i włączenia {rites de agréga­ liwości, otwartości, tym samym stwarzając mniejsze tion)^ .Wprzypadku Ernesto wyłączenie ze społecz­ przyzwolenie na nietolerancję i obojętność" . Stan ności to podjęcie decyzji o podróży, liminalność to liminalności ma to do siebie, iż nie może trwać wiecznie, zawsze bowiem trzeba powrócić do 50 52 A . van Gennep, Rites de passage. Cyt. za: W J . Burszta, Antropologia kultury..., op. cit., s. 104. 5 0 5 1 Ibid, 1 (18) J . Nikitorowicz, Pogranicze, tożsamość, międzykulturowa, s. 105. PD1P 5 2 BARBARZYŃCA edukacja Trans Humana, Białystok 1995, s. 16. �Paulina Śmigiel 38 normalnego życia w strukturze: „Człowiek żyje w strukturze, ale tęskni do communitas"^. Powrót łączy się z żalem za tym, co trzeba pozostawić, ale nie jest powrotem bez niczego. Doświadczenie pogranicza sprawia, że młody Guevara powraca ze smutkiem, lecz także z poczuciem misji do speł­ nienia, naznaczonym tragicznym przeczuciem, że nie ma ona szans na większe powodzenie: „W czasie tej podróży coś się stało, coś, o czym będę musiał myśleć przez długi czas. Tyle niesprawiedliwości...." Rytuał przejścia ma swoją dosłowną realizację w scenie przekroczenia przez Ernesto bariery rzeki w symbolicznym dniu jego dwudziestych czwar­ tych urodzin. Po wznoszonym na jego cześć toa­ ście i płomiennej przemowie, młody Guevara opuszcza bawiący się personel szpitala, idzie sam w kierunku brzegu rzeki, dopiero po chwili pojawia się Alberto. Nie zważając na ostrzeżenia, prośby i groźby przyjaciela, rzuca się w nurt rzeki, prze­ pływając ją, pomimo swojej astmatycznej przypa­ dłości. Przezwycięża nie tylko swoje słabości. Przede wszystkim pokonuje dzielącą go od kolonii prze­ szkodę. Płynąc, znajduje się — nie tylko fizycznie — pomiędzy dwoma porządkami rzeczywistości, pomiędzy światami różnych wartości. W tej chwili nie jest już „tu", ani nie jest jeszcze „tam", dokąd zmierza. Jest tak, jakby on jeden rozumiał, że „(...) największą chorobą (...) nie jest trąd (...), ale raczej świadomość, że jest się niechcianym, zaniedbanym i opuszczonym przez wszystkich" . Chorzy byli opuszczeni nie przez lekarzy, pielęgniarzy czy sio­ stry, lecz porzuceni przez własne rodziny i środo­ wiska społeczne. 54 5 3 R. Sulima, op. cit, s. 60. S ł o w a M a t k i Teresy z K a l k u t y wypowiedziane na ł a m a c h l o n d y ń s k i e g o t y g o d n i k a „ T h e Observer", 3.X. 1 9 7 1 . C y t . za: h a s ł o Matka Teresa z Kalkuty, W . K o p a l i ń s k i , Słownik wydarzeń, pojęć i legendXX wieku, [ w : ] Wielki multimedialny słownik Władysława Kopalińskiego, P W N , Warszawa 2 0 0 0 . „Che" - symbol argentyńskości czy coś więcej'? „Che" — pseudonim Ernesto Guevary, oznacza w języku hiszpańskim, mniej więcej tyle, co „Argentyńczyk". Wiele sytuacji w filmie wskazuje na takie właśnie rozumienie tego słowa. Między innymi w scenie, podczas której przyjaciele próbują — dzięki specjalnie wypracowanej technice „bajerowania" — zaskarbić sobie przychylność dwóch chilijskich sióstr, Jazmin i Danieli. Takie znaczenie implikują przede wszystkim kontakty kulturowe, dzięki częstemu wtrącaniu tego słowa w wypowie­ dziach, Argentyńczycy stają się rozpoznawalni poza granicami swojego kraju, wewnątrz jednak tego samego kręgu kulturowego, posługującego się języ­ kiem hiszpańskim . 55 56 Przypis tłumacza informuje nas, że tak naprawdę „che" to wieloznaczne słówko-wytrych pochodzenia indiańskiego, mogące oznaczać równocześnie zdziwienie, zachwyt, smutek i pro­ test . Wydaje mi się, iż słowo to nie jest tylko pseudonimem, ale także doskonałą charakte­ rystyką postawy narratora Dzienników motocy­ klowych łączącą w jednym słowie najważniejsze jego cechy. Zdziwienie obojętnością świata na złą sytuację innych. Smutek wypływający ze świadomości, że tak naprawdę niewiele można zmienić. Zachwyt nad godnością tych, którym ode­ brano prawo do wolności. Heroiczna próba pro­ testu, pomimo przeczuwanego niepowodzenia... 57 58 5 5 Jak to określał sam Ernesto. 5 6 Terminu „kultura" u ż y w a m tutaj w znaczeniu 5 4 ponadnarodowej formacji, posiadającej podobne wzorce zachowania i światopogląd. 5 7 Z o b . E. Guevara „ C h e " , op. cit., s. 28. 58 Ibid, s. 28. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Podróż w stronę tożsamości *** Co podróż uświadomiła Ernesto? „Potwierdziła to przekonanie, że podział Ameryki na niestabilne i iluzoryczne narodowości to kompletna fikcja, tworzymy jeden naród od Meksyku po Cieśninę Magellana. Usiłując się uwolnić od małostkowego prowincjonalizmu, proponuję toast za Peru i za zjednoczoną Amerykę!" Wypowiadający te słowa młody człowiek daje świadectwo walki wewnętrznej, jaką stoczył, pragnąc uwolnić swój umysł od jed­ nostkowego, stronniczego osądu. Na ile mu się to udało, pozostaje kwestią subiektywnej oceny. 39 O wiele ważniejsze jednak jest to, że obraz cudzej wędrówki do wnętrza własnej osobowości i procesu budowania tożsamości może być bardzo inspirujący. Nie tylko Ernesto Guevara mógł w obcości odna­ leźć to, co jest mu bliskie. Każdy z nas, jeśli tylko „(...) dobrze pozna jakąś obcą kulturę oraz ludzi ją podzielających, znajduje (...), że jednostki te są zasadniczo takie same jak różni ludzie, których znał w społeczeństwie własnym" . Ale, żeby móc rozpo­ znać podobieństwo, trzeba najpierw otworzyć się na inność. 59 5 9 R. L i n t o n , op. cit., s. 168. A Journey Toward Identity. The Relationship Between Multiculturalism and the Protagonist's Evolution in the Film The Motorcycle Diaries The paper is an anthropologically-oriented analysis of the film The Motorcycle Diaries (2004) directed by Walter Salles, whose protagonist is the famous Ernesto Che Guevara. The author focuses on the development of the main character throughout the journey he had taken across South America. Adopted prospect of interpretation focuses on the intricacies of the identity-building process, the role of contact with others and the function of self-narration in the mental maturation of the young Guevara. In addition, the analysis is also concerned with the rite of passage as a way of overcoming the crisis of identity, as seen on the example of the main protagonist. 1 (18) PD1P BARBARZ7HCA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d7545da294517c0563d4f035e2be0d.pdf c2f035b0847525066d785a8544f36304 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5626 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5230 Title A name given to the resource Choroba - próba definicji/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.113-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Głowacki, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Głowacki Ur. w I 985 roku. Jest absolwentem kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia kultur/) oraz studentem IV roku pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną na UŚ, II roku na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych w Akademii „Artes Liberales" i doktorantem w Zakładzie Teorii i Historii Kultury na Wydziale Filologicznym UŚ. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej na Syberię. Choroba - próba definicji Każda choroba jest bohaterstwem, lecz bohaterstwem oporu, nie zas podboju. Bohaterstwo w chorobie wyraża się stawianiem oporu na straconych posterunkach życia. - E m i l Cioran 1. Choroba - na przecięciu d y s k u r s ó w , ytanie o to, czym są zdrowie i choroba, to bez wątpienia fundamentalne zagad­ nienie dyskursu medycznego, który, jak nadmienia Tadeusz Brzeziński, „jednoznacz­ nej, pełniej i prawidłowej definicji choroby nie potrafi podać do dziś" . A ż do X I X wieku medycyna koegzystowała z innymi dyscypli­ P 1 nami, w tym także filozofią, z którą łączył ją podobny sposób patrzenia na pewne kluczo­ we zagadnienia, na przykład na to, czym jest zdrowie i choroba, w czym tkwi istota medy­ cyny. Do X I X wieku, dopóki nie doszło do ukonstytuowania się biologicznej koncepcji choroby, medycyna swój przedmiot zaintereso­ wania definiowała poprzez spekulacje natury filozoficznej. Historia medycyny, T. Brzeziński (red.), PZWL, Warszawa 2000, s. 238. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 114 Rewolucja naukowa w medycynie dokonała się dopiero w początkach X I X stulecia, kiedy to realizm spekulatywny ostatecznie ustąpił reali­ zmowi uwzględniającemu metody empiryczne. Francuscy patolodzy przedstawili podówczas anatomiczną teorię choroby, utożsamiając cho­ robę z uszkodzeniami anatomicznymi, (...) nie ograniczali się oni wyłącznie do rozumowania abstrackcyjnego. Prowadzili wnikliwe badania przy stole sekcyjnym i porównywali ustalenia anatomiczne z poczynionymi za życia pacjenta obserwacjami klinicznymi. Pod koniec stulecia inne pokolenie uczonych przedstawiło teorię fizjologiczna choroby która utożsamiała choro­ bę z zaburzeniami funkcjonalnymi. (...) Osta­ tecznym wynikiem tvch poczynań bvła biolo riczna konceccia choroby stanowiąca newna syntezę wszystk ch wcześnieiszych teorii z wy łączeniem wszakże tych założeń teoretycznych których nienodobna było potwierdzić emni' rycznie Definimemy obecnie choroby stosuiac układ różnorodnych kryteriów anatomicznych fizin1naicznvch lkrnhin1naicznvch i innvch' owa neterogemcznosc pojęciowa stanowi ramedycznego' w s P 0 l c z e s n e g° m y s l e m a Tak rozumiana medycyna odcięła się od wszelkich niesprawdzalnych empirycznie do­ ciekań, w tym także spekulacji natury filozo­ ficznej, które do tej pory stanowiły trzon jej rozważań. Konsekwencją tego przełomu stała się konieczność wypracowania nowych pojęć w miejsce tych, które odrzucono jako nieweryfikowalne, oparte na spekulacjach. Choroba stała się zjawiskiem o charakterze biologicznym, choć wcześniej w dyskursie medycznym funkcjono­ wała jako wypadkowa filozoficznego, medycz­ nego religijnego a często magicznego porządku myślenia Po odcięciu się oficjalnej, naukowej 2 medycyny od niesprawdzalnych empirycznie faktów i spekulacji natury filozoficznej, w podej­ ściu do kategorii zdrowia i choroby, filozofia oraz młodsza od niej antropologia, starają się na nowo podjąć te kluczowe dla egzystencji człowieka za­ gadnienia. Ambicja poznania istoty choroby, jej swoistego, zróżnicowanego charakteru, wpływu, jaki wywiera nie tylko na ciało, ale także psy­ chikę człowieka, stała się więc nie tylko celem medycyny, ale współcześnie również filozofii, antropologii, religii czy psychologii. Każda z'tych dziedzin produkuje własny, odrębny dyskurs, w ramach którego tworzy spe­ cyficzny obraz choroby, ustala normy, tworzy pewien margines tolerancji w ich przekraczaniu, buduje hierarchię poszczególnych zaburzeń, zgodną z własnym systemem aksjologicznym, zastanawia się nad ich etiologią. Żaden z tych dyskursów nie może j u ż pozwolić sobie na izola­ cję, konserwatyzm poglądów czy jawną krytykę pozostałych. Dochodzi więc do sytuacji wzajem­ nego przenikania się wielu dyskursów, podejmo­ wania coraz częściej prób porozumienia między odległymi dziedzinami definiowania choroby w sposób szeroko interdyscyplinarny. Takie po­ dejście implikuje konieczność przyjęcia postmo­ dernistycznego paradygmatu myślenia o chorobie o którym Ewa Kosowska pisała, ze aksjologicznie wsparty na negacji wyłącznie racjonalnego motywowania wyborów i na kwe­ stionowaniu sensu normatywizmu, dopuszcza polifoniczność heterogenicznych procedur po­ znawczych i przyznaje interpretatorowi prawo do pomyłki, zmiany stanowiska lub wzbogace­ nia go przy pomocy doraźnie budowanych na­ rzędzi poznawczych. O ile więc dla interpretacji modernistycznych stosunkowo łatwo wskazać źródła aksjologicznych determinant, o tyle dla H.R. WulĘ S.A. Pederson, R. Rosenberg, Filozofia medycyny, tłum. Z. Szawarski, PWN, Warszawa 1993, s. 56. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choraba - próba definicji 115 propozycji postmodernistycznych ważne są do­ raźne fascynacje, które nie muszą zmierzać do lansowania jakiejś spójnej koncepcji wartości . 3 „Polifoniczność heterogenicznych procedur badawczych", o której pisała Kosowska, a będą­ ca procedurą interpretacji tworzonych zgodnie z postmodernistycznym paradygmatem myśle­ nia, pozwala na ulokowanie zjawiska choroby na „przecięciu się" wielu dyskursów, pozornie od siebie odległych, ale często wyrastających ze w s p ó l n e g o pnia, po to, by rozstrzygnąć kwestie możliwości i ograniczeń definicyjnych samego zjawiska choroby, co pośrednio wyra.żone zostało j u ż w temacie. Interdyscyplinarne podejście do choroby wiąże się z koniecznością poczynienia pewnych redukcii selekcyjnym i Ideologicznym doborze źródeł zastanych, ieona.K.ze tvllco oooeiscie w lctorvm monofo niczność iednei dziedziny naukowei zastam nolifoniczność heterogenicznych nrocedur no znawczych" nozwoli zbliżyć sie do istoty choro¬ by Trzeba mieć bowiem na względzie, ze W pojęciu antropologii upatrywać można swo­ istego błędu logicznego. Oto człowiek - jakkol­ wiek rozumiany - podej muj e trud wyj ścia poza samego siebie i formułowania prawd o sobie. Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają mieć charakter obiektywistyczny - przypomi­ nają w pewnym stopniu wołanie Archimedesa o punkt podparcia, pozwalający na podniesie­ nie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec własnych możliwości poznawczych, wobec nie­ uchronnych uwikłań aksjologicznych . 4 Wobec niemożliwego do wyeliminowania subiektywizmu jedną z metod jego ograni­ E. Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty, 3 interpretacje, Wydawnictwo U Ś , Katowice 2003, s. 22. 4 Ibid., s. 9. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 czenia może okazać się szerokie, interdyscy­ plinarne podejście, które pozwala naświetlić zjawisko z wielu różnych punktów widzenia. Wydaje się, że owa interdyscyplinarność sta­ je się nowym paradygmatem myślenia, cze­ go najlepszym dowodem są subdyscypliny naukowe, takie jak: filozofia medycyny, antro­ pologia medyczna czy socjologia medycyny, będące owocem prób połączenia ze sobą czcsto odległych od siebie dziedzin naukowego poznania . To nie wszystkie możliwości, kon­ figuracji może być o wiele więcej. Nie istnieje i u ż poiecie dyskursu czystego czyli takiego który do końca pozostał wiemy swoim pier­ wotnym założeniom Wiele dyscyplin nauko­ wych antropologia w szczególności u źródeł miało charakter hvbrvdvcznv czyli składaiacy sie z różnych elementów czésto nozornie do siebie nienasuiacych Interdyscyplinarność staie sie wiec naturalnym odeiściem od monometody i konstruktywnym nowrotem do nierwotne, for my istnienia dyscypliny. 5 Jak j u ż wcześniej wspominałem, każdy dys­ kurs tworzy swoją własną wizję rzeczywistości, wyznacza pewne normy, w obrębie których funkcjonuje, własny system aksjologiczny, po­ jęcia, które składają się na jego stan wiedzy. Jednak tylko taki dyskurs, który przy pomocy różnego rodzaju instytucji strażników, potrafi zbudować odpowiednią relację wiedzy/władzy może stać się narzędziem foucoultowskiej wła­ dzy. Prawda, która produkowana jest w obrębie takiego dyskursu nie jest bynajmniej prawdą absolutną, ale rości sobie prawo by taką być, więcej - za taką się u w a ż a . Jest to prawda niezwykle ekspansywna i zaborcza w swoich poczynaniach ufundowana na fundamentali zmie epistemo'logicznvm który sankcionuie ia jako 'jedyną, niezmienną,'obiektywną i pewną 5 Socjologia medycyny jest interdyscyplinarnym projektem badawczym realizowanym przez Samodzielną Pracownię Socjologii Medycyny działającą przy BARBARZVÑCA �Adam Głowacki 116 Taka prawda, zdaniem Foucaulta, ma moc sprawczą, m o ż e być n a r z ę d z i e m w r ę k a c h władzy. Takiej dyskursywizacji uległa również choroba , o czym w swoim tekście wspomina Krzysztof Pietrych: 6 Temat cierpienia i choroby jest jednym z naj­ trwalszych wielkich tematów obecnych nie tylko w literaturze i sztuce; wyznacza także centralny krąg zagadnień innych dyskursów - fdozoficznych, antropologicznych, religij­ nych, psychologicznych, medycznych. Wyni­ ka to oczywiście z fundamentalnej potrzeby określenia sensu i aksjologicznego znaczenia ekstremalnych ludzkich doświadczeń, w tym także doświadczenia choroby . 7 W swoich pismach Foucault podkreślał, że zadaniem władzy jest, co prawda, implantacja pewnej normy, wszczepienie jej w najgłębsze struktury myślenia człowieka tak, aby traktował ją jak element swojej tożsamości, ale sam proces nie może opierać się na mechanizmie nakazów i zakazów. W ł a d z a musi sięgać po bardziej subtelne i wyrafinowane formy oddziaływania, takie, które sprawią, że jednostka w sposób nie­ świadomy zinternalizuje narzuconą jej normę, postrzegając ją jako własny wytwór. W podobny sposób musi funkcjonować dyskurs dotyczący choroby jeśli jego celem jest zbudowanie pewnej powszechnie obowiązującej „prawdy". 8 Choroba nie jest zjawiskiem homogenicz­ nym, wymyka się jednoznacznym interpreta­ cjom. Już na rudymentarnym poziomie inter­ pretacji - etapie tworzenia definicji odsłania swoją w i e l o p ł a s z c z y z n o w o ś ć i niejasność, co postaram się w dalszym etapie moich r o z w a ż a ń uwypuklić. Każdy dyskurs tworzy własną defi­ nicję choroby, komplementarną lub opozycyjną wobec pozostałych koncepcji. Żadna z nich nie jest jednak wystarczająca i j u ż na etapie wstępnej analizy obnaża swoje ograniczenia, aksjologiczne konotacje. Przedmiotem moich r o z w a ż a ń nie będzie jednak tylko i wyłącznie biologiczna czy antropologiczna wizja choroby. W swojej pracy chciałbym zastanowić się nad tym, jak problem choroby podejmowany jest również przez współ¬ czesny dyskurs filozoficzny antropologiczny a w mniejszym stopniu także i socjologiczny' Oczywiście prowadzone przeze mnie r o z w a ż a nia nie wyczernuia całkowicie tematu sa tylko nróba n e w n e J n zedadu orólne^o sńoirzenia na nozamedwzne formy'onisu choroby iako s r J v n r z n e . r o ziawiska czy tez nrocesu zacho dzącego w ciele człowieka, ale także poza nim" w sferze idei L™nvch Onieraiac i ZTh sie na kilku renrezen z z i z z r z r z T r tatywnycn przyKladacn, postaram się poKazac, w jaki sposoP inne dziedziny nauKowego pozna­ nia proPująpodjąc to, jaKKolwieK Py Pyto, Kon¬ stytutywne dla nasze] egzystencji zagadnienie. 2. Choroba w dyskursie filozoficznym Pytanie o istotę zdrowia i choroby, było i jest fundamentalnym zagadnieniem medycyny. Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. Zajmuje lecznictwa niemedycznego prowadzimy prace nad się problematyką socjologii zdrowia i socjologii określeniem społecznych przyczyn popularności lecznictwa niemedycznego. Za cel stawia sobie także niekonwencjonalnych metod leczenia, ich wewnętrznej „określenie przedmiotu badań, funkcji i praktycznych struktury oraz relacji pomiędzy medycyną akademicką aplikacji socjologii zdrowia oraz dokonanie opisu a technikami leczenia pozostającymi poza jej obrębem. możliwych form współpracy między socjologią zdrowia Obszar zainteresowań badawczych Pracowni obejmuje a innymi dyscyplinami naukowymi (psychologia ponadto socjopsychosomatykę {mind-body interaction in zdrowia, antropologia zdrowia, filozofia zdrowia, social context), wyznaczającą obszar aplikacyjny socjologii socjopsychosomatyka). W analizach problematyki medycyny na gruncie badań psychosomatycznych, BARBARZYŃCA 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 117 Pytanie skądinąd z natury swej filozoficz­ ne, stało się zasadniczą kwestią medycznego dyskursu, swoją drogą, kwestią współcześnie niezwykle kontrowersyjną. W starożytnej me­ dycynie greckiej, a w szczególności tej, która wyrosła z myśli Hipokratesa, przyczyn choroby dopatrywano się w przewadze jednej z energii skupionej w organizmie człowieka, stąd na zasadzie opozycji: zdrowie pojmowane było jako isnomia, czyli stan harmonii, równowagi pomiędzy poszczególnymi siłami. Konsekwen­ cją tego myślenia była stosowana wówczas me­ toda lecznicza która poleeała właśnie na przy¬ wróceniu owe™ utraconego stanu pierwotna iedności ludzkiego organizmu W medycynie greckiej choroba nie jest tylko brakiem równowagi czy harmonii, ale jest również, a być może przede wszystkim, dążeniem natury w człowieku do osiągnięcia nowej równowagi. Choroba jest ogólną reakcją mającą na celu przywrócenie zdrowia. Organizm wywołuje chorobę, ażeby wyleczyć siebie . dwóch podstawowych soków ustrojowych: żółci i śluzu, i to właśnie dyskrazja, czyli brak rów­ nowagi pomiędzy nimi, powodował zaburzenie wharmonijnie funkcjonującym organizmie. Ta­ kie rozumienie choroby przejęła szkoła z Kos, której głównym przedstawicielem był właśnie Hipokrates . Jego teoria humoralną zrywała z religijno-mistyczną koncepcją choroby, za­ kładającą, że jest ona skutkiem ingerencji istot nadprzyrodzonych. Zerwał również z dogmatyzmem filozoficznym w medycynie. Według niego główną rolę w regulowaniu funkcji orga­ nizmu oderywaia cztery płyny ustrojowe- krew żółć czarna żółć i śluz Wobec tego choroba rozumiana była nie tylko iako fizyczne cierpienie ciała ale przede wszystkim zaburzenie o charak terze ilościowym zakłócenie równowari miedzy poszczególnymi' humorami" Takie iei oostrze panie orzekładał'0 sie w beznośredn snosób na nrzebiep same™ leczenia Te™ podstawowa zasada ftało sie wiec holistyczne sLrzenie na c h o r e ! a także nrzyiecie założenia ze samo noczncie nacienta warunkowane W również 10 Warto również dodać, ze Hipokrates swoją humoralną teorię choroby oparł na starożytnej koncepcji pramaterii, która uznawała istnienie przez czynniki o charakterze z e w n ę t r z n y m , lego rodzaju myślenie o zdrowiu 1 chorobie okazało się niezwykle trwale w kulturze. Vo niedawna detmiowano chorobę jedynie jako odwrotność zdrowia. Posługiwano się bowiem a także kardiologię behawioralną, obejmującą analizy tłum. H . Kęszycka, wstęp M . Czerwiński, PIW, Warszawa 9 socjokulturowych aspektów choroby niedokrwiennej 1987; idem, Choroba umysłowa..., serca". Za: http://www.umlub.pl/index.php?i = 538, 7 15.11.2009. Z ważniejszych publikacji warto wymienić: kształtowanie J. Barański, W. Piątkowski (red.), Zdrowie i choroba. Poznanie chorego, PZWL, Warszawa 1989, s.79. Wybrane problemy socjologii medycyny, Wrocławskie 8 Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2002; M . Libiszowski- op. cit. K. Pietrych, Choroba - źródła tematu oraz jego się w kulturze europejskiej, [w:] A. Kępiński, Zob. M . Foucault, Historia szaleństwa..., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, op. cit.; idem, tłum. Żółtkowska, M . Ogryzko-Wiewiórowska, W Piątkowski T. Komendant, Fundacja Aletheia, Warszawa 1998; idem, (red.), Szkice z socjologii medycyny, Wydawnictwo UMCS, Narodziny kliniki, tłum. P. Pieniążek, Wydawnictwo KR, Lublin 1998. Warszawa 1999. 6 W przekonaniu Foucaulta znamiona władzy/wiedzy 9 G. Canguilhem, Normalne i patologiczne, tłum. ma szczególnie psychiatryczny dyskurs choroby. Więcej P. Pieniążek, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000, s. 19. informacji na temat dyskursywizacji choroby psychicznej 10 zob. M . Foucault, Historia szaleństwa Ciechanowicz: „Traktaty reprezentujące szkołę kojską 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 w dobie klasycyzmu, BARBARZYŃCA Na temat szkoły z Kos niezwykle ciekawie pisze Jan �Adam Głowacki 118 normalizować znaczy narzucać wymogi istnie­ niu tego, co zastane, którego wielość i różno­ rodność jawi się, w świetle owych wymogów, jako coś nieokreślonego, nie tyle obcego, co wrogiego . definicją sformułowaną przez Światową Or­ ganizację Zdrowia (WHO) z roku 1974, która stwierdza, że zdrowie jest stanem pełnego dobrego samopo­ czucia („dobrostanu") fizycznego, psychicz­ nego i społecznego, a nie tylko nieobecnością choroby czy niedomagania . 11 Przytoczone p o w y ż e j przykłady w p i s u j ą się w nurt medycznych rozważań o chorobie. Przywołane jednak zostały w tym miejscu jako dowód na to, że o ile radykalne odcięcie się medycyny od spekulacji natury filozoficznej nastąpiło dopiero wraz z ustąpieniem realizmu spekulatywnego w X I X wieku, o tyle zwiastu­ ny tej rewolucji widać j u ż w hipokratejskiej koncepcji choroby, która okazała się niezwy­ kle trwałym sposobem definiowania choroby w kulturze europejskiej, czego potwierdzeniem jest cytowana powyżej definicja W H O . 12 Normowanie w takim ujęciu jest procesem ujarzmiania tego, co „zastane", ale w swej isto­ cie sprzeczne z założeniami czynnika normali­ zującego. Takie rozumienie normy rozszerzył uczeń Canguilhema - wspomniany j u ż wcze­ śniej Foucault - dla którego proces „norma­ lizacji" stał się n a r z ę d z i e m w rękach władzy, mechanizmem dyscyplinowania jednostki, po¬ przez implantację w najgłębsze sfery psychiki człowieka określonej i usankcjonowanej przez władzę normy. Pojęcia tego Foucault nie defi­ niuje w sposób bezpośredni, ale, powołując się na Jacka Kochanowskiego, wydaje się możliwym do przyjęcia założenie, że norma ta to w jego rozumieniu dominujący w danej kulturze i społecznie, instytucjonalnie usankcj onowany wzorzec postępowania, myśle­ nia, odczuwania, odnoszący się do wszystkich aspektów życia człowieka. Owa dominacja nie jest wynikiem jakichś naturalnych i neutralnych procesów. Powstaje jako efekt funkcjonowania relacji władzy, zaś jej zasadniczą funkcją jest podtrzymanie ładu społecznego, uważanego za właściwy i pożądany. Autor „Woli Wiedzy" wyraźnie wskazuje na rolę normy która leea na uniformizacji jednostek maja stać się podobne do siebie w podobny sposób myśleć postępować, czuć,'dz,ęk, czemu możliwe staje Przechodząc do rozważań nad filozoficz­ nym dyskursem choroby, warto nieco bliżej przyjrzeć się koncepcji Georges'a Canguilhema, który w swoich rozważaniach podjął pro­ blem „normy" i „patologii", czyli innymi słowy zdrowia i choroby. Wybór koncepcji filozoficz­ nych podejmujących problematykę choroby jest z konieczności selektywny, jednakże uwypukla moim zdaniem problem semantycznej entropii pojawiającej się przy próbach stworzenia defi­ nicji choroby. Dla Canguilhema norma, reguła, służy do wyprostowania, usta­ wienia i skorygowania ustawienia. Normować, pozwalają na uchwycenie ogólnych zasad tego, co można niektórych autorów chęć nie tyle posunięcia naprzód by nazwać „medycyną hippokratejską". Stawiała sobie praktyki lekarskiej, ile wzięcia medycyny pod kontrolę ona za cel uwolnienie wiedzy medycznej zarówno od filozoficznych dogmatów". (J. Ciechanowicz, Hippokrates religijnych przesądów, jak od apriorycznych filozoficznych i początki hipotez i skupienie się na zdobywaniu jej poprzez http://archiwum.wiz.pl/1996/96023400.asp, 05.2009). sumienną obserwację i doświadczenie. Grecka skłonność 11 http://www.who.int/en/, 04.2009. do filozoficznych spekulacji spowodowała bowiem u 12 G. Canguilhem, op. cit., s. 201. medycyny naukowej, .Wiedza i życie" 2 1996, BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 119 się osiągnięcie stabilności społecznej i zarazem zapobieżenie pojawieniu się zachowań określo­ nych i zdefiniowanych jako niezgodne z normą, a zatem „dewiacyjne", mogące owej stabilności zagrozić . 13 Nie bez znaczenia jest tutaj fakt, że Canguilhem był promotorem Historii szaleństwa w dobie klasycyzmu. Co prawda on sam w swo­ ich rozważaniach nie śledzi ciągłości historii, która prowadzi do osiągnięcia wiedzy obiek­ tywnej, p o n i e w a ż takowa jego zdaniem nie istnieje. Tropi natomiast pewne przemiany na­ ukowej ideologii w podejściu do choroby, jakie prezentowali August Comte, Claude Bernard, René L . Leriche, pokazując na ich przykładzie, że próby naukowego poznania i zdefiniowania tego, co określano mianem normalne i patolo­ giczne moga w konsekwencji doprowadzić do zamknięcia sie" w pewnym naukowym micie W swoie, konceocii przyimuie założenie ze prawdę o zdrowiu m o ż e m y poznać dopiero w chorobie Stwierdza ze właśnie w oatolo licznym niczym nod szkłem nowiekszaiacym można noznać nrawde o zdrowiu" Choroba ie.ro zdaniem ,est stanem w którym człowiek u ś w i a d a m i a sobie, czym w rzeczywistości jest zdrowie 14 Podobne założenie przyjął Jan Hartman, który twierdzi, że „rzeczywistość naszych i n ­ dywidualnych ciał konstytuuje się i potwierdza ostatecznie nie przez co innego n i ż przez cier­ pienie fizyczne" . Przy czym Hartman uwa­ ża, że człowiek, żyjąc jako byt ze swej natury dwoisty, to znaczy jednocześnie kulturowy - bo wyrosły w określonej kulturze - i organiczny - g d y ż przynależność do świata Natury jest 15 mu przypisana j u ż od momentu poczęcia musi nieustannie bronić integralności swojego ciała. Natomiast samoświadomość, która dla filozofów była wielkim osiągnięciem ludzko­ ści, w filozofii Hartmana jest dla człowieka jednoznaczna z wyrokiem śmierci. Człowiek samoświadomy to człowiek śmiertelny. Stąd też wniosek, że „zwierzę nigdy nie umiera naprawdę ani nie jest nigdy naprawdę chore. Jego śmierć, jego cierpienie to po prostu nor­ malny bieg rzeczy w naturze, tok jej przemian, ruch, który jest Życiem jako takim" . Podczas gdy posiadanie ciała cierpienie od choroby oczekiwanie śmierci - to charakterystycznie ludzkie momenty egzystencjalne" . 16 17 Po prześledzeniu rozważań Canguilhema nasuwa się wniosek, że tak naprawdę norma nie jest stanem, który m o ż n a obiektywnie określić, posługując się n a r z ę d z i a m i nauki, zdefiniować. Jego koncepcja neguje ontologiczne podejście do choroby, jako swoistego rodzaju „intruza", który wdziera się do orga­ nizmu człowieka. Canguilhem każe „dostrzec w niej zdarzenie zachodzące w samym organi­ zmie w rezultacie gry jego stałych funkcji, nie przecząc bynajmniej że owa gra tworzy coś nowego" . Norma nie jest czymś stałym, po­ wszechnie obowiazuiacym Stad i patologicz¬ ne nie iest zanegowaniem' pewnei określonei normy odstępstwem od nie, ale poiawieniem sie pewnei nowei iakości w obrębie ludzkiego ciała ale także całego życia Według mego choroba nie iest zmiana w granicach zdrowia ale iest nowym wymiarem ż y c i a " Kluczowe dla rozważań Canguilhema ,est stwierdzenie ze noiecie normalneao nie iest daiacym sie obiektywnie z w e r y f i k o w a ć p o j ę c i e m istnie 18 19 13 http://www.kochanowski.edu.pl/fzl.htm, 03.2009. 17 14 G. Canguilhem, op. cit., s. 21. 18 G. Canguilhem, op. cit., s. 62. 15 J. Hartman, Ontologia jestestwa chorego, „Kwartalnik 1 9 Ibid., s. 151. Filozoficzny" 2002 t. X X X , z. 3, s. 141. 16 Ibid., s.UO. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA Ibid. �Adam Głowacki 120 nia (...) p o n i e w a ż w patologicznym należy widzieć swego rodzaju normalne, a normalne nie jest tym, co nie jest normalne, lecz właśnie innym normalnym" . Zarówno Hartman, jak i Canguilhem pod­ kreślają, że pojęcie normy nie jest pojęciem obiektywnym, ale „przeżywalnym". Pierwia­ stek subiektywizmu jest tutaj elementem kon­ stytutywnym. Stąd t e ż wniosek Hartmana, że „być może praktyka skłania nas ku inne­ mu pojęciu choroby, bardziej subiektywnemu, mianowicie jako czegoś złego, bolesnego, nie­ oczekiwanego, nieakceptowanego czy nawet niesprawiedliwego - zawsze determinującego nas do przeciwdziałania" . W ujęciu Canguilhema patologiczne czyli choroba nie jest rozpatrywane jako jakościowe przeciwieństwo zdrowia-normy ale jako inny jego stan Za­ strzega jednak że normalnego w sensie fiziolo gicznym nie m o ż n a utożsamiać z normalnym wvrażaiacvm normatywność życia To zawsze sa dwa odmienne dyskursy Swoie rozważania Canguilhem snuje na gruzach teorii ontolocricznei w którei choroba iest ziawiskiem oh cym złem narz, caiacym s e na nrze człowie 20 21 z założeniem, że choroba jest złem, które czyni szkody w ludzkim ciele i w związku z tym, w procesie terapii, szkody te należy zrekom­ pensować. Zdrowie zdaniem Jana Hartmana jest więc „zapomnianą chorobą", natomiast „istnienie chore nie jest jakimś szczególnym stanem organizmu, lecz raczej ontologicznym, substancjalnym określeniem organizmu ludz­ kiego, którego byt polega na życiu-ku-śmierci, a więc na »chorobie na śmierć«" . Ujęcie to nie p o d w a ż a w ż a d e n sposób uproszczonej opozycji pojęciowej zdrowie - choroba, w któ­ rej choroba rozpatrywana jest jako naruszenie naturalnego stanu organizmu czyli zdrowia W a ż n e jednak aby zgodnie z wynikami analiz konstruktywistów w teorii zdrowia i choroby 22 postrzegać chorobę, jako istność wytworzoną w pewnym społecznym i lingwistycznym pro­ cesie, zrelatywizowaną do aktów mowy, sądów, oczekiwań, ideałów i potrzeb człowieka. Skoro człowiek jest w pewnych istotnych aspektach istotą duchową, to również i jego sposób ist­ nienia jako chory bądź zdrowy jest ukonsty­ tuowany w przestrzeni ducha czy kultury. Nie przecząc więc, że zdrowie i choroba są pojęcia­ mi zaczerpniętymi z żywej kultury człowieka, które powinny być rozpatrywane w ramach an­ tropologii, [podkr. A.G.] proponuję pamiętać o tym że oba te pojęcia maja też swój czysto ontolóeiczny sens związany z oreanicznym fundamentem duchowego życia człowieka. ( ) tylko iako bvt kulturowy naturę trans cenduacy człowiek może bvć chory albo zdrowy 1 tak właśnie iest- iako bvt kulturowy człowiek iest iestestwem chorym ie.o snosób nrzezwycezanianarnryie.olwiadornośćiesr _ ka ' iest rozumiana ' rozumiana lako jdKO przeciwieństwo stanu sianu pożądanego — czyli zdrowia Takie podejście pozostaje sprzeczne rów­ nież z koncepcją pozytywistyczną, która pro­ ponuje rozumienie choroby jako ilościowej zmiany stanu normalnego. Spór ten nie jest tylko dysputą akademicką. Wybór określonego podejścia do choroby determinuje rodzaj za­ stosowanej terapii. Jeśli przyjmiemy pozytywi­ styczny sposób myślenia i uznamy chorobę za brak bądź nadmiar, wówczas terapia polegać będzie na w y r ó w n a n i u . W przypadku ontologicznej koncepcji, w myśl której choroba jest j a k o ś c i o w y m p r z e c i w i e ń s t w e m zdrowia, le­ czenie oparte będzie na rewaloryzacji,.zgodnie fvm Z r y mr - o l i 20 Ibid., s. 166. 22 Ibid., s. 139. 21 J. Hartman, op. cit., s. 143. 23 Ibid., s. 140. § «rn ontolo&czme ontoLicznie BARBARZYŃCA i jestestwem e^tlerr, 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji Z powyższych r o z w a ż a ń wynika, że w dys­ kursie fdozoficznym choroba jawi się jako d o ś w i a d c z e n i e egzystencjalne, w pełni su­ biektywne, zrelatywizowane, nieuchwytne, w y m y k a j ą c e się jednoznacznym opisom czy definicjom. Jest „nową jakością życia", ele­ mentem k o n s t y t u u j ą c y m l u d z k ą cielesność lub t e ż konstruktem sprowadzonym do ak­ tów mowy, sądów czy oczekiwań. Jest więc odporna na wszelkie próby z a m k n i ę c i a jej w jednoznacznej definicji. Doskonałym przykła­ dem skrajnej subiektywizacji zjawiska choroby iest propozycia Emila Ciorana który twier¬ dzi ze iest ona stanem pewnego liryzmu" gdyz w prawie wszystkich chorobach kryia sie moce liryczne Tylko ludzie wegetuiacy w iakieiś skandaliczne, niewrazhwości zacho wuia stosunek bezosobowy do choroby która skądinąd zawsze nrowadz, do osobowe'™ no głębienia"-. W rozumieniu zaproponowanym przez konstruktywistów, pomimo swojego „ontologicznego sensu", który wynika z założenia, że „specyficznie (...) ludzkim sposobem bycia istotą żywą jest posiadanie ciała i jest to moment statusu egzystencjalnego, który przysługuje jemu [człowiekowi], a innym zwierzętom j u ż nie" , zdrowie i choroba są przede wszystkim bytami kulturowymi, wytworzonymi w pew­ nym procesie lingwistycznym i społecznym, a przy tym wszystkim zrelatywizowanymi do aktów mowy sadów oczekiwań i i ako takie po­ winny być rozpatrywane. Założenie, że „cho­ 25 24 E. Cioran, Na szczytach rozpaczy, tłum. I . Kania, Oficyna Literacka, Kraków 1992, s. 33. 25 Ibid., s. 139. 2 6 D . Penkala-Gawęcka, Antropologiczne spojrzenie na chorobę roba jest konstruktem, który może być zrozu­ miały dopiero przez odwołanie się do kultury, w ramach której został wytworzony" , stało się kamieniem w ę g i e l n y m nowej subdyscypliny, jaką jest antropologia medyczna. Zgodnie z jej założeniami choroba jest nie tylko pewnym określonym stanem biologicznym, wspólnym k a ż d e m u człowiekowi, ale przede wszystkim bytem kulturowym, który należy badać, stosu­ jąc podejście emiczne, o którym Danuta Penkala-Gawęcka pisze: 26 Bardziej jednak charakterystyczne wydaje się (...) podejście (...) zwane emicznym (emic), polegające na próbie opisania danego zjawi­ ska z perspektywy danej grupy. Przykładem takiego ujęcia może być przyjęcie „założenia o racjonalności", według którego racjonalne są wszelkie czynności prowadzące zgodnie z wie­ dzą podmiotów tych czynności do pożądanych rezultatów, niezależnie od tego, jaka jest ocena tych rezultatów z perspektywy innych systemów wiedzy. Założenie to niweluje nieporozumienia w niektórych pracach etnologicznych stosowa­ niem kategorii racionalne" - irracjonalne" w odniesieniu do etnologii diagnoz zabiegów leczniczych przy czym ocena ich racjonalno śc, dokonywana iest z nersnektywy medycyny naukowe, badź wręcz zdroworozLdkoweL" punktu widzenia". " Antropologia medyczna, będąca subdyscypliną antropologii kulturowej, zrodziła się na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesią­ tych w Stanach Zjednoczonych jako odpowiedź na pojawiające się - nie tylko w etnologii ludów pozaeuropejskich, ale także zachodniego kręgu Studia nad historią medycyny" 1994 t. I , z. 2, s. 6. 27 Eadem, Badania etnologiczne nad komplementarną, jahp zjawisko kulturowe, „Medycyna nowożytna. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 121 BARBARZYŃCA medycyną [w:] M . Libiszowski-Żółtkowska, M. Ogryzko-Wiewiórowska, W Piątkowski (red.), Szkice z socjologii medycyny, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998, s. 120-121. �Adam Głowacki 122 kulturowego - problemy z naukowym zaklasy­ fikowaniem i opisaniem chorób oraz praktyk leczniczych, które wykraczały poza obowią­ z u j ą c y paradygmat medyczny. O k a z a ł o się bowiem, że pojęcia zdrowia, normy, choroby nie są treściami uniwersalnymi, ale są zrelatywizowane kulturowo, podczas gdy wiele jednostek chorobowych wyróżnionych w nozologii biomedycznej nie ma swoich od­ powiedników bądź ma jedynie przybliżone od­ powiedniki w klasyfikacjach tubylczych. I od­ wrotnie, istnieją tzw. „choroby ludowe" <fol{ illnesses), których nie da się odnieść do biome­ dycznych jednostek chorobowych. Choroby te są czasem specyficzne dla pojedynczej kultury, czasem dla szerszego regionu geograficznoetnicznego a niekiedy można odnaleźć ich odpowiednik, nawet w odległych kultu­ rach . 28 Stąd też „zjawiska uważane w jednej kul­ turze za symptomy choroby, w innej przeciw­ nie - mogą być oznakami zdrowia, a w jeszcze innej - nie mieć żadnego znaczenia dla oceny zdrowia" . Przyjęcie tego założenia przez współczesną myśl medyczną przyczyniło się do powstania takich subdyscyplin, jak na przykład psychiatria kulturowa , która zajmuje się zagadnieniami: epidemiologii, etiologii, patogenezy, sympto­ matologii i leczenia z a b u r z e ń psychicznych w zależności od określonych kultur i warunków środowiska , a jednocześnie dowodzi faktu, że „ustanowiony sto lat temu paradygmat medycy¬ ny zaczyna, być kwestionowany i to z różnych powodów" . 29 30 31 32 28 29 30 Eadem, Antropologiczne spojrzenie. ..,op. cit., s. 6. Ibid. Zob. A. Jakubik, Kultura a zaburzenia psychiczne, www.psychologia.net.pl/artykul.php?level = 98, 03.2009. 31 Por. Amok z Malezji i Indonezji, „histeria arktyczna", Wobec tego w ramach teoretycznych podstaw antropologii medycznej pojawiły się propozycje wprowadzenia nowego podziału chorób. Jedną z nich była koncepcja Georgea M . Fostera, który uznał, że etiologie chorobowe należy podzielić na: „naturalistyczne" - starające się tłumaczyć choroby jako wynik oddziaływania czynników zewnętrznych wobec człowieka lub mu przyna­ leżnych, i „personalistyczne" - doszukujące się etiologii chorób w ingerencji czynnika o cha­ rakterze osobowym, to znaczy złego ducha, bóstwa. Nieco inny podział zaproponował Horacio Fabrega, który wyszedł z założenia, że skoro na­ wet te choroby, w których czynniki o charakterze neurofizjologicznym odgrywają znaczącą rolę, w rożnych kulturach przybierają inne formy, należy więc wprowadzić pewne rozróżnienie terminologiczne na disease i illness. Przy czym przez disease rozumie on chorobę w jej patolo­ gicznym aspekcie, to znaczy zmian fizjologicz­ nych, jakie wywołuje w organizmie człowie­ ka, zdefiniowanych przez naukę biomedyczną. Illness natomiast to jej kulturowy odpowiednik, wymiar. Warto w tym momencie powołać się na pracę K. Dannera Clousera Charlesa M Culvera i Bernarda Gerta zatytułowaną Malady , w którei autorzy rozumieia termin illness iako iednostkowe a nrzez to subiektywne noczucie bólu ciemienia dyskomfortu manifestuiace sie w określonych wmntomach' a spowodowane nrzez dUeal rozpatrywana tutai iako uchwytny metodami obserwacyjnymi zobiektywizowany i rozwiiaiary sie w określonych stadiach o okre ślonei e ioloai! proces fizioloaieznv oraani 33 _ I Z P o T l 3 n l e l ™ to.t^ latah (zaburzenie występujące w południowej Azji i na Filipinach, w Japonii i na Syberii, polegające na tym, że na widok w ę ż a lub tygrysa (lub nawet na dźwięk tych słów) człowiek wpada w panikę, depresję, a w skrajnych przypadkach nawet katatonię. Mogą BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 123 aspekty choroby w sensie generalnym, czyli „sickness". Ani disease, ani illness nie jest „rze­ czą" czy „jednostką" - są one po prostu różny­ mi sposobami wyjaśniania choroby (sickness), różnymi „społecznymi konstrukcjami rzeczy­ wistości" (...). Disease wiąże się z modelami wyjaśniającymi praktyków profesjonalnych - zarówno praktyków medycyny „nowocze­ snej", jak i tradycyjnych systemów medycz­ nych, np. medycyny ajurwedycznej czy chiń­ skiej. (...) Natomiast illness oznacza reakcje na nią. Jest sposobem, w jaki chora osoba, jej rodzina i jej sieć społeczna postrzega nazywa wyiaśnia i odpowiada na chorobę '(disease) Illness w,aze s,e z modelam, wviaLiaiacvim potoczne , ludowe sfery sytemu medycznego stosowanym, w kręgu rodźmy , ludowych' nieprofesjonalnych p r a k t y k o ^ . ' althy condition (teoretycznie niezdrowego sta­ nu), odnosząc go do pojęcia „zdrowia", ale w ujęciu teoretycznym, podczas gdy illness wiąże się z jego praktycznym sensem . Przełom w antropologii medycznej spowodo­ wało pojawienie się nowej orientacji, określanej mianem „interpretacyjnej antropologii medycz­ nej" lub „konstruktywizmu kulturowego", której prekursorem stał się A. Kleinman . W tym miej­ scu postaram się nieco przybliżyć przedstawione przez niego wnioski. Zdaniem Kleinmana „sys­ tem medyczny" należy traktować jako „system kulturowy", zbudowany z określonych symboli, znaczeń, wartości i wzorców zachowań. Takie podejście implikuje konieczność potraktowania choroby jako swoistego przedstawienia kulturo­ wego łączącego w sobie takie elementy, jak: etio­ logia wybór terapii ocena rezultatów leczenia Niezwykle ważne jest, że 34 35 Kleinman przeformułował rozróżnienie disease i illness, traktując te kategorie jako dwa Upraszczając nieco powyższe rozważania, m o ż n a stwierdzić, że w takim ujęciu disease byłaby niejako medycznym, skonstruowanym towarzyszyć temu zaburzenia świadomości. Napad trwa dni). Więcej informacji na ten temat: M . Krzystanek zwykle krótko i kończy się podnieceniem i ucieczką Egzotyczne zaburzenia psychiczne, http://www. przed siebie); susto (zaburzenie występujące wśród poradnikmedyczny.pl/mod/archiwum/507_egzotyczne_ ludów latynoamerykańskich. Polega ono na lęku przed zaburzenia_psychiczne.html, 23.10.2009. „utratą duszy". Utrata ta może być wynikiem działania ciekawym zjawiskiem, doskonale wpisującym się w nurt Niezwykle czyjegoś „złego oka", czarów, magii lub działania rozważań psychiatrii kulturowej, jest tarantyzm opisany demonów. Przedłużający się lęk może prowadzić do przez E. de Martino w książce Ziemia zgryzoty: utraty zainteresowań, braku łaknienia, utraty aktywności, do historii życia religijnego południowych wzrostu temperatury ciała a nawet do wyniszczenia W Marucha, Książka i Wiedza, Warszawa 1971. i śmierci). Koro (zaburzenie opisane w Chinach, 32 H.R. Wulf, S.A. Pederson, R. Rosenberg, op. cit., s. 27. Indonezji, Malezji, Sudanie i Izraelu. U człowieka 3 3 Zob. K . D . Clouser, C M . Culver, B. Gert, Malady, [w:] występuje ostry i przemożny lęk przed śmiercią na skutek What is Disease, Totowa, New Jersey 1997. przyczynę^ Wioch, tłum. utraty nasienia lub wciągnięcia członka w głąb brzucha 3 4 u mężczyzn, a piersi w głąb klatki piersiowej u Illness, [w:] T.L Beauschamp, LeRoy (red.), Contemporary kobiet. Stan ten może być poprzedzony nadmiernym Issues in Bioethics, Belmont, Kalifornia 1989. spółkowaniem. Narządy płciowe i nasienie traktowane są 3 5 przez ludy plemienne jako ośrodek siły życiowej. Rodzina Comparison of Medical Systems as Cultural Systems, „Social Zob. C. Boorse, On the Distinction Between Disease and Zob. A. Kleinman, Concepts and Model for the człowieka cierpiącego na \oro za pomocą rozmaitych Science and Medicine" 12 1978. uchwytów przytrzymuje członek zapobiegając jego 3 6 utracie. Stan ten może trwać od kilku godzin do kilku op. cit., s. 11-12. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA D . Penkala-Gawęcka, Antropologiczne spojrzenie �Adam Głowacki 124 przez ten dyskurs obrazem choroby, natomiast illness - jej społecznym, ale i indywidualnym obrazem, także społeczną i indywidualną re­ akcją na określoną jednostkę chorobową. Tutaj wkradają się jednak pewne wątpliwości. Skoro bowiem illness definiujemy jako sposób, w któ­ ry chora osoba, ale także „jej sieć społeczna", postrzega, nazywa, wyjaśnia i wobec tego od­ powiada na chorobę - disease, wówczas mu¬ simy uwzględnić fakt, że mogą zaistnieć dwa rodzaje illness tej samej disease. A dokładniej rzecz u j m u j ą c , przyjęcie takiego założenia jest elementem koniecznym ponieważ społeczny i indywidualny obraz danej jednostki chorobowei to często dwa różne i w wielu aspektach nieprzystawalne do siebie wizerunki. P a m i ę t a ć należy, ż e ż a d e n ze sposobów rozumienia choroby nie może egzystować sa­ moistnie. Wpływają one na siebie wzajemnie, współtworzą swoje zaplecze definicyjne, jeden wynika z drugiego. Rozdzielenie owych konceptualizacji choroby jest niemożliwe. Jeste­ śmy bowiem twórcami, ale także tworami wła­ snej kultury, ze wszystkimi konsekwencjami tego założenia. W takim ujęciu akcentuje się przede wszystkim subiektywne odczucie cho­ roby i analogicznie, subiektywne odczuwanie zdrowia. Tego typu myślenie zrywa, z X I X wiecznym paradygmatem medycyny. Definicja i sposób rozumienia zjawiska cho­ roby, jakie prezentuje antropologia medyczna, znalazły swój oddźwięk w filozofii medycyny, która zakłada, że zasadniczym przedmiotem medycyny kli­ nicznej jest subiektywne odczucie choroby i subiektywne odczucie zdrowia. W wielu językach europejskich sama etymologia słów oznaczających chorobę (illness) pozwala od­ kryć w tym pojęciu pewien aspekt subiek­ 3 7 tywny bądź przynajmniej pewne oceny. Od­ wołajmy się do kilku przykładów: w języku angielskim słowo disease (choroba) znaczyła pierwotnie dis-ease (niepokój, napięcie, nie­ wygoda), illness natomiast pochodzi od staroskandynawskiego, illr, które znaczy tyle co „zły". W języku greckimpathos oznacza cier­ pienie, w rosyjskim boljezn pochodzi od boi' (ból). Francuskie maladie pochodzi od małe habitus, co znaczy „w złym stanie", a duń­ skie syg znaczyło pierwotnie „zmartwiony" lub „smutny". Słowo „pacjent" wywodzi się natomiast z łaciny (patiens) i oznacza tego, który cierni Jedynie niemieckie słowo krank zgodne iest z biologiczna teona choroby Pier wotnie znaczyło ono tyle co skrzywiony" wyriety" sutreruiac ze'właściwym celem 'medycyny' iest wyprostowanie nacienta Test to dobry przykład p r y m i t y w n e j myślenia biologicznego". Lektura dzieł Foucaulta prowokuje do posta­ wienia pytania: czy nie jest tak, że określony dys­ kurs narzuca nam pewien obraz, model choroby z całym sztafażem określonych norm i zachowań doń przypisanych, który internalizujemy, uzna­ jąc go za swój własny. Diachroniczne spojrzenie na problem konceptualizowania choroby w kulturze Zachodu pokazuje, że próby wyjaśnienia tego fenomenu ulokować możemy w obszarze dwóch dyskur­ sów, których zasadniczą różnicę stanowiło po­ dejście do zagadnienia etiologii poszczególnych zaburzeń. Pierwszy z nich, zapoczątkowany przez Hipokratesa, który określić możemy mia¬ nem medycznego, przyczyn chorób doszukiwał się w pewnych nieprawidłowościach zacho­ dzących w ciele człowieka. Drugi natomiast kulturowy przyczyn zaistnienia konkretnych jednostek nozologicznych dopatrywał się w in— H.R. Wulf, S.A. Pederson, R. Rosenberg, op. cit., s.78-79. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 125 gerencji czynników o charakterze osobowym, na przykład bóstw, duchów . Przy czym należy pamiętać, że żaden z dyskursów nie funkcjo­ nował w oderwaniu od drugiego. A ż do wieku XIX, kiedy to doszło do ukonstytuowania się dyskursu medycznego opartego na badaniach empirycznych, o czym wspominałem j u ż na po­ czątku mojej pracy, przenikanie się tych dwóch porządków myślenia było zjawiskiem powszech¬ nym. Jeśli posłużyć się terminologią Fostera, byłyby to więc w pierwszym przypadku etio­ logie personalistyczne" w drugim natomiast naturalistyczne". Jak zauważa w swoim tekście Krzysztof Pietrych, 38 korzeni dyskursów zajmujących się tym szcze­ gólnym stanem, jakim jest choroba, poszuki­ wać trzeba dla kultury Zachodu - podobnie jak początków niemal wszystkich tematów uniwersalnych - w źródłach antycznych i biblijnych. To one ukształtowały podsta­ wowe modele symbolicznego jej rozumienia trwale obecne w kręgu tradycji śródziemno­ morskiej . 39 W kulturowym dyskursie choroba przestała być zjawiskiem o charakterze czysto fizjologicz­ nym, ulegając mitologizacji przekształciła się w pewien kulturowy byt, zatracając tym samym swój biologiczny charakter. Zarówno w staro­ żytnych tekstach, takich jak: Eneida, Król Edyp, 3 8 Niezwykle ciekawa i bogatsza jest etiologia chorób w medycynie ludowej. Całościowe i aktualne opracowanie Dzieje Herodota czy Starym Testamencie, epide­ mie chorób traktowane były jako kara boska, i to kara za grzechy. Chory niejednokrotnie podlegał społecznemu ostracyzmowi, szczególnie kiedy cierpiał na choroby kulturowo uznane za „nie­ czyste" . Antropologia medyczna z całą siatką terminologiczną i kulturowym zapleczem ba­ dawczym jest niewątpliwie ciekawym i perspek­ tywicznym podejściem do problematyki choroby. Przy czym spory wokół disease i illness, sposobów definiowanie i rozumienia tych pojęć, wokół któ­ rych koncentruje się dziś dyskurs antropologii medycznej pokazuje wieloaspektowość i nie¬ jednoznaczność przedmiotu jej zainteresowania i t ii - czyli choroby. 40 4. Choroba jako metafora? Przywołane przeze mnie powyżej teksty, są zresztą tylko przykładami znacznie licz­ niejszego zbioru. Nie jest moim celem odtwa­ rzanie tutaj skomplikowanego procesu mito­ logizacji pewnych chorób. Wystarczający jest dla mnie fakt, że taki proces miał i dalej ma miejsce, powodując, że choroba przestaje być rozpatrywana jako zjawisko wyłącznie biolo­ giczne. Tworzy się wokół niej pewien mit lub też, jak chciała Susan Sontag, metafora, która sprawia, że choroba przekracza swój czysto biologiczny wymiar i zaczyna funkcjonować na zupełnie nowej płaszczyźnie. Staje się tym sa- ludowa, [w:] S. Udziela (red.), Ziemia biecha. Lud polski w powiatach gorlickim i grzybowskim, W O K , tej problematyki zob. Z. Libera, Medycyna ludowa. Nowy Sącz 1994; S. Koba, Z historii lecznictwa Chłopski kieleckiego XIX w., Muzeum Świętokrzyskie, Kielce 1973; rozsądek CZ V gminna fantazja?, Wyd. UWr, Wrocław 1995. Z ważniejszych prac na temat medycyny D. Tylkowa, „Bez uroku". Elementy religijno-magiczne ludowej warto wspomnieć: H . Biegeleisen, Lecznictwo w Karpackim lecznictwie ludowym, [w:] J. Kowalska, ludu polskiego, PAU, Kraków 1986; Z. Półtorak, S. Szynkiewicz, R. Tomicki (red.), Czas zmiany, czas Lecznictwo ludowe rodzimej ludności trwania, PAN, Warszawa 2003; a także artykuły: D . Opolszczyzny, Instytut Śląski, Opole 1989; L . Stomma, Antropologia Czubala, O ludowym leczeniu gliną kultury wsi polskiej XIX w., PAK, Warszawa 1986 68 1984; U . Lehr, Urok (rozdział V I I : Tablice Mendelejewa); J. Fyda, Medycyna religijnych, „Lud" 65 1981; Z. Libera, Ciało w kulturze 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA w w Polsce, „Lud" aspekcie działań magiczno- �Adam Głowacki 126 mym bytem kulturowym. Swój sprzeciw wobec takiego postrzegania choroby wyraziła Susan Sontag w głośnym eseju Choroba jako metafora. Choroba nie jest dla niej „nowym wymiarem życia", jak chciał ją widzieć Canguilhem, ale staje się z i n t e r n a l i z o w a n ą metaforą czy też pewnym metaforycznym myśleniem, od które­ go należy się uwolnić, ponieważ „choroba nie jest metaforą i że najbliższy prawdzie sposób jej postrzegania - jak również najzdrowszy sposób chorowania - jest w n a j w y ż s z y m stop­ niu wolny od myślenia metaforycznego i naj­ bardziej n a ń niepodatny" . 41 Jak podkreślają interpretatorzy, nurt jej roz­ w a ż a ń jest na wskroś przesiąknięty postawą skrajnie antyhermeneutyczną. U podstaw po­ wstania eseju legło osobiste d o ś w i a d c z e n i e długotrwałego zmagania się z chorobą nowo­ tworową, co dosyć wyraźnie akcentują badacze. Wskazują na ów fakt, jako pewien klucz inter­ pretacyjny. Credo swoich rozważań wygłasza Sontag j u ż w pierwszych zdaniach eseju: w formie przenośni czy metafory. Twierdzę przy tym, że choroba nie jest metaforą i że naj­ bliższy prawdzie sposób jej postrzegania - jak również najzdrowszy sposób chorowania - jest w najwyższym stopniu wolny od myślenia metaforycznego i najbardziej nań niepodatny. (...) Celem niniejszych rozważań jest właśnie naświetlenie owych metafor i pomoc w uwol­ nieniu się spod ich wpływu. 42 Sontag wypowiada z d e c y d o w a n ą w o j n ę wszelkim metaforom, zmitologizowanym w i ­ zjom choroby. Chce pozbawić ją całej mito­ logii, społecznie dobudowywanej do tego ro­ dzaju chorób, które zdaniem autorki owiane są swoistą tajemniczością w y n i k a j ą c ą z ich nieuleczalnego charakteru. I tak jak w X I X wieku owym „kostiumem metafory" spowito gruźlicę, tak współcześnie ten sam mechanizm dotknął raka. W dzisiejszych czasach rak wziął na siebie rolę choroby - intruza, który pojawia się bez zapowiedzi, choroby doświadczanej jako okrutna, potajemna inwazja - i będzie tę rolę Tematem tej książki nie jest choroba w sen­ sie fizycznym, lecz sposoby jej wykorzystania ludowejXIX-XX wieku. Zarys zagadnienia, „Medycyna w odpowiednie cechy człowieka chorego, o chorobie nowożytna. Studia nad historią medycyny" 1995 t. I I , z. 1. mówi się, że »napadła«, »atakuje«, »rośnie«, »rozwija się«, D. Tylkowa, analizując wierzenia związane z medycyną »słabnie«, chory »walczy z nią« itp." (Z. Libera, Medycyna ludową wsi Karpat śląskich, podaje, ze „choroby bywały ludowa. ..,op. cit., s. 26). Niezwykle ciekawe jest również także personifikowane, wyobrażano je sobie bowiem zachowanie choroby, która „podług licznie odnotowanych czasami jako istoty rzeczywiste i czynne, widzialne lub przekonań (...) siedzi spokojnie w chorym, dopóki ten niewidzialne. Ślady tych przekonań występują jeszcze nie opiera się jej, nie walczy z nią. W przeciwnym razie we wsiach Beskidu Sądeckiego, gdzie mieszkańcy zachowuje się ona hałaśliwie, ryczy, kwiczy, mocuje się wspominają, iż w okresie epidemii cholery, która panowała z chorym, w wyniku czego wyskakuje on z łóżka, mówi tu w 1918 r., widziano postać nieznanej, bladej i bardzo niezrozumiałym językiem, bredzi, majaczy" {ibid., s. 48). szczupłej kobiety, okrytej białą płachtą". (D. Tylkowa, 3 9 K. Pietrych, op. cit., s. 80. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat polskich, PAN, 4 0 Zob. ER. Rosiński, Stosunek Starego Testamentu Warszawa 1989, s. 17-18). Podobnie zauważa Libera, do choroby, [w:] B. Płonka-Syroka (red.), Choroba jako który pisze, że: „nacechowanie wyobraźni i języka zjawisko społeczne ludzkimi doświadczeniami powoduje, że niemożliwe 41 jest wyrażanie choroby poza antropomorficznymi Warszawa 1999, s. 7. kategoriami. Spersonifikowane choroby są wyposażone 42 i historyczne, Arboretum, Wrocław 2001. S. Sontag, Choroba jako metafora, tłum. J. Anders, PIW, S. Sontag, op. cit., s. 7. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji 127 odgrywał, dopóki pewnego dnia jego etiolo­ gia nie stanie się równie oczywista, a kuracja równie skuteczna, jak stało się w przypadku gruźlicy. ternem immunodefensywnym, można rów­ nież nazwać zdolnością immunologiczną), rak ulegnie stopniowo demitologizacji. (...) Wówczas, być może, metaforyczne wykorzy­ stanie raka stanie się moralnie dopuszczalne, tak jak nie jest dopuszczalne dzisiaj . 43 Autorka zdecydowanie sprzeciwia się zatem takiemu myśleniu, w którym choroba jawi się jako swoistego rodzaju szyfr, znak, symbol czegoś ukrytego, co powinno zostać odczyta­ ne, zdenotowane, aby m o ż n a było podjąć sku­ teczną terapię. Podejście, w którym „chorobie przypisuje się (...) znaczenia i podobnie jak w przypadku metafory literackiej, dąży do jej »interpretacji«, poszukuje wpisanej w nią idei, ukrytej rzeczywistości, zakodowanych infor­ macji o człowieku" jest zdaniem autorki nie­ dopuszczalne. Ów metaforyczny sposób ślenia doświadczania choroby ma negatywny wpływ na pacjenta źle ukierunkowuje iego wysiłek psychiczny'a może nawet zniechęcić do dalszego leczenia Internretacie takie staia sie elementami mitologii a wreszcie przesada mi które wnływaia na snósób myślenia żarówno pacjenta j a k i medyka" , pisze. 44 46 Stosunek Sontag do choroby doskonale po­ kazuje Maria Janion, zestawiając go z podej­ ściem hermeneutycznym, w którym „choroba jest właśnie tym, co ukryte w głębi, czymś, co nie daje się oddzielić od osoby; choroba jest jakby organiczną częścią osoby, więcej - może być nawet jej istotą, g d y ż jej głębią" . Sontag stara się sprowadzić ją do pewnego „medycznego zdarzenia". W takim ujęciu cho­ roba pozbawiona zostaje jakiegokolwiek zna­ czenia, sensu. Jest tylko kolejnym „medycznym przypadkiem". Jakże inne podejście prezentuje wspominany j u ż Cioran, który pisze, że: 47 Nie ma człowieka, który by, uwolniwszy się od cierpienia czy choroby, nie odczuwał gdzieś w głębi żalu, bodaj słabego i niezdecy­ dowanego. Ci, co cierpią intensywnie i długo, pragną, rzecz jasna, podnieść się z choroby, mimo to przecież nieuchronnie nawiedza ich myśl o jakiejś fatalnej stracie, którą spowo­ duje ich ewentualne wyzdrowienie. Gdy ból stanowi część twojej istoty, ewentualne jego przezwyciężenie musi być równoznaczne ze strata musi też wywoływać żal Wszystko co masz w sobie najlepszego, zawdzięczasz cierpieniu . 45 Dla Sontag odarcie choroby z jej meta­ forycznego naddatku jest m o ż l i w e tylko w sytuacji, kiedy zostanie ona całkowicie zmedykalizowana. Dopiero w momencie, kie­ dy medycyna zdoła całkowicie uporać się z ra­ kiem, m o ż e nastąpić jego demitologizacja. Jako przykład podaje gruźlicę. Jednakże aby móc w pełni to realizować, należy usunąć, jej zdaniem, z języka medycznego wszelkie me­ tafory, bowiem w miarę jak język medyczny będzie odchodził od agresywnej terminologii wojskowej i sięgał po pojęcia związane z „naturalnym systemem obrony" organizmu (to, co nazywa się sys43 Ibid., s. 9. 44 Komentarze, część 2: Tajemnicą Głoszony przez Sontag postulat demitolo­ gizacji choroby i śmierci, jest, moim zdaniem, utopijny. Wszelkie próby całkowitego wyelimi­ nowania metafor z języka, które według autorki 45 świata jest to, co widoczne..., [w:] M . Janion, S. Rosiek (red.), Osoby. Transgresje 3, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1984, s. 356. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 48 BARBARZYŃCA Ibid. 4 6 S. Sontag, op. cit., s. 89. 47 Komentarze, op. cit., s. 383. 48 E. Cioran, op. cit., s. 110-111. �Adam Głowacki 128 są głównym czynnikiem mitotwórczym, muszą zakończyć się niepowodzeniem. Najlepszym po­ twierdzeniem tego jest ona sama. Z jednej strony żąda oczyszczenia języka i myślenia z metafo­ rycznego sposobu mówienia o chorobie, z dru­ giej natomiast nie jest w stanie uciec od owych metafor. Pierwsze zdanie jej książki brzmi: „Choroba jest nocną półkulą życia, naszym bar­ dziej uciążliwym obywatelstwem" . Postawa skrajnej empirystki uprawomocnia ją do wysunięcia twierdzenia, że kiedy g r u ź ­ lica była chorobą nierozpoznaną, nieuleczal­ ną, wówczas obrastała szeregiem przesądów, praktyk, domysłów. Jednak wraz z wynale­ zieniem streptomycyny m i t Mycobacterium tuberculosis legł w gruzach. Medycyna i empiria zanegowały romantyczny wizerunek g r u ź ­ licy. Prognozuje tym samym, że w przypadku raka zadziała podobny mechanizm. Z powyż¬ szym wnioskiem nie sposób się jednak zgodzić. Okazuje się bowiem, że 49 twierdzeniu Sontag o zmierzchu mitologii gruźlicy przeczą fakty. Mitologia ta, mimo przyrostu wiedzy, nie została unicestwiona ani po 1943 roku (wynalazek streptomycyny), ani po 1952 (isoniazid). Znikła - to prawda lecz tylko z tekstów literackich, przestała być obsesyjnym tematem sztuki, natomiast nadal istnieje w mitologii życia codziennego, w sfe­ rze, którą Sontag interesuje się najbardziej . 50 Dochodzimy więc do momentu współistnie­ nia mitologii gruźlicy w jej kulturowym aspekcie i mitologii medycyny. Przy czym, w myśl założeń Foucaulta, mitologia medycyny jest niezwykle agresywna - wyklucza inne mito­ logie, zmierza do monopolizacji jednej tylko, medycznej formy terapii, narzuca przeświad­ czenia o wszechmocności medycyny - wiedzy, o kompetencji lekarza-profesjonalisty i ryzy­ ku, jakie przynoszą wszelkie próby ominięcia gabinetu lekarskiego i szpitalnego łóżka . 51 Sontag w chorobie każe widzieć jedynie pe­ wien defekt fizjologiczny. Wobec tak postawionej tezy warto za Janem Hartmanem zastanowić się, czy nie jest tak, że „każda radykalna obiektywi­ zacja choroby, ujęcie jej w pojęciach fizjologii - jako postępowanie czysto deskryptywne, wy­ rzekające się wszelkiego wartościowania - czyni całkowicie niewidocznym zło cierpienia?" 52 5. W s t r o n ę resume Podjęte przeze mnie r o z w a ż a n i a nie wy­ czerpują tak szeroko rozumianego zagadnie­ nia, jakim bez wątpienia jest problematyka choroby widzianej z perspektywy filozofii czy antropologii. Analiza kilku reprezentatywnych teorii pokazała, ż e mimo chęci współpracy deklarowanej zarówno przez nauki humani­ styczne, jak i przyrodnicze, brak jeszcze meta­ języka, który pozwoliłby wypracować wspólne pojęcia, terminy czy definicje. Istota choroby wymyka się wszelkim naukowym docieka­ niom. K a ż d a próba z a m k n i ę c i a jej pojęciowe definicyjne w konsekwencji spro¬ wadzą sie do redukcjonizmu iak w przypadku dyskursu medycznego albo subiektywizmu będącego u d z i a ł e m r o z w a ż a ń filozoficznych' Obiecuiaca wydaie sie crocozycia antroco' logii medycznei przy czym naipierw sama musi unorać sie z entronia terminologiczna w obrębie swoiLn dyskursu aby mnJL za n r o n o n o w a ć snófna i iasna koncencie Próhy naukowego podjęcia problematyki choroby 49 S. Sontag, op. cit., s. 7. 51 50 M.Janion, S. Rosiek Komentarze, op. cit., s. 370. 52 Ibid. J. Hartman, op. cit., s. 146. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Choroba - próba definicji nieuchronnie zmierzają ku interdyscyplinar­ ności, która dzięki swojej polifoniczności może stanowić niezwykle ciekawą i wieloaspektową propozycję podjęcia istoty choroby. W świetle powyższych rozważań trudno jednoznacznie i z pełną odpowiedzialnością powiedzieć, czym tak naprawdę jest choroba. Z całą pewnością nie jest tylko i wyłącznie zaburzeniem o cha­ rakterze fizjologicznym, jak chce widzieć ją Su¬ san Sontag. Ale czy jest w ogóle zaburzeniem? 129 A może tylko „nową j akością życia", j ak twierdził Emil Cioran, lub też zjawiskiem przynależnym tylko istotom samoświadomym, co starał się udowodnić Jan Hartman. Podsumowując moje rozważania, mogę powiedzieć tyle, że jakikol­ wiek punkt widzenia odnośnie choroby przyj­ miemy, zawsze możemy uznać, że „choroba jest w końcu tylko możliwą do wypowiedzenia strolosu" . 53 Trying to Define Illness The phenomenon of the illness has many aspects. Its core evades all unequivocal iterpretations. Therefore each trial of reaching it implies necessity of using a postmodern paradigm, according to which it is possible to give up one particular monomethod in favour of numerous interpretative procedures. This kind of approach places the illness on the point of intersection of many discourses which appear to differ, but oftenly they sprout out of one common stem. The article is an attempt of approaching the phenomenon of illness with interdisciplinary view consisting elements of medi­ cal, anthropological, philosophical and sociological discourses. It is a voice in discussion about the (im) possibility of reaching the truch about illness. 53 J. Ravel, J.P. Peter, op. cit., s. 241. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35b415fde6aa97f4a094433591c1e1b0.pdf e4d37cebcaeb78302159b7de8dd7b920 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5627 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5231 Title A name given to the resource Kuchenne fascynacje fantastyki grozy/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.130-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nawrocki, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Nawrocki Ur. w I 975 roku. O b r o n i ł pracę magisterską o pisarzu science fiction Adamie W i ś n i e w s k i m - S n e r g u . Niebawem broni pracę doktorską Wokół progu. Problem transgresji w polskiej prozie niesamowitej okresu romantyzmu. Interesuje się klasyczną i współczesną fantastyką grozy, a także sferami pokrewnymi, takimi jak psychologia, funeralia, o b r z ę d o w o ś ć , hard rock, dawne i współczesne przesądy oraz zabobony. Jest miłośnikiem XIX wieku. Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 1. Pierwsza z muz? a początku człowiek, a konkretnie homo erectus sprzed około dwóch milionów lat, nauczył się rozpalać i wykorzystywać ogień. Umiejętność ta dała mu nie tylko światło, nmpń T Ti ciepło i obronę, ale po jakimś czasie pozwoliła na kolejne odkrycie. Mięso nadziane na patyk i wetknięte w płomienie wydziela przyjemny za­ pach i znacznie lepiej smakuje niż surowe. A gdy jeszcze natrzeć je którymś z rosnących w okolicy ziół... Ten akt uznać by można za debiutanckie zaistnienie rodzaju homo w kulturze. Powstała Ni 1 gastronomia, zapewne najstarsza ze sztuk, wy­ przedzając o co najmniej milion lat pierwsze znane nam malowidła naskalne i instrumenty . Wobec muzy Gastronomii popełniono chy­ ba największą niesprawiedliwość, całkowicie w y p ę d z a j ą c ją poza Parnas i degradując do poziomu służebnej, zdolnej jedynie w bardziej lub mniej wyszukany sposób zaspokajać proste potrzeby fizjologiczne. Przez długi czas, gdy literatura, teatr, muzyka i plastyka dorobiły się biegłych, wyspecjalizowanych interpretatorów, historyków i badaczy, nikt nie starał się prze¬ niknąć odmienności znaczeń potraw serwowa1 Najstarsze przejawy podobnych działań kulturotwórczych pochodzą j u ż od homo sapiens, datowane są na górny paleolit (40-12 tys. lat p.n.e.). Zob.: pl.wikipedia.org/wiki/Paleolit, 08.11.2009. BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy nych podczas Wigilii, romantycznej kolacji lub biznesowego lunchu, albo też kiełbasy z grilla czy jajka na twardo, pochłanianego w pociągu natychmiast po rozpoczęciu dalekiej podróży. A przecież o związku sztuki kulinarnej z po­ zostałymi świadczą nawet utrwalone w języku frazeologizmy, takie jak: „zaserwowano nam odgrzewane kotlety" - dotyczące obejrzanego przedstawienia, „uczta kinomana", „nudne jak flaki z olejem", „wysmakowane dzieło", „nie¬ smaczne żarty" i inne związki „smaku" i stu" odnoszące się zarówno do konsumpcji, jak i odbioru utworów artystycznych. Obecnie zapomniane aczkolwiek poczesne mieisce Gastronomn w panteonie staraia sie przywrócić kulturoznawstwo i antropologia zaś coraz większa popularność zdobvwaia programy orezentuiace kulinarne osiągnięcia r u n etnicznych na tle ogółu ich dorobku kulturowego. ? Gastronomia, choć wyrugowana i niedo­ ceniana, powraca jako echo swej pierwotnej potęgi w obszarze rozmaitych sztuk, zwłaszcza narracyjnych i wizualnych. Uczta Trymalchiona, opis obyczajowości za stołem, fragment powie­ ści Petroniusza Satyry {on, to znakomita krytyka gustów i poziomu rzymskich nowobogackich. Pierwszym polskim świeckim utworem poetyc­ kim, a jednocześnie najstarszym znanym pod­ ręcznikiem savoir-vivre'u, jest Wiersz o chlebostole (znany także jako O zachowaniu się przy stole) Przecława Słoty. Kuchenne produkty są nośnikami głębokich sensów w malarstwie zwłaszcza martwych naturach od Flamandów i Rembrandta po pop-art. Kulinarną symbolikę świetnie wykorzystał Juliusz Machulski w filmie Seksmisja. Swoistą klamrę stanowi tu motyw jajka na miękko. Jajko 2 H.P. Lovecraft, Supernatural Horror in Literature, Dover, Nowy Jork 1973, s. 12. 3 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 stanowi tradycyjny symbol życia i mocy prokre­ acyjnej. Na początku filmu, jako plastykowy surogat z odkręcanym wieczkiem, podaje je boha­ terowi dziewczyna - wyhodowana w probówce urzędniczka systemu do cna sfeminizowanej przyszłości. Pod koniec zaś ta sama para wystę­ puje w przeciwstawnych rolach: to mężczyzna uczy kobietę jeść prawdziwe, tradycyjne jajko na miękko, a za chwilę nakłoni ją, by w celach rozrodczych udali się do sypialni. Od antyutopii i science fiction teoretycznie blisko do fantastyki grozy. Teoretycznie, gdyż to teoria literatury łączy te dwa nurty w jeden typ twórczości - fantastykę. W rzeczywistości SF to dziecko oświecenia i jego dalekosiężnych planów, zaś horror i niesamowitość wydają się dużo starsze, sięgające pierwotniej szych pokła­ dów ludzkiej świadomości. Jeden z klasyków gatunku, Howard P. Lovecraft uznawał grozę za najstarsze uczucie ludzkości . Pewnym po­ twierdzeniem mogą być prace Marii Janion i jej szkoły, dostrzegające w opowieściach niesamo­ witych arty kulacie poprzez fantazmaty konflik¬ tów i kompleksów tkwiących w podświadomości i zbyt odrazaiacych bv człowiek mógł wyrazić ie wprost Dlatego za omawianiem sie wampirów i wilkołaków mogą stać tłumione żądze seksu¬ alne i konflikty zaś nonrzez widma ukochanych 2 3 zmarłych nowracaia do nas lek nrzed śmiercią i ,ednoczesne noczucie iei bliskości M o z ę wiec nanrawde niesamowita onowieść hvła nierwsza iaka wykoszono nrzy nrehistorvcznvm oaniskn' k ! d a c h ó w n r z o d l L i lek nrzed nowrotem n m a r W ^ umanycn należą do najpierwotme szycn wyoPrazen. INarracja ducUacn zmarłych mogła ujmować w społeczną konwencję lęki, z którymi nasi praszczurowie nie mogli sobie poradzie pozob. także: eadem, Zlo i fantazmaty, Universitas, Kraków 2001; eadem, Wampir. Biografia symboliczna, słowo/obraz Por. M . Janion, Projekt krytyki fantazmatycznej. O egzystencjach ludzi i duchów, 131 PEN, Warszawa 1991; BARBARZYŃCA terytoria, Gdańsk 2004. �Rafat Nawrocki 132 jedynczo. Uświadamiała również, że przeszłość i historia są ważnymi elementami tożsamości rodzącej się wspólnoty plemiennej. Filozof kul­ tury Rudolf Otto w swojej pracy Świętość dość odważnie wskazywał na współczesne historie z dreszczykiem jako echa dawnego lęku numinotycznego przed pierwotnym, przerażają­ cym wyobrażeniem boskiej i demonicznej siły (numen)\ Claude Lévi-Strauss określił niegdyś kuch­ nię jako „drugą, obok mowy, powszechną formę ludzkiej działalności" . Jeśli więc opowiadanie o duchach jest czynnością niemalże równie starą, to może warto prześledzić łączące je struktury imaginacyjne. Czyli: jak działa kuchnia w fanta­ styce grozy? Albo: jak się odżywiać, by zobaczyć duchy? 5 2. Co przyrządzić? Ebenezer Scrooge w Opowieści wigilijnej Charlesa Dickensa dość bezczelnie punktuje nawiedzające go widmo dawnego wspólnika. Oto co odpowiada, gdy zirytowany j u ż Marley pyta: „Dlaczego nie wierzysz własnym zmy­ słom?" [Scrooge] Ponieważ często błahostka wypro­ wadza je z równowagi. Lekka niedyspozycja żołądka czyni z nich oszustów. W rezultacie, możesz być kawałkiem niestrawionej wołowi­ ny, odrobiną musztardy, okruszyną sera, odro­ biną niedogotowanego ziemniaka... Pomimo wszystko wydajesz się być więcej istotą cielesną, niż duchem . 6 4 Por. R. Otto, Świętość: bóstwa elementy irracjonalne w i ich stosune\ do elementów pojęciu racjonalnych, tłum. Scrooge na pierwszym miejscu wymienia wo­ łowinę, do mięsa przyrównuje także substancję bezcielesnej zjawy! Mięso z całą pewnością związane jest ze sfe­ rą podstawowych wierzeń i struktur wyobraże­ niowych. Lévi-Strauss w Trójkącie kulinarnym udowadniał, iż: surowy - poddany obróbce - ze­ psuty to kategorie adekwatne nie tylko do kuchni i handlu, ale też podstawowych założeń cywili­ zacyjnych w wielu kulturach. To, co przyrzą­ dzone, odnosi się do kultury, surowizna zbliża człowieka do natury, zaś zgnilizna - do dziedzi¬ ny śmierci. W badanych przez sławnego antro­ pologa kulturach przestrzenie, gdzie można było przyrządzić zabite zwierzęta, wyznaczały sfery Z kolei mięso j u ż podane na. stół podzielił badacz na gotowane i pieczone To pierwsze bliższe iest ludom osiadłym o wvz ' szvm poziomie cywilizacyjnym - symbolizuje zvcie i wspólnotę (demokratvcznosc) Pieczvs e przywodzi na mvś raczei koczowniczv trvb zv ciaa także arystokrację i śmierć 7 Wynikałoby z tego, że spożyte mięso, pieczo­ ne lub nieświeże, przenosi nas na powrót w dzie­ dziny chaosu, destrukcji i śmierci. Konsument zbliża się więc do dziedziny, z której przybywają zjawy. By dostąpić podobnych manifestacji, jakie stały się udziałem Ebenezera Scrooge'a, należy więc przyrządzić sobie pokrewną potrawę; ze­ psucie można zapewne zastąpić macerowaniem, najlepiej w czerwonym winie. 3. Jak przyrządzić? W powieści Marka Krajewskiego Widma w mieście Breslau, łączącej kryminalną fabułę 6 Ch. Dickens, Opowieść B. Kupis, Thesaurus Press, Wrocław 1993, s. 51-53, 1949, s. 24. 136-140. 7 5 wigilijna. Opowieść fantastyczna, tłum. anonimowe, Wydawnictwo Feliksa Owczarka, Łódź C. Lévi-Strauss, op. cit., s. 72-74. C. Lévi-Strauss, Trójkąt kulinarny, tłum. S. Cichowicz, „Twórczość" 2 1972, s. 72. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 133 z elementami niesamowitości, lekarz stara się przekonać głównego bohatera, policjanta Mocka, że nawiedzające go upiorne fantomy mają podłoże czysto fizjologiczne: W sugestywnym i niezwykle zmysłowym opi­ sie uczty u Krajewskiego zwraca uwagę znacząca obecność na stole pieczystego, ale także poja­ wienie się wątroby (drobiowej). Louis-Vincent Thomas, jeden z prekursorów antropotanatoloTo nie jest kwestia wiary (...). Udowodnię ci, gii (antropologii śmierci) zauważał, iż człowiek, ile może zdziałać właściwa dieta. Ale najpierw uciekając powszechnie w kuchni od określeń sugerujących związek przyrządzanego mięsa musisz sam uwierzyć, że koszmary senne mają początek w twoich przeciążonych i ciężko pra­ i ludzkiego ciała, zachowuje jednakże możność spożywania wątroby i serca - „bez wątpienia cujących jelitach. Przekonam cię o tym, jeśli będziesz mi posłuszny. (...) Dzisiaj doświad­ dlatego, że chodzi o narządy szlachetne, któ­ czysz na własnej skórze, a właściwie na własnej rych degustacja odpowiada być może mrocz­ wątrobie strasznych skutków obżarstwa. Twój nym fantazmatom" . Rzeczywiście, wnętrzności mózg odbierze sygnały od utrudzonych trzewi zdaj a sie mieć specyficzny status w kulturze i odpowie tym, czym może cię skarcić — sennym kulinarnei Związane sa z witalnościa i siła ich spożycie wiec zaraz DO zabiciu zwierzyny lub koszmarem... wroJa gwarańtuie orzeiecie tych cech Trądy Jakie danie zaproponował w ramach dowodu evinie stanowią one materie magiczna dla wróz Jarzy i szamanów Do dziś nodrobv zwłaszcza medyk? 9 Na talerzu Mocka wylądowały cztery za­ rumienione gęsie szyje. Pokroił ten specjał w plastry, a następnie poukładał je na chru­ piących talarkach ziemniaków. W otoczce gęsiej skóry zamknięty był farsz z cebuli, wątróbki i gęsiego smalcu. Mock nałożył na te piramidy miękkie pierścienie duszonej cebuli i przypuścił zmasowany atak. Jadł powoli i metodycznie. Najpierw zanurzał sztućce w półmisku, w którym grube kawa­ ły pieczeni wieprzowe, pływały w gęstym zawiesistym sosie podbitym mąką i śmieta­ na Na nabity na widelec kawałek pieczeni nakładał ziemmaczano drobiowy pagórek Po pochłonięciu tei skomplikowana kom' Dozvcii nasuwał na widelec iak na szufle war twe kanusty zasmazanei ze skwarkami Talerze powoli pustoszały . 8 8 M . Krajewski, Widma w mieście Breslau, Wydawnictwo W A B , Warszawa 2006, s. 78, 81. 9 L.-V Thomas, Trup. Od biologii do antropologii, tłum. K. Kocjan, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1991. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA wątróbki serca sstanowią dania m niec uid dla wąuouK.1, cynaderki cyiiduciK.1, scicd i d u o w i ą uanid każdeero u iednvch biesiadników hudza wstręt nie do nrzezwvciezenia u innych zaś - entn złazm donnszczaiacv snozvwanie ich nawet w sr^ie ™ T Z w L h n i Z w stanie surowym. IN a pewno w kucnm grozy nie może zabraknąć potraw podrobów. Mogą byc, na przykład smażona wątróbka wie­ przowa z jabłkami lub, jeszcze lepiej, gęsi pipek kultowe dzieło kuchni żydowskiej, składające się ze ™ y ^ duszonych i zapiekanych gę­ sich żołądków z dodatkiem czosnku oraz curry, cebuli, rodzynków i suszonych owoców. s m a z c 4. Kiedy spożywać? Jak wiadomo, jednym z występków Promete­ usza było pozbawienie bogów mięsa. W odwecie zmuszono go, by ów niedobór zwrócił w postaci własnej wątroby . Ponieważ bogowie, zwłaszcza 10 10 Według Parandowskiego, kaźń Prometeusza była bezpośrednim następstwem ofiarnego oszustwa, por. J. Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania i Rzymian, Czytelnik Warszawa 1967, s. 52. Grelów �Rafał Nawrocki 134 dawni bogowie, pokrewni demonom - istotom 0 nadnaturalnych mocach, lecz ludzkich na­ miętnościach - lubują się w mięsie. Niektórzy, jak aztecki władca podziemi Mictlantecuhtli (który siał grozę w powieści Grahama Mastertona Wyklęty), gustowali wyłącznie w potrawach z ludzi. Ale nawet ci nam bliżsi, jak Jahwe, nie byli wegetarianami, o czym przekonuje historia Kaina i Abla. Z Księgi Rodzaju dowiadujemy się, że Bóg wybrał mięsne dary Abla, odrzucił zaś płody rolne złożone przez Kaina, co doprowa­ dziło do późniejszego bratobójstwa. Większość religii zawiera w sobie świadectwo dawnych, ludzkich ofiar - bogom przygotowuje sie to co naicennieisze Wielka historia iudeochrześciiaństwa pisana od strony kuchni" to onowieść zaczvnaiaca sie od niesnełmonei obiaty Izaaka zastanionei przez symboliczne zwierze ofiarne' kończąca s e zaś na transkornoracii i mece ł e z u ' sa rod mięsa człowieka noswiecone.ro R O P , , no mięso R o i złożone w ofierze rzłowiekowO Tak wania powracających zmarłych, a także rozła­ dowywania lęku przed nimi poprzez opowieści o duchach i przebierance, jest ujęciem w kon­ wencję społeczną bardziej pierwotnej grozy, wiążącej się z zanikiem słońca i wegetacji. Jak podkreślał Rudolf Otto, lęk przed upiorami jest pozostałością dawnego, numinotycznego lęku przed gniewem tajemniczego bóstwa . W tym czasie władające światem istoty mogą ograniczyć dostępność mięsnych potraw. 12 Jeśli w powyższych przypuszczeniach tkwi ziarno prawdy, w kuchni grozy mięso powinno się przyrządzać i serwować w porze postu. Sy­ tuacja taka ma miejsce w klasycznym dla prozy niesamowitej opowiadaniu Kuzyn Passeroux Jeana Raya: Jo Gellert wstał we Wstępną Niedzielę w nieco lepszym humorze niż zazwyczaj. Wielki Post rozciągał się przed nim czterdziestodniową kwa­ rantanną przetykaną suchymi pasztetami z ryby i cienkimi gulaszami. (...) w tych dniach świętej wstrzemięźliwości wiedział, że na lnianej ser­ wecie czeka na niego tylko filiżanka kwaśnego mleka, kromka przaśnego chleba i nie słodzony kompot. Dzisiaj, w niedzielę, surowy ów reżim miał się nieco rozluźnić, gdyż poprzedniego dnia wieczorem dostrzegł kątem oka w ciemnej czeluść, spiżarni tragiczną sylwetę świeżo odar­ tego ze skóry królika którego krwawe członki rozcapierzały się na białych drewienkach". twierdzi Zahiianie w uiierze ofierze iwieruzi Walter waner Rnrkerf ourKeru „z.aui]diiie stanowi nodstawowe doświadczenie świętości" 11 spożywanie mięsa obwarowane jest tabu w ob­ rębie Każde-1 z największych religii, koszernosc specjalny uboj zakaz spożywania określonych gatunków (wołowina, wieprzowina), wreszcie posty. W kościele katolickim dwa najważniejsze posty obejmują czas od jesiennego zamknięcia 1 zaniku światła do odrodzenia się życia wraz z wiosną (z przerwą na Roże Narodzenie dawne święto powracającego słońca - oraz kar­ nawał). Akurat jest to czas, w którym od dawna odnotowuje się zwiększoną aktywność zjaw (jesienne Halloween i Dziady, lutowe obrzędy u Rzymian). Ryć może owa tradycja wypatry­ 11 Cyt. za: B. Ehrenreich, Rytuały krwi. Namiętność Wbrew temu sielskiemu początkowi, opo­ wiadanie Jeana Raya jest niezwykle drastyczne, przepełnione makabrycznymi opisami śmierci, aż do ostatnich stron, gdzie do Jo Gellerta przy­ bywa coś z miejsc nieopisanej grozy: 13 J. Ray, Kuzyn Passerouz, tłum. J. Lisowski, [w:] opr. do wojny, geneza i historia, tłum. P. Kołyszko, Jacek zbiór, O duchach opowieści Santorski & Co, Warszawa 2001, s. 30. 1977, s. 250. 12 prawdziwe, Iskry, Warszawa R. Otto, op. cit., s. 51-53. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy Po raz ostatni odetchnął, niestety na próżno. Potworny smród doszedł do niego z głębi jadal­ ni, wezbrana fala zgnilizny zagęściła powietrze i napełniła mu gardło trucizną. Miał j eszcze siłę wstać, pobiec do schodów, wstrzymując oddech jak nurek, skryć się w swoim pokoju i zamknąć się w nim na trzy spusty. Po czym, dysząc cięż­ ko, zaczął nasłuchiwać. Najpierw cisza stała się gęsta, nieogarniona, w uśpionym domostwie, potem jakiś szelest się zrodził, daleki, niemożliwy do określenia. Długi czas to trwało, zanim się wzmógł na tyle, by można było cokolwiek rozróżnić, ale potem się uwyraźnił. Było to powolne wstępowanie po schodach jakiejś zwiotczałej rzeczy, posuwają­ cej się miękkimi plaśnięciami, niczym olbrzy­ mia gąbka, która zaczęła nagle żyć i wędrować. Uderzyła z obrzydliwym rozpędem o zamknię­ te drzwi i nagle przeniknął przez dziurkę od klucza ostry smród niosący te słowa: - Tak ia Przecięty na pół ziedzony zgnijesz".'" Co jednak p r z y r z ą d z i ć , gdy chcemy za­ kończyć post bez podobnych, g w a ł t o w n y c h p r z e k r o c z e ń ? Otóż europejska tradycja pro­ ponuje - poprzez stół wielkanocny - jajko, być m o ż e najbardziej n i e z w y k ł y z kuchen­ nych produktów, usytuowany idealnie po­ m i ę d z y tym, co jest i co nie jest m i ę s e m . Jak u d o w a d n i a ł Lévi-Strauss w Strukturze mitów, c z ł o w i e k g ł ó w n i e poszukuje p o ś r e d n i k ó w (trickster) p o m i ę d z y zastanymi sprzecznoś c i a m i . Jajko m o ż e zatem stanowić idealne danie mediacyjne. Ułatwia ono przekroczenie granicy miedzy postem a czasem światecznei wyżerki. 15 14 Ibid., s. 264. 15 C. Lévi-Strauss, Struktura mitów, 5. Jak uzupełniać braki w zaopatrzeniu? W w y ż e j cytowanych fragmentach prozy zwraca uwagę niemalże całkowite utożsamie­ nie oprawionego ciała zwierzęcia z powracają­ cym, nadnaturalnym lecz makabrycznie ciele­ snym trupem. Co ciekawe, Alfonso M . di Nola w Triumfie śmierci. Antropologii żałoby zano­ tował także funeralne obyczaje zabraniające spożywania mięsnych posiłków w czasie żałoby, gdyż stanowiłyby przeszkodę w naturalnym roz­ kładzie . W tej projekcji grobowych procesów na stół jadalni odnaleźć m o ż n a symboliczne przeciwstawienie się nadmiernej identyfikacji ze zmarłym To patologiczna żałoba która według Gezy Roheima prowadzić może do introiekcU ukochanei osoby" czyli odzyskania utraconego przedmiotu poprzez przeniesienie jego obrazu do własnepo la" co uznać można za tvnowv nrzvnadek kanibalizmu nsychicznepo- onłaku jacy żałobnik wchłania w siebie utraconą osobę, hv iei nie stracić" W skrainvch nrzvnadkach może to prowadzić do całkowitego zaniku wła 16 17 snei t o ż s a m o ś c i na rzecz n m a r ł e p o 7 w m a r i a c ^ k Z n e i n?/e?FeL7ca ^ Z ^ e p o tatyrtconu dokonanej przez r-edenca Felliniego, lam umarły pozostawił testament zawierający warunek pokaźny spadek otrzymają tylko ci krewni, którzy... skonsumują jego ciało. Jest to dosc wyjątkowa, racjonalna koncepcja agresji trupa poprzez żołądek. Wspomniano tu o tabuizacji mięsnych po­ traw i postach. Warto z a u w a ż y ć , że dotyczą zazwyczaj ciał ciepłokrwistych, wyższych krę­ gowców. Pozwala to podążać nowym tropem, który przez u t o ż s a m i e n i e mięsa ludzkiego 16 tłum. W Kwiatkowski, „Pamiętnik Literacki" 59 1968, s. 260-266. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 135 BARBARZVNCA A. M . di Nola, Tryumf śmierci. Antropologia ialoby, tłum. M . Woźniak, Universitas, Kraków 2006, s. 149. 17 A. M . di Nola, op. cit., s. 20. �Rafał Nawrocki 136 i zwierzęcego prowadzi do koszmaru zamaza­ nia podstawowych granic, gdy kulinarne zabiegi stają się środkami do wywrócenia i zanegowa­ nia porządku kultury Wedle hipotez Barbary Ehrenreich, człowiek nie jest naturalnym dra­ pieżnikiem (jego przodek, jak współczesne na­ czelne, chwytał tylko niewielkie zwierzęta). Stał się nim dopiero poprzez rozwój cywilizacji; po­ czątkowo jednak nauczył się skutecznie bronić, a także rywalizować z wielkimi drapieżnikami . Był to, według Ehrenreich, moment przeło­ mowy. Wcześniej nasz przodek stanowił raczej rodzaj krwistego dania dla istot o ogromnej silejednakże w chwili ich pokonania, sam zażądał miejsca im równego i sięgnął DO mięso Uzyskał status równy najwyższym Było w tym akcie coś ze zrównania z bogami w ich diecie. Niestety człowiek nr7viał także oietno nrzelanei czerwo­ nej krwi stworzeń do niego podobnych. Stał sie wyklętym oprawcą: 18 Ale bez wątpienia pierwszy człowiek, który zabił wołu, uważany był za mordercę; może go nawet powieszono, a już z pewnością wisiałby, gdyby był sądzony przez woły - i niewątpliwie zasługiwałby na to, jeśli jakikolwiek morderca na ową karę zasługuje. Idźcie na targ mięsny w sobotę wieczorem i popatrzcie na tłumy żywych dwunogów przyglądające się długim szeregom czworonogów martwych. Czyliż ten widok nie przypomina po trosze kanibali? odławianej zwierzyny. Z drugiej - rozwijające się społeczeństwa zaczęły poszukiwać wyobra­ żeniowego pośrednika, reprezentanta, którego obciążyłyby odpowiedzialnością za rzeź swych mniejszych braci. Funkcję tę przejął rzeźnik. Jednakże pośrednicy, byty mediacyjne, choć godzą przeciwieństwa, wywołują również nie­ pokój wyobraźni. Zawód rzeźnika chyba zawsze był obarczony brzemieniem zbiorowych fanta­ zmatów. Stanowiąc byt mediacyjny pomiędzy naturą a kuchnią, wyróżniał się spośród innych cechów rzemieślniczych specjalnym traktowa­ niem, honorowymi miejscami w kościelnych emporach, czasem niemalże szlacheckim stro­ jem (małopolscy kijacy). Rzeźnicy nadawali na­ wet herby miastom (Leszno). Ale jednocześnie ich biegłość w zabijaniu musiała budzić niepo­ kój I zdarzały sie eksplozje owego niepokoju gdy nastały czasy społecznych przewrotów chwile graniczne dla cywilizacji i iei porząd­ ków Tak iak podczas insurekcii kościuszkow skiei gdv podług licznych świadectw zwer bowani do ochotniczych oddziałów rzeźnicy budzili wręcz ^rozę Oddał ten mroczny nimb r m U.11L nnt /7Jvy rtlili Jfrwn /A/ Cp/lii t* 11 - Obuch i nóż to broń nasza - szlachtuz, to życie nasze. - Nam jedno: czy bydło, czy panów rżnąć. Dzieci siły i krwi, obojętnie patrzym na drugich, słabszych i bielszych - kto nas powoła, ten nas ma - dla panów woły, dla ludu panów bić będziem . 19 - pisze Herman Melville w Moby Dicku (o którego przewrotnych związkach z fantasty­ ką grozy warto by napisać monografię). Czło­ wiek zasmakował w mięsiwach, lecz próbował ukryć piętno mordercy. Z jednej strony pojawiły się więc skomplikowane obrzędy myśliwskie, mające na celu przebłagać lub oszukać duchy T^raciricki w i ATir Iv 1 a j l l l o J\.l W V IC" I)Rr>cbifi Do KICI poprzez chór r z e ź n i k ó w " 20 Gdy walą się dotychczasowe systemy, może wrócić pierwotność. Człowiek znów stanie się kawałkiem mięsa, a któż oprawi je skuteczniej niż doświadczony masarz? Niestety, bywało, że imaginacje te doganiała rzeczywistość, jak 18 B. Ehrenreich, op. cit., s. 41-52. 2 0 19 H . Melville, Moby Dick, czyli biały wieloryb, tłum. Wydanie jubileuszowe, t. I I I , Kraków - Warszawa 1912, s. 55. Z. Krasiński, Nie-Boska Komedia, [w:] idem, Pisma. B. Zieliński, Mediasat Group S A , Warszawa 2005, s. 363. BARBARZYŃCA 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 137 w przypadku Fritza Haartmana i Karla Denke, działających w Niemczech w czasach wiel­ kiego kryzysu. Jeden w Hanowerze, drugi na Dolnym Śląsku - dostarczali na lokalne rynki fragmentów ciał pomordowanych przez siebie rodaków. Współcześnie masarskie motywy pojawiły się w Delicatessen, mrocznej fantazji przyszłości reżyserów Jeana-Pierrea Jeuneta i Marca Caro (Francja, 1991). Są tu przedstawione ruiny Pa­ ryża po totalnym, zapewne wojennym katakli­ zmie. Rzeźnik nie tylko zapewnia tu lokatorom ocalałej kamienicy dostawy mięsnych dań, wyko­ rzystując w tym celu podstępem zwabione ofiary. Jest także stróżem nowego, postapokaliptycznego porządku, zapewniającego względny byt, lecz tylko kanibalom. Ale i polskiej literaturze nieobce są mroczne fantazmaty kanibalistyczne. Myślę tu o szcze­ gólnym, a zapomnianym prozaiku, Ludwiku Sztyrmerze, działającym, choć nieco pod prąd, w epoce rodzimego romantyzmu. Jego najlep­ sze dzieła to opowiadania niesamowite wydane w tematycznych zbiorach, spośród których wy­ różniają się zwłaszcza Frenofagiusz i Frenolesty. Po opisanej w historiach Warszawie krążą Frenolesty, diabelskie stwory, których zadanie to porywanie ludzkich mózgów i serwowanie ich na stół swc^o pana Frenofagiusza. Odpo­ wiedź na pytanie o metody tej konsumpci i znów uwalnia fantazmaty rzeźni: Jakim sposobem? Cha, cha, cha! Zabawne pytanie! Takim samym sposobem jak waćpan zjadasz kaczki, barany i woły. Wszak nie poły­ kasz ich, póki żywe, i im większy zwierz, tym na więcej kawałków musisz go rozdzielić . 21 W ten sposób kolejni warszawianie popadają w obłęd, zaś demon zyskuje przysmaki. Sama relacja o Frenofagiuszu pochodzi od jedne­ go ze skonsumowanych pensjonariuszy domu dla szaleńców. Jest on pośrednikiem pomiędzy demonem (być może zrodzonym z obłędu) a pozostałymi ludźmi. Możliwe, że dlatego opo­ wiadania z tomu przesiąknięte są niezwykle su­ gestywną metaforyką, przyrównującą ludzi do „medytujących krwi i mięsa", „z sercem, które można kupić w szlachtuzie". W pochodzących sprzed półtora wieku kanibalistycznych wizjach Sztyrmera pojawiają się j u ż głuche pytania współczesności, której szaleń­ stwo to kres metafizyki, to ustawiczny lęk przed klęską humanizmu, bez którego pozostanie tyl­ ko dwunożne mięso. Z którego można zrobić armatnią rąbankę, z a m k n ą ć w rzeźniach dla ludzi, zatomizować i podporządkować jako ho­ dowlane bydło. Pochłonąć w ramach nadrzęd­ nych procesów cywilizacyjnych. Rzeźnia - po­ przedzająca kuchnię - stała się idealną metaforą kondycji ludzkiej obecnego i (zwłaszcza!) po­ przedniego wieku Ta kwestia staje sie kluczowa we współczesnych' często odrażających horrorach z nurtu gore edzie ciało istoty rozumnej iest sztukowane bez litości, zmuszane do zwierzęce¬ go skowvtu rozbiiane na podstawowe elementy które nie kr'yia zadnei duszy W tych krwawych widowiskach nie ma zadne/o sadystycznego wy zwolenia lest tylko nowracaLe dramatyczne n tanie- czywe wsnółczesnym świecie albo w skrai nych sytnaciach notrafinw nozostac'czvms nonad kiwał r z e ź i a n m i e s a ? Teraz nan w,V" - mówi C Z Z Z Z S T L l w ^ m l Z i , , T Z Z I Z Z Z Z I Z Z Z Z h Z Z T Z jaKova lancia foaroz ao resu K ZZZZZZ ™ S nocy Z TZTZZLZIZT22 zuiiize wreszcie, teraz rna. pan laKis cet 21 L . Sztyrmer, Frenofagiusz i Frenolesta, [w:] idem, nieboszczyka Pantofla z papierów wybrane i ogłoszone przez Eleonorę po nim Powieści pozostałych Sztyrmer, t. I I , Wydawnictwo Adama Zawadzkiego, Wilno 1844, s. 303. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA 22 J. Lind, Podróż do kresu nocy, tłum. C. Karolak [w:] S.H. Kaszyński (red.), Spotkanie poza czasem. Antologia fantastycznej noweli austriackiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1990, s. 260. l jestem �Rafał Nawrocki 138 Jak można przyrządzić człowieka? Ewentu­ alnych ciekawskich trzeba by odesłać do książek Issei Sagawy . To najsławniejszy obecnie l u dojad, smakosz dań sporządzonych z koleżanki-studentki, którą zamordował w 1982 roku. Obecnie, wypuszczony z zakładu zamkniętego, bryluje w rodzinnej Japonii jako celebryta, grając nawet w fdmach erotycznych . W ten sposób gastronomia, sztuka, która niegdyś wyrwała człowieka ze stanu natury, może też w wyszukany sposób odesłać go tam na powrót, zamieniając w kanibalistyczną be­ stię. Ta pierwotność przejawia się także poprzez 23 24 destrukcyjny charakter: w dziedzinie najstarszej z muz odbiór dzieła sztuki jest jednocześnie jego całkowitym unicestwieniem. Poprzez skrajne imaginacje ludożerstwa, zawarte w dziełach fantastycznych, a także historyczne wyczyny niektórych jednostek, gastronomia ujawnia skry­ w a n ą w sobie grozę. Ciało człowieka także m o ż n a przyrządzić w kuchni, przemieniając odbiorcę sztuki w dzieło. Co najwyżej łaskawa muza uczyni z dania i konsumenta jedność, co uskutecznił dr Lecter \N Hannibalu, częstując policjanta smażonym móżdżkiem, przed chwilą wyjętym z jego własnej, otwartej czaszki . 25 Cuisine Fascinations of Horror Fiction The article takes on the problem of how the art of cooking functions in horror. The author's basic assumption, confirmed by archeological and anthropological research, is that both food processing and belief in the presence of the undead originate in the beginning of human culture. This relation between cuisine and these beliefs resulted in phantasmatic traces in various compositions and movies of the horror and weird genre. The emphasis is put on anxieties and fascinations connected to meat consumption and methods of obtaining it. The authors purpose is to portray the most interesting examples from various works from different periods. He seeks its justification in former sanctity of meat, in demonic beliefs, and man's primeval bond with nature. Since this article is the first to be ever published on such subject, it is largely based on hypothesis and leaves the reader with an open question. 23 Książki Sagawy nie zostały przetłumaczone, spis 24 Cyt. za: http://pl.wikipedia.org/wiki/Issei_Sagawa, oryginalnych (japońskich) tytułów dostępny jest na: 09.10.2009. http://www.goodreads.com/author/list/2795905.Issei_ 25 Sagawa, 09.10.2009. Warszawa 1999, s. 285 i n. Por. T. Harris, Hannibal, tłum. J. Kozłowski, Amber, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/777bf0dd37945accc773303e72e9306a.pdf bbc41ba69ec8efc086d9789dbb48ebb1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5628 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5232 Title A name given to the resource Recenzje/B arbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.139-150 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 139 islam. Orientacja. Ornament Ilość paciorków u ż y t y c h do m u z u ł m a ń s k i c h s z n u r ó w modlitewnych nie jest dowolna. Najczęściej jest to jedna z wielokrotności liczby trzy: 33, 66, 99, o z n a c z a j ą c a imiona Allaha. Po dodaniu ostatniego, znanego tylko Jemu imienia - 100. To tylko jeden przykład matematycznego u p o r z ą d k o w a n i a religijnego instrumentarium i metafizycznego znaczenia, jakie przypisuje się liczbom. „Czystość formy i doskonałość stylu świadczy o czystości duszy" - to werset Koranu ozdobnie wykaligrafowany na mosiężnej lampie z Maroka. Doskonałość sztuki w pojęciu m u z u ł m a n ó w była m o ż l i w a jedynie jako od­ wzorowanie idealnego porządku wszechświata. J u ż po przekroczeniu progu wystawy podziwiamy zawieszony nad głowami perski kobierzec z motywem ogrodu o b r a z u j ą c y m zasady kierujące kosmosem. Porządek ten poznawano dzięki naukom: astronomii, fizyce i przede wszystkim matematyce. Ich sens Islam. Orientacja. w y n i k a ł jednak z metafizyki będącej podstawą wszechrzeczy. Idąc dalej, Ornament przekonujemy się o zapomnianej przez nas bliskości p o m i ę d z y tymi gałę­ M u z e u m Etnograficzne ziami wiedzy a wierzeniami, o łączącym je j ę z y k u liczb i symboli. w Krakowie W n ę t r z e sali budzi skojarzenie ze szkatułką, swoim dopracowaniem 3.10.2009-26.09.2010 bliską dziełu sztuki. Światła gwiazd powoli p r z e s u w a j ą się po posadzce i ściankach, w których misternie wycięto wzory ze świata islamu. Oriental­ ne w n ę t r z a stają się bliskie, kolejne segmenty przywołują sfery codziennego życia: w domu, w świątyni, w podróży, na wojnie. Ekspozycja maksymalnie wykorzystuje niewielką p o w i e r z c h n i ę , przekształcając ją w świątynię liczb. Pomieszczenie p o d p o r z ą d k o w a n o zasadzie centrum - peryferia: w środkowym kręgu poznajemy znaczenie motywów, których rozwinięcie wytropimy w głębi sali. Zgodnie z tym w berberyjskim naszyjniku odkryjemy myśl o boskiej doskonałości, opozycji płci i ziemskiej w ę d r ó w c e . S z k a t u ł k a okazuje się być łamigłówką, bo jej zaszyfrowaną zawartość m o ż n a odczytać dopiero po z ł a m a n i u kodu; wcześniej jesteśmy tylko analfabetami zachwyconymi barwami szatami, wyszywanym obuwiem, l u sterkiem-oczkiem pierścienia, biżuterią i amuletami. Posługując się specjalnym „dekoderem", m o ż e m y odczytać informacje zapisane w dywanach koczowników. Wystawa pozwala nam pogodzić estetyczną kontemplację z intelektualną lekturą. Cenzura literacka owocuje czasami z a g a d k o w ą literaturą. Dyscyplina islamu spowodowała natomiast n i e z w y k ł y rozwój sztuki charakteryzującej się horror vacui w kierunku ornamentyki. Z takich form sym­ bolicznych, jak koło (Allah), trójkąt (człowiek) czy gwiazda sześcioramienna (rozprzestrzenianie się reli­ gii) wyprowadzano w geometryczny sposób coraz bardziej fantazyjne motywy dekoracyjne. Jednak tabu sporządzania w i z e r u n k ó w stworzeń nie zawsze było poparte lękiem przed numinosum, stąd naginano zakaz, nadając wzorom kształt kojarzący się z poszczególnymi z w i e r z ę t a m i . Wśród figur geometrycznych m o ż n a zatem napotkać postacie zwierzęce i ludzkie. Pieczołowicie przygotowana ekspozycja o starannie p r z e m y ś l a n y m kształcie prezentuje nieprzypadkowość form, jakie przybierały przedmioty codziennego u ż y t k u i ewolucję zdobiących je ornamentów. Ujaw­ nia tropy z n a c z e ń w przystępny sposób, poprzez strukturę równie regularną j ak one. Z budynku muzeum wyjdziemy z dopracowanymi na ś w i a t o w y m poziomie materiałami informacyjnymi - przewodnikiem i „dekoderem dywanowym", ale co w a ż n i e j s z e , bogatsi o jeden z kluczy do kultury świata islamu. Michał 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Nałęcz-N leniewsk �recenzje 140 Czy barbarzyńcy marzą o r ó ż o w y c h owcach? Wydaje się, że zmiany w postrzeganiu ludowości, polegające na rozsze­ rzaniu pola jej definiowania, przyswajaniu muzeum najpopularniejszych m e d i ó w (fotografii, video), zmienianiu instytucji z a m k n i ę t e j i sierjoznej w otwartą i a w a n g a r d o w ą - to robota na całe pokolenie. Ludzie M E K - u od dwóch lat konsekwentnie oczyszczają kulturę etnograficzną z obciachowości i przywracają ją do u ż y t k u publicznego. Robiąc burze m ó z g ó w w jakuzzi w y p e ł n i o n y m k a w ą (inaczej być nie m o ż e ) , w y t w a r z a j ą kolejne pro­ jekty w ramach szeroko zakrojonego programu powodowania, że na widok zawartości muzeum z tak trudnym PR-owo materiałem jak eksponaty etno­ graficzne człowiek m ó w i : „Wow". Co jest dziś najbardziej trendy? Dizajn. Co to jest etnodizajn? Pokazali więc dizajn zaszczepiony etnografią, czyli etnodizajn. Wydaje się, oraz Naturalne zasoby że tym dokonaniem uderzyli w sufit, bo nie da się w y m y ś l i ć j u ż nic bardziej polskiego dizajnu „wow" - lecz w y g l ą d a na to, że ich nie interesuje, co się komu wydaje. M u z e u m Etnograficzne W g ł ó w n y m gmachu M E K - u (wystawa Co to jest etnodizajn?), niczym w Krakowie w n u k i na kolanach dziadków, siedzą eksponaty etnodizajnerskie wśród 3.10.2009-26.09.2010 obiektów stałej ekspozycji zastanych in situ. Te nowe m a s k u j ą się wśród starych jak drapieżniki w d ż u n g l i , dlatego na podłodze p r z e r y w a n ą linią wykreślono kierunek zwiedzania, a czerwonymi iksami - obecność etnodizajnu. Jest to r o z w i ą z a n i e naj­ prostsze z m o ż l i w y c h - niczego nie r u s z a ć , tylko umieścić obiekt przetworzony dziś obok pierwowzoru sprzed wieku - a j ednocześnie trudne chyba do w y m y ś l e n i a , bo naturalnym odruchem muzealniczym j est ustawienie eksponatów w pustej, białej sali. Czerwone krzesło o ośmiu nogach umieszczono obok krzesła wiejsko-przaśnego, lampa „ d m u c h a w i e c " z metalowych profili wisi przy podobnym „ d m u c h a w c u " , czyli ludowym „świecie" z papieru i wstążek. Nałożenie na siebie dwóch przestrzeni wystawienniczych daje potrójny efekt. Legitymizuje dizajnerski przedmiot. T ł u m a c z y go widzowi (czasem m o ż e zbyt dosłow­ nie, a czasem poza pierwotnym sensem, ale przecież chodzi o wzór, nie o sens). Przy okazji zaś w y c i ą g a przedmiot prototypowy z kurzu i półmroku „ekspozycji stałej" - pokazuje, że potencjalnie on też mógłby stać się pokarmem dizajnera albo nawet widza. Wszak k a ż d y z nas ma w sobie coś z bricoleura. W o d z ą c spojrzeniem dookoła etnodizajnerskie) rzeczy, dostrzega się mnóstwo eksponatów, które też m o ż n a by przejąć, przerobić, postawić sobie w domu. Efekt poznawczy takiego działania jest fenomenalny. Starocie zaczynają żyć. N o w i n k i nabierają prestiżu. W i d z zamienia się w uczestnika. W sierpniu z w i e d z i ł e m prze­ krojową w y s t a w ę dizajnu włoskiego w muzeum Triennale w Mediolanie. Była liczebnie bogatsza, umieszczo­ na w szeregu przestronnych białych sal, ale zarazem zimna specyficznym chłodem, który powstaje z lęku zwy­ kłego przechodnia wobec wzornictwa przemysłowego (bo taki l ę k jest, to lęk bycia nie na czasie). W dodatku i m bardziej ergonomiczny, pluszowy czy wygodny, tym większą czuło się frustrację z powodu tabliczki: „Nie dotykać" (i spojrzenia czujnej pani). „ N i e d o t y k a ć " w m u z e u m przed­ miotów, w które gromady d i z a j n e r ó w BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 141 i fabrykantów włożyły swoje naj­ lepsze koncepcje i środki właśnie po to, by je u c z y n i ć dotykalnymi! W M E K - u niestety frustracja „Nie dotykać" pozostaje - nie m o ż n a usiąść na krześle ani pojeździć na rowerze - ale przynajmniej znika chłód w atmosferze radosnego sa­ fari, w y ł a w i a n i a dizajnu z ciepłej, zagęszczonej przestrzeni etno. W Esterce są z kolei Naturalne zasoby polskiego dizajnu przywie­ zione ze Stalowej Woli i wyeks­ ponowane w ś r ó d autentycznej, p a c h n ą c e j słomy, która leży na podłodze. Tylko polskie wyroby: od n a d r u k ó w na koszulki, przez dziwne,pustewśrodkuskorupy,po drewniany k r z y ż z pamięcią flash. Że też to się w Polsce dziej e. Serce rośnie i u ś m i e c h na twarz wypływa. („Chłopska miłość", gejowski T-shirt z nadrukiem a la wycinanka kaszubska). Obie te wystawy w M E K - u są takie ciekawe, bo p o k a z u j ą przedmioty, które chciałoby się m i e ć , wyj ść znimi.Samzchęciąodjechałbymdodomunaetnorowerze,natomiastredaktornaczelnanamoichoczach, pod nieobecność obsługi, głaskała różową owcę i fdcowy fotel. Rzeczy b u d z ą tęsknotę, a w r ę c z p o ż ą d a n i e : to z u p e ł n i e odwrotnie n i ż na typowej ekspozycj i , gdzie c z ł o w i e k porusza się w ś r ó d wyalienowanych o b i e k t ó w o niejasnych znaczeniach. Efektem aureoli r o z c i ą g a j ą e t n o d i z a j n e r s k ą fajność na etnograficzność w ogóle. J e d n o c z e ś n i e m o t y w u j ą do d z i a ł a n i a , g d y ż takie eksponaty m o ż n a m i e ć , m o ż n a ich skutecznie p o s z u k i w a ć - są w sprzedaży, i n s p i r u j ą c o d z i e n n o ś ć . Po zaliczeniu MEK-owskich wystaw, c h o d z ą c w T-shircie z ludowym kogutkiem, m o ż n a się w dodatku p o c z u ć k i m ś bardziej wtajemniczonym. M o ż e to prozaiczne, ale tego typu powierzchowne wtajemniczenia są w stanie z m i e n i a ć ludz­ kie postawy. I jeszcze jedno: wystawa nie wymaga prawie ż a d n e j w s t ę p n e j wiedzy, by m o ż n a c z e r p a ć z niej d u ż o satysfakcji. W dysku­ sji, którą prowokuje (czy ta rzecz jest etno czy eko?, a w tej rzeczy co takiego jest etno?, a czy ta p a s o w a ł a b y m i do d u ż e g o pokoju?), u c z e s t n i c z y ć m o ż e i chce k a ż ­ dy. Krakowskie muzeum, t w o r z ą c p e w n ą o d m i a n ę ponowoczesnej c h ł o p o m a n i i , po raz kolejny pokazuje, ż e etnograficzność to niekoniecznie obciach. To w z b i e r a j ą c a fala. Dariusz 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Żukowski �recenzje 142 Jak być dewiantem Wydana przez P W N w serii Biblioteka Socjologiczna książka Outsiderzy to sztandarowy przykład pracy poświęconej dewiacji i tekst kluczowy dla teo­ rii etykietowania. Materiał empiryczny Howard S. Becker zebrał w barwnym otoczeniu palaczy marihuany i m u z y k ó w rozrywkowych w końcu lat czterdzie­ stych w słynnym z badań terenowych nad grupami marginalizowanymi mieście Chicago. U w a ż n a obserwacja, dokładna analiza uzyskanych danych prowadź, autora do ciekawych wniosków, dz.ęk, którym tworzy bogaty obraz dewiacji. Becker stara się opisać outsiderów zarówno jako członków grup dewiacyj­ nych, jak i ludzi uwikłanych w sieć relacji z konformistami - osobami które nie dopuszczają się czynów uznawanych za dewiacyjne. Dlatego pisząc o muzy­ kach, obserwuje, jaki wpływ na ich decyzje mają opinie ich małżonek, pisząc o palaczach marihuany, przygląda się policjantom .prawodawcom usiłującym stworzyć formalne b J e r y unieniożUwiaiace dostęp do konop,, Przez a n a l L ę Howard S. Becker stanowiska osób łamiących społecznie uznane normy opowiada o tych którzy je Outsiderzy. Studia tworzą, przestrzega,ąich Jednocześnie sygnalizuje ze prosty podz,ał'naosoby które popełniają czyny dewiacyjne, te które tego nie robią nie wyczerpuje da­ z socjologii dewiacji jących s,ę zaobserwować postaw dlatego wyróżnia jeszcze owa typy zachowam P W N , Warszawa 2009 fałszywe oskarżanie i działanie skrycie dewiacyjne! Punktem wviśria dla teoretvrznei stronv nrarv Iwłn zwrócenie nwacri na to iak nsnłw trzecie klawfiknia zachowana ustano" S y c h o s ó b Ł zaczynu fcór3S (U J > ^ konsekwencją zastosowania przez mnych reguł sankc,, wobec Becker, jak i inni przedstawiciele nurtu interakcjonizmu symbolicznego, wykorzystuje pojęcie kariery do opisu zmiennego stosunku podmiotu do czynów dewiacyjnych. Słowo to, użyte poza kontekstem życia zawo­ dowego, nie implikuje tendencji wzrostowej, wspinania się po szczeblach. Przebieg kariery zależy od rodzaju i jakości interakcji człowieka - w tym przypadku dewianta - z otoczeniem. Dlatego też może prowadzić do chwilowego wycofania, porzucenia czynów dewiacyjnych bądź ich nasilenia. Bardzo przyjemna w lekturze jest część pracy poświęcona analizie materiału empirycznego. Autor, sta­ rając się pokazać, jak może się potoczyć kariera palacza marihuany, śledzi proces opanowywania techniki palenia, podkreśla rolę bardziej doświadczonych dewiantów w toku nauki dostrzegania efektów palenia i, co kluczowe, czerpania z nich przyjemności. Do tego jednak dojść może dopiero wtedy, gdy przyszły palacz zbagatelizuje obawy ewentualnych sankcj, ze strony otaczających go niepalących oraz gdy znajdzie źródło dystrybucji narkotyku Pracując jako muzyk rozrywkowy Becker poznał język ideały i dylematy tej grupy zawodowe, Przedstawia konflikt pomiędzy muzykam,, ich odbiorcami oraz związany z tym problem grania muzyk, komercyjnej kosztem rezygnacji z osobistych ambicji Doprowadza to do polaryzacji postaw wśród m u z y k ó w z których każdy racjonalizuje swój wybór Osobny rozdział poświęcony jest wojującym reforma­ torom" krzyżowcom moralis om" którzy według Beckera chcąc osiągnąć swój cel - stworzyć nowe reguły - wykorzystują wsparcie profesjonalistów, ń a przykład, psychologów .psychiatrów. W ostatnim rozdziale, który powstał kilka lat po napisaniu pozostałych, autor ustosunkowuje się do krytyki przedstawianych przez siebie tez . Wytykano mu, że nie wytłumaczył, dlaczego niektórzy decydują się łamać powszechnie przyjęte normy. Becker przyznaje, że to, co niefortunnie nazwano „teorią etykietowania", teorią sensu stncto nie jest. To jednak me zmienia faktu, ze serdecznie polecam lekturę tej książki, bo nawet jeśli me odpowiada napytame „dlaczego?", mów, w,ele o tym „jak?". e d n o s t k a Katarzyna BARBARZYŃCA Nowak 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 143 Brud to coś, co nie jest na swoim miejscu arjun appadurai Te słowa Mary Douglas z Czystości i zmazy są trafną metaforą pojęcia mniejszości. Jednostki inne, różniące się od ogółu przeszkadzają - są jak brud i trzeba je usunąć. Problem znika, gdy mniejszości pozostają na swoim esej o geografii gniewu miejscu, w swoim kraju. Na obcej ziemi stają się zapalnikiem konfliktu, któ­ ry wybuchnie nieuchronnie i nieodwołalnie. O logice, zalążkach i skutkach tego procesu traktuje najnowsza książka Arjuna Appaduraia. We wstępie autor wyjaśnia, że Strach przed mniejszościami jest próbą znalezienia sposobów na to, by „globalizacja zaczęła działać na rzecz tych, którzy potrzebują jej najbardziej i mają z niej najmniej" (s. 9). Appadurai szuka odpowiedzi na zasadnicze pytanie: dlaczego idea globalizacji wpro­ wadzona w życie czasem skutkuje czystkami etnicznymi czy skrajnymi formami przemocy politycznej wymierzonej w ludność cywilną. Zwraca uwagę na to, że istnieje prosta droga od narodzin ducha narodowego i to­ A r j u n Appadurai talnej kosmologii świętego narodu do pojęcia czystości etnicznej, którego Strach przed mniejszościami. konsekwencją jest etnocyd. Ów schemat powstawania przemocy nałożony Esej o geografii gniewu na współczesną dynamikę globalizacji potęguje wzrost nierówności pomię­ P W N , Warszawa 2009 dzy narodami, klasami, regionami. Kto jest lontem w tym dynamicie, dowiadujemy się z pierwszych stron książki, ale co działa jak płomień? Refleksja Appaduraia, oparta na wła­ snych obserwacjach oraz wnioskach innych komentatorów rzeczywistości, prowadzi do dwóch wniosków. Pierwszy z nich to „lęk przed niezupełnością". Przemoc jest nienawiścią w akcji, a nienawiść pojawia się, gdy istnienie nielicznych przypomina większości „o niewielkiej luce pomiędzy ich kondycją jako większości a horyzontem nieskalanej narodowej całości, czystego i nieskażonego narodowego ethnosu" (s. 18). Autor dostrzega niepokojącą prawidłowość w dobie nowoczesności: na coraz większąskalę rozwija się podejrzliwość różnych narodów co do prawdziwej tożsamości etnicznej sąsiadów. Powoduje ją ciągłe liczenie i określanie populacji oraz troska o własną narodowość, która w konsekwencji może prowadzić do poczucia wyjątkowości własnej nacji, a tym samym chęci chronienia jej czystości. Historia dostarcza nam przykładów pokazuj ących, co się dziej e później. Appadurai ilustruj e swoj e rozważania przypadkiem muzułmanów w Indiach, a dokładnie ich pogromem w stanie Gudżarat w 2002 roku. Drugi wniosek dotyczy strachu. Strachu przed małymi liczbami. Przed jednostkami, które kojarzą się z elitami, oligopolami i tyraniami. Przed wybudzonym upiorem spiskowca, szpiega, zdrajcy czy rewolu­ cjonisty. Przed wprowadzanym w sferę interesów publicznych wątkiem prywatności. Appadurai naświetla problemy, które, choć niewątpliwie istotne, są niezauważalne i zanurzone w mroku codzienności. Strach przed mniejszościami stawia przed nami wielki znak: „STOP" i zmusza do zastanowienia. Esej napisany jest przystępnym językiem i zabarwiony ironią, a teorię popierają przykłady z prze­ szłości i współczesności. Obraz rzeczywistości, który wyłania się z książki, przytłacza. Do kogo ten tekst jest skierowany? Nie tylko do przeciwników podążającej w złą stronę globalizacji czy globalizacji w ogó­ le, lecz przede wszystkim do entuzjastów tego procesu, by dostrzegli to, na co dotychczas nie zwracali lub nie chcieli zwracać uwagi. Na postępującą geografię gniewu, na ideobójstwo i cywilizacjobójstwo, na skutki, których nie wzięli pod uwagę. Beata 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA Turek �recenzje 144 Mówiąc o n i e w y r a ż a l n y m Pojednanie powinno oznaczać Polityka pojednania oznacza równy podział zaufanie. nieufności. - Innocent Rwililiza Strategia antylop to wstrząsająca opowieść o losach m i e s z k a ń c ó w powiatu Nyamat leżącego na południe od Kigali, stolicy Rwandy. Kraju, w k t ó r y m w 1994 roku dokonano ludobójstwa - w jego wyniku śmierć poniosło blisko milion ludzi. 1 stycznia 2003 roku wszedł w życie prezydencki dekret po­ z w a l a j ą c y na warunkowe zwolnienie z w i ę z i e ń części u c z e s t n i k ó w masakr. S k a z a ń c y po odbyciu zorganizowanego przez rząd szkolenia powrócili w ro­ dzinne strony. Tam zobaczyli własne pola, które j u ż do nich nie należały. Spotkali swoich bliskich, którzy często, w ciągu dziesięcioletniej rozłąki, Jean Hatzfeld o ułożyli sobie życie. Musieli stanąć twarzą w twarz z przyjaciółmi Strategia antylop [ krewnymi swoich ofiar. Ale przede wszystkim ci, którzy kilka lat wcześniej Czarne, Wołowiec 2009 ukrywali się przed uzbrojonymi w maczety sąsiadami, dziś z n ó w mieli żyć obok nich. Jean Hatzfeld pracował jako korespondent wojenny na terenie Konga, Haiti, byłej Jugosławii, Algierii, Burundi. Jednak to właśnie Rwanda i konflikt p o m i ę d z y H u t u i Tutsi stały się jego obsesją, której owo­ cem są książki Dans le nu de la vie („Nagość ż y c i a " ) , Une saison de machettes („Sezon maczet"), Strategia antylop. O ile w pierwszej z nich autor w y s ł u c h u j e relacji ocalałych, o tyle w drugiej oddaje głos katom. Trzecia to p o r u s z a j ą c a dokumentacja procesu pojednania m i ę d z y jednymi i drugimi. Francuski reportażysta z a u w a ż a , że osoby, które ocalały z klęsk żywiołowych lub katastrof, takich jak wojny, czystki etniczne, okupacje, potrzebują dać świadectwo tego, czego doświadczyły i robią to w spo­ sób spontaniczny. Ale „po p r z e ż y c i a c h z czasów ludobójstwa ocaleni i zbrodniarze wybierają milczenie, z trudem przychodzi i m opowiadanie o eksterminacji, której doświadczyli" (s. 86). Hatzfeldowi udaje się skłonić ich do rozmów. Pisarz długo powstrzymuje się od własnych komentarzy. Dzięki temu czytelnik pozostaje sam na sam z bohaterami, musi się z nimi z m i e r z y ć osobiście. N i k t nie pomaga, nie amortyzu­ je tego d o ś w i a d c z e n i a . Autor pojawia się w momencie, gdy ciężar tego „bezpośredniego" kontaktu staje się niemal nie do u d ź w i g n i ę c i a . Przychodzi z pomocą, m ó w i , czym dla niego jest dramat rwandyjskiego ludobójstwa i jak sam się z n i m zmaga. Z wypowiedzi ofiar i oprawców w y ł a n i a się świat n a b r z m i a ł y od niepewności i nieufności, niewypo­ wiedzianych oskarżeń, ale też k o m p r o m i s ó w i nadziei na b e z k r w a w ą przyszłość. Wydaje się, że wysiłek włożony w bezkonfliktowe życie w sąsiedztwie jest tak niewyobrażalny, jak n i e m o ż l i w e jest ostateczne pojednanie, którego podstawy starają się tworzyć rząd i organizacje humanitarne. M i e s z k a ń c y Kraju Tysiąca W z g ó r z co dzień mierzą się z tymi emocjami, żyjąc obok siebie, chodząc do tych samych barów i kościołów. K a ż d e g o dnia zastanawiają się, jak w tej sytuacji z a c h o w a ć godność. Czy podanie ręki lub wypicie piwa z mordercą jest r ó w n o z n a c z n e z brakiem szacunku dla bliskich? Jaka jest różnica m i ę d z y z a p o m n i e ć a w y b a c z y ć ? Jak m ó w i ć o ludobójstwie, kiedy jest się jednym z nielicznych, którzy ocaleli? Czy mamy prawo w y p o w i a d a ć się w imieniu tych, którzy stracili życie ? Pytania, które nurtują r o z m ó w c ó w Hatzfelda, dają poruszający obraz sytuacji H u t u i Tutsi. Jednocześnie m ó w i ą jednak o tym, co wspólne nam wszystkim: wspomnieniach, wybaczeniu, pojednaniu, nadziei. n a n o W Katarzyna BARBARZYŃCA Nowak 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 145 Emocjonalni socjologowie Kiedy August Comte tworzył podwaliny nauki pozytywnej, w s k a z u j ą c na jej królową socjologię jako najbardziej rzetelną z nauk, pragnął wyeli­ m i n o w a ć spekulację i emocje z metod poznania. Te drugie nie tylko nie powinny targać duszą badacza, który w n i e z m ą c o n y m spokoju tworzył po­ zytywny wymiar praw naukowych, ale nawet nie n a d a w a ł y się na porządny przedmiot obserwacji, k t ó r y m były fakty fizyczne. Niespełna sto pięćdzie­ siąt lat po śmierci Comte'a rodzi się jednak dziedzina, której nazwa brzmi jak oksymoron w kontekście nauk wielkiego mistrza. Najbardziej ciemny i nieopanowany element w człowieku, coś, co wydostaje się spod w s z ę d o ­ bylskiej w ł a d z y butnego rozumu - emocje - staje się nową k a n w ą r o z w a ż a ń naukowych, kanonem w dziedzinie wiedzy, która od niego uciekała i która z założenia nie była n i m zainteresowana. W latach siedemdziesiątych rodzi się socjologia emocji. Rozróżnienie Jonathan H . Turner Maxa Webera na d z i a ł a n i a racjonalne i afektywne nie tylko traci na ostrości, ale chyba także gubi swój sens. Najnowsze badania neurobiologiczne Socjologia emocji w s k a z u j ą jednoznacznie, że emocje i rozum nie są j u ż p r z e c i w i e ń s t w a m i , > Warszawa 2009 a co w i ę c e j , rozum nie jest m o ż l i w y bez afektywnego komponentu psychiki. Emocje są żyroskopem postępowania. Pozwalają na utrzymanie kursu pod­ jętej działalności w różnych sytuacjach i dzięki n i m jednostki mogą doświadczać pozytywnych przeżyć a u n i k a ć negatywnych. Skąd emocje pojawiły się w socjologii? C o ś musiało ulec zmianie - czy emocje zmieniły się na tyle, by mogły w k r o c z y ć do b a d a ń socjologicznych, czy m o ż e z m i e n i ł a się socjologia? Jak się przekonamy, z a r ó w n o jedno, jak i drugie. W ciągu trzydziestu lat istnienia socjologia emocji przerodziła się w samodzielną dyscyplinę z dość pokaź­ nym dorobkiem i wieloma znanymi w środowisku socjologicznym nazwiskami, dlatego nie dziwi pojawienie się całościowego opracowania i zbiorczego zestawienia jej dotychczasowych osiągnięć. Nakładem Wydaw­ nictwa P W N ukazała się na polskim rynku książka Jonathana H . Turnera i Jana E. Stetsa Socjologia emocji. Publikacja ta ma przedstawiać stan badań nad emocjami. Autorzy, dostrzegając złożoność i wieloaspektowość dotychczasowych prac badawczych, wyróżniają siedem różnych podejść teoretycznych, w których pojawiają się emocje w socjologii. Są to: teorie dramaturgiczne i kulturowe, teoria rytuału, interakcjonizm symboliczny, interakcjonizm symboliczny z elementami psychoanalitycznymi, teoria wymiany, teoria strukturalna oraz teoria ewolucyjna. Należy dodać, że zaproponowany podział nie jest ani wyczerpujący, ani jedyny możliwy, w opinii autorów ma ułatwić orientację w prezentowanej materii badań. Każdy rozdział pokazuje dotychczasowy dorobek i sposób prowadzenia badań nad emocjami w poszcze­ gólnych szkołach. W latach siedemdziesiątych pierwszorzędnym przedmiotem zainteresowania socjologów emocji był wpływ emocji na jaźń, a także sposób, w jaki interakcje są kształtowane przez emocje, „jak w lu­ dziach wytwarza się przywiązanie i zaangażowanie emocjonalne wobec struktur społecznych i symboli kul­ turowych, jak emocje podtrzymują i zmieniają struktury społeczne i symbole kulturowe oraz jak struktury społeczne i symbole ograniczają doświadczenie i ekspresję emocji" (s. 38). Z kolejnych rozdziałów książki dowiadujemy się, dzięki czemu możliwe stało się wkroczenie tematy­ ki emocji do socjologii. Od czasów Comte'a zmieniła się i sama dyscyplina, i sposób podejścia do emocji. Teorie dramaturgiczne oraz kulturowe akcentują występ jako sposób funkcjonowania człowieka w świecie społecznym. „Scenariuszem przedstawienia są przekonania kulturowe i normy dotyczące tego, jakie emocje mogą i powinny być doświadczane oraz w y r a ż a n e w określonych sytuacjach" (s. 38). Teorie rytuału wskazują na znaczenie interakcj i, które synchronizuj ą i rytmizuj ą ludzkie stosunki. Emocj e są pobudzane właśnie przez relacje i rytm, a następnie reprezentowane symbolicznie, szczególnie w sytuacjach solidarności grupowej. Po zajściu procesu symbolizacji j u ż same myśli o symbolach mogą wywoływać emocje. T a n E P 3-1 (1G-11) 3 0 0 3 BARBARZYŃCA W N S t e t s �recenzje 146 Teorie interakcjonizmu symbolicznego akcentują znaczenie potwierdzania i podtrzymywania własnej kon­ cepcji siebie jako jednostki określonego rodzaju, co przynosi pozytywne emocje. Interakcjonizm symboliczny z elementami psychoanalizy podkreśla również, że gdy jaźń nie jest potwierdzana w interakcji, jednostki czę­ sto stosują strategie obronne i odwołują się do mechanizmów obronnych, które zakłócają ich doświadczenie i ekspresję emocji. W teoriach wymiany jednostki postrzegane są jako dążące do zysku i dysponujące pewnym kapitałem, który należy korzystnie wymienić. Tym kapitałem mogą być same emocje lub reakcje emocjonalne towarzy­ szące procesowi wymiany. Osiągając zysk, odczuwają pozytywne emocje, gdy tracą - pojawiają się emocje negatywne. Teorie strukturalne zajmują się emocjami w kontekście umiejscowienia jednostki w strukturze społecz­ nej - emocje uzależnione są od prestiżu zajmowanej pozycji. Jednostki wchodzą w interakcje i w momencie uzyskania potwierdzenia własnego miejsca, doznają emocji pozytywnych, zaś rodzące się w przeciwnym wy­ padku emocje negatywne mają moc mobilizującą. Mówią o tym teorie statusu i władzy. Ostatnim kierunkiem jest podejście ewolucyjne, które ujmuje afektywność jako skutek doboru naturalnego. Ewolucjoniści badają mechanizmy biologiczne będące podstawą wytwarzania ludzkich emocji. Zajmują się także związkiem między tymi procesami a istniejącymi formacjami społeczno-kulturowymi. Każda z zaprezentowanych teorii wyjaśnia inny moment dynamiki emocjonalnej, pokazując, jak wielo­ aspektowo ujmowana jest tematyka emocji we współczesnej socjologii. Autorzy prezentowanego tomu, poza skategoryzowaniem stanu wiedzy o emocj ach w socj ologii, postawili sobie j eszcze j eden, chyba ważniej szy, cel pragnęli w kontekście tak różnorodnego dorobku teoretycznego zrobić pierwsze kroki ku stworzeniu wspólnej i zunifikowanej teorii socjologicznej traktującej o emocjach. Jest to przedmiotem ostatniego rozdziału. Książka w sposób czytelny prezentuj e pokaźny dorobek trzydziestu lat pracy socjologów nad trudną materią emocji. Typologia jest przejrzysta i dobrze dobrana. Prezentowany podział nie jest, co prawda, wyczerpujący, a przy wielu autorach nie do końca uzasadniony, rzuca j ednak światło na dorobek teoretyczny poszczególnych badaczy. Książka z powodzeniem może pełnić funkcję zarówno wprowadzenia w tematykę emocji w socjo­ logii, jak i katalogu dostępnej wiedzy. Mariusz Nieroda Pożegnanie Woltera Leszek Kołakowski Czy Pan Bógmoiebyć szczęśliwy i inne pytania Znak, K r a k ó w 2009 Jedni mówią o nim jako o wielkim filozofie, inni temu zaprzeczają, podając całkiem rozsądne argumenty. Z pewnością był jednym z najbardziej rozpozna­ walnych, utytułowanych i nagradzanych polskich filozofów ostatnich dziesięcio­ leci (wykładał w Yale, Berkeley, na Oksfordzie). Publikacje w prasie codziennej, uczestnictwo w programach radiowych i telewizyj nych pozwalały Kołakowskie­ mu dotrzeć do wyobraźni szerokiej grupy osób, na pewno o wiele większej od tej zgromadzonej przez niedawno zmarłych profesor Barbarę Skargę oraz profesora Jerzego Perzanowskiego. Ze swojej strony Leszka Kołakowskiego postrzegałem jako polskiego Woltera, a może nawet Woltera X X wieku. Idee Woltera nie wpłynęły w istotny sposób na historię filozofii, jednak znacząco oddziaływały na wielu ludzi, którzy filozofią nie zajmowali się „zawodowo". Nie twierdzę, że obaj panowie interesowali się rzeczami błahymi, nic podobnego! Książki Koła­ kowskiego poruszają problemy nadal żywo dyskutowane w wąskim środowisku filozofów, lecz są również ciekawe dla przeciętnego Kowalskiego. Ostatnia publikacja radomskiego myśliciela to zbiór już wcześniej publiko­ wanych a rozproszonych tekstów, które z jakichś powodów znalazły się w jed­ nym tomie. Nadinterpretacją byłoby uważać go za formę testamentu lub garść BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 G - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 147 wróżb. Nie łączyłbym śmierci autora z wydaniem książki. Tak bywa - nie pierwszy i nie ostatni raz jesteśmy świadkami zbiegu okoliczności. Przyznać muszę, że publikacja wymaga od recenzenta znajomości wielu zagadnień, których niepodobna poznać w czasie przeznaczonym na lekturę. Nie sposób odnieść się do wszystkich poruszonych w niej tema­ tów. Należałoby odpowiedzieć książką, nie recenzją. Warto zastanowić się nad tym, co łączy zgromadzone eseje. Można myśleć o tej publikacji jak o zbiorze anegdotycznych opowieści, skądinąd ciekawych i pouczających. Wtedy każdy rozdział będzie osobną całością, którą z kolejnym łączy tylko sąsiedztwo. Takie czytanie wydaje się być uzasadnione i wcale nie zuboży lektury. Niemniej poszukajmy czegoś innego Być może zestawienie tekstów nie było dziełem przypadku. We wstępie autor zastrzega, że jest to książka o wszystkim. Pisanie o wszystkim stać się może pisaniem o niczym. Zatem o czym pisze Leszek Kołakowski ? O wszystkim, ale o takim wszystkim, nad którym zastanawia się od lat: o historii fdozofii. Wydał już na jej temat kilka książek, doskonałych uzupełnień tekstów kanonicznych. Od wielu lat komentował też bieżące wydarzenia z życia politycznego i społecznego. W ostatniej publikacji szczególnie interesuje go los Europy. W części O tym, co dobre i co prawdziwe śledzi sprawy, które wydają się przyrodzone, lecz w rzeczywistości są sprawą konwenansu i to powstałego niedawno. Na myśli mam przede wszystkim dwa rozdziały o prawie naturalnym, którego Kołakowski nie dewaluuje, lecz wskazuje trudności z jego uzasadnieniem oraz potoczne sposoby posługiwania się nim w sposób nie zawsze słuszny. Nie mogło też zabraknąć tematu Boga. Radomski myśliciel od lat stara się przekonać czytelnika o możliwości bycia fdozofem (szerzej, naukowcem) i człowie­ kiem wierzącym w Jego istnienie (Ciekawą odpowiedzią na stanowisko Kołakowskiego jest książka Heleny Eilstein Jeśli się nie wierzy w Boga... Czytając Kołakowskiego). Oprócz tego znajdziemy kilka komentarzy do encykliki Jana Pawła II. Jeżeli być wierzącym, to z pewnością wierzącym uważnym i refleksyjnym. Podsumowaniem i swego rodzaju kluczem do książki jest rozdział ostatni. Leszek Kołakowski parafra­ zuje w nim koncepcję bycia-w-świecie Martina Heideggera. „Jest zatem czas rzeczywistością najzwyklejszą, ale też najbardziej przerażającą. Cztery byty wspomniane są sposobami naszymi uporania się z tym przera­ żeniem" - pisze. Te cztery sposoby to: Rozum, Bóg, Miłość, Śmierć. Metafizyka Kołakowskiego zamyka się w nieubłaganym Czasie. W końcu Czas każdego z nas się skończy. Filozoficzne, teologiczne i codzienne spory nie są niczym innym jak sposobami oswajania, zrozumienia rzeczywistości. Byleby tylko nie przykryły istoty naszej egzystencji - Czasu. Leszek Kołakowski pisał o rzeczach ważnych. Pisał o nich w sposób szczególny, bo na ogół zrozumiale. Pytanie, czy przystępne przedstawienie spraw trudnych i zawiłych to zaleta czy wada? Eseistyczny styl Koła­ kowskiego budzi ambiwalentne uczucia: zachwytu i wątpliwości. Najpierw o wątpliwościach. Zapewne profesor zdawał sobie sprawę z zagrożeń, jakie niesie misja popu­ laryzowania myśli filozoficznej, nakłaniania do refleksji. Ale do jakiego momentu myśl popularyzatorska nasyca czytelnika? Czy w pewnej chwili nie mamy wrażenia uproszczenia sprawy, omijania detali, ale detali znaczących? Eseistyka musi zawierać w sobie nutkę trywialności, inaczej nie będzie spełniać swojej roli. Twór­ czość Kołakowskiego rzadko bywała filozoficzna w sensie ścisłym. Był on raczej historykiem filozofii bądź historykiem idei. Wśród pokolenia naukowców, do którego należał, znajdują się postaci mogące pochwalić się bardziej „filozoficznymi" osiągnięciami. Nie jest moim celem umniejszanie zasług Kołakowskiego, są one niezaprzeczalne, chciałbym jedynie nakłonić do postrzegania go nie jako filozofa, ale myśliciela, jako Diderota lub Woltera XX wieku. Na koniec o zachwycie. Leszek Kołakowski kolejny raz czaruje swoim kunsztem. Swoboda, z którą po­ rusza się między zagadnieniami, łączy fakty, argumentuje, przypomina lekkość i skuteczność ruchów mi­ strza fechtunku. Doprawdy mało znam eseistów, którzy piszą w taki sposób. Słowem książka udowadnia, że filozofia i problemy dnia codziennego wcale nie są od siebie odległe. Filozofa i Kowalskiego interesują te same zagadnienia. Różni ich subtelność odpowiedzi. Publikacje Kołakowskiego podobne do ostatniej książki uwrażliwiają na skomplikowanie świata, mnogość dróg, dowodów i argumentów. Łukasz 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 BARBARZYŃCA Sochacki �recenzje 148 Pitrrc W p o ś p i e c h u nie daje się myśleć BOURDIEU Û telewizji. PjniMVjnit d z i e l i n i k j r ï h i i i cyjny. Teraz mogą dodatkowo poprzeć swój lifestyle autorytetem Bourdieu. Książka jest króciótka, w dodatku zrozumiała i napisana za pomocą klarownych akapitów, które wręcz proszą się o cytowanie jak pasaże Beniamina albo refleksie Ciorana. pięLe rz etłurnaczona ra ca zawiera'dwa wykłady wygłoszone w 1996 roku C ą p C ] P p i i i l i l i i i i ^ wszelkiej z n i u a n s o w a n e j ś l i o d r e f e r e n e m a s , c z t e z t o , c o dziennikarze wyobramy Pierre Bourdieu O telewizji. Panowanie dziennikarstwa PWN, Warszawa 2009 • ¡ • P P q • y ¡ • 1 Jeszcze dzisia/rano s i a ł e m w r ^ ostami bestseller, powiedział: .Filozofia jest w tym roku modna, ponieważ Świat Zofii wmmmimm przez media telewizyjnych socjologów. „Dziennikarze", mówi Bourdieu, „ze swoimi okularami, ze swoimi kategoriami r^ardz^ct^ rzyXem^cTslçr^ Dariusz Ż u k o w s k i BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �recenzje 149 Witajcie w szoku Henryk Dederko, znany z kontrowersyjnego filmu odsłaniającego kulisy działalności korporacji Amway Witajcie w życiu, w roku 2008 nakręcił materiał poświęcony subkulturze gotyckiej. Zdjęcia do dokumentu rozpoczęły się w lip­ cu na festiwalu Castle Party 2008 w Bolkowie, największej gotyckiej imprezie w Europie środkowowschodniej, a zakończyły w październiku 2008 w Łodzi, gdzie spotkali się wszyscy bohaterowie tumu. Ich dobór obejmuje szerokie spektrum indywidualności realizujących się w ramach szeroko pojętego „mroku". Warto pokrótce omówić te postaci. Montur i Sybilla to założyciele pierwszej polskiej strony poświęconej tematyce nekrofilii, na co dzień przedsiębiorcy pogrzebowi, sami mówiący o sobie „tanatolodzy", „archeolodzy śmierci". Są znam w związku z serią artykułów, które ukazały się niedawno na ich temat w mediach. Mefisto - wampir energetyczny z Łodzi Witajcie w mroku rei. Henryk Dederko 79 min., 2008 Sam reżyser twierdzi w wywiadzie dla łódzkiego „Echa", ze meritum są tu jednak kwestie inne mz „mroczna" estetyka i image sceniczny: chodzi o „inne sposoby przeżywania duchowości", poglądy na temat śmierci, bólu, przemijania, miłości, piękna. Film Witajcie w mroku z pewnością będzie budził emocje. Dla osoby memającej pojęcia o gotach może wiązać się z L k i e m w L J y m i światopoglądowym, ' a ludzi ziazanycS z s ^ u l t u r ą ^ o t y c k ą me będzie przełomem, za to na pewno spowoduje ożywione dyskusje. Reżyserowi zależało być może na rzetel­ nym przedstawieniu subkultury, lecz nawet osoby związane z gotykiem spierają się między sobą o to, czym on faktycznie jest, gdzie lezą granice „mroku", jak odróżnić autentyczność od fałszu i pozerstwa. Podkreśla się różnicę między gotykiem sprzed dekady czy dwóch a obecnym, spod znaku nowej kolekcji ubrań H & M . z a ś dl WMËËÈÈË poglądem. Ich model życia w znaczący sposób odbiega od tego wszystkiego, co u w a ż a się za normalne, i choć mag chaosu jest gotem?, czy każdy fanatyk body modifications jest gotem?, czy każdy wampir jest gotem?, a 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �recenzje 150 mmmmm ra dokumentów! wiarygodność. Warto wspomnieć o tym, ze jedna z bohaterek dokumentu, autorka pokazu M e i n A i L e m A . k u m L u jes, rozbieżno^ m i ę / , , „tulem, am,e,ze„,em , o z s t a K c z „ m efek.em. y nych zjawisk - jako osoba zorientowana w tematyce byłam w stanie odebrać produkcję świadomie, ale ktoś W filmie występuje antropolog Jan Witold Suliga, który w różnych kulturach i religiach przez lata poszu- filmie dokumentalnym. Zabiera on widza w kolorowa podróż po estetyce okołogotyckiej raczej mz w świat subkultury gotyckiej. Jeśli takie było jego zamierzenie, można powiedzieć, ze w dużym stopniu odniósł sukces i wówczas uzasadnione jest przedstawienie wampiryzmu, nekrofilu, obrazu własnego pogrzebu, performansu artystycznego z pogrania S M, upodobania d o ^ i a n g u , spania w trumnach i w s f e l f c i innydr scen łamiąP & T r u d n o jednoznacznie powiedzieć, o czym jest dokument Dederki, jednak z całą pewnością me jest to reportaż o przebierańcach kołyszących się do muzyki na bolkowskim zamku lub gimnazjalistkach, chowa­ jących żyletki do plecaków w kształcie trumienek. Reżyser podejmuje próbę przedstawienia motywów, które kręgi okołogotyckie wykorzystują do budowania własnego imageu i które stają się elementem „gotyckości" nOW i światopoglądem kręgów okołogotyckich. Fora, na których toczą się dyskusje na temat filmu Dederki: darknation.pl, mysteriousart.dbv.pl, castleparty.com/forum. W filmie wykorzystano muzykę m.in. Trumny (www.freewebs.com/trumnaproject), Deathcamp Project (www.deathcampproject.com), Closterkelleru. Agnieszka B u k o w c z a n - Rz e s z u t BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9af96b3d7bdcd55a52f1c14fb8050882.pdf 0e280511505f39e2aa7beec34913918b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5629 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5233 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.151 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text natknięcia 151 n a tknięcia GOŚCIE, GOŚCIE... NIEPROSZENI EUROPEJSCY LUDOŻERCY Istnieje grupa włamywaczy w Małopolsce, którzy wcale me są zainteresowana biżuterią, srebrnymi sztućcami czy sprzętem RTV Jej przedstawiciel szybko zlokalizuje kuchnię i przyrządzi sobie ucztę zakrapianą znalezionym alkoholem, napuści gorącej wody do wanny, a po ciężkim dniu pracy utnie sobie drzemkę w sypialni właścicieli. Z mieszkania oprócz konserw i przetworów zabierze co najwyżej papierosy i wszystkie znalezione lekarstwa. Nie ruszy natomiast cennych przedmiotów - laptopów, naszyjników, wieży hi-fi - które z jego punktu widzenia są bezużyteczne, gdyz me ma kontak­ tu z paserami. Takich włamywaczy kuszą domki letniskowe poza sezonem i nowe, jeszcze słabo zabezpieczone budynki, w których mogą się spodziewać wygodnej łazienki i pełnej lo­ dówki. Prawdziwi koneserzy szukają jacuzzi i zaopatrzonego w drogie trunki barku. Jedno jest pewne: mieszkania studenc­ kie nigdy nie będą ich celem. W kręgu naszej cywilizacji trudno o bardziej szokujące wiadomości, niz morderstwo połączone z kanibalizmem, cho­ ciaż wegetarianie od stuleci wskazują na podobne traktowanie przez homo sapiens innych gatunków. Z zasady me zjadamy się nawzajem, jeśli me jesteśmy do tego zmuszeni desperacją w walce o przetrwanie. Dawna moda na opowieść o kaniba­ lach me ustaje: newsy na ten temat ukazują się częściej niz „Barbarzyńca" w Empiku. W październiku niemiecki inżynier przegrał apelację od wyroku dożywocia za zabicie informatyka i stopniowe zjadanie jego zamrożonych szczątków. Rok wcze­ śniej na 30 lat skazano w Anglii kucharza, który przyrządził w ziołach pieczeń ze swojego kochanka. W tym samym czasie zwycięzca pierwszego konkursu na najpiękniejszego geja w Wielkiej Brytanii zadźgal i poćwiartował swojego partnera. Rok 2009 wypełniły wieści z Rosji: w Petersburgu kwiaciarz wraz z rzeźnikiem zabili w lutym nastolatkę, w listopadzie bezdomni z Permu sprzedali ludzkie mięso na kebab, a od marca bezskutecznie szukano pewnego ludojada w Izewsku. Środki przekazu w informowaniu o kolejnych przypadkach ludozerstwa starają się o dokładny opis zbrodni ze szczególnym uwzględnieniem momentu przyrządzania zwłok. Budzącymi grozę obrazami są w nich m. in.: rozczlonkowywanie nożem, skalpowanie, czaszka w garnku, mózg smażony na patelni, widelec wbity w ludzkie mięso, włosy ofiar wokół ogniska... Co ciekawe, z doniesień nie wynika jasno, która z czynno­ ści - zabicie czy zjedzenie człowieka - jest bardziej godna potępienia... Źródło: g a z e t a . p l SAVE THE PLANET (ANG.) - SIKAJ POD PRYSZNICEM Do europejskich mediów dotarła akcja społeczna... sikania pod prysznicem. Obyczaj ten promuje od pól roku brazylijska organizacja SOS Mata Atlantica poprzez animowane spo­ ty, w której dobry przykład dają autorytety wyjęte z historii i popkultury: od Gandhiego przez Statuę Wolności i King Konga po Hitchcocka. Trick musiał zadziałać, bo do takie­ go panteonu z chęcią dołączyły gwiazdy: Madonna i Kelly Clarkson. Komentatorzy i forowicze w sieci zaczynają się prześcigać w osobistych deklaracjach - „tez sikam", „w cudzym się krępuję, ale pewnie niesłusznie", „Polacy nieświadomymi ekologami". Co ciekawe, jednym z argumentów są dane statystyczne, obrazujące powszechność takiego zachowania - okazuje się, ze juz działamy na rzecz lasów tropikalnych. Czy okaże się rewolucją coś, co juz od dawna ma być normą dla większości ludzi? Źródło: x i x i n o b a n h o . o r g . b r , n a t u r a l n a s p r a w a . blox.pl, t i e r r a l a t i n a . b l o x . p l , femia.pl 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Źródło: „Dziennik" BYĆ JAK KAZIMIERZ NOWAK Na początku listopada ruszyła wyprawa śladami podróżnika i reportera Kazimierza Nowaka, który w latach 1931-1936 pierwszy na świecie samotnie przemierzył Afrykę z północy na południe i z powrotem. 40 tysięcy kilometrów pokonał w różny sposób: głównie rowerem, ale tez pieszo, konno, czółnem. Przedmiotem jego zainteresowania była mentalność mieszkańców, problemy i stosunki społeczne. Na bieżąco publikował w prasie polskiej i zagranicznej re­ portaże opisujące pięcioletnią podróż. Kapuściński stawiał go w tym samym rzędzie, co Livingstone'a i Stanleya. �natknięcia 152 Celem naśladowców raczej zapomnianego podróżnika jest przede wszystkim popularyzacja jego osoby i dokonań. Ponadto wzorem obu wymienionych reporterów chcą kon­ tynuować gromadzenie, aktualizowanie i porównywanie informacji o kontynencie, na którym można dziś podobno znaleźć alternatywę dla globalizacji i komercjalizacji świata. Dlatego zależy im na wspieraniu lokalnych społeczności. Zamierzają m.in. skompletować i opublikować przysłowia „pralądu". Nie porywają się na powtórzenie wyczynu N o ­ waka, podróż ma bowiem charakter sztafety, w której każdy zespół zrealizuje jeden etap - a weźmie w mej udział łącznie dziewięćdziesiąt osób! Oddając hołd Nowakowi, korzystają z tej samej trasy i środków transportu, co on. Nawet rowery są tej samej niemieckiej firmy. Specjalnie na tą okazję skon­ struowała ona nowy model, Casimiro Bike, o wzmocnionej konstrukcji i drutowanych oponach. Oby działały dzięki temu dłużej niz model z lat 30., który po kilku tysiącach kilometrów zupełnie się zepsuł. Szczególnie, ze uczestnicy wozą na nich cały swój sprzęt i zapasy. Wyruszyli z Boruszyna, rodzinnej miejscowości re­ portera, do Poznania, gdzie uroczyście ich zegnano. Przy tej okazji wiceprezydent miasta wyraził radość, ze przy­ pomina się o wielkim poznaniaku, promując jednocześnie miasto i zdrowy, sportowy tryb życia. Nawiasem mówiąc, Kazimierz Nowak 10 miesiący po powrocie z Afryki zmarł na zapalenie płuc, osłabiony licznymi chorobami tropikal­ nymi. Jak widać, pamięć bywa wybiórcza. Po wylądowaniu w Trypohs rowerzyści udali się asfal­ tową drogą do Ghadames, by przesiąść się na wielbłądy, zdolne przemierzyć 650 km pustynnych terenów aż do Ghat. Na granicy Ugandy z Demokratyczną Republiką Konga - w górach Rwenzon - wędrowcy zamierzają uży­ wać własnych nóg, aby z kolei na łodziach pokonać rzeki Kongo i Kasai. Namibię przejadą konno. Po osiągnięciu punktu najbardziej wysuniętego na południe (Przylądka Igielnego) rozpocznie się droga powrotna - az do Algieru, gdzie dopiero zakończy się afrykańska wycieczka. Na całe przedsięwzięcie przeznaczono dwa lata. Wieści z trasy pojawiają się regularnie na stronie podróżników. Źródło: a f r y k a n o w a k a . p l , mmpoznan.pl, t v p . i n f o , naukawpolsce.pap.pl ZMIERZCH JUTRZENKI Rosyjskie Ministerstwo Obrony bierze pod uwagę możli­ wość przekształcenia ważnego dla historii Rosjan krążownika w muzeum. Ostatni raz brał udział w walkach ponad sto lat temu, a mimo to słowa „rozbrojenie" używają niektóre źró­ dła tej wiadomości. Większość z nas nie zna dziejów słynnej Aurory po tym, jak wystrzał z jej działa dziobowego odegrał rolę symbolu w propagandzie bolszewickiej w 1917 roku. Podobnie jak mało kto pamięta o opublikowanym wówczas w Prawdzie sprostowaniu załogi, której celem miało być postawienie w gotowości pozostałych okrętów, a nie wezwa­ nie do szturmu na Pałac Zimowy. Od tamtego wydarzenia krążownik był używany w celach szkoleniowych i tylko raz zmierzył się z pociskami - podczas ataku Niemców na port w 1941 roku. Dwukrotnie restaurowany, wystrojem zbliżył się do pierwotnego wyglądu. Burzliwa historia związana z kontrowersyjną rewolucją, została wzbogacona o epizody co najmniej wstydliwe. Do decyzji ministerstwa miał bowiem przyczynić się czerwcowy bankiet wydany na 150 osób przez pismo „Russian Pioneer". Wśród zaproszonych VIP-ów znaleźli się: pani minister rozwoju gospodarczego, pani prezydent Petersburga, pełnomocnik prezydenta w Północno-Zachodmm Okręgu Federalnym. Towarzyszyli im właściciele takich firm, jak Tinkoff, Odnoklassniki.ru, czy Russian Standard. Dolny pokład służył jako restauracja, górny jako miejsce występów aktor­ skich i baletu. W czasie koncertu Leningradu kilku gości - czy to z powodu oburzenia tekstami piosenek, czy odurzenia alko­ holem - zdecydowało się wskoczyć do wody. Był to oczywisty sygnał, ze należy zakończyć bankiet. Impreza na Aurorze złamała jednocześnie regulacje woj­ skowe (pod które okręt wciąż podlega) i prawo ochrony zabytków. Nic dziwnego, ze śledztwo w sprawie wykazało, ze pozwolenie na bankiet wydano nielegalnie. Odpowiedzialni oficerowie (wraz z kapitanem statku i Dowódcą Floty Bałtyc­ kiej) zostali pociągnięci dyscyplinarnie do odpowiedzialności i dostali reprymendę. To me pierwszy raz krążownik został wykorzystany w nie­ typowy sposób. Parę lat temu nakręcono na nim film pornogra­ ficzny, którego leitmotivem był wystrzał z armaty. Choć przyszłość Aurory jest wciąż niepewna, to wydaje się, ze jej służba dobiega końca w niechlubny sposób. Źródło: w y b o r c z a . p l , rusnavy.com Zebrali i opracowali: M i c h a ł N a t ę c z - N i e n i e w s k i i Antonina Lisiecka BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ac2ab11b90e6d99e82a605afd92de76.pdf ad74aeb3d09a6a4c32664670e71aa403 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5631 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5234 Title A name given to the resource Spis treści i okładka/Barbarzyńca 2012 nr 1 (18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA B E Z P Ł A T N E E-WVDANIE NUMER 1 (18) PD1P PISMO ANTROPOLOGICZNE ISSN 1GH3-BTD8 CENA D ZL w UWIAI W UDRAZIE o w r n n u i A n n i n r ó L Y T R U W A PAMIĘĆ T Y M D % V A T �Spis treści Z Januszem Barańskim rozmawia Filip Wróblewski 3 Łukasz Sochacki 12 Wspomnienie o Profesorze Ewa Zielińska 15 Na progu świętości: trickster i kapłan Paulina Śmigiel 27 Podróż w stronę tożsamości. Wielokulturowość Nauki bez właściwości. O śmietnisku kultury, powijakach kulturoznawstwa i badaniu zjawisk zwykłych a dojrzewanie bohatera filmu Dzienniki Agata Zysiak Kamil Pietrowiak Marta Piechocka Adam Głowacki motocyklowe 41 Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum 52 Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego 60 Świat zamknięty w obrazie. Od wizualnego stylu do odczytania mitu w fotografii 78 Między oralnością a cyrograficznością. Analiza antropologiczna baśni O krasnoludkach i o sierotce Marysi 91 O przestrzeni i porządku pisma Agnieszka Jakubowska Zdjęcia: Przemek Szuba 102 O autorze (prawie) wszystkich fotografii tego numeru 105 Dariusz Czaja Gdzieś dalej, gdzie indziej 109 Agnieszka Kozyra Estetyka zen ||3 Natknięcia Recenzje Agnieszka Wolska Katarzyna Grzywacz i (18) PDIP i u � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57dafa3f9629f9a77d5c255857d8b64f.pdf 855534ab46a33ed4eefaaffd92e8a908 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5632 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5235 Title A name given to the resource Wstępniak / Barbarzyńca 2012 nr 1 (18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A R B A R Z Y Ń C A Redakcja Weronika Chodacz, Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Hubert Francuz, Katarzyna Grzywacz, Artur Karwat, Katarzyna Kleczkowska, Beata Kopacka, Małgorzata Kopecka, Krzysztof Kudlik, Antonina Lisiecka, Michał Nałęcz-Nieniewski (redaktor naczelny), Katarzyna Nowak, Oriana Radzion, Łukasz Sochacki, Monika Widzicka, Filip Wróblewski, Dariusz Żukowski Współpraca: Marcin Bartoszek, Jakub Steblik Wydawca Stowarzyszenie Antropologiczne .Archipelagi Kultury" http://archipelagikultury.org Adres kontaktowy wydawcy i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel. 12 663 15 32 tel./faks 12 663 15 31 http://barbarzynca.com Recenzje naukowe Na progu świętości: trickster i kapłan Dr hab. Janusz Barański Podróż w stronę tożsamości Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Barbarzyńca 2.0 Po długiej przerwie „Barbarzyńca" powraca w nowym wcieleniu: w wersji elektronicznej, dostępnej za darmo na naszej stronie. Nadal nic, co ludzkie, nie jest mu obce. Przygląda się mechanizmom, które każą archiwi­ zować wspomnienia w elektronicznych bazach danych. Zastanawia się, w jakim celu człowiek stworzył postać trickstera. Odkrywa głębokie znaczenie najbardziej zdawałoby się - błahych motywów twórczości ludowej. Interesuje się wpływem pisma linearnego na nasz sposób myślenia, analizą antropologiczną literatury, fotografii i filmu. I zadaje sobie pytanie, czy to już wszystkoizm? Żeby się nie pogubić, podejmuje refleksję nad schedą etnologii, jej teraźniejszości i przyszłości w Polsce. Oto kolejny numer odzwierciedlający zainteresowania młodych badaczy. O przestrzeni i porządku pisma Świat zamknięty w obrazie Redakcja Dr hab. Dariusz Czaja Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego Między oralnością a cyrograficznością Dr hab. Marcin Brocki Projekt typograficzny Wydawnictwo Jak, http://jak.krakow.pl Projekt okładki Dariusz Żukowski, http://zen.stricte.net Z d j ę c i a na o k ł a d c e Przemek Szuba, http://footszak.blox.pl Skład Małgorzata Kopecka Fotografie Przemek Szuba Korekta Redakcja Tłumaczenie Anna Kruk Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail (szczegółowe wskazówki na naszej stronie interneto­ wej). Materiałów niezamówionych nie zwracamy. Od insty­ tucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b8272b4d20a2c428f50a9e7dd74cf06.pdf 0a7856628718de61a3b919d12f214317 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5633 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5236 Title A name given to the resource Nauki bez właściwości. O śmietnisku kultury, powijakach kulturoznawstwa i badaniu zjawisk zwykłych/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.3-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ylauki O śmietnisku hez kultury, właściwości powijakach kulturoznawstwa i badaniu zjawisk zwykłych z Januszem rozmawia Filip Wróblewski: Spotkaliśmy się, aby porozma­ wiać o Pana najnowszej książce Etnologia i oko­ lice. Eseje antyperyferyjne. Aż korci, aby dopytać, dlaczego „etnologia" w tytule? To słowo coraz rza­ dziej używane, zdaje się niemodne w czasach, gdy każdy pragnie się mienić antropologiem, a tytuły książek, przedmiotów, nazwy dyscyplin okrasza się „antropologią" odmienianą przez wszystkie przypadki. Przykładem może być próba (na szcze­ blu Komisji Nauk Etnologicznych i Ministerstwa) zastąpienia tytułu zawodowego magistra etnologii tytułem magistra antropologii. Zatem posłużenie się tym terminem wymagało pewnej odwagi, ale czy nie jest to cofanie się do czegoś przestarzałego? Czy to nie uwstecznienie w stosunku do dotychczasowych osiągnięć? Może jednak lepiej mówić o antropolo­ gii, wszak od lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku toczono niebywałe boje o to słowo? Janusz Barański: Myślę, że tradycja polskiej etnologii jest na wskroś kontynentalna. Proszę popatrzeć na Francję czy kraje skandynawskie — tam się uprawia „etnologię". Wielka Brytania, 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA Filip Barańskim Wróblewski a z nią cały krąg anglosaski, to jednak inna linia, związana bardziej z tradycją antropologiczną. Zatem współczesne nazewnictwo jednostek uni­ wersyteckich w Polsce i w innych krajach bloku wschodniego, wyrażające się dwoma terminami — „etnologią" i „antropologią kulturową" — zdradza głębokie rozdarcie wewnątrz samej dyscypliny. EW: Można powiedzieć: tęsknotę. J.B.: Właśnie. Ten drugi człon — „antropolo­ gia kulturowa" — wskazuje, jaki mamy obecnie stan tożsamości, również na trwający proces autodefiniowania odnoszącego się do czegoś, co u nas wciąż pozostaje w powijakach. Nie sposób zaprzeczyć, że jest to także wypadkowa pewnego etapu rozwoju dyscypliny wiedzy. Na domiar tego, cechy natywistyczne wpływają na zróżni­ cowanie w przypadku poszczególnych ośrodków, których profil przyjmuje inne postaci w Stanach Zjednoczonych, Brazylii czy Polsce. Z drugiej strony bogactwo nazewnicze, wyrażające zarazem rozległość dyscypliny, pozwala przychylić się do �Wywiad 4 Janusz Barański u r o d z o n y w 1960 r., e t n o l o g , a d i u n k t w Instytucie Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j UJ. Z a j m u j e się teorią k u l t u r y , m u z e a l n i c t w a , kulturą materialną i współczesną. A u t o r książek: Socjotechnika, między magią a analogią. Szkice o masowej perswazji w PRL i III RP; Świat rzeczy. Zarys antropologiczny o r a z Etnologia i okolice. Eseje antyperyferyjne. Tłumacz prac z zakresu e t n o l o g i i i studiów k u l t u r o w y c h . Filip W r ó b l e w s k i poglądu, iż etnologia była i wciąż pozostaje królo­ wą nauk o człowieku; nade wszystko jednak przez to, że zajmuje się tym, co niezbywalne, kulturą człowieka w jej pierwotności oraz eksploatowa­ niem jej zróżnicowania. Ten ostatni fakt wzmac­ nia jednak zwrotnie wspomniane natywistyczne, lokalne odcienie. Trend ów uwidocznia choćby nurt world anthropologies szczególnie ekspono­ wany w takich krajach, jak na przykład Meksyk czy Brazylia, które odmawiają pierwszeństwa an­ tropologiom euroamerykańskim, odrzucają ich swoistą hegemonię. W pewnym sensie i tradycja polska wpisuje się w ten nurt — u nas nigdy nie było „antropologii". Patrząc choćby od strony na­ zewnictwa, już za czasów Stanisława Ciszewskiego uprawiano właśnie „etnologię". W dobie komu­ nizmu zwrócono się wzorem nauki radzieckiej w kierunku „etnografii", co było podyktowane względami politycznymi — potrzebą odróżnienia się od nauki zachodniej. Natomiast dopiero lata dziewięćdziesiąte przynoszą rozszerzenie nazwy. Sporo jest mody w takim kreowaniu podejścia do dyscypliny, mody na termin „antropologia". Podejrzewam, że jest to z jednej strony reakcja na pojawienie się alternatywnego, a przy tym bardzo atrakcyjnego modelu uprawiania nauki, pochodzącego „z tamtego świata", zaś z drugiej — próba politycznego odreagowania wobec „et­ nografii", która była politycznie uwikłana. Nowe nazewnictwo — co ważne, zaaprobowane przez Komitet Nauk Etnologicznych — miało służyć od­ sunięciu wrażenia o jej politycznym charakterze, a zarazem nawiązaniu do tradycji kontynentalnej, z równoczesnym podkreśleniem faktu włączenia się w nurt światowy. Wracając do etnologii takiej jaka jest, należy wskazać zatem na lokalną specy­ fikę, wyrażaną również poprzez nazwę — nauki nie da się wyabstrahować, jest uwikłana w lokalne, również pozanaukowe konteksty. u r o d z o n y w 1985 r., e t n o l o g . EW: A zatem nie wolno tracić z oczu tradycji określonej przez nazwy takie jak „etnografia" czy BARBARZVHCA 1 (18) PD1P �Nauki bez właściwości „etnologia", bo to odbija się na tożsamości współ­ czesnych przedstawicieli dyscypliny, na ich związ­ ku z własnymi korzeniami. Oprócz wymienionych pojęć, wskazuje Pan na niebagatelne znaczenie badań terenowych jako istotnych dla odrębności etnologii. Wobec diagnozowanego zjawiska etnologizacji poza samą etnologią (to znaczy przesunięcia uwagi z tekstualizmu na badania terenowe) oraz wyczerpania paradygmatów związanych z dawnym rozumieniem etnografii, wypada spytać o to, czym miałyby być obecnie źródła etnołogiczne i gdzie ich poszukiwać? J.B.: O wszystkim przesądzają dane empirycz­ ne, to one mają niemały wpływ na status i stan wiedzy, zarazem jednak nie sposób uprawiać na­ uki bez teorii, która stanowi ramy dla tej pierw­ szej. W przypadku etnologii pozyskiwanie danych było wynikiem prowadzenia badań jakościowych. Należałoby wskazać dwa filary metodologiczne świadczące o wyjątkowości, odrębności, orygi­ nalności etnologii. Pierwszy to same badania terenowe, fakt ich prowadzenia; drugi — ich ja­ kościowy charakter. Może okażę się staroświecki, ale wzorem dla mnie jest ojciec Bronisław Mali­ nowski, on jest odniesieniem podstawowym, wy­ czerpującym te dwa kryteria, choć nie rezygnował przy tym ze spekulacji teoretycznej — w końcu był twórcą wpływowej teorii antropologicznej! W ło­ nie antropologii amerykańskiej nie sposób prze­ cenić Franza Boasa z jego koncepcją relatywizmu kulturowego. W sposób dojrzały intelektualnie przyczynił się do ukonstytuowania podstawowej domeny epistemologicznej antropologii, co z ko­ lei przekłada się na rozumienie procesu poznaw­ czego. Relatywizm ugruntowuje również tradycję badań międzykulturowych, potrzebę ich prowa­ dzenia, choćby przez wzgląd na eksponowanie inności. Do pewnego stopnia rezultatem tego są pojawiające się obecnie subdyscypliny antropo­ logii, jak antropologia zaangażowana czy stoso­ wana, których nie byłoby bez tego faktu, wraz 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA z odpowiednimi tego konsekwencjami epistemologicznymi i etycznymi. Wspominając o tym, nie sposób pominąć pragmatyzmu, który skłania ku logicznej konkluzji, iż to właśnie w zaangażowa­ niu widzieć należy przyszłość antropologii; z na­ ciskiem na zaangażowanie, a nie zastosowanie! Chodzi przede wszystkim o rys moralny, w czym niemałą rolę odgrywa tradycja pragmatyzmu czy metodycznego sceptycyzmu. Jeśli bowiem mamy różne światy i prawdy o świecie, domniemana prawda absolutna nie jest zatem — w duchu kantowskim — dostępna, a prawdą naczelną okazuje się ta, która może być najbardziej pomocna w da­ nej sprawie. Pociąga to automatycznie potrzebę dialogicznego rozumienia rzeczywistości, nie tyl­ ko wobec inności kulturowej, lecz i kulturowej swojskości — własnego dziedzictwa kulturowego. EW: Ostatnio podnoszą się głosy najmłodszego pokolenia etnologów, przyszłych absolwentów, że oto etnologia jako nauka jest zdecydowanie nie­ praktyczna, odbiega od wymogów rynku, że winna być przede wszystkim nauką praktyczną, dostarcza­ jącą „podręcznej skrzyneczki z narzędziami". Czy powyższe roszczenia, wobec skostnienia programu nauczania etnologii na polskich uczelniach, nie są pozbawione racji? J.B.: Tego rodzaju apele czy wyznania zdra­ dzają niski poziom wiedzy na temat tego, czym jest edukacja akademicka, w naszym przypadku humanistyczna. Ten rodzaj wykształcenia to nie „skrzynka z narzędziami" — tę można otrzymać w zasadniczej lub średniej szkole zawodowej; uniwersytet to nie jest szkoła zawodowa, gdzie na przykład uczy się zawodu zbrojarza-betoniarza. Uniwersytet dostarcza — a przynajmniej winien to dawać — wykształcenia najbardziej ogólnego, zasobnika dla wszelkich możliwych praktycznych aplikacji wiedzy. Podkreślał to kiedyś Ernest Gellner, kładąc nacisk na ogólny, a zarazem uniwersal­ ny charakter zachodniego wykształcenia. Stwarza �Wywiad 6 ono najszersze ramy, choć kosztem wiedzy prak­ tycznej — tę tworzy się w odniesieniu do konkret­ nego problemu, w trakcie badań czy miejscu pra­ cy Taki pogląd dominuje na przykład w akademii amerykańskiej, w tym wśród tamtejszych studen­ tów: dyplom otwiera drogę zawodową i jest jakby pierwszym i niezbędnym etapem zdobywania wiedzy z danego zakresu. Z drugiej jednak strony nasi studenci mają rację, przynajmniej w pewnym aspekcie. Na przykład badania terenowe, które mają dać podstawową kompetencję, jeśli trwają dwa tygodnie, to są ledwie liźnięciem terenu. Na rodzimym gruncie mamy mianowicie do czynienia z nadmiarem teoretyzowania kosztem praktyki. Jednak oczekiwanie dostarczenia jakie­ goś gotowego i uniwersalnego pakietu wiedzy metodologicznej i teoretycznej, a także praktycz­ nej jest nieuprawnione; każdy problem wymaga odrębnego podejścia. Tutaj zresztą pojawia się wspomniana kwestia podziałów wewnętrznych lub zjawiska interdyscyplinarności, co jeszcze bardziej komplikuje sprawę; przykładowo zmusza adeptów wiedzy antropologicznej do samodziel­ nego poszukiwania — kursów fakultatywnych, literatury, specjalistów. Na przykład dziś aplikacją wiedzy na temat antropologicznie rozumianego człowieka zajmuje się u nas głównie animacja kultury, bliska antropologii, czy pedagogika kul­ turowa. Zresztą cechuje je niedowład refleksji teoretycznej lub brak zdystansowania wobec gło­ szonej zasady, jaką jest użyteczność wiedzy. Nie bez przyczyny wspomniane orientacje badawcze wykształciły się w naszym kraju stosunkowo niedawno, dając tym asumpt etapowi rozwoju, na jakim się obecnie znajdujemy, czemu z kolei sprzyja swoisty stosunek do rzeczywistości, który można śmiało nazwać technokratycznym. To wy­ raz najnowszej fali inżynierii społecznej (kulturo­ wej), wspomaganej ponadnarodowymi grantami. Nasze społeczeństwo zmienia się dynamicznie, zaś ustrój demokratyczny ciągle nie okrzepł, toteż nie powinna dziwić zachłanność, z jaką przyswajamy takie praktyki technokratyczne. Wydaje nam się przy tym, że realizujemy zaniedbane wzorce świa­ towe. Rzecz jest jednak bardziej złożona, aniżeli może się na pierwszy rzut oka wydawać. F. W.: Jak refren powraca u Pana stwierdzenie Claude'a Lévi-Straussa — „antropolog był astronomem nauk społecznych". On sam w trakcie rozmowy z Didierem Eribonem wyznaje, nie bez obaw, że jako antropolodzy „byliśmy śmieciarzami historii i naszego majątku szukaliśmy w jej koszach". Jak pogodzić tak dotkliwy rozziew? J.B.: W tych kontradyktorycznych sformu­ łowaniach Lévi-Straussa ujawnia się znamienne rozdarcie myśli antropologicznej: z jednej strony przekonanie o owej astronomiczności dyscypliny, supremacji pośród nauk o człowieku, z drugiej — w istocie uprawiana marginalizacja na wła­ sne życzenie. Uważam, że powinniśmy się już pożegnać z tym drugim przesłaniem, wtedy ta sprzeczność zniknie; zresztą sam papież strukturalizmu mówił w trybie przeszłym. Prymarność antropologii należy pojmować w rozumieniu zakresu, a tutaj nie powinno być wątpliwości, że jest on w tym przypadku najszerszy w obrębie ca­ łości nauk o człowieku. Podkreślałem to w książ­ ce wielokrotnie — chodzi o rozumienie kultury bezprzymiotnikowe — ani ludowej, ani nieelitarnej, pierwotnej, peryferyjnej, marginesowej itd. Przypomnijmy, iż do czasu Lévi-Straussa etnologia zajmowała się tymi „śmieciami kultu­ ry", choć to określenie wydaje mi się oceniające i jeszcze pozytywistyczne z ducha. Lévi-Strauss nie wyszedł poza ten paradygmat, natomiast jego dzieło w zasadzie polega na pierwszeństwie wska­ zania, iż w istocie historia kultury to jest właśnie to śmietnisko, które winno się przeszukiwać. Chociaż, z drugiej strony, odwołanie do śmieci, odpadków, czegoś zbędnego, a co za tym idzie nieistotnego, miało prowadzić do wskazania tych elementów, jakie jednak okazują się niezmiernie BARBARZVNCA 1 ( 1 8 ) PD1P �Nauki bez właściwości ważne dla poznania człowieka. To także pod­ kreślenie szczególnej perspektywy, która przez ogólność i zakres pozwala etnologom uprawia­ jącym swą dyscyplinę na przemieszczanie się po różnych polach, zwyczajowo niedostępnych dla innych, gdzie socjolodzy, literaturoznawcy czy historycy sobie zwyczajnie nie radzą lub wcale nie podejmują ich penetracji. Można powiedzieć, że etnologia oznacza penetrowanie dna, poszuki­ wanie podstaw kultury, fundamentów gmachu, którego wyższymi kondygnacjami zajmują się specjaliści innych dziedzin. Oto nasz śmietnik, oto wykopalisko! 7 versity) czy na polskiej wsi. To tam rządził raczej obyczaj niż prawo, folklor niż sztuka, zwyczajo­ we stosunki etniczne niż zinstytucjonalizowane stosunki narodowe. W rozumieniu zachodniego centrum były to jednak peryferia. Nie znaczy to jednak, że mamy tak powierzchownie rozumiany historyczny wzorzec kontynuować. Chodzi o na­ wiązanie do wzorca pogłębionego, skrywającego się za tym pierwotnym zakresem — można by rzec — ilościowym. Chodzi bowiem o ów aspekt jakościowy, istotnościowy — chodzi o kulturę w wymiarze niezbywalności, której cechy znaj­ dziemy i wśród trobriandzkich rybaków, i wśród „białych kołnierzyków" z Manhattanu. Wskazy­ wałem w książce przykład obyczaju — jeśli rozu­ EW: Rzeczone dno można kojarzyć z programo­ mianego szeroko — jako kategorii dosyć dobrze wym dla etnologu, jaka wyłoniła się na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, bada­ oddającej zakres zainteresowań antropologii. niem kulturowych marginaliów czy obrzeży — jak Nie jest to przy tym jedyna kategoria; choćby tego chcieli Wojciech Burszta, Krzysztof Piątkowski pokrewne: rytuał, habitus, moda, etos, styl ży­ i Czesław Robotycki — na co żywotnym przykładem cia, których ważność dostrzegają dyscypliny są­ miały być pisane w tamtym okresie artykuły i książ­ siednie, nie wychodząc jednak zwykle poza etap ki. Jakie przełożenie na współczesny status badań teoretyzowania. Tymczasem takie rudymentarne terenowych ma powyższe podejście, zważywszy, że zjawiska w ciągle zmieniających się wcieleniach na mocy programu będącego podstawą przewrotu dają się rozpoznać wyłącznie przez badania em­ symbolicznego stało się ono dominującym w rodzi­ piryczne, przez wyjście w teren, podjęcie trudu mej antropologii? Czy nie jest aby tak, że to, w czym ich bezpośredniego badania i konceptualizacji na upatrywano atutu, stało się przyczyną zdeklasowa­ miarę współczesnej praktyki kulturowej i teorii naukowej. Punkt ten pokazuje prawdziwe zna­ nia dyscypliny? czenie przeciwstawienia peryferyjność—centralność, bynajmniej nie przez odniesienie jakiejś J.B.: Nie uważam, że etnologia powinna zaj­ „Warszawki" do jakiejś „Koziej Wólki", a raczej mować się badaniem jedynie marginaliów, tych przez przywracające rozumienie centralności Lévi-Straussowskich śmieci. Wspomniane dno w sensie pierwotności, rdzenności, źródłowości. to rozumienie kultury w kategoriach niesformaIdzie zatem o badanie obszarów, składających się lizowanej struktury, lecz nie w sztywnym rozu­ na podstawę świata, w którym żyjemy, pokazywa­ mieniu strukturalizmu, ile raczej w refleksyjnym nie tego, jak on funkcjonuje i dlaczego. Właśnie rozumieniu Bourdieu — wielości struktur, które to starał się pokazywać Clifford Geertz, chociaż są zarazem nieustannie strukturowane. Pomoc­ były to tylko przymiarki na owych peryferiach, na okazuje się tutaj znów tradycja uprawiania eksponował przy tym tak istotny dla antropolo­ dyscypliny: zapewne łatwiej było znaleźć ten gii rys dystrybutywnego rozumienia kultury, gdy nieformalny wymiar naTrobriandach, czy wśród pisał, że chodzi o poznanie różnych poglądów Indian Crow, którymi zajmował się Lévi-Strauss pasterzy w rozmaitych dolinach. (zresztą z perspektywy biblioteki Columbia Uni- 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �Wywiad 8 EW: Sporo miejsca poświęca Pan kulturoznawstwu jako młodej, a jednocześnie ekspansywnej dyscypli­ nie nauk społecznych. Jak układają się zależności między tą dyscypliną a etnologią oraz czy jest ona w stanie wyprzeć tę drugą? funkcjonującym w formie dosyć eklektycznej. Chociaż zdarzają się chlubne wyjątki, ot wspo­ mniana praca Halawy. Jednakże to, co najbardziej wartościowe w tej pracy — etnograficzne badania terenowe — zostało zaczerpnięte wprost z etnolo­ gii. Po trzecie, przez lata mieliśmy wprawdzie do J.B.: Odnosząc się do kulturoznawstwa, wy­ czynienia z ciekawym nurtem kulturoznawstwa pada w pierwszej kolejności rozszerzyć pojęcie 0 rodzimych korzeniach i specyfice. Chodzi o Je­ kultury (odmienności kulturowej) o wspomniane rzego Kmitę i ośrodek poznański, choć właściwie znaczenie dystrybutywne. Dopiero to pozwala była to raczej szkoła z zakresu filozofii kultury. patrzeć na kulturoznawstwo z różnych punktów Niestety w krajowym kulturoznawstwie znaj­ widzenia. Po pierwsze, mówiąc dosadnie, polskie dziemy jedynie odpryski proponowanych przez kulturoznawstwo to — z nielicznymi wyjątkami — ten nurt koncepcji. Wreszcie, czymś innym jest ni pies, ni wydra; to takie nie wiadomo co. Miarą kulturoznawstwo (studia kulturowe) na Zacho­ tego mogą być kursy oferowane w ramach tych dzie, które do pewnego stopnia dzieli się zakre­ studiów. Są tam rozmaite wstępy, zdarza się ani­ sem z antropologią. Ta wciąż funkcjonuje tam macja kultury, a także strzępy jakichś specjalizacji zasadniczo według starego paradygmatu — to są (film, media, literatura); to zlepek rozmaitych te Levi-Straussowskie śmieci, peryferia o cechach przedmiotów bez odrębnej tożsamości, która da­ historycznych. Na peryferiach współczesnych wałaby jakieś ujednolicone rozumienie kultury. skupiają się natomiast studia kulturowe, choć To raczej ledwie orientacja, namiastka składająca wkraczają one i do nurtu głównego, posiłkując się na rozumienie kultury w sposób humanistycz­ się przy tym często antropologicznie rozumianym ny, a zatem zdecydowanie za wąski względem pojęciem kultury oraz etnograficznymi metoda­ tego, co ma do zaproponowania ujęcie antropo­ mi badań. Pewne przymiarki teoretyczne służące logiczne. W polskim krajobrazie spełnia kulturo­ wyjściu poza owe peryferia kulturowe/historycz­ znawstwo rolę kompensującą w dwojakim sensie. ne znajdziemy wprawdzie u niektórych antro­ Z jednej strony etnologia nie wydobyła się jeszcze pologów, na przykład Paula Rabinowa w pracy z dawniejszego paradygmatu skupienia na wspo­ Marking time. On the anthropology ofthe contemmnianych historycznie/kulturowo rozumianych porary (antropologię współczesności rozumie on marginaliach, a jeśli już wykracza poza nie, to robi jednak inaczej, niż to ma miejsce w polskim jej to w duchu tekstualistycznie, antyrelatywistycz- nurcie). Wyjątkiem może tutaj być Daniel Miller nie i esencjalistycznie zorientowanej antropologii prowadzący systematyczne empiryczne badania współczesności, nie wychodząc w teren, w żywą codzienności — konsumpcji, kultury materialnej, kulturę; tutaj wchodzi kulturoznawstwo, choć multimediów — pamiętając zarazem o perspekty­ efektów jeszcze za bardzo nie widać (znanym mi wie kulturowej wielości. Wspomniawszy o nim, wyjątkiem jest książka Mateusza Halawy o roli nie można przemilczeć świetnej pracy napisanej telewizji w życiu codziennym). Z drugiej, to z Donem Slaterem The Internet. An ethnographic odpowiedź na zapotrzebowanie, jakie przyniosły approach albo książki Toma Boellstorffa Corning lata dziewięćdziesiąte z ich potrzebą ukultural- of age in Second Life. Wracając do zachodnich niania. W naszych realiach kulturoznawstwo jest studiów kulturowych, stanowią one alternatywę tworem pozostającym jeszcze w powijakach, pra­ dla historii sztuki, literaturoznawstwa, socjologii cującym wprawdzie nad własną tożsamością, lecz 1 innych, ze względu na zaplecze teoretyczne oraz BARBARZYŃCA 1 (18) PD1P �Nauki bez właściwości podejście powalające rozumieć kulturę na sposób antropologiczny. Chodzi tutaj nade wszystko o ujęcie podważające ów fundament centrum-peryferie, na którym wznoszą się również inne dyscypliny humanistyki i nauk społecznych. O ile jednak antropologia zajmowała się dotychczas owymi kulturowymi/historycznymi peryferia­ mi z perspektywy centrum, to wspomnianych sąsiadów interesowały centra właśnie, również z perspektywy centrum. Subdyscypliny studiów kulturowych (np. visual studies w miejsce historii sztuki, czy literary studies w miejsce literaturo­ znawstwa) podważają te dawniejsze kolonizacyjne podejścia centrum, eksponując znaczenie stosun­ ków władzy czy oglądowej wielości zdetermino­ wanej rozmaitymi tradycjami i punktami widze­ nia. W wymiarze politycznym perspektywa ta nie jest jednak tym samym, co projekt antropologii zaangażowanej, tak jak się on na chwilę obecną przedstawia. Jeśli zatrzymalibyśmy się przy tym krytycznym ostrzu, to studia kulturowe bardziej zaabsorbowane są polityką kulturową {cultural politics), antropologia natomiast polityką kul­ turalną {culturalpolicy). W krajach anglosaskich studia kulturowe są znacznie bardziej dojrzałe, zdążyły instytucjonalnie okrzepnąć, a zarazem stały się zagrożeniem dla dalszego istnienia an­ tropologii, ponieważ z jednej strony wykorzystują jej metody, a z drugiej ich zakresy przedmiotowe zachodzą na siebie. Pomijając tematyczne zazębia­ nie się, studia kulturowe mają coś, czego wydaje się pozbawiona antropologia — ich pazurem jest krytyka polityczna, silne uwikłanie w wartościo­ wanie pola społecznego na zasadzie podobnej do tego, jak to się czyni w krytyce postkolonialnej. U nas dzieje się to w o wiele mniejszym zakresie, mniejsze jest też zainteresowanie antropologicz­ nie rozumianą kulturą głównego nurtu. Polska etnologia ma wciąż problem z wyjściem poza opłotki przysiółków Nawet książka Tomasza Ra­ kowskiego, którą uważam za najważniejszą pracę etnologiczną ostatnich lat z powodów tyleż teo­ 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 9 retycznych, co metodologicznych, przedstawia temat peryferyjny społecznie. Czy znajdzie się ktoś, kto pójdzie dalej? Brakuje badań kultury rozumianej jako sposób życia, powtarzam — bezprzymiotnikowo. Na razie dysponujemy tylko obrazem, jakimś niejasnym przeświadczeniem, jak to powinno wyglądać. EW: Czy taki postulat, zresztą bardzo dobitnie sformułowany, nie jest przysłowiowym porywaniem się z motyką na słońce? J.B.: Wydaje mi się, że nie, czego zresztą do­ wiódł Rakowski, prowadząc bardzo odważne jak na obecne czasy badania. A przy tym zapropono­ wał dojrzały i osobiście przepracowany projekt etnologii. Wciąż jednak zniewalają nas ciężkie masy „tradycji": Łemkowie, zbieracze złomu, geje i lesbijki — to wciąż marginesy! Proszę spojrzeć, co stało się z pojęciem codzienności, które wydaje się samorzutnie odpowiadać zagadnieniom antropo­ logii — zostało zagarnięte przez socjologów, którzy wchodzą w puste miejsce. A przecież etnolodzy powinni się bardziej interesować tym terminem, gdyż współgra z naczelnym dla nich pojęciem kultury rozumianej jako sposób życia. Skutkiem tego mamy do czynienia z sytuacją, w której Piotr Sztompka propaguje to pojęcie, przy zdradzanym przez socjologów braku zarówno narzędzi, jak i wrażliwości niezbędnych dla jego dobrego wy­ korzystania, co widać poprzez bezustanne teore­ tyzowanie na ten temat; przez to, że nie powąchali terenu, a spoglądają jedynie zza biurka. Być może pomocny byłby w tym jakiś odnowiony projekt interdyscyplinarności, ale pozostanę sceptykiem — to pomysł dotąd niezrealizowany. Sytuację komplikują bowiem nie dające się zignorować po­ działy między dziedzinami, co jest dziedzictwem zarówno teoretycznym, zakresowym, jak insty­ tucjonalnym. Na interdyscyplinarność można sobie pozwolić, do pewnego stopnia, wyłącznie na pograniczach. Antropologia mogłaby wiązać �Wywiad 10 się z tymi subdyscyplinami, które, podobnie do niej, za dający się powiązać rdzenny nurt uznają badania terenowe oraz wspominany wcześniej sposób rozumienia kultury Ale to wciąż pieśń przyszłości. EW: Wzmianka o gejach i lesbijkach wydaje się sprzeczna z panującą poprawnością polityczną? J.B.: Zgadzam się, że w myśl najnowszego cho­ wu koncepcji postmodernistycznych należałoby uznać naukę za element dyskursu politycznego. Daleki jestem od negowania tego, choć filozo­ ficznego uprawomocnienia tego poglądu szukam w bardziej klasycznych ujęciach, jak na przykład w pragmatyzmie. Niemniej naukę obowiązuje jed­ nak wymóg poszukiwania ujęć rzeczywistości jak najbardziej adekwatnych i prawomocnych, a nie poddawanie się politycznym czy innym modom. Po debatach w łonie nauk o człowieku i filozofii można odnieść wrażenie, że jedyne ciekawe tematy to właśnie te marginesowe, stąd i jeden z powodów współczesnych wpływów antropologii — wszak to ona marginesami zawsze się zajmowała. Ale nie ma wątpliwości, że mniejszości seksualne, bezdomni, subkultury to wciąż peryferia, chociaż — nie sposób zaprzeczyć — na przykład kwestia odmienności sek­ sualnej jest ważka społecznie. Istnieją jednak waż­ niejsze problemy badawcze: co znaczy być dzisiaj heteroseksualistą/heteroseksualistką, co się składa na jego/jej życie — chodzenie do kina, jedzenie kolacji w restauracji, kontakty rodzinne, rozrywka, poglądy polityczne; podobnie dotyczyć to będzie członków klasy średniej czy subkulturowo niezrzeszonych. Gdzie nie spojrzymy, tam mamy nade wszystko reprezentantów takich właśnie grup ludzkich, świa­ topoglądów, aksjologii, słowem — sposobów życia. Kiedyś Cezaria Jędrzejewiczowa nawoływała do badania zjawisk zwykłych — pozostaje to w mocy. Dopiero to przyniesie głębsze rozumienie tego, co może znaczyć bycie gejem lub lesbijką, złomiarzem i subkulturowcem. Zgoda, politycznie popraw­ ny projekt sprowadza się do angażowania jedynie w takie marginalne tematy. Tak robią właśnie studia kulturowe próbujące skupiać uwagę na zagadnie­ niach peryferyjnych, dowartościowując tym sposo­ bem pokrzywdzonych przez establishment. W tym rozumieniu najlepiej by było, gdyby za przedmiot badań obrać czarnoskórego bezrobotnego geja z kla­ sy robotniczej (i w naszym krajobrazie kulturowym znajdziemy jego odpowiedników). Taki dopiero miałby zdecydowane fory ze strony badacza. EW: Do tego powinien być żydem, który uciekł z jakiegoś kraju Trzeciego Świata. Choć to przesa­ da, ale pokazuje ona preferencyjny sposób trakto­ wania nauki. J.B.: Dokładnie tak! Według tego programu należy znaleźć największą skrajność i dopiero ją badać. To jest wyraz kapitulacji wobec programu całościowego opisu życia ludzkiego, albo przynaj­ mniej jego istotnych domen. Biorąc za przykład nasze podwórko, właściwie nie ma komu wska­ zywać wzorców, jak należy prowadzić badania, ani czym winny one się zajmować; na domiar tego starsi zostali wychowani w innym, już prze­ brzmiałym paradygmacie. Swoje robi również rutyna intelektualna czy stagnacja powodowana instytucjonalnym osadzeniem, zajmowaniem się ciągle tym samym. Nie bez znaczenia jest również upośledzenie finansowe środowiska akademickie­ go, które sprawia, że czas, który mógłby być po­ święcony na doskonalenie umiejętności i badania spędza się na rozmaitych dodatkowych zajęciach zarobkowych. Należałoby jednak iść dalej, ale niestety prawdą jest również to, że w pewnym wieku ludzie nie mają już takiego zapału, nie ma już siły samemu robić badań, a robić je ręko­ ma studentów to marna sztuka. Studenci winni w takim badaczu widzieć inspirujący wzorzec. Sam nie jestem bez winy, weźmy za przykład mój niegdysiejszy tekst na temat reklamy, który mógłby być dobrym przykładem podnoszonych BARBARZYŃCA 1 (18) PD1P �Nauki bez właściwości tutaj krytyk. Nie wyszedłem w nim poza takie tekstualistyczno-esencjalistyczne podejście, któ­ re powinno być punktem wyjścia domagającym się dekonstrukcji w zderzeniu z realną praktyką życiową, a nie punktem dojścia. Z antropologicz­ nego punktu widzenia ważniejsze jest bowiem nie tyle to, co znaczy reklama w jakiejś hermeneutycznej czy strukturalistycznej perspektywie, lecz to, co znaczy ona w fenomenologicznej, indywi­ dualnie i zbiorowo percypowanej i przeżywanej praktyce jej użytkowników. Tutaj ujawnia się również zmienność owego kryterium centrum-peryferii, które — jeśli w ogóle się nim posługu­ jemy — ma charakter płynny. Niegdyś centrum stanowił Chopin, dzisiaj będzie to zespół Boys czy Doda, ale nie przeprogramowaliśmy się na takie myślenie. Ważne, abyśmy jako badacze potrafili dostrzegać takie zjawiska, jak choćby upowszech­ niające się ozdabianie domów w okresie Bożego Narodzenia, co może odpowiadać zmianom po­ czucia estetyki, a co za tym idzie ciągłemu prze­ kształcaniu się wrażliwości potocznej. Spotkamy się z tego typu praktykami zarówno w mieście jak na wsi, co pokazuje, że dotychczasowe gra­ nice się zacierają, a kryteria ich wyznaczania zamazują. Znakomicie pokazuje to niedawno wydana, antropologiczna z ducha, książka Johna 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 11 Fiske Zrozumieć kulturę popularną. Czas wreszcie zrozumieć jak kruche i ulotne, a przez to przy­ godne są kategorie czy rozróżnienia, którymi się posługujemy. A może jest tak, jak chce Przemy­ sław Czapliński, że oto wcale nie ma podziału na peryferie i centrum? W swym założeniu starałem się uwrażliwić czytelników na względność tych i innych kategoryzacji, które wcale nie muszą być takimi, za jakie zwykliśmy je brać. F. W.: Podczas naszej rozmowy, jak też na kartach książki Etnologia i okolice, często bije się Pan w pierś, iż postulowany program do tej pory nie znalazł choćby najmniejszej realizacji z Pana stro­ ny. To nieco schizofreniczne, ale spytajmy o plany wyjścia z tego impasu. Czy można się spodziewać w czasie najbliższym jakiegoś projektu idącego w sukurs rzeczonym postulatom potrzeby prowa­ dzenia badań terenowych? J.B.: Myślę o tym intensywnie, niemniej wo­ lałbym nie uprzedzać biegu spraw. W pierwszej kolejności muszę sam nadrobić sporo zaległości... Styczeń 2011 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea49ccac339d4e4e04cb7ca56f7d3358.pdf db1206e0dbc5121458e8fbeaa382c749 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5634 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource Kowalski, Piotr (1952-2011) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5237 Title A name given to the resource Wspomnienie o Profesorze/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.12-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sochacki, Łukasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z enie o Profesorze marłych naukowcówwspominasię zazwyczaj schematycznie. Gdzie i kiedy się urodził, gdzie i kiedy zmarł? Jakie skończył szkoły? Gdzie studiował i pod czyim kierunkiem zdobył poszczególne stopnie i tytuły naukowe? Nie można zapomnieć o podaniu liczby napisanych książek, artykułów, recenzji itp. Wyliczaniu nie ma końca. Choć człowieka nauki ocenia się przede wszystkim po wytworach — po liczbie opublikowanych prac naukowych, to na tym Jego praca się nie kończy. To dopiero czubek góry lodowej. Chciałbym przybliżyć postać profesora Piotra Kowalskiego nieco inaczej. Nie można jednak myśleć o Profesorze i nie myśleć o książkach. Nie wychodził z księgarni bez książek (podkreślam liczbę mnogą). Spośród kra­ kowskich księgarń odwiedzał często tę znajdującą się w sąsiedztwie Instytutu Etnologii i Antropologii UJ oraz jeszcze jedną, przy ulicy Kalwaryjskiej. Kupowanie ogromnych ilości książek uprawniało Go do hurtowych cen. Nie wiem, czy był biblio­ filem, ale książki kochał — gromadzić i czytać. Zawsze, kiedy się przeprowadzał, zabierał ze sobą książki, a zanim je przewiózł, zdążył uzbierać kolejne kilogramy. Ostatecznie cały księgozbiór przeniósł do Wrocławia, bo nie ma jak w domu. Przez wiele lat mieszkał i pracował w Opolu, a potem w Krakowie. Ostatecznie wrócił do Wrocławia, który uwielbiał ponad inne miasta. Nigdy z nim o tym nie rozma­ wiałem, ale przypuszczam, że studenckie czasy pozo­ stawiły niezatarte wspomnienia. Stąd sentyment i chęć powrotu. Przyglądając się Jego fizjonomii, wzrostowi i powolnym ruchom (dostojnym, a nie ospałym), nie można było przypuszczać, jak dynamiczny i niespokojny charakter kryje się pod powłoką ciała. Wiele przeprowadzek było spowodowanych okolicznościami niezależnymi od Jego woli, tak się przynajmniej tłumaczył. Nie wyjaśnia to jednak Jego aktywności. Czasami odnosiłem wrażenie, że sypia wyłącznie w pociągach. Uczestniczył w wielu konferencjach w całym kraju, należał do kilku �Wspomnienie o Profesorze komitetów redakcyjnych, nieustannie planował jakieś publikacje. Więcej nawet, nie tylko planował, ale z sukcesem realizował te plany. Nie pozostawał bierny na polu organizowania życia akademickiego, aranżując konferencje. Do nieustannego przemiesz­ czania się zmuszały go też obowiązki związane z pracą. Wiecznie był w ruchu, nie tylko fizycznie, ale także intelektualnie. Ciągle coś pisał. Pomysły na badania i artykuły wyciągał jak asy z rękawa. Miał łatwość w problematyzowaniu rzeczywistości. Wszędzie potrafił znaleźć pole dociekań, czym przyprawiał o zawrót głowy wielu seminarzystów i uczestników zajęć. Banałem będzie stwierdzenie, że na Jego zajęcia studenci, kolokwialnie rzecz ujmując, walili drzwiami i oknami. Ten banał musi jednak wybrzmieć. Przychodzili z wielu powodów Część z nich dla­ tego, że uwielbiała Go słuchać. Należał do gatunku wykładowców gawędziarzy. Mógł godzinami rozpra­ wiać, a niektórzy studenci mogli godzinami słuchać. Przychodzili też może z powodu czysto prozaicznego — nie odnosił się do studentów z rezerwą. W kon­ takcie z Nim nie czuć było dystansu katedry. Między zajęciami (prowadził je zazwyczaj w czwartkowe wieczory) wszyscy palacze wychodzili za Nim na papierosa, a ci, którzy nie palili, w czwartek wie­ czorem udawali, że palą. Wokół Profesora zbierał się wianuszek studentów i rozpoczynała się dyskusja. Rozmawialiśmy na różne tematy. Traktował nas poważnie. Mocniej mówiąc, podmiotowo. Z życzli­ wością i rzeczowo odnosząc się do naszych poglądów i nieporadnych prób wchodzenia z Nim w intelek­ tualne zwarcie. Zawsze nad nami górował, nie tylko intelektualnie, ale również wzrostem. Mamy więc: książki, Wrocław, dynamizm, wykłady i relacje ze studentami. Coś jeszcze było wyjątkowe w Piotrze Kowalskim. Coś o wiele mniej uchwytnego, co uwyraźniało się wraz z przebywaniem z Nim. Mam na myśli pewien rodzaj delikatności i taktu. Coś takiego, co spra­ wiało, że przyjemnie było spędzać czas w Jego towa­ rzystwie. W prywatnych dyskusjach cechował go brak nachalności w wyrażaniu poglądów W wielu kwestiach miał wyrobione zdanie, którego gotów był bronić do ostatniego znaku interpunkcyjnego. Jednocześnie nie korzystał ze swojej przewagi — w tym sensie, że nie był autorytatywny względem młodszych rozmówców Zacząłem wspomnienia od jednej z pasji Profesora i na pasji, innego rodzaju, chciałbym skończyć. Wielu zapewne wie, że jednym z zainteresowań badawczych Profesora był kicz. Choć w murach uniwersyteckich zajmował się nim na sposób teo­ retyczny, to w domu był jednym z nas — „kiczożercą". Do najciekawszych obiektów z Jego kolekcji zaliczyłbym „głupiostójki", serię zdjęć z białym misiem (regularnie robionych podczas pobytów w okolicach Podhala i nie tylko) oraz kilkanaście ludowych obrazów przedstawiających Adama i Ewę pod drzewem zakazanego owocu. Profesor Piotr Kowalski był postacią znaną (szczególnie pośród etnologów i folklorystów). Nie można zapomnieć o Jego dorobku naukowym, a najlepszym na to sposobem jest przeczytanie choćby tych najważniejszych publikacji. Nie można jednak zapomnieć o Jego jednostkowości, a przez to wyjątkowości, wreszcie faktu, że był człowiekiem jakich mało, a nie liczbą napisanych książek. Łukasz Sochacki 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37c73e00e338a80d6502e15071eca403.pdf bc4dca1144a175cafd8ae51a5c6d088f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5610 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5216 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14),s.92-95 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 92 Historia vitae magistra est Ostatnią z n a c z ą c ą polską próbą całościo­ wego ujęcia i p r z e g l ą d u historii fdozofii jest Historia filozofii W ł a d y s ł a w a Tatarkiewicza. Od czasu jej wydania na rynku wydawniczym u k a z a ł o się kilka innych pozycji, ale ż a d n a nie o d p o w i a d a ł a na tak wielkie wyzwanie, jakie postawił przed sobą Tadeusz Gadacz. Jak zapo­ wiada autor, wydany właśnie tom ma być pierw­ szym z serii, następne są j u ż w przygotowaniu. Z n a c z ą c y wydaje się fakt, że projekt dotyczy X X wieku, a nie starożytności, jak ma to miej­ sce w większości przypadków. Przyczyny mogą być dwie. Pierwsza to bardzo pobieżne i dziś j u ż n i e w y s t a r c z a j ą c e potraktowanie fdozofii współczesnej przez W ł a d y s ł a w a Tatarkiewicza. Druga: słaba edukacja w zakresie współczes­ nych nurtów w filozofii, bo przecież czasy, kiedy w polskich gimnazjach i liceach powszechnie nauczano filozofii, minęły. M a m n a d z i e j ę , że niebezpowrotnie. Potocznie filozofia kojarzy się z roztrząsa­ niem nic n i e z n a c z ą c y c h spraw, które nie mają w p ł y w u na c o d z i e n n o ś ć . K s i ą ż k a Tadeusza Gadacza przeczy temu w y o b r a ż e n i u o filozofii, filozofach i filozofowaniu. Przedstawia dzieje filozofii jako niesamowitą opowieść o przygo­ dzie z wiedzą, potrzebie zdziwienia, dociekania i zadawania odpowiednich pytań. Opowieść, którą wbrew powszechnemu mniemaniu śle­ dzić m o ż n a z zapartym tchem, nie mogąc się doczekać kolejnej strony. Książka pokazuje, że potrzeba filozofowania tkwi głęboko w w i ę k ­ szości z nas, a filozofia jest fundamentem wie­ dzy zdobytej przez kulturę Zachodu. Niczym w dobrej powieści kryminalnej Gadacz śledzi z w i ą z k i m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i filozofami, nurtami, teoriami, a także m i ę d z y filozofią i na­ ukami, które się z niej wyodrębniły (są to m.in. psychologia, socjologia, pedagogika). Wszystko to poparte jest erudycją autora (bibliografia ze w z g l ę d u na swoją objętość została zamieszczo­ na na płycie C D dołączonej do k s i ą ż k i ) . Gadacz udowadnia, że o filozofii m o ż n a m ó w i ć w spo­ sób jasny i zrozumiały, jednocześnie nie gubiąc subtelności i n i u a n s ó w , które t o w a r z y s z ą od zawsze dociekaniom filozoficznym. Łukasz Tadeusz Gadacz Historia filozofii XX wieku. Nurty Znak, K r a k ó w 2009 K S I Ę G A R N I A A K A D E M I C K A >u ¿ o c zaprasza Ofefujcmyr - książki naukowe, - k i ii I i i popu lc rnonoukowe, - czasopismo, - belelrystykę KSIĘGARNIA AKADEMICKA prowadzi' sprzedaj również w księgami int-srrwlowej: h11fc;//www.ako(femicka.pl itMbhtl?C1»6 líUlttóílíBV.IIfJ Sochacki BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �recenzje 93 „ W m u z e u m mauzoleum jest pienknie" Powyższy wpis w księdze p a m i ą t k o w e j mogą przeczytać osoby odwiedza­ jące jedno z krakowskich muzeów. Zdanie to r o z u m i e ć n a l e ż y nie tylko jako sztubacki żart, lecz też przyczynek do zastanowienia się, czym muzeum jest, czym m o ż e być i j akie zmiany zaszły od powstania tak ugruntowanej instytucj i . W skali historii kultury muzea są tworami dość m ł o d y m i . Jednocześnie, mimo swoi ego krótkiego istnienia uzyskały silna pożycie oraz autorytet pozwalający opowiadać o ś w i e c e , a m o ż e nawet go konstruować. Historycy jako źródła fenomenu muzeum w s k a z u j ą starożytne tezaurusy. Za bezpośrednich p o p r z e d n i k ó w muzeum u z n a ć n a l e ż y gabinety osobliwości, które pojawiły się na zachodzie Europy w X V I w. na dworach królów, magna­ tów i z a m o ż n y c h mieszczan. Gabinety miały pełnić funkcję pomieszczeń pracy u m y s ł o w e j , podręcznych bibliotek, ale także miejsc gromadzenia dzieł sztuki oraz osobliwości świata fauny i flory. Celem zbierania przyrodniczych kurioz ó w miało być w y w o ł a n i e zdziwienia szoku m o ż e podziwu Z czasem przed 77 coraz w i ę k s z y m i kolekcjami pojawił śie problem różnorodność, KolekcionoEstetyczne przestrzenre warne nabrało bardziej systematycznego i celowego charakteru. P r z e ł o m o w y m . " t l zdarzeniem była rewolucja francuska, a wraz z nią udostępnienie szerokiej > publiczność, L u w r u , bogatych zbiorów królewskich. Kolekcjonowaniem k u ­ riozów i dzieł sztuki zaczęły się z a j m o w a ć nie tylko osoby prywatne - powołano w tym celu instytucje. Do połowy X X w. muzea funkcjonowały zgodnie z o ś w i e c e n i o w y m i scjentystycznym modelem, który przejawiał się w racjonalnym p o r z ą d k u poznawczym u k ł a d u ekspozycji, zdeterminowanym przez n a u k ę , gdzie estetyka pełni wyłącznie funkcje pomocnicze. W niektórych p l a c ó w k a c h w c i ą ż m o ż n a do­ strzec taką tendencję. Przełom w postrzeganiu muzeum, jego z a d a ń i sposobów wystawiania nastąpił wraz z manifestem Pierwszej Awangardy prezentującej antyesencjalistyczne nastawienie. Pojawiła się tendencja „ u ż y w a n i a " muzeum do komentowania bieżących w y d a r z e ń , dekonstruowania praktyk muzealnych, n a w i ą z y w a n i a bliższych, bardziej bezpośrednich kontaktów ze z w i e d z a j ą c y m i czy wystawiania eksponatów poza m u ­ rami gmachu, w nowych kontekstach nadających eksponatom innych z n a c z e ń . Muzeum powoli prze­ staje być świątynia rezygnuje z wyłącznie kontekstowego prezentowania zbiorów oraz ewolucyjnego traktowania r z e c z y w i s t o ś ć . Tracąc sakralny charakter, muzea coraz częściej proponują z w i e d z a j ą c y m grę w skojarzenia, p o z w a l a j ą na interpretację, u n i k a j ą jednoznaczności. Maria Popczyk w swojej książce Estetyczne przestrzenie ekspozycji muzealnej m i ę d z y innymi zajmuje się tymi w c i ą ż żywo dyskutowanymi problemami dzisiejszych muzeów. Zasadniczym przedmiotem do­ ciekań jest z m i e n i a j ą c a się relacja m i ę d z y estetyką a ekspozycją m u z e a l n ą , jej efemeryczność, niejedno­ znaczność oraz problemy, które powoduje. Czy estetyka przestrzeni muzealnej, a inaczej mówiąc: sposób eksponowania, w p ł y w a na sposób odbierania wystawy? Jak z n a l e ź ć r ó w n o w a g ę m i ę d z y jednym a drugim żywiołem: kuratorem naukowcem a artysta ? Maria Popczyk pokazuje że ekspozycja muzealna m o ż e być przedmiotem dociekań z zakresu estetyk. Refleksja nad tradycyjnym, praktykami wystawienniczymi oraz dotychczasowym, hipotezami, teoriami muzealniczymi prowadzi do wniosku ze nie wszystko jest oczy­ wiste Muzea nie m u s z ą być tylko rmejscam, kontemplacji monologu skierowanego do zwiedzającego ale przestrzeniami wielokierunkowego d alogu ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m relacji muzeum z odbiorcą Konfrontacja modelu muzeum modernistycznego z postmodernistycznym oraz sposobami wystawiania które są z nimi z w i ą z a n e , w c i ą ż trwa w polskich muzeach, o czym przekonuje autorka. M a n a P o c z k TT m v e r s l t a s r a o w Bogaty materiał bibliograficzny, talent pisarski oraz krytyczne spojrzenie na współczesne muzealnic­ two sprawiają, że książkę Marii Popczyk n a l e ż y u z n a ć za jedną w a ż n i e j s z y c h polskich publikacji z za­ kresu teorii muzealnictwa i estetyki. Łukasz 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Sochacki �recenzje 94 N i e s y s t e m a t y c z n y spis i n w e n t a r z a Otwieram album fotografii Andrzeja Kramarza po raz kolejny. Przerzucam strony. Zdjęcia. Rzeczy. Zdejmowane przez dwa lata w słoneczne niedzielne poranki, gdy pod H a l ą Targową na kra­ kowskich G r z e g ó r z k a c h odbywa się pchli targ. W y p r z e d a ż staroci. Co p r z e d s t a w i a j ą fotografie? Ż a d n e j nie potrafię opisać w pełni. Nie starcza m i cierpliwości. Spróbuję j a k ą ś łatwą: rzeczy. W lewym dolnym rogu leży poziomo k r z y ż , nad n i m lalka w ludowym stroju. Przy jej prawej ręce szklana chochla, lewą wskazuje m e t a l o w ą głowę Chrystusa. N a prawo od niego kieliszek, dalej wierzga jednorożec. I Andrzej Kramarz kolejny krucyfiks, tym razem d u ż o mniejszy. Poniżej k r z y ż a znajdu* """ je się coś w w i ę k s z e j ilości, chyba jakieś uchwyty. Powyżej kieliszki. MEK, Kraków 2008 Głowę lalki obwąchuje lwica. Za nią stoi p r ą ż k o w a n y kot. Powyżej kota dzbanki. N a lewo od nich widelczyki i łyżeczki na drewnianej ramce... Wszystko to leży na brązo­ wym kocu. D o tej pory p r z e d s t a w i ł a m pół zdjęcia. K a r t k u j ę album. N a kolejnej stronie buty ustawione w parach, pokrowiec do aparatu Lomo, magnetofon jamnik. N a s t ę p n e zdjęcie. Ordery, jeden podpisany: , W i e s ł a w Kolarz, z okazji X-lecia Z w i ą z k u Socjalistycznej M ł o d z i e ż y Polskiej". N a prawo zegarki, za­ palniczka w oryginalnym opakowaniu, książka Bagnet wojskowy. K a r t k u j ę dalej: myszy komputerowe, klucze, ż e l a z k a , suszarka do włosów, zegarki, budziki, pocztówki, zdjęcia, figurka łaciatej krowy ze zło­ tym dzwonkiem, gipsowe głowy, drewniane głowy, leżące jelonki, głowa Adolfa Hitlera, płyta Romana Gerczaka, film Titanic, książki Seks doskonały, Pasjans erotyczny, Kamień filozoficzny, Fenomen kosmosu, komórki, ładowarki, klawiatury, figurki kotów, figurki świętej rodziny, napis d ł u g o p i s e m „Arka 9,-" na tekturze, wypchane z w i e r z ę na lakierowanej gałęzi, kanapki z kawiorem... Wszystko. Fotografie fascynują i w z b u d z a j ą wstręt jednocześnie. N a spotkaniu autorskim zostały p o r ó w n a n e do wystawy w muzeum Auschwitz. Dariusz Czaja skojarzył je ze śmiercią, Antoni Bartosz - z ż y c i e m . Dla mnie stanowią niesystematyczny spis inwentarza - martwego od przynajmniej stu lat. Rzeczy skrzęt­ nie gromadzone, zbierane na różne sposoby, p o u k ł a d a n e starannie jedna przy drugiej, tworzą misterne kompozycje. Ż a d n e j z nich nie m o ż n a w y r z u c i ć . Ale czy kiedykolwiek udało się którąś sprzedać? Nie zapominajmy, że pod H a l ą Targową wystawiono je na s p r z e d a ż w ł a ś n i e . Tak przynajmniej mogłoby się w y d a w a ć . W p a t r u j ą c się w zdjęcia d ł u ż e j , z a u w a ż a m , że pewne przedmioty się powtarzają. Niektóre stoiska n a j w y r a ź n i e j zostały sfotografowane dwa razy w różne niedziele. Dinozaur McDonald's, na pierwszym zdjęciu zupełnie nowy, na kolejnym leży j u ż mocno poplamiony. M u s i a ł się p o b r u d z i ć od z a r d z e w i a ł e g o żelastwa, pośród którego się z n a l a z ł . O b n i ż e n i e jego wartości wymiennej n a j w y r a ź n i e j nie w z r u s z y ł o handlarza, który, na co w s k a z u j ą fotografie, wystawia go dalej. W i ę c m o ż e nie „handel", lecz „ w y s t a w a " właśnie, to słowo klucz dla zrozumienia grzegórzeckiego fenomenu? Rzeczy porozkładane pod H a l ą Targową stanowią swoiste trofea, efekty wieloletniego zbie­ ractwa. Początkowo skrzętnie gromadzone przez właścicieli, j a k i m ś sposobem trafiają w ręce handlarzakolekcjonera, aby w z b o g a c i ć jego coniedzielną prezentację. Zostają wyrwane z kontekstu szuflad, szafek, serwetek, meblościanek, kredensów, stoliczków oraz półeczek, wydobyte z salonu, pokoju dziecięcego, warsztatu albo kuchni, pogrupowane i rozłożone na plandece, tekturze czy folii. Niech nikt m i nie m ó w i , że wśród rzeczy panuje chaos. Porozkładano je w e d ł u g różnorakich po­ rządków. Obok syfonu leży oryginalnie zapakowany filtr do oczyszczania wody pitnej, k s i ą ż k o m towa- R z e c z y BARBARZVNCA 1 (14) P009 �recenzje 95 rzyszą okulary. N a kolejnej stronie stoisko leśne: róg m y ś l i w s k i , świątki z drewna i poroża. Ł a d o w a r k i w wielkiej liczbie kłębią się na niebieskiej folii niczym organizmy wodne. Nie jestem do końca pewna, czy to wprawionemu oku fotografa (a m o ż e czasem i dłoni) n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć tę k o m p o z y c y j n ą ekwilibrystykę, czy t e ż jest to z a s ł u g a estetycznego z m y s ł u zbieraczy, którzy tak misternie porozkładali swe zbiory. Wszak „inteligencja twórcza jest cechą ludzką, g a t u n k o w ą , m o ż e biologiczną, p o z a h i s t o r y c z n ą i pozaspołeczną", pisał Stefan Czarnowski sto lat temu. N i e k t ó r z y handlarze o nastawieniu semantycznym specjalizują się w zbieraniu określonej grupy rzeczy: zegarowych tarcz i m e c h a n i z m ó w , dawnych fotografii oraz pocztówek. I n n i kolekcjonują różne przedmioty, k i e r u j ą c się raczej estetycznym p o r z ą d k i e m . N a jednej folii obok siebie kładą różańce, k a ż d y z w i n i ę t y w kłębek z k r z y ż y k i e m na wierzchu niczym grzechotnik, na prawo zegarki, małe wazoniki, trochę w i ę k s z e wazoniki, d u ż y wazon, poniżej na plastikowej tacy pierścionki, sztućce, pióra i długo­ pisy, powyżej podzespoły komputerowe. K o m p o n u j ą świetnie. Kryteria rozmiaru i barwy bywają dla nich w a ż n i e j s z e od znaczenia. Obok płaskich p a g o n ó w leżą równie płaskie podstawki pod piwo. Białe wizerunki Serca Jezusa i Matki Boskiej rozdzielają czarne figury siedzących kotów. A wszystko to na w s p a n i a ł y c h tłach. Złote klucze na niebieskiej plandece składają się na kolory boskie, złota b i ż u t e r i a i inne bibeloty na czerwonym materiale - barwy monarsze. Powstaje iście muzealna ekspozycja, m u ­ zeum Kantorowskich p r z e d m i o t ó w „niższej rangi". Swoistą cechą fotografii j est kadrowanie, wyrywanie z kontekstu. W tym wypadku mamy do czynienia z wyrwaniem drugiego stopnia, g d y ż po raz pierwszy przedmioty wydobyli handlarze-zbieracze, roz­ kładając je z surrealistyczną fantazją na kocach i plandekach. Fotograf dostrzegł tylko efekt ich d z i a ł a ń . A m o ż e aż dostrzegł? Sfotografował rzeczy w sposób dla nich odpowiedni. Wszystkie zdjęcia w y k o n a ł pod kątem prostym, z góry, bez winietowania czy r o z m y ć ostrości. K a ż d y przedmiot jest dobrze widocz­ ny, oświetlony naturalnym, ale nieostrym światłem. Fotografia wykorzystywana jest tutaj jako medium m o ż l i w i e przezroczyste, tak jak w przypadku zdjęć eksponatów muzealnych. Rzeczy na jednym ze zdjęć zostały w albumie opisane w taki sposób, jak opisuje się eksponaty na wy­ stawie: „figurkaNajswiętsze Serce Jezusa - porcelana, odlew z formy, malowany, złocony, wys. ok. 15 cm. N a c z w o r o ś c i e n n y m postumencie o nachylonych ściankach w y s m u k ł a postać brodatego m ę ż c z y z n y w długich, pofałdowanych, białych szatach, lewą ręką w s k a z u j ą c e g o na czerwone serce na piersi. 1 poł. X X w., nieokreślony warsztat częstochowski", „ d z w o n e k kloszowy - m o s i ą d z , odlew z formy, średn. ok. 6 cm. Niski, szeroki, z w y w i n i ę t y m na z e w n ą t r z w i e ń c e m i niewielkim, k a b ł ą k o w a t y m uchwytem. X X w., w y t w ó r n i a nieokreślona", „ w i e s z a k - m o s i ą d z ; odlew z formy. Podwójny, esowaty, z kolistą tarczką z dwoma otworami na śruby. 1. poł. X X w., pochodzenie nieokreślone". Nie n a l e ż y się d z i w i ć , że w y d a w c ą albumu jest muzeum etnograficzne. Wszak stanowi on zapis dzia­ łalności rzeszy zbieraczy, etnografów amatorów, którzy u p r a w i a j ą muzealnictwo nieprofesjonalne. Nie ma też nic dziwnego w tym, że z a u w a ż y ł ich fotograf Fotografia była ulubionym medium surrealistów. Trzeba oka artysty, by dostrzec w starych śmieciach wartość ekspozycyjną i przenieść je na zdjęciach z targowej graciarni do galerii ZPAF. Trzeba też etnograficznego surrealizmu, by u z n a ć je za material­ ny zapis minionego wieku równy (czy nawet lepszy, jeśliby za kryterium przyjąć cenioną powszechnie „autentyczność") ekspozycjom muzealnym. A m o ż e warto z a r y z y k o w a ć ? Krakowskie Muzeum Etnograficzne, oddział G r z e g ó r z k i , plac pod H a l ą Targową, czynne w niedziele m i ę d z y 7 a 14 lub do ostatniego zbieracza. W e r o n i k a 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA Chodacz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055db50ebb79dcdd7690ceee3839cf79.pdf b324876e9b408d12e61a34de577c503c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5611 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5217 Title A name given to the resource Natknięcia /Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 96 natknięcia Koza trafiła do kozy Dezorganizacja zakupów W styczniu, w nigeryjskim mieście Ilorin, po udaremnie­ niu kradzieży samochodu, nocny patrol straży obywatelskiej zlapal tylko jednego złodzieja. Kozę. Rankiem, pod naci­ skiem tłumu, podejrzaną o napad z bronią przejęła policja. Zwierzę znalazło się w areszcie, ponieważ stwierdzono, ze jest to jeden z kryminalistów przemieniony dzięki czar­ nej magii. Transformacja miała nastąpić podczas ucieczki, kiedy przestępca został zapędzony w (nomen omen) kozi róg. Wiadomość stała się w Nigerii hitem prasowym. Wokół więzienia koczowały uzbrojone w kamery grupki gapiów wśród których znaleźli się również przyjezdni z innych krajów Afryki. Nawet po zdystansowanym oświadczeniu rzecznika prasowego policji, ze jest to problem, który należy wyjaśnić naukowo, sluzbiści nie stracili rezonu. Tymczasem koza od­ mawiała jedzenia trawy, pijąc jedynie wodę. Po paru dniach sprawa zakończyła się wystawieniem aresztantki na sprzedaż - zgodnie z prawem umożliwiającym opłacenie w ten sposób policyjnych procedur. Tam, gdzie rzadko łapią winnego, kozły ofiarne to co­ dzienność. W Polsce panuje obecnie osobliwa fobia, która co pewien czas ujawnia się na różnych szerokościach geograficznych, i to juz od kilkudziesięciu lat . Jest to lęk matek przed czyhającymi na ich dzieci handlarzami organów i kidnapingiem w super­ marketach. Portale internetowe i prasa, m.in. „Polska. Dziennik Bał­ tycki", doniosły o przypadkach porwań, do jakich dochodzi w sklepowych alejkach, wśród rzędów zapełnionych półek. Z wiadomości wynika, ze nie wszyscy przychodzą do hipermar­ ketów, by kupować lub kraść. Według podawanych z ust do ust plotek uprowadzone ze sklepów dzieci są poddawane dziwnym zabiegom, które w najlepszym wypadku polegają na uśpieniu i przebraniu (po czym ofiara zostaje uratowana), a w najgor­ szym - na pozbawieniu jednej z nerek. Odzywa w ten sposób powszechnie znany i wykorzystywany w mrocznych opowie­ ściach wątek handlu organami. Wersja pozbawiona happy endu kończy się znalezieniem przed domem zaginionego dziecka z dobrą radą w załączniku- Jedźcie do szpitala dziecko nie ma jednej nerki". Na wiele kobiet padl strach, strach, który zaowocował dramatycznymi ostrzeżeniami i doniesieniami na forach dla rodziców, np. netmama.pl, e-dziecko.pl. Wszystkie doniesie­ nia są dementowane przez policję i prasę, ale historie krążą na nowo, zyskując kolejne życie w coraz to innych miejsco­ wościach. Gdynia, Warszawa, Poznań, Głogów, Racibórz, Rybnik, Bielsko-Biała, Katowice, Kraków... Paradoksalnie, powtarzalność zdarzenia utwierdza niektórych w przekonaniu o jego realności. Milczenie telewizji i radia skutkuje natomiast powstawaniem teorii spiskowych przedstawiających w takim stanie rzeczy rękę mafii. Miejsca zorganizowanej konsumpcji wszelkiego rodzaju są przesuwane w obszar grozy i podyk­ towanej zyskiem przemocy. Po ciemnej stronie mocy zna dą się wszystkie sieci hipermarketów Tesco Carrefour Auchan a także IKEA. Promenada w Warszawie.'Galeria Krakowska! Zwraca uwagę fakt że sceneria całej historii pozostaje ta sama zmieniają się jedynie nazwy identyfikujące zdarzenie w prze strzeni bliskiej dla rozmówców. Dr Filip Graliński z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu ocenia, ze jest to aktualnie „najpopularniejsza polska legenda miejska". Warto zapoznać się z jego stroną: atrapa.net. Źródło: www.vanguardngr.com Zła pierś? Wśród internautów prawdziwą dysputę wywołały w ostatnich miesiącach kontrowersje wokół matek publicz­ nie karmiących piersią. Na tle innych popularnych tematów - o z pewnością istotniejszych reperkusjach - ten raczej za­ skakuje swą popularnością. Akcja użytkowników największego portalu społecznościowego „Hej Facebooku, karmienie piersią nie jest obsce­ niczne" stała się odpowiedzią na usunięcie przez admini­ stratorów serwisu kilku zdjęć umieszczonych przez dumne mamy. Internauci wskazują w niej, że w przeciwieństwie do wielu innych tematów obecnych na portalu karmienie piersią dziecka nie jest czynnością wulgarną. Aktualnie pod petycją krytykującą decyzję adminów podpisało się ponad 200 tysięcy użytkowników Rzecznik prasowy Facebooka odwołuje się natomiast do regulaminu w którym fotografie ukazujące całą pierś nie są tolerowane. Uzasadnieniem jest dobro użytkowników, a szczególnie dzieci (!). Źródło: k o p a l n i a w i e d z y . p l , facebook.com 1 Źródło: w i a d o m o s c i . g a z e t a . p l Pierwszy na świecie przeszczep nerki mial miejsce w 1954 r. jeśli wierzyć portalowi pl.wikipedia.org. W Polsce - w 1966 r , na dodatek pobranej uprzednio ze zwłok. 1 W i a d o m o ś c i z e b r a t i o p r a c o w a ł Michał N a ł ę c z - N i e n i e w s k i GARBARZVNCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41b3716f62e044d8ed778dd0ff5f1956.pdf 378ac1eb7bfde5d4ec37db1b77fbbd24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5608 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia refleksyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5214 Title A name given to the resource Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.64-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kruszelnicki, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Ur. w I 979 r. Ukończy) anglistykę ( 2 0 0 3 ) i kulturoznawstwo ( 2 0 0 6 ) na Uniwersytecie Wrocławskim. Zajmuje się filozofią współczesną i najnowszymi KrilSZelnicki dyskursami w antropologii kultury. Nauczyciel języka angielskiego, autor artykułów z zakresu współczesnej filozofii francuskiej, pedagogiki i kulturoznawstwa. Redaktor (wraz z Michałem Kruszelnickim) n u m e r u specjalnego „Forum Oświatowego" pt. Studia z posthumanistycznej filozofii podmiotu (Warszawa-Wrocław 2008). Członek redakcji kwartalnika „Kultura - Historia - Globalizacja" przy Instytucie Kulturoznawstwa U W r . Przygotowuje pracę doktorską poświęconą idei refleksyjności w e współczesnej teorii antropologicznej. Pracuje w Dolnośląskiej Szkole Wyższej w e Wrocławiu. Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej W coraz obszerniejszej literaturze, która dotyczy zagadnienia refleksyjności w naukach społecznych, zazwyczaj panuje zgoda, ż e zwrot refleksyjny (reflexive turn) w antropologii nastał w późnych latach sześćdziesiątych, w z g l ę d n i e na początku lat siedemdziesiątych . W wielu pracach zwraca 1 1 się uwagę na ten właśnie okres jako na właści­ wy kontekst historyczno-polityczny narodzin idei antropologicznej refleksyjności. W okre­ sie tym antropologię zaczął obejmować pro­ ces samokrytyki inspirowany zdemaskowaniem dyscypliny zarówno jako produktu, jak i głów­ nego beneficjenta kolonialnej ekspansji społe- N . Rapport, J. Overing, haslo: „Autoanthropology", [w:] N . Rapport, J. Overing (red.), Social and Cultural Anthropology: The Key Concepts, Routledge, London-New York 2000, s. 19. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j czeństw zachodnich . Jak twierdzą niektórzy autorzy, początków nurtu refleksyjnego można by także upatrywać w okresie nieco później­ szym, w latach osiemdziesiątych, znaczonych w antropologii innowacyjnymi publikacjami teoretyków związanych z postmodernistyczną formacją intelektualną . James Clifford i Geor¬ ge Marcus - postaci emblematyczne dla wspo­ mnianej formacji - w tomie zbiorowym Writing 2 3 Culture: The Poetics and Politics ofEthnography zwrócili uwagę na fakt, iż autorytet etnografa, prezentowane przez niego dane oraz propo¬ nowane wnioski są częściowo determinowane przez stosowane przezeń techniki pisarskie czym zapoczątkowali w a ż n a debatę w ramach nurtu refleksyjnego znana iako the writine cul¬ ture debatę* Czego dokładnie refleksyjność w obszarze an­ tropologii dotyczy, co czyni swym przedmiotem, co ma sobą obejmować? Według Charlotte Auli Davies, refleksyjność to „spoglądanie na samego siebie, to proces, w którym badacz odnosi się do siebie samego" . Tak pojęta idea refleksyjności szczególnego znaczenia nabiera dla antropolo­ gii, a raczej dla jej praktycznego wymiaru, jakim jest etnografia, gdyż to właśnie w etnografii zwią­ zek badacza z „obiektem" jego badania pozostaje związkiem najbliższym. Podążając za ogólną definicją podaną przez Auli Davies, możemy zatem nieco i a rozwinąć Refleksyiność czy też auto-antropologiczna świadomość oznaczałaby tedy próbę zrozumienia roli iaka presupozycie uprzedzenia i milcząco przyjmowane przez 5 2 Zob. D . Hymes (red.), Reinventing Anthropology, 65 podmiot dane (historyczne, socjokulturowe, personalne) grają w jego procesie poznawczym, a ostatecznie w finalnym efekcie jego badania, jakim jest tekst etnograficzny. Odniesienie do podmiotu poznaj ącego, wezwa­ nie go do autokrytyki i próba zdania sprawy z roz­ licznych zapośredniczeń i uwarunkowań, jakich jest on sprawcą w konstrukcji wiedzy antropolo­ gicznej, nie jest jedynym wymiarem refleksyjności. Podnosi tę kwestię Michael Herzfeld, zauważając, iż „najbardziej przydatny rodzaj refleksyjności to nie czyste autobadanie, lecz refleksyjność poda­ jąca w wątpliwość założenia kulturowe etnografa - refleksyjność wyjaśniająca etnograficzne spot­ kanie wraz z jego ograniczeniami, jako istnieją¬ ce na podstawie niedoskonałego zazębiania się dwóch różnych kodów z wielością przeróżnych tożsamości i domysłów'" Występując przeciwko refleksyjności bedacei iuż to pobłażliwym solip syzmem" juz to nieprzviemnvm zaieciem sie sa mym sobą'" Herzfeld upomina sie o refleksyiność prawdziwie empiryczna" a wiec ten iei rodzai który mógłby być używany w celu intensyfika c i analLy" Rozwińmy ten temat. " 6 8 Herzfeld proponuje bardzo użyteczne roz­ różnienie na dwa rodzaje refleksyjności: osobistą i społeczno-kulturową. Podczas gdy pierwsza z nich dotyczy jedynie osobowości pojedynczego antropologa, druga czyni swym przedmiotem całą empirycznie dostępną „hybrydyczną kul­ turę zawodową" , z jakiej wywodzą się badacze, umożliwiając „dostrzeżenie własnych praktyk kulturowych, z uprawianiem antropologii na 9 4 Zob. J. Clifford, G. Marcus, Writing Culture. The Poetics Pantheon Books, New York 1972; T. Asad (red.), and Politics ofEthnography, University of California Press, Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, Berkeley 1986. London 1973. 3 5 M . Herzfeld, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, dum. M . M . Piechaczek, Wydawnictwo UJ, Kraków 2004, s. 76. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA C.A. Davies, Reflexive Etnography, Routledge, London 2002, s. 4. 6 M . Herzfeld, op. cit., s. 77. 7 Ibid, s. 81. 8 Ibid, s. 77. 9 Ibid, s. 81. �66 W o j c i e c h Kruszelnicki czele, w kontekście porównawczym" , a tym samym stając się istotną częścią składową histo­ rycznej samoświadomości dyscypliny. W eseju tym spróbujemy podążyć w s k a z a n ą ścieżką, przyjmując do wiadomości, że wymiarów refleksyjności jest wiele. M . Whitaker na przykład rozszerza spektrum krytycznej refleksji z pola epistemologicznego na równie wedle niego w a ż ­ ne pole sił politycznych, warunkujących tworze­ nie opowieści etnograficznej . Idąc tym tropem, możemy jeszcze bardziej powiększyć ów „zbiór sił" o zewnętrzne czynniki historyczne i społecz­ ne. Zgodnie więc z sugestią Herzfelda, będziemy twierdzić, że refleksyjność w antropologii doty­ czy nie tylko podmiotu poznającego i nie odsyła jedynie do jego prywatnej autokrytycznej ak10 11 I 1 Y I B 1 )> 11 I tywności intelektualnej lecz stanowi krytyczny działający w wielu wymiarach teorii i praktyki metadyskurs którego celem staje się badanie umwersahstycznych twierdzeń zdrowego rozsadku - n i e wyłączając zdrowego i-ozsądku ja kim kierują się zachodnie teorie społeczne" . Wyróżniliśmy dwa typy refleksyjności obecne we współczesnej teorii antropologicznej. Pierw­ szy z nich skupia się na podmiocie antropolo­ gicznego poznania, pragnąc poddać pod dyskusję „wzajemny wpływ, jaki mają na siebie jednostka oraz proces badania, a także proces pisania" . Podejście to można by nazwać refleksyjnością w węższym znaczeniu. Drugi, znacznie sze­ rzej rozumiany typ refleksyjności, postulowany współcześnie, polega na „skierowaniu na samych 12 13 siebie tych szkiełek, przez które interpretujemy świat" , proponuje refleksyjne spojrzenie na całość dyscypliny antropologicznej, czyli zwró­ cenie się antropologii ku samej sobie w celu zapytania o prawomocność i słuszność zarów­ no metodologicznych, jak i epistemologicznych założeń i ideałów, na jakich wspierał się gmach tradycyjnej antropologicznej wiedzy. Zamysł tej szerzej pojętej refleksyjności po­ wstawał w burzliwych latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, a stanowił odpowiedź na po­ wtarzające się wówczas wezwanie do „wymyśle­ nia antropologii na nowo" (reinventinganthropo­ logy) , a także teoretyczną reakcję na narastający w antropologii oraz w innych naukach społecz­ nych kryzys reprezentacji, nękający humanistykę wątpliwościami co do możliwości adekwatnego, „obiektywnego" przedstawienia rzeczywistości kulturowej w dyskursie. Jak pisze Marian Kempny, dla wzrastającej w aurze kryzysu nowej świa­ domości dyscypliny refleksyjność „zaczęła być hasłem, które czyniło problematycznym nie tylko metodologiczne schematy niebędące w stanie od­ zwierciedlić nieusuwalnego napięcia pomiędzy «obserwacją» a «uczestniczeniem» tkwiącego w terenowych badaniach antropologicznych lecz wręcz racje istnienia antropologu jako odrębnej nauki takiej mianowicie która bada «inność»" . Ten sam autor podkreśla w innym fragmen­ cie że debata wokół problemu reprezentacji stanowi'ważna cześć wsnółczesnei antronolo gicznej samorefleksji" a zagadnienie próbie 14 15 16 10 Ibid., s. 78. 14 11 M . Whitaker, haste: „Reflexivity", [w:] A. Barnard and Press, Walnut Creek 2000, s. 137. J. Spencer (red.), Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology, Routledge, London 1997, s. 470. 12 M . Herzfeld, op. cit., s. 25. 13 P. Chapman-Sanger, Living and Writing Feminist Ethnographies: Threads in a Quilt Stitched from the Heart, 15 H . L . Goodall, Writing the new ethnography, AltaMira Zob. D . Hymes, Reinventing Anthropology, Pantheon Books, New York 1972. 16 M . Kempny, Antropologia bez dogmatów społeczna - teoria bez iluzji, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1994, s. 89. [w:] R.P. Clair (red.), Expressions of Ethnography: Novel Approaches to Qualitative Methods, State University of New York P r e s s . N e w Y o r k 2003, s. 36. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j matyzowania zależności, zachodzącej pomię­ dzy wiedzą antropologiczną a rzeczywistością, przeniesione zostało ostatecznie w obszar samej antropologicznej praxis' . Przytoczone wypowiedzi pozwalają wejść j u ż w samo centrum interesujących nas pytań doty­ czących przedmiotu szeroko pojętej refleksyjno­ ści. Zauważamy teraz, że zagadnieniem, w któ­ rym ogniskują się wszelkie pytania o praktykę refleksyjności, jest kwestia reprezentacji, będąca źródłem twórczego kryzysu w naukach spo­ łecznych. Kryzys ten uzmysławia antropologii mityczność wiary w „obiektywne" reprezentacje kultur. Reprezentacje etnograficzne - jak wyka­ zują w swych wywodach refleksyjni krytycy dys­ cypliny - okazują się wsparte na „dość niepew11 y 111 gruncie społecznych odczuć, doraźnych praktycznych interesów, opacznie interpretowa­ nych humanitarnych nakazów niepodwa­ żalnego autorytetu «obiektywnego» naukowego poznania tworzących społeczno-kulturowy kon¬ tekst funkcjonowania tei Par excellence europei skiej (zachodniej) nauki""'. 11 Tezę głoszącą, iż to właśnie problem repre­ zentacji „przyzywa" do siebie namysł reflek­ syjny, zdaje się potwierdzać Waldemar Kuligowski. W pracy Antropologia refleksyjna autor wychodzi od zaproponowanego przez Martyna Hammersleya rozróżnienia na dwa dominujące współcześnie nurty krytyczne w antropologii: nurt reinterpretujący i rekonstruujący etnografię „konwencjonalną". Pierwszy z nich w centrum zainteresowania umieszcza splot relacji między teorią a praktyką badawczą. Drugi nurt nato­ miast skupia się wokół kwestii reprezentacji . Kuligowski sytuuje nurt refleksyjny w antropo­ logii właśnie w tym drugim polu, w „korytarzu 19 reprezentacji", argumentując, iż jest on nową, stojącą w opozycji do pozytywistycznie zorien­ towanej antropologii orientacją właściwą nauce doby postmodernizmu, albowiem to właśnie ją charakteryzuje gotowość do dyskusji nad regu­ łami ją uprawomocniającymi. Najbardziej spektakularnym frontem debat toczących się wokół problemu reprezentacji jest wspominana j u ż wcześniej wnting culture deba­ tę (rozgrywająca się skądinąd w ramach jeszcze szerszego nurtu, jakim stał się w antropologii tzw liter aryllinguistic tum). Ogniskuje się ona wokół problemu tekstu jako medium etnogra­ ficznej opowieści. Wedle Kempnego „reflek­ syjne podejście może oznaczać reinterpretację pewnych obiektywizujących ujęć teoretycznych ujawniającą ich tekstualny czy interpretatywny charakter" . Kuligowski także zauważa, że przedmiotem refleksyjnego namysłu stają się nade wszystko teksty etnograficzne jako „nie tylko przekaźniki prawdy, ale także mechanizmy jej wytwarzania" . Na tekstualny aspekt obej­ mującego antropologię kryzysu przedstawienia (z którego nurt refleksyiny wyrasta) zwracaia tez uwagę Michał Buchowski i Marian Kempny pisząc ze kryzysowi przedstawienia - 1 liniowa nemu w terminach relacii istmeiacei pomiędzy rzeczywistością a tekstem etnograficznym lub inaczei doświadczanym przez badacza życiem a tekstem reprezentu acym te rzeczywistość towarzyszy odrzucenie ideału noznaiace.ro nod miotu W nrocesie tekstu al izacii rzeczywistości dochodzi raczę, do tworzenia sensów w wyniku intersnhiektvwnvrh nroresów takich iak dialoa nrzekład i nroiekria niz ich iednostronnean 20 21 n d r z ^ n i . nrziz z ^ n e t r z n J n Ibid. s. 179. s. 2; [za:] W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna, 18 Ibid, s. 96. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, s. 13. 19 M . Hammersley, What's Wrong With Ethnography? 20 M . Kempny, op. cit., s. 179. 21 W Kuligowski, op. cit., s. 16. Methodological Explorations, Routledge, London 1992, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA r,r^\uL odczytania przez zewnętrznego, racjonalnego 17 y 67 �68 W o j c i e c h Kruszelnicki wówczas fundamentalne kategorie epistemologiczne obiektywności i subiektywności, pod­ miotu i przedmiotu poznania, faktu i fikcji, metody i surowych danych, a wreszcie logiki i retoryki" . Jest faktem, że debata wokół problemu tekstu jako ambiwalentnego medium podkopującego antropologiczne roszczenia do obiektywnej re­ prezentacji rzeczywistości stanowi jedną z naj­ ważniejszych i najpopularniejszych dyskusji toczących się współcześnie w antropologii. Po­ dobnie faktem pozostaje to, iż nurt antropologii refleksyjnej przez wielu badaczy kojarzony jest najczęściej z praktyką analizy owego „nieredukowalnego napięcia między przestrzenią teorii, doświadczeniem terenu a przestrzenią narracji. Samej istoty antropologii, jako wiedzy, upatruje się w oryginalnym przejściu od doświadczenia do tekstu" . Jednakże, jak się zdaje, dyskusja nad zjawiskiem, a raczej postulatem refleksyjności w antropologii, nie musi się skupiać jedy­ nie na problemie tekstu. Nie jest prawdą, jako­ by praktyka refleksyjności czynić miała swym przedmiotem tylko i wyłącznie problem tekstualnej reprezentacji. Nic nie ujmując wadze tekstualnego wątku w krytyce konwencjonalnej antropologii, warto znacznie szerzej pomyśleć o pojęciu refleksyjności, a przede wszystkim o jej przedmiocie w teorii antropologicznej. Intrygujące w książce Kuligowskiego jest to, że autor upatruje w znamiennym dla post­ modernizmu zainteresowaniu literackością czy też tekstualnością antropologii jedynego ż y ­ wiołu namysłu refleksyjnego. Zamysł ten staje się czytelny w trakcie lektury pierwszych stron pracy, której konstrukcja także zdaje się być 22 23 22 M . Buchowski, M . Kempny, Czy istnieje antropologia podporządkowana wykazaniu związku pomię­ dzy refleksyjnością a „literaturyzacją antropolo­ gii" . W przekonaniu autora tych słów manewr ten niepotrzebnie umniejsza w a g ę praktyki refleksyjności poprzez przypisanie jej zadania „określenia relacji między różnymi odmianami rzeczywistości (zewnętrzną i wewnętrzną) a ich reprezentacjami w postaci tekstów etnograficz­ nych oraz produktem pośrednim, jakim jest wiedza antropologiczna" . Można by argumen­ tować, że wskazując z emfazą na wymiar tekstualny zarówno antropologicznego doświadcze­ nia, jak i późniejszej jego reprezentacji, autor Antropologu refleksyjnej w y ś w i a d c z a pojęciu refleksyjności niedźwiedzią przysługę o tyle, 0 ile pojęcie znacznie bardziej uniwersalne 1 wielopoziomowe, domagające się uhistorycznienia, rezerwuje dla filozofii postmodernizmu, a czyni to skądinąd dość redukcyjnie, albowiem do liczących się propozycji teoretycznych, jakie krytyka postmodernistyczna przedstawiła na­ ukom społecznym (zmuszając je w ten czy inny sposób do powzięcia większej refleksyjności), zdaje się zaliczać jedynie owo rozumienie tekstu jako omnipotentnej metafory całej rzeczywisto­ ści, którą to metaforę wyjaśniać mają na okrągło praktyki refleksyjne. Tymczasem w rozważaniach Kempnego od­ najdujemy ważny fragment, tak oto definiujący misję refleksyjności: „Obecnie wymóg reflek­ syjności narzuca konieczność zbadania relacji istniejącej pomiędzy antropologiem i obiektem jego studiów, patrzenia na «Innych», ale i obser­ wowania (niejako w dodatkowym lustrze) sa­ mych siebie patrzących na przedstawicieli innych kultur" . To obserwowanie siebie - odnotujmy 24 25 26 2 4 A. Zeidler-Janiszewska, O postmodernistyczna?, [w:] M . Buchowski, M . Kempy i „literaturyzacji" {kA.), Współczesna", 1:1994, s. 53. Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 12. 23 W Kuligowski, op. cit., s. 17. współczesnej „antropologizacji" humanistyki, [w:] „Kultura 25 W Kuligowski, op. cit., s. 17. 2 6 M . Kempny, op cit., s. 181. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �69 Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j wcale nie oznacza narcystycznego wsłuchiwania się podmiotu w swe własne odczucia. Obserwo­ wanie siebie to w rzeczywistości antropologiczne przyglądanie się samej antropologii, traktowanie wiedzy antropologicznej jako „pewnej formy symbolicznej stanowiącej w poważnej mierze produkt społeczeństwa, do którego należy antro­ polog" . Wezwanie do refleksyjnego uczynienia z samej antropologii przedmiotu badania opiera się na kluczowym dla współczesnej samoświado­ mości antropologii spostrzeżeniu, iż „wszelkie formy wiedzy [społecznej] są zawsze kulturowo specyficzne, historycznie umiejscowione, gene­ rowane społecznie oraz zdefiniowane filozoficz­ nie" , nade wszystko jednak - zdeterminowane kulturowo. Owo kulturowe uwikłanie poznania - jak przypomina Jerzy Kmita - każe również w klasycznie epistemologicznej kategorii pozna­ nia prawomocnego ujrzeć kategorię kulturową . Widziana od tej strony, refleksyjność miałaby tedy do zaoferowania antropologii filozoficz­ ny namysł nad kulturowym uwarunkowaniem wiedzy antropologicznej oraz nad sposobem, w jaki antropologia konstruuje przedmiot swoje­ go poznania w ramach własnych praktyk kultu­ rowych. Mówiąc precyzyjniej, praktyka szeroko pojętej refleksyjności miałaby za zadanie badać wpływ, jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera społeczno-kulturowy tudzież jednost­ kowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy, często nieświadomi swojego uwikłania. Dyskurs zajmujący się refleksją nad kulturową kondycją antropologii Kempny nazwał metaantropologią . Można stąd wnosić, że postawienie znaku równości między refleksyjnością a namysłem metaantropologicznym nie powinno razić jako nadużycie. 27 28 29 30 Wracamy w ten sposób do obserwacji po­ czynionej wcześniej za Herzfeldem. Autor ten optował za takim rodzajem refleksyjności, który swym przedmiotem uczyni praktyki „hybrydycznej kultury zawodowej", z jakiej wywodzą się badacze. Widzimy u Herzfelda ten sam postulat, jaki odnajdujemy u Kempnego, mia­ nowicie wezwanie do uczynienia przedmiotem refleksyjnego (metateoretycznego) namysłu sa­ mego procesu (wraz z jego efektami) antropolo­ gicznego poznania jako praktyki zdeterminowa­ nej kulturowo. Oba te stanowiska w przewrotny sposób korespondują z podejściem do zagadnie­ nia refleksyjności, jakie odnajdujemy w pracach Pierrea Bourdieu. Mówimy o „przewrotnym związku" pomiędzy dyskutowanymi stanowi­ skami, albowiem Bourdieu, postulujący uzupeł­ nienie szeroko pojętego dyskursu socjologiczne­ go o „socjologię socjologii", w której widział on „fundamentalny wymiar epistemologii socjolo­ gii" , zdecydowanie odżegnywał się nie tylko od refleksyjności pojętej jako „intymne i pobłażliwe wejrzenie w prywatną osobę socjologa" , lecz również nie rozpoznawał siebie w refleksyjności rozumianej jako „obserwowanie obserwatora", proponowanej przez Marcusa i Fishera, a także Geertza i Rosaldo. Pojmowanie refleksyjności przez Bourdieu o tyle jednak zgadza się ze sta­ nowiskami omawianymi wcześniej, o ile fran­ cuski badacz również wskazuje na konieczność większej uniwersalizacji praktyki refleksyjnej, z tym że w jego podejściu „jurysdykcja" reflek­ syjności winna obejmować nie tylko antropolo­ gię. Wedle słów jednego z komentatorów, Bo­ urdieu od badaczy świata społecznego wymaga „stałej kontroli własnej socjologicznej praktyki badawczej, systematycznej eksploracji zbiorowej 31 32 17 Ibid., s. 182. 3 0 M . Kempny, op. cit., s. 181. 28 Ibid., s. 8. 31 P. Bourdieu, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, 2 9 J. Kmita, Kultura i poznanie, P W N , Warszawa 1985, s. 6. 1 (14) P009 Oficyna Naukowa, Warszawa 2001, s. 48. 32 BARBARZYŃCA Ibid., s. 53. �W o j c i e c h Kruszelnicki 70 podświadomości naukowej, w ostatniej instancji czyniącej przedmiotem analizy samo pole nauk społecznych" . Według Bourdieu, socjologiczna refleksyjność powinna dotyczyć „niewidzialnych uwa­ r u n k o w a ń wpisanych w pozycję uczonego", skłaniających go do bezwiednego popadania w epistemocentryzm absolutyzujący i deifikujący własne spojrzenie naukowe i niedostrzegający własnego uwikłania w obiektywizowaną rze­ czywistość. „Socjologia naprawdę refleksyjna przypomina autor - musi się ciągle mieć na bacz­ ności w obliczu takiego epistemocentryzmu, tego etnocentryzmu uczonych, który polega na lekceważeniu wszystkiego, co analityk projektu­ je w swoją percepcję przedmiotu z daleka i z wy­ soka" . W Medytacjach pascaliańskich Bourdieu zawrze twierdzenie o nadzwyczajnej wadze dla współczesnej humanistyki podejmującej się zadania metateoretyzowania: „najbardziej skuteczna refleksja polega na obiektywizacji podmiotu obiektywizacji" , czyli obejmowaniu przez badacza namysłem swej własnej pozycji i perspektywy, z jakiej występuje. Oprócz „obiektywizacji podmiotu obiektywi­ zacji" Bourdieu upomina się również o zabieg nazywany przezeń „obiektywizowaniem obiek­ tywizacji" . Polega on na krytycznej refleksji nad fundamentem socjologii, w tym antropologii, jakim jest proces obiektywizowania przedmiotu badań dokonywany przez badacza w trybie jego niedającej się w żaden sposób znieść „outsider-owości", czy może raczej odwrotnie: „insider- -owości", pojętej jako jego totalne zanurzenie w kulturze własnej. Według Bourdieu, „status 33 34 35 36 33 L . Wacquant, Wprowadzenie, [w:] P. Bourdieu, op. cit., s. 33. 34 P. Bourdieu, op. cit., s. 50. 35 P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, 37 38 39 Aby z r e a s u m o w a ć zawarte w tym szkicu rozważania, wyjdźmy od obserwacji, iż nurt refleksyjny daje się wyraźnie wyodrębnić spo­ śród rozlicznych we współczesnej antropologii propozycji teoretycznych. Jego początki datować Moore, T. Sanders (red.), Anthropology in Theory: Issues in Epistemology, Blackwell Publishing, London 2006. Oficyna Naukowa, Warszawa 2006, s. 20. 3 6 outsidera, który wyabstrahowuje się z sytuacji, aby móc ją obserwować, implikuje epistemologiczny, lecz także i społeczny rozbrat {break), subtelnie kierujący aktywnością naukową, która w momencie, gdy przestaje się ją widzieć właśnie w tym aspekcie, prowadzi do tworzenia teorii zapominających o społecznych uwarunkowa­ niach aktywności naukowej" . Znowu wypada przypomnieć, że demaskacja zachwalanej przez socjologów/antropologów metody „uczestni­ czącej" z marzeniem o „przylgnięciu" do ba­ danej społeczności w tle nie oznacza destrukcji idei empirycznego i obiektywnego badania oraz opisywania danych praktyk. Jak autor pisze da­ lej, „[odwoływanie się] do opcji uczestniczącej stanowi po prostu kolejny sposób, w jaki unika się pytania o związek obserwującego z obser­ wowanym oraz jego krytycznych konsekwencji dla praktyki naukowej" . Konieczny moment refleksyjności w badaniu socjologicznym musi wychodzić od uznania tej „nieprzekraczalnej przepaści", jaka dzieli obserwatora od badanej rzeczywistości z racji jego wykluczenia z „praw­ dziwej gry praktyk społecznych" i „nieposiadania miejsca w obserwowanej przestrzeni" , następ­ nie zaś próbować odsłaniać warunki, możliwo­ ści i me-możliwości, jakie ta sytuacja zwrotnie narzuca prowadzonemu badaniu. 37 Ibid.,s. 171. 38 Ibid, s. 172. }9 Ibid., s. 171. P. Bourdieu, Objectification Objectified, [w:] H . L . BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j można na lata sześćdziesiąte czy siedemdziesią­ te, będące okresem wstrząsów postkolonialnych, wraz z którymi w antropologii kulturowej roz­ począł się trwały i do dziś zauważalny proces samokrytyki. Era postkolonialna, stanowiąca dla naro­ dzin współczesnej idei refleksyjności właści­ wy kontekst historyczno-polityczny, przyniosła antropologii bardzo gorzkie i krytyczne oceny wysiłków poprzednich pokoleń antropologów pewnych tego, że uprawiana przez nich nauka angażuje się etycznie i politycznie na rzecz ba­ danych kultur. Dlatego też bezpośrednią kon­ sekwencją politycznych turbulencji tego okre­ su, zmuszających antropologię do zarzucenia pozytywistycznych ideałów naukowych, było swoiste odkłamanie jej tradycyjnej metodolo­ gii. W tym celu krytycy podejść bezrefleksyjnie obiektywizujących zalecali antropologii „negację wzorców metodologicznych utożsamiających badania antropologiczne z postawą bezstronne­ go obserwatora, które zastąpiła wizja «antropologii zaangażowanej*" . Na tym podatnym na zmianę i reorientację gruncie rodziła się idea refleksyjności jako pożądanej cechy oraz istotnej strategii etnografii postpozytywistycznej. Na temat tego, jak należy refleksyjność poj­ mować i jaki wymiar antropologicznego pozna­ nia czynić jej przedmiotem, zdania są podzielo­ ne. Jedni komentatorzy widzą w refleksyjności jedynie prywatną autorefleksję badacza, na dro­ dze introspekcji zdającego sprawę z własnej po­ stawy i z własnych odczuć podczas etnograficz­ nych poszukiwań oraz starającego się pozyskać dzięki tej aktywności nowe, intrygujące dane. Dominującym podejściem do zagadnienia re­ fleksyjności jest podejście szerokie, całościowe, 40 4 0 M . Kempny, op. cit., s. 188. 41 S.A. Tyler, The Unspeakable. Discourse, Dialogue and Rhetoric in the Postmodern World, University of Wisconsin Press, Madison 1987, s. 171. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 71 widzące w niej nie tylko introspekcję, lecz ogól­ ny metadyskurs przyglądający się wpływowi, jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera społeczno-kulturowy i jednostkowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy, a zatem wszyst­ kie determinowane kulturowo presupozycje, uprzedzenia i milcząco przyjmowane dane, jakie do badania wnosi wraz ze sobą j u ż nie po­ jedynczy badacz, lecz cała społeczność - kultura antropologiczna. Przykład W Kuligowskiego pokazuje, że możliwe jest - choć ceną za to jest zgoda na redukcję złożoności zagadnienia - utożsamie­ nie nurtu refleksyjnego z postmodernistycznym nurtem tekstualnym spod znaku Jamesa Clifforda i Stephena Tylera. Autorzy ci postulują uczynienie z krytyki tekstu głównego narzędzia dyskursu metaantropologii. Przy takim podej­ ściu, sprowadzającym antropologię - wedle słów Tylera - do „studium mówienia i pisania" , praktyka refleksyjności oznacza zapytywanie o „prawomocność tekstów etnograficznych, o ich zależność od dyskursów naukowych, ideologii czy dominującej retoryki", a także zastanawianie się nad „szansami odciśnięcia w tekście rzeczy­ wistości, nad możliwością przedstawienia dialogiczności świata, nad sposobami przekazania osobistych doświadczeń, nad pełnoprawnym w ł ą c z e n i e m w tok narracji innych podmio­ tów" . Refleksyjność, pojęta jako przyglądanie się procesowi tworzenia etnograficznego tekstu, stanowi trzeci wyodrębniony przez nas sposób rozumienia refleksyjności. Czytając wypowiedzi zarówno zagranicz­ nych, jak i naszych lokalnych komentatorów, można odnieść wrażenie, że najczęściej tylko jeden model refleksyjności podlega u nich pro41 42 42 W. Kuligowski, op. cit., s. 25. �72 mocji, podczas gdy pozostałe jej typy nierzad­ ko ulegają dewaluacji. Zalecałbym badaczom zainteresowanym eksploracją kategorii refleksyjności w naukach społecznych oraz antropo­ logom pochylającym się nad teoretyczną ofertą współczesnego dyskursu antropologii refleksyj­ nej unikanie jednostronnej adoracji jednej wy­ branej strategii refleksyjności i przyglądanie się jej zjawisku równorzędnie we wszystkich trzech typach. Podejście takie wydaje się uzasadnione, albowiem te trzy - z pozoru odmienne - spo­ soby pojmowania refleksyjności łączy pewien wspólny mianownik, jakim jest kwestia repre­ zentacji oraz pytanie o możliwość adekwatnego opisu zjawisk kulturowych. Uznając istnienie trzech typów praktyk refleksyjnych, zauważyć wypada, iż w rzeczywistości wszystkie one, na najogólniejszym poziomie, uzmysławiają antro­ pologii kulturowej zdeterminowanie poznania naukowego, a w wymiarze szczegółowym wska­ zują w ten lub inny sposób na różnorakie dyskursywne, podmiotowe i społeczno-kulturowe przeszkody i ograniczenia stojące na drodze do wiernej reprezentacji rzeczywistości kulturowej, na jaką liczono w ramach tradycyjnie w antro­ W o j c i e c h Kruszelnicki pologii przyjętej epistemologii naturalistycznej i obiektywistycznej. Antropologię inkorporującą do swej praktyki refleksyjność w postaci trzech omówionych tu typów oraz świadomie czyniącą z niej narzędzie metodologiczne nazywać mo­ żemy antropologią refleksyjną. Można całkiem zasadnie twierdzić, iż antropologia refleksyjna - zarówno jako dyskurs teoretyczno-krytyczny, jak i alternatywna i eksperymentalna praktyka pisarstwa etnograficznego - stanowi emanację historycznego procesu refleksywizacji wiedzy antropologicznej. Refleksywizacja, którą mam na myśli, jest o tyle zjawiskiem uniwersalnym, a więc doty­ czącym teorii i praktyki tejże dyscypliny in toto, o ile nie stanowi przejściowej „mody" związanej z wciąż silnymi wpływami postmodernizmu w antropologii, lecz jawi się jako zjawisko za­ gruntowane historycznie, nasilające się w histo­ rii dyscypliny i odzwierciedlające jej długi, choć w swej najnowszej historii niezwykle dynamicz­ ny, proces krytycznego dojrzewania antropologii jako nauki społecznej i zyskiwania przez nią pełnej epistemologicznej i metodologicznej sa­ moświadomości oraz pewności siebie. The aim of this paper is to explain and situate the discourse of "reflexive anthropology" in the panorama of the most recent anthropological and sociological theories. I suggest to understand the term "reflexivity" broadly, in epistemological sense, as an intellectual strategy purpose of which is to account for manifold cultural factors that govern, determine and limit anthropological cognition of other cultures. I also try to link reflexivity with the historical process of anthropology's growing epistemological self-awareness as a human science ("reflexivization") - a science which invents and constructs its object, situating itself not above, but within cultural processes. Reflexivity is thus posited here as a necessary procedural step in doing all kinds of sociological/ethnographic research. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3766034fa085df334447e80149d489a2.pdf 4bff46074ffb0a2b19c82e28760fce3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5609 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5215 Title A name given to the resource "Arabska" polityka zagraniczna i arabskie techniki mediacyjne/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.73-91 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cyganik, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FiMp Cyganik doktorant w Katedrze Bliskiego i Dalekiego W s c h o d u Instytutu Studiów Regionalnych I UJ. A b s o l w e n t studiów na kierunkach: kulturoznawstwo w zakresie studiów I blisko- i dalekowschodnich oraz archeologia śródziemnomorska i Bliskiego | uwzględnieniem Islamskiej Republiki Iranu. - W s c h o d u . Obszar zainteresowań: problematyka krajów islamskich ze szczególnym „Arabska" polityka zagraniczna i arabskie techniki mediacyjne P rzystępując do opisywania polityki za­ granicznej któregokolwiek z państw arabskich, należy najpierw zwrócić uwa­ gę na ogólną charakterystykę arabskiej polityki zagranicznej. J u ż sam przymiotnik „arabska" wskazuje na występowanie pewnych różnic między nią a tym, co zwykliśmy nazywać za­ chodnią polityką zagraniczną. Trzeba jednak zaznaczyć, że różnice te nie mogą przekraczać pewnej granicy, poza którą nie byłaby możliwa 1 jakakolwiekkomunikacja czy interakcja. Każdy rodzaj polityki zagranicznej musi się mieścić w ramach ogólnie przyjętego międzynarodo­ wego systemu, inaczej nie będzie mogła ona spełniać swoich podstawowych celów. Oczy­ wiście taki globalny system nadal nie wyklu­ cza istnienia regionalnych jej odmian. Politykę zagraniczną tworzą bowiem ludzie i dlatego poważny wpływ na jej kształt mają uwarunko­ wania kulturowe i społeczne . 1 M.C. Hudson, Democracy and Foreign Policy in the Arab World, [w:] D . Graham, M . Tessler (red.), Democracy, War and Peace in The Middle East, Indiana University Press, Bloomington 1995, s. 195-196. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �Filip Cyganik 74 1. Historia - z b i o r o w a pamięć n a r o d u Wiele przyczyn obecnej arabskiej polityki za­ granicznej leży w historycznej spuściźnie regio­ nu. Dla mieszkańców Bliskiego Wschodu wiek X X był okresem frustracji, wielu niespełnionych oczekiwań i klęsk. Czasy kolonializmu odcisnęły wyraźne piętno na Arabach i postrzeganiu przez nich europejskich państw . Wspierając wojska Ententy przeciw Turkom, liczyli na uzyskanie niepodległego państwa. Po fiasku tych planów poczuli się oszukani przez Europejczyków . Skutki podziału Bliskiego Wschodu po upad­ ku kolonializmu są widoczne do dzisiaj. Nie do końca przemyślane granice wielokrotnie były przyczyną różnych konfliktów. Problem uwi­ docznił się szczególnie podczas inwazji Iraku na Kuwejt w 1990 roku, kiedy to Saddam Husajn zakwestionował w ogóle prawo Kuwejtu do sa­ modzielnego istnienia . Historia ma poważny wpływ na podstawy pro­ cesu formowania się polityki zagranicznej. Należy sobie uświadomić, że nie wszystko w polityce jest lub może być racjonalne. Polityka nakierowana jest na przyszłość bliższą lub dalszą - opiera się bezpośrednio na pamięci, na którą składają się historia, tradycja, doświadczenie życiowe, a co ważniejsze sposób, w jaki zostały zapamiętane dane zdarzenia. Czynniki te kształtują ludzkie nadzieje i oczekiwania, a także wpływają na re­ alizacje planów. Odnosi się to zarówno do poje­ dynczych osób, jak i całych społeczeństw. Dobrym przykładem może być wspomniana wcześniej 2 3 4 2 R.M. Coury, Who Jnvented" Egyptian Arab Nationalism? Part I, „International Journal of Middle East Studies", vol. 14, Issue 3 (Aug. 1982), s. 249-281. 3 R.S. Humphreys, Between Memory and Desire. The Middle East in Troubled Age, University of California Press, Berkeley 1999, s. 23-25. 4 wciąż żywa pamięć o czasach kolonializmu, któ­ ra nadal odgrywa dużą rolę w kształtowaniu się światopoglądu - nie tylko arabskich polityków, ale również zwykłych ludzi . Analizując politykę arabskich przywódców, należy zadać pytanie, czego nauczyła ich histo­ ria. Nie chodzi o to, co obiektywnie się wyda­ rzyło, ale o to, co oni sami pamiętają lub myślą, że pamiętają. Pamięć historyczna Arabów bar­ dzo się różni od pamięci Europejczyków czy Amerykanów. Fakt ten w zasadzie nie powinien wymagać uzasadnienia, lecz często się o nim za­ pomina. Historyczna pamięć jest zróżnicowana nawet w obrębie cywilizacji zachodniej. Inaczej pamięta historię I I wojny światowej Francuz czy Niemiec, a inaczej Polak . 5 6 Zbiorowa pamięć narodu jest jednym z czyn­ ników kształtujących postrzeganie rzeczywisto­ ści, a co za tym idzie, ma wpływ na działania podejmowane przez społeczeństwo lub jego reprezentantów . Polityka zagraniczna USA czy krajów europejskich w niewielkim stopniu uza­ leżniona jest od balastu przeszłości - zwłaszcza tragicznej. Amerykańscy i europejscy przywódcy potrafili całkiem dobrze poradzić sobie z tym ciężarem. Nawet jeśli sięgają po odwołujące się do przeszłości hasła, nie spotykają się one z większym odzewem. Problem ten w większym stopniu dotyczy krajów Europy Środkowej, acz­ kolwiek argument historyczny odgrywa coraz mniejszą rolę w polityce regionu . 7 8 Na Bliskim Wschodzie pojawiają się odnie­ sienia nawet do tak odległych czasów jak okres 5 R.S. Humphreys, op. cit., s. 83-84. 6 L . Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Bellona, Warszawa 1999, s. 221-237. 7 J.D. Green, Are Arab Politics Still Arab?, „World Politics", vol. 38, Issue 4 (Jul., 1986), s. 611-625. 8 L . Moczulski, op. cit., s. 238-253. M . Barnett, Institutions, Roles and Disorder: The Case of the Arab State System, „International Studies Quarterly" vol. 37 (1993), s. 271-296. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e krucjat. Mimo że przeciętny Arab niewiele wie na ten temat, mit wojen krzyżowych nadal ma pewien wpływ na postrzeganie rzeczywistości. Nie jest to jedyny obraz historii zachowany w pa­ mięci zbiorowej Arabów. Część z nich dotyczy Gamala Abd El-Nassera i jego polityki, zdra­ dy Anwara es-Sadata oraz poczucia oszukania przez kraje mandatowe . Obraz zachowany w świadomości jednej osoby czy całego społeczeństwa nie musi być obiektywnie prawdziwy. Nabiera cech prawdziwości już przez sam fakt swojego istnienia. Z czasem staje się na­ rodową prawdą, której nie ma potrzeby weryfiko­ wać. Dla badacza analizującego arabską politykę zagraniczną nie ma większego znaczenia, jakie były przyczyny zaistnienia danego obrazu i czy mają oparcie w faktach. Ważne, aby pamiętano sam fakt istnienia tego problemu oraz zdawano sobie sprawę z jego znaczenia . 9 10 2. Brzemię k o n f l i k t u z Izraelem Wydaje się, że nad każdą kwestią polityczną na obszarze Bliskiego Wschodu unosi się widmo konfliktu palestyńsko-izraelskiego. Większość decyzji podejmowanych przez państwa arabskie na arenie międzynarodowej, nawet dotyczących spraw, które są odległe od kwestii palestyńskiej, nosi jego piętno. Sami Arabowie przestali za­ uważać, iż wszystko sprowadzają do tej kwestii. Problem palestyński stał się dyżurnym tema­ tem podczas wszystkich spotkań przywódców arabskich. Każde wydarzenie, które ma miejsce w regionie, jest rozpatrywane pod kątem jego relacii do sytuacji palestyńskiej Często argumentuie sie iż dzieje sie tak dlatego ze Drobiem Palestyńczyków jest w rzeczywistości jednym 9 10 R.S. Humphreys, op. cit., s. X I - X I X . F. Aj ami, Szejkowie, myśliciele, terroryści, Fakty, Warszawa 2000, s. 187-191. 11 H . Khashan, Are the Arabs Ready for Peace with Israel?, „Middle East Quarterly", March 1994, vol. I , Number 1. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 75 z aspektów relacji arabsko-izraelskich i napięć, które występują pomiędzy tymi nacjami. Jednak zbyt często sami Arabowie rozdzielali kwestie relacji arabsko-izraelskich od palestyńsko-izraelskich i argument ten w dużej mierze się zdewaluował . Doprowadziło to do pojawienia się zarzutów, częściowo prawdziwych, iż przywód­ cy arabscy traktują tę sprawę jako rodzaj tematu zastępczego. Nastawienie Arabów wymusza na innych pań­ stwach określoną politykę, w której wszystkie de­ cyzje odnoszące się do Bliskiego Wschodu siłą rzeczy splatają się z kwestią Palestyny. Doszło do takiej sytuacji, że każdy uczestnik bliskowschod­ niej polityki świadomie lub nie zwraca się ku tej sprawie. Wielu polityków i badaczy podkreśla, że problem palestyński wyrwał się spod kontroli i z biegiem czasu coraz trudniej go rozwiązać. Kolejne próby wyjścia z impasu kończą się niepo­ wodzeniem z winy jednej lub drugiej strony. Ma to jak najbardziej niekorzystny wpływ nie tylko na losy Palestyńczyków Sami Arabowie zbyt często uzależniają Jakiekolwiek zmiany od jego pozytyw­ nego rozwiązania poważnie utrudniaiac nawet najmniejsze reformy w regionie 11 12 3. Rola silnych j e d n o s t e k W każdym systemie władzy, czy to demokra­ tycznym, autorytarnym czy totalitarnym, ogrom­ ną rolę w kształtowaniu się polityki zagranicznej odgrywają silne jednostki. Na Bliskim Wscho­ dzie widać to szczególnie wyraźnie. Nie chodzi tu tylko o osoby dzierżące władzę państwową, ale także o liderów grup religijnych, organizacji zbrojnych lub, co jest specyficzną cechą regionu, przywódców plemiennych . 13 12 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. 13 T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe. Teorie - systemy - uczestnicy, Wydawnictwo UWr, Wrocław 2006, s. 203. �Filip Cyganik 76 Na tym gruncie powstał mit, który często pojawia się przy opisywaniu arabskich przy­ wódców przez europejskich lub amerykańskich obserwatorów. Postrzega się ich jako szaleńców u w ł a d z y (Middle East Madman), eksponu­ mniej racjonalna od polityki ich zachodnich od­ powiedników . 15 4. Panarabizm i tożsamość n a r o d o w a jąc ich nieracjonalną politykę. Te wyobrażenia przyjmują różną formę: dyktator w wojskowym mundurze (pułkownik Muammar Kadafi); bro­ daty bojownik kojarzony z obalonymi w Afga­ nistanie Talibami czy fundamentalistyczny du­ chowny pokroju Umara Abd ar-Rahmana bądź szejka Ahmada Jasina, duchowego przywódcy Hamasu. Postacie te bardzo silnie oddziałują na zachodnie wyobrażenia islamskiego świata i jego liderów . Powstawanie tożsamości narodowej wśród Arabów związane jest z narodzinami państw, które de facto nigdy wcześniej nie istniały. Pro­ cesy te zapoczątkowały poważne przewartościo­ wanie arabskości i poczucia kultury arabskiej. Z początku społeczeństwo arabskie nie zdawało sobie sprawy ze zmian, jakie w nim zachodziły. Młode państwa starały się przede wszystkim utrzymać niepodległość nie tylko budować swo¬ ją tożsamość Faktem jest, że na Bliskim Wschodzie często słyszy się ekstrawagancką retorykę i argumenty całkowicie dla nas niezrozumiałe. Z drugiej stro­ ny podobne zarzuty można wysunąć wobec wie­ lu polityków z krajów powszechnie uważanych za demokratyczne. Jeśli spojrzymy dokładniej na polityczną arenę Bliskiego Wschodu, okaże się, że za tą wręcz teatralną fasadą funkcjonują pragmatyczni politycy, którzy doskonale wiedzą, jakie cele chcą osiągnąć. Na dodatek potrafią je osiągać metodami nieodbiegającymi w zasadni­ czy sposób od metod powszechnie stosowanych na Zachodzie Politycy ci zdaia sobie sprawę z w y m o t ó w iakie narzuca system międzynaro­ dowa polityki zagraniczna Potrafią sie do nieeo dostosować Zdaia sobie sprawę ze aby o s i a d a ć niektóre cele, muszą starannie zakamuflować swoie motvwv Większość ich apresvwnei reto Do tego czasu istniała idea jednego wielkiego narodu arabskiego, który swoimi korzeniami sięgał epoki Proroka i kalifów, a nawet dalej. Przywoływano wizję państwa, które rozpoście­ rało się od Indii do Hiszpanii. Była to wizja urzekająca, lecz jej realizacja we współczesnej dobie nie mogła się powieść. Bardzo wcześnie wielu arabskich polityków i myślicieli zdało sobie z tego sprawę. Podział regionu na zawsze przekreślił to, co i tak było niemożliwe. Po­ szczególne państwa rozpoczęły swoją politykę i istnienie osobno . 14 ryki nie iest skierowana bezpośrednio n zeciw Zachodowi mimo ze raki nada,a ,a kszlałr lecz ma za zadanie zwiększenie nonarcia dla danei nolirvki wśród n ł J L t e l i arahddrh Pnlirvka Na3a ^ A t J ^ A A , ^ ^ n ' Z I a ejnTecósz^ a 16 17 Wraz z podziałem zaczęła się nieuchronna zmiana w świadomości Arabów. Obok siebie zaistniały dwie tożsamości: panarabska i na­ rodowa. Ich wzajemne relacje zmieniały się w czasie. Najpierw przewagę miała tożsamość panarabska. Świadomość przynależności do na­ rodu irackiego, syryjskiego czy egipskiego była niewielka i nie brano jej pod uwagę. Kształ­ towanie się władzy i systemów wewnętrznych poszczególnych państw zainicjowało powolny proces zmian. Mieszkańcy zaczęli się utożsa­ miać z otaczającą ich rzeczywistością. Zaczęły 14 R.S. Humphreys, op. cit., s. 83. 16 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. 15 Ibid., s. 111-113. 17 R.S. Humphreys, op. cit., s. X I - X I X . BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e się pojawiać więzi, które stały się zaczątkiem świadomości narodowej . Po ugruntowaniu się struktury wewnętrznej danego kraju proces ten znacząco przyspieszył. Obie tożsamości stały się równorzędne i współ­ istniały na jednym poziomie. Ludzie, którzy wcześniej uznawali się za Arabów, a dopiero potem obywateli któregoś z krajów arabskich, zaczęli jednym tchem mówić o swojej podwój­ nej narodowości. Obecnie tożsamość narodowa wypiera abstrakcyjną tożsamość panarabską. Za­ miana ta nie oznacza jednak całkowitego zaniku poczucia wspólnoty wszystkich Arabów . 18 19 Część badaczy twierdzi, że na Bliskim Wscho­ dzie od pewnego czasu dochodzi do podobnych zmian, jakie występowały w Europie w X I X i na początku X X wieku, a miały swoje ukoronowa­ nie w postanowieniach konferencji wersalskiej . Z drugiej strony, pomimo lansowania idei eu­ ropejskości w Europie nastąpiło także nasilenie się poglądów nacjonalistycznych. Dowodem na to są przede wszystkim powstanie niepodległych narodowych państw z byłych republik radziec­ kich, rozpad Jugosławii, a wcześniej Czechosło­ wacji. Te zmiany nie dotyczą tylko Europy. Po­ mimo tego, że zachodzą procesy globalizacyjne, problem nie znika - można wręcz powiedzieć, że się nasila. Powstało wiele nowych państw, np. Timor Wschodni, a co najmniej kilkanaście in­ nych narodów walczy o niepodległość . 20 21 Jeśli spojrzeć z tego punktu widzenia, okaże się, że to, co dzieje się na Bliskim Wschodzie, a co swoimi korzeniami sięga okresu powstawa­ nia pierwszych niepodległych państw, nie jest 18 C D . Smith, Palestine and the Arab - Israeli Conflict, niczym niezwykłym. Procesy bliskowschodnie mają oczywiście swoją regionalną specyfikę, ale nie odbiegają w zasadniczy sposób od trendów globalnych . Analizując kształtowanie się narodowej toż­ samości Arabów, można wyróżnić kilka zasad­ niczych elementów, które wpłynęły na jej postać. Pierwszym z nich były przede wszystkim oko­ liczności powstawania poszczególnych państw. Są one bardzo podobne: wszystkie lub prawie wszystkie kraje stały się niepodległe po dra­ matycznych, często krwawych wydarzeniach. Trudna sytuacja mobilizowała przyszły naród do współdziałania. Z początku tylko wąskie gro¬ no rozumiało potrzebę wytworzenia wspólnoty narodowej w poszczególnych krajach. Jednak samo poczucie zagrożenia nie wystarczało, by scementować poszczególne plemiona lub rody w jeden organizm. Sztucznie wytyczone grani­ ce rozdzielały ludność która w rzeczywistości stanowiła jedną społeczność . 22 23 Pierwszym krokiem było stworzenie szkiele­ tu państwa - administracj i i struktury wewnętrz­ nej. Stopniowo wytwarzały się więzy wspólno­ ty. Poczucie narodowej tożsamości potrzebuje symboli i fundamentów, na których się tworzy. W Egipcie odwołano się do tysiącletniej spuści­ zny starożytnego Egiptu faraonów z jego historią i piramidami. W Jordanii symbolem przeszłości stała się Petra, starożytne skalne miasto Nabatejczyków, oraz beduińska spuścizna. W Ira­ ku zwrócono się do starożytnej Mezopotamii. Symbolika poszczególnych krajów połączyła się z arabską mitologią i historią, tworząc specy- 21 D . Pipes, Bush on Israel: Heartburn for All, „New York Bedford/St. Martin's, Boston 2001, s. 27-33, zob. również Post", March 4, 2003. R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-68. 22 19 M . Barnett, op. cit., s. 271-296. 2 0 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. BARBARZYŃCA B. Rubin, The Politics of the New Middle East, „Middle East Review of International Affairs", vol. 1, Number 3, September 1997. 23 1 ( 1 4 ) nn 77 R.S. Humphreys, op. cit., s. 49-55. �Filip Cyganik 78 ficzny melanż, charakterystyczny dla każdego z nowo powstających narodów . Kolejnym punktem, wokół którego krystali­ zuje się jedność narodowa, jest władza. Cechą charakterystyczną dla całego Bliskiego Wschodu jest kult jednostki. Nie wynika to bezpośrednio z arogancji przywódców, a przynajmniej nie jest ona podstawową przyczyną kultu. Chodzi tu raczej o zjednoczenie społeczeństwa wokół kolejnego symbolu. Lider zaczyna być utożsa­ miany z całym państwem do tego stopnia, iż można wręcz mówić, że „przywódca to pań­ stwo". Wizerunek prezydenta przestaje przed­ stawiać tylko człowieka. Nabiera on charakte­ ru symbolu porównywalnego do flagi czy też herbu. Długie rządy pojedynczego przywódcy wzmacniaia stabilność kraiu. Problem poiawia siew momencie zmiany władzy. Kiedy odchodzi człowiek bedacy symbolem państwa wstrząsa to podstawami całeJo systemu Dla zapobieżenia takim oerturbaciom które mopa zawozić nawet istnieniu kraiu powstaia wręcz całe dynastie Widzimy to w Syrii « l z e przywódca został Ba ' szir al-Assad, syn zmarłego prezydenta Hafeza al Assada 'W EriDcieiuż teraz gdy ieszcze rza 24 dzi Hn,ni Mnbfr.k w i d . ć d z i a n i nrezvdent Kwestia tożsamości arabskiej ma jeszcze je­ den aspekt, który odnajduje swój wyraz w panarabizmie jako tendencji politycznej. Chociaż ruch ten miał swoje apogeum w latach pięćdzie­ siątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku, nadal jest obecny i znacząco wpływa na kształtowanie się regionalnej polityki zagranicznej . W amerykańskiej polityce ideologia jest pra­ wie synonimem politycznego ekstremizmu. Po­ dobne reakcje wywołał panarabizm w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. W oczach A m e r y k a n ó w jawił się jako kolejna utopijna idea, która może prowadzić do niebezpiecz­ nych eksperymentów państwowych. Poważną rolę w takim postrzeganiu miała inna ideolo­ gia, która w tym czasie ogarniała wiele krajów - komunizm. Europa miała wówczas nieco inne podejście do tego problemu, a powody były wielorakie. Europejczycy, ze względu na swoją historię i tradycje, zawsze byli bardziej otwarci na. nowe idee. Także europejska polityka za— wiera dużo więcej ideologicznych elementów niż amerykańska. Wreszcie powód najbardziej bezpośredni- Europa właśnie wtedy wychodziła z epoki kolonialnei i miała zupełnie inne oodei ście do obszaru Bliskiego Wschodu . 27 28 a nosm ivmoarak, wiaac oziaiama prezydenta zmierzające do uczynienia swoim następcą syna na, władzę po m m oPjąlPy ktorys z jego synów laKaKontynuacjajestoczywisciejaKnajPardziej usankcjonowana w krajach arabskich gdzie panuje monarchia. Za powstawaniem dynastii (także tych tikcyjnych) przemawia także spu­ ścizna kulturowa państw arabskich, zarówno ta bardziej współczesna, jak dalsza, starożytna. 1 roblem kultu jednostki jest niezrozumiały dla przedstawicieli Zachodu, chociaż Europa dopie¬ ro niedawno się od niego uwolniła . Ideologie rodzą się wskutek dążeń do zmian istniejącego systemu politycznego i socjalnego. W takiej sytuacji między obrońcami starego porządku a propagatorami zmian dochodzi do debaty. Podczas takich debat rodzą się zasadnicze postulaty ideologii. W formalnym języku można powiedzieć, że ideologia jest obszerną, systema­ tyczną krytyką danego systemu społeczno-poli­ tycznego i zarówno opisuje system, jak i wzywa ludzi do jego obrony, zmiany albo obalenia. Ide­ ologia jest zarówno analizą, jak i wezwaniem do działania . 29 24 Ibid., s. 55-57. 2 7 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. 25 D . Sobelman, Gamal Mubarak President of Egypt?, 28 R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-61. 2 9 A.B. Shukri, Islam and Democracy, [w:] D . Graham, „Middle East Quarterly", Spring 2001, vol. V I I I , Number 2. 26 M . Barnett, op. at., s. 271-296. M . Tessler (red.), op. cit., s. 116-130. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e Kolejną cechą ideologii jest jej utopijność. Każ­ da zawiera program, który ma na celu stworzenie nowego doskonałego systemu społeczno-politycz­ nego. Utopijny cel zazwyczaj jest przedstawia­ ny jako powrót do mitycznego Złotego Wieku. Obok niego prawie zawsze pojawia się jakiś me­ tafizyczny schemat. Może on być albo całkowicie materialistyczny (jak w marksizmie-leninizmie), albo opierać się na religijnych założeniach (ma to miejsce w ideologiach islamskich). Wreszcie można stwierdzić, że przekaz ideologiczny jest równocześnie racjonalny i wysoce emocjonalny. Taka jego forma ma za zadanie skłonić ludzi do działania. Ideologia musi się wyrażać za Domoca idei i symboli które wymuszaia natychmiastowa i instynktowna reakcie Można ia wesprzeć zło zonymi argumentam iracionalnymi ale na arenie nohtyczne, większy wnływ osiara sie za nomoca ostentacji sioranów Z tvch samych nowodów ideolodzy wolą trzymać się rzeczy prostych". Arabski nacjonalizm nie odbiega zbytnio swoim charakterem od innych ideologii, jednak 79 tym, co go wyróżnia, są fundamenty Można po­ wiedzieć, że idea ta istniała w świadomości Ara­ bów od momentu utraty niepodległości. Oczy­ wiście, nie wszyscy Arabowie byli tego świadomi i nie wszyscy rozumieli problem. Świadomość narodowa na świecie pojawiła się stosunkowo niedawno - w Europie na przełomie X V I I I i X I X wieku, a na Bliskim Wschodzie jeszcze później. Jednakże istniało pojęcie jedności czy też wspólnoty, poważnie wspierane przez is­ lam. Panarabizm w swojej zasadniczej formie ukształtował się pod znacznym wpływem nacionalizmu młodotureckiego Późnieisze wydarżenia w Palestynie i pojawienie się w regionie kolejnego bardzo silnego nacionalizmu — syioniz m u - były katalizatorem dalszych zmian*. Pomiędzy nacjonalizmem arabskim i turec­ kim występują zasadnicze różnice. Turecki dzia­ łał w jasno określonych granicach państwowych, arabski zaś zwracał się do wszystkich terenów, które historycznie znalazły się pod arabskim pa­ nowaniem. Ma dużo głębsze podłoże i rozleglejsze cele. Na początku miał zaleczyć rany zadane mitycznemu imperium arabskiemu przez historię. Dążył do zmian na obszarze całego regionu . Idea panarabizmu konkuruje z interesem narodowym. Interes państwa nie zawsze jest zbieżny z ogólnoarabskim. Rodzący się konflikt ma zasadniczy wpływ na powstawanie szkieletu polityki zagranicznej poszczególnych państw regionu. Dobrym tego przykładem jest sytuacja Egiptu i polityka egipska wobec konfliktu izra­ elsko-palestyńskiego, a w szczególności relacje z samym Izraelem. Nawet wobec tak ważnego dla wszystkich Arabów problemu jak konflikt izraelsko-palestyński zgoda istnieje tylko ofi­ cjalnie Nieoficjalnie dochodzi na tym polu do częstych spięć i konfliktów. Każde z państw ma 32 FOT. MARIKA MODZELEWSKA 3 0 R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-62. 31 J.P. Lorenz, Egypt and the Arabs: Foreign Policy and the Search for National Identity, Westview Press, Boulder 1990, s. 24-25. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA 3 2 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. �80 Filip Cyganik trochę inną wizję rozwiązania problemu, jedno­ cześnie próbując zrealizować przy okazji własne cele polityczne . Interesującą kwestią jest stosunek panarabizmu do islamu. Nie wszyscy Arabowie są mu­ zułmanami - spory ich odsetek wyznaje różne odmiany chrześcijaństwa. Aby nacjonalizm mógł osiągnąć zamierzony cel - zjednoczenie Arabów - musiał odsunąć się nieco od islamu, choć nie oznaczało to zanegowania islamu jako podstawo­ wego fundamentu arabskości. Obecnie znaczenie panarabizmu maleje, częściowo w wyniku zwięk­ szenia się roli religijnego fundamentalizmu . Pró­ by przekształcenia panarabizmu w panislamizm od początku skazane były na porażkę. Islam przy całej swojej zdolności do spajania społeczeństw nie jest w stanie doprowadzić do powstania wspólnoty tych wszystkich całkowicie odrębnych narodów. Pomimo historycznej roli Arabów w islamie nie stanowią oni większości muzułmanów, 2L wręc z przeciwnie - to stosunkowo niewielki procent całei muzułmańskiei społeczności. Tak bvło na­ wet w czasach największego rozkwitu imperium muzułmańskiego . 33 34 35 Arabski nacjonalizm znacząco wpłynął na kształt polityki zagranicznej regionu. Najwięk­ szy jego wybuch nastąpił w 1952 roku i trend ten nasilił się jeszcze za rządów Nassera, który był jednym z jego największych orędowników. Skutkiem tego było powstanie w 1958 roku Zjednoczonej Republiki Arabskiej, w której skład wchodziły Egipt i Syria. Paradoksalnie ruch, który miał zjednoczyć wszystkich Arabów, doprowadził do jeszcze większych rozłamów w regionie. Po dwóch stronach barykady stanęły naprzeciw siebie monarchie i państwa nowego porządku. Duży wpływ miała na tę sytuację postawa samego Nassera, który dążył do obję­ cia przywództwa nad całym arabskim światem. Konflikt przyjął kształt walki starego z nowym i przekreślił wszystkie idee, które reprezentował panarabizm . Do roku 1967 dążenia panarabskie zostały znacząco zahamowane. Najpierw w 1961 roku pokojowo, aczkolwiek w atmosferze zgorzknie­ nia, rozpadła się Zjednoczona Republika Arab­ ska. Pogorszyła się współpraca Egiptu i Iraku po rewolucji z 1958 roku. Zaistniały też poważne napięcia w regionie pomiędzy tradycyjnymi rzą­ dami Jordanii i Arabii Saudyjskiej a rewolucyj­ nymi władzami Egiptu, Iraku i Syrii, które na dodatek same ścierały się między sobą. Nastał okres, który można nazwać arabską zimną woj­ ną. Miejscem walk stał się przede wszystkim Jemen, gdzie rozpoczęła się wojna domowa, w którą po przeciwnych stronach zaangażowały się między innymi Arabia Saudyjska i Egipt . Panarabizm nie zniknął z arabskiej sceny wraz ze śmiercią Nassera. Pojawiał się jeszcze wielo­ krotnie w programach wielu organizacji arabskich. Można się zastanowić, czy atak iracki na Kuwejt, czyli historycznie bezprecedensowa napaść jedne­ go państwa arabskiego na drugie, bądź późniejsza interwencja amerykańska w 1991 roku, poparta zresztą przez większość państw arabskich, nie zniszczyły go definitywnie. Na pewno j u ż wcze­ śniej przywódcy arabscy zdali sobie sprawę, że jest to utopijna idea. Choć zawiódł jako efektyw­ na ideologia zdolna do mobilizacji całego świata arabskiego, to jednak nadal odgrywa sporą rolę w regionie. Jednym z jego przejawów jest istnie­ nie Ligi Arabskiej. Organ ten, przy całej swojej słabości, realizuje przynajmniej część postula­ tów arabskiego nacjonalizmu. Ponadto należy 36 37 33 J.P. Lorenz, op. cit., s. 20-23. 3 7 34 M . Kerr, The Arab Cold War: Gamal Abd al-Nasir and Ibid., s. 65. His Rivals. 1958-1970, Oxford University Press, Oxford 35 R.S. Humphreys, op. cit., s. 63-67. 1971, s. 21-34. 3 6 J. Jankowski, Nasser's Egypt, Arab Nationalism, and the United Arab Republic, Lynne Rienner Publishers, Boulder 2002, s. 27-36. MRBARZVNCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e podkreślić, że pomimo swojej utopijności nadal jest podstawowym ciałem reformatorskim, które przyciąga wielu idealistów . Zasadniczy problem, który staje przed każ­ dym arabskim politykiem, to takie kreowanie polityki zagranicznej swojego kraju, by nie do­ chodziło do zbyt drastycznego konfliktu między dwoma interesami: panarabskim i narodowym. Należy pamiętać, jak dramatyczne było dla pre­ zydenta Egiptu Anwara Sadata podpisanie poko­ ju z Izraelem. Odebrano to jako wielką zdradę arabskiego interesu. Przedłożenie partykular­ nego interesu Egiptu nad ogólnoarabskim jest dowodem nie tylko wielkiej odwagi politycznej Sadata, ale i tendencji, które zaczęły się poja­ wiać w regionie j u ż wcześniej. W rzeczywistości można mówić o politycznej hipokryzji poszczęgólnych przywódców arabskich krytykujących i piętnujących swoich sąsiadów za przewinienia, których sami się dopuszczają . 38 39 5. Sacrum i polityka i profanum, religia Kolejną kwestią w a ż n ą dla zrozumienia arabskiej polityki jest obecność w niej elemen­ tów religijnych. Pogląd, że w islamie nie ma rozróżnienia między polityką i religią, jest głę­ boko zakorzeniony w zachodnich umysłach. To przekonanie jeszcze bardziej upowszechniają islamscy aktywiści, głoszący je przy każdej oka­ zji. Tymczasem w rzeczywistości żaden badacz obserwujący Bliski Wschód nie jest w stanie dokładnie określić, w jak dużym stopniu religia wpływa na arabską politykę zagraniczną . Od późnych lat siedemdziesiątych wszystkie liczące się ruchy polityczne nawiązują w swoich 40 3 8 R.S. Humphreys, op. cit., s. 65-72. 81 programach do islamu. Nawet nacjonaliści, któ­ rych ideologia dotychczas odchodziła od muzuł­ mańskich korzeni, zwrócili się w kierunku religii. Przywódcy, którzy dawniej prowadzili zsekularyzowaną politykę, z różnych przyczyn zaczęli akcentować swoją wiarę. Dobrym przykładem może tutaj być Saddam Husajn i jego nagły zwrot ku symbolice religijnej. W tym samym czasie ze sceny politycznej zaczął znikać marksizm. Obecnie prawie wszystkie arabskie ugrupowania polityczne w swoich programach podkreślają rolę islamu. Podczas każdej politycznej debaty pojawia się temat islamu i jego roli w kształtowaniu się nowoczesnego państwa arabskiego . W świetle wydarzeń, które miały miejsce na Bliskim Wschodzie w ciągu ponad dwudziestu kilku lat, trudno sobie wyobrazić arabską po­ litykę oddzieloną od religii. Z drugiej strony, pojawia się pytanie, czy można traktować taką politykę jako racjonalną. W rzeczywistości prob­ lem jest tylko pozorny i wynika raczej z naszej definicji polityki zagranicznej. W zachodniej kulturze przyjęło się rozdzielać państwo od religii. Wpływ religii na politykę u w a ż a się za niekorzystny i poważnie ograniczający jej cele i funkcjonowanie . Jednakże islam należy raczej traktować jako coś więcej niż zwykłą doktrynę wiary. Stanowi on uniwersalny system, który zawiera nie tylko wiarę czy obrzędy. Islam daje również wielką ilość dróg do zrozumienia otaczającego świata i istnienia w nim. M u z u ł m a n i e nie podążają jedną ścieżką, lecz często wybierają takie, które wzajemnie się wykluczają. Można to zaobser­ wować na podstawie różnorodności ugrupowań religijnych i politycznych. Kompleksowość isla­ mu i jego monolityczny charakter sprawiają, że 41 42 42 E. Sivan, Why Radical Muslims Aren't Taking Over 3 9 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. Governments, „Middle East Quarterly", December 1997, 4 0 A.B. Shukri, op. cit., s. 131-133. vol. IV, Number 4. 41 M . Tessler, M . Grobschmidt, Democracy in the Arab World and the Arab-Israeli Conflict, [w:] D . Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 152-158. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA �Filip Cyganik 82 stanowi on podstawę i fundament całej kultury arabskiej oraz oddziałuje nawet na Arabów chrześcijan. Jak j u ż była mowa wcześniej, kul­ tura jest jednym z czynników wpływających na kształt polityki zagranicznej. Islam, będąc jej podstawowym składnikiem, siłą rzeczy tworzy swój niezatarty ślad na polityce arabskiej . W żadnym kraju muzułmańskim nie jest obec­ nie możliwe prowadzenie polityki, która w swoich założeniach całkowicie odsuwa się od islamu. Na­ wet wkrajach, które przodują w sekularyzowaniu polityki, takich jak Turcja czy Egipt, religia odgry­ wa zasadniczą rolę opiniotwórczą. Bardzo trudno jest przeprowadzić linię oddzielającą w zagranicz­ nej polityce arabskiej sacrum i profanum. Można się więc zastanawiać, czy to jest w ogóle koniecz­ ne. Porównywanie muzułmańskiej i europejskiej czy też amerykańskiej polityki zagranicznej tylko przez pryzmat roli i znaczenia religii poprowa— dzi do nieprawdziwych wniosków. Niezależnie od naszei krytycznei postawy wobec tei kwestii należy pamiętać ze obiektem oceny jest polityka zagraniczna Założenie, ze przez sam fakt udzia¬ łu islamu staje się gorsza, jest niedopuszczalne Oznaczałobv to krytykę samej kultury arabskiei która bezsprzecznie ma udział w tworzeniu pohtvki Takie zarzutv Drowadza zaś na trzaski grunt wartościowania kultur . 43 44 6. M i t d e m o k r a c j i Zagadnienie demokratyzacji regionu czę­ sto jest przedstawiane jako szansa na pokojowe rozwiązanie wielu zapalnych kwestii na Bliskim Wschodzie. Widzi się w niej drogę do racjonaliza­ cji i uelastycznienia arabskiej polityki zagranicz­ nej. Próby zaszczepienia demokracji w regionie wywołują wiele sceptycyzmu . Pomimo globalne­ 45 go trendu do powszechnej demokratyzacji społe­ czeństwa arabskie wydają się bardzo odporne na zmiany. W 1989 roku na 12 państw na świecie, które nawet symbolicznie nie nawiązywały do demokracji w swojej oficjalnej polityce i dokumen­ tach, osiem leżało na Bliskim Wschodzie (były to: Bahrajn, Kuwejt, Liban, Katar, Arabia Saudyjska, Oman, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Jemeń­ ska Republika Arabska) . Warto nadmienić, iż w przypadku Libanu system podziału stanowisk w oparciu o klucz religijny, mimo że taki dobór wydaje się odległy od zachodniego wyobrażenia demokracji, był jedyną drogą do zapewnienia przedstawicielom wszystkich wyznań wpływu na politykę państwa. 46 Jednak pomimo oporu wobec demokratyza­ cji nie można zaprzeczyć, że zmiany następują. Nie są to oczywiście reformy mające charakter ciągły, lecz raczej następujące skokowo. Nie wszystkie zakorzeniają się także w arabskich systemach państwowych. Część tych przemian wywołana jest przede wszystkim słabością obec­ nych reżimów, które mając bardzo małe popar¬ cie w społeczeństwach, starają się w ten sposób utrzymać przy władzy. Dużą rolę odgrywają również aspekty ekonomiczne, które zmuszają kraje arabskie do uelastyczniania swojej poli­ tyki gospodarczej. Wreszcie ostatnią przyczyną inicjowania procesów demokratyzacyinych być może najbardziej decyduiaca sa naciski ze stro ny państw zachodnich. Obalenie' władzy Talibów w Afganistanie i reżimu Saddama Husajna w Iraku zmusza pozostałe rządy do poważne¬ go zrewidowania swojej pozycji i przynajmniej częściowego nodnorzadkowan a sie światowym trendom w obawie o swój przyszły los . 47 W sytuacji znaczącego odrodzenia się funda­ mentalizmu pojawia się pytanie o stabilność po- 43 R.S. Humphreys, op. cit., s. 131-133. 4 6 44 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 16-17. 45 A.R. Norton, Breaking Through the Wall of Fear In the 4 7 Arab World, „Current History" (January 1992), s. 37-41. J.L. Ray, The Future of International War, [w:] D . D . Pipes, Throwing out the Rulebook, „New York Post", June 17, 2003. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e tencjalnej demokracji w państwach islamskich. Za negatywny przykład podaje się najczęściej Algierię, która nie sprostała temu problemowi. Być może obawy te nie są jednak bardzo uza­ sadnione. W wielu państwach demokratycznych istnieją znaczące siły antydemokratyczne, które jednak nie są w stanie zniszczyć panującego systemu. Może to potwierdzać opinię, że demo­ kracja potrafi się sama obronić . Jeśli za proce¬ sem demokratyzacji pójdą reformy gospodarcze, to frustracja i niezadowolenie - podstawowe przyczyny tak dużej siły organizacji fundamentalistycznych - beda mnieisze Również do¬ puszczenie radykalnych ugrupowań do władzy może przynieść im spadek popularności kiedy me beda mody sie wywiązać z realizacii swoich populistycznych haseł . 48 49 Demokratyzacja ustrojów p a ń s t w o w y c h może się nieoczekiwanie przyczynić także do częściowego rozwiązania niepokojącej kwestii radykalizowania się ugrupowań fundamentalistycznych. W krajach arabskich dominują tylko dwa rodzaje systemów politycznych: rządy au­ torytarne oparte na silnym przywódcy i wspiera­ jącej go grupie wojskowych dowódców (mające czasem pozory demokracji) oraz monarchie absolutne. W obu przypadkach można zauważyć zinsty­ tucjonalizowanie celów politycznych i brak wol­ ności. Dla wsparcia władzy stworzono bardzo efektywny system przymusu i ograniczeń kon­ trolowany przez tajne służby. Ta sytuacja powo­ duje silne dążenia do zmian, wzmagając konflikt pomiędzy młodszym, lepiej wyedukowanym pokoleniem Arabów, a zwolennikami obecnych rządów. Opozycja ta jednak w większości nie proponuje zmian idących ku demokracji, lecz bardziej skłania się ku islamowi jako drodze ku przyszłości. Dzieje się tak w wyniku upadku innych ideologii, zwłaszcza socjalizmu. Funda­ mentalizm wypełnia pustkę ideologiczną . Fundamentaliści, którzy wzywają do prze­ budowy państwa w oparciu o „czysty" islam, Koran i Sunnę, mają tendencję do ignorowania potrzeby prawdziwych socjoekonomicznych re­ form. Ich wizja państwa zasadniczo nie odbiega od wyglądu obecnych autorytarnych reżimów. Jeśli jednak w wyniku chociażby częściowej demokratyzacji otworzy się możliwość przed­ stawienia większej liczby koncepcji przyszłego kształtu państwa i jego polityki, prawdopodob­ nie nie sprostają sytuacji. Program oparty tylko na negacji i islamie z czasem przestanie być wystarczałaco atrakcyjny dla reszty społeczeń¬ stwa Być może w ruchu fundamentalistycznym zaistnieje wówczas konieczność przeprowadzęnia zmian co doprowadzi do powstania nowei konceccii państwa i wyboru islamskiei" drog ku demokracji . 50 51 Absolutnie jednak nie należy przeceniać roli demokratyzacji na Bliskim Wschodzie. Choć ten proces może poważnie zreformować świat arabski i jego politykę zagraniczną, obecnie jest w stagnacji i nie stanowi jedynego rozwiązania wszystkich problemów. Częściowe czy nawet całkowite zdemokratyzowanie Arabów nie przy­ niesie automatycznie pokoju w regionie. Może tylko ułatwić drogę ku pokojowemu rozwiąza­ niu konfliktu arabsko-izraelskiego , lecz nie zmieni poglądów przeciętnych obywateli, które są bardzo antyizraelskie i anty amerykańskie. Co gorsza sama demokratyzacja bez zmian w regio52 48 E. Sivan, op. cit. 51 4 9 R.L. Rothstein, Democracy in the Third World, [w:] D . op. cit. Graham, M . Tessler (red.), op. cit., 78-81. 5 0 J. Al-Suwaidi, Arab and Western Conceptions of Democracy, D . Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 92-93; zob. również E. Sivan, op. cit. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 83 52 J. Al-Suwaidi, op. cit., s. 93-95; zob. również E. Sivan, M.C. Desch, Democracy and Victory: Why Regime Type Hardly Matters, „International Security", 27.2 (2002), s. 5-47. �Filip Cyganik 84 nie może doprowadzić do zaognienia sytuacji, zwłaszcza gdyby do władzy doszły siły o całko­ wicie antyizraelskim nastawieniu. Przy analizie tej kwestii nie można bowiem zapomnieć o jesz­ cze jednej przyczynie tak dużego znaczenia fundamentalistów. Oprócz sprzeciwu wobec aktualnych władz bazują oni także na konflikcie z Izraelem, dzięki czemu uzyskują sporą gru­ pę zwolenników. Dlatego aby demokratyzacja mogła przynieść trwałe zmiany, konieczne jest przynajmniej częściowe rozwiązanie najbardziej zapalnych problemów politycznych regionu . 53 7. Przykładem może być tutaj zachowanie Sadda­ ma Husajna, który swoich współpracowników dobierał głównie z obszaru rodzinnego miasta Tikrit . Pomimo powstania arabskich struktur państwowych podstawą identyfikacji jednostki jest przede wszystkim rodzina, a nie państwo, grupa etniczna czy stowarzyszenie zawodowe . Przekłada się to także na sytuację polityczną. W Arabii Saudyjskiej władzę sprawuje rodzina Saudów. Dominująca rola jednej rodziny wy­ stępuje także w szejkanatach Zatoki Perskiej, Omanie i pozostałych monarchiach arabskich. Nawet w Syrii i Libanie władza znajduje się 55 56 Rodzina i p a t r i a r c h a t Socjologicznie ludy Bliskiego Wschodu słyną z lojalności wobec rodziny, rytuałów gościnności i mediacji. Ród i plemię nadal mają ogromne znaczenie we współczesnym arabskim społe­ czeństwie, zwłaszcza w krajach, gdzie nie wy­ stępuje silna scentralizowana władza. Arabska rodzina ma charakter patriarchalny. Nadaje on rodzinie genealogiczną spoistość i wpływa na socjalny charakter życia . Na szczycie rodzinnej piramidy znajdu­ je się przywódca, lider (zaim). Jego zadaniem jest ochrona rodziny, kontrolowanie jej funk­ cji, a także angażowanie się w rozwiązywanie sporów wewnątrz grupy i konfliktów z innymi rodzinami. W ten sposób głowa rodziny staje się również sędzią i mediatorem. Kontroluje solidarność między członkami rodziny. Wystę­ puje również jako ambasador rodziny wobec osób postronnych. Na obszarze, gdzie występu­ je większa liczba rodzin, zaimowie tworzą radę (zuama). Podczas próby analizy socjologicznego i politycznego zachowania Arabów należy zdać sobie sprawę że na Bliskim Wschodzie nadal ogromną rolę odgrywają więzy pokrewieństwa. 54 FOT. MARIKA MODZELEWSKA 53 J. Al-Suwaidi, op. UL. s. 83-87. 5 6 54 R.S. Humphreys, op. cit., s. 227-233. Context: Some Conceptual Questions, „Peace and Change", 55 Ibid. s. 113-120. vol. 21, Number 1 (January 1996), s. 22-40. M . Abu-Nimer, Conflict Resolution in an Islamic BARBARZVftCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e i Chamoun, sunnickiej es-Sohl i Salam czy druzyjskiej Jumblatt . To właśnie poczucie przynależności do wspól­ nej „rodziny" arabskiej jest jednym z fundamen­ tów zaangażowania się w stosunki palestyńskoizraelskie także tych państw arabskich, które de facto nie są stroną w konflikcie. Podobna sytuacja miała miejsce podczas wojny iracko-irańskiej, kiedy pomimo animozji większość państw arab­ skich poparła Irak (poza tzw Frontem Odmowy tworzonym przez Syrię, Libię, Algierię, Jemen Południowy oraz OWP). 57 Jako strategia na przetrwanie patriarchalny system na Bliskim Wschodzie przez wiele wie­ ków w różnych systemach społecznych, eko­ nomicznych i politycznych udowadniał swoją elastyczność i skuteczność. Więzi pokrewień­ stwa i związane z nimi praktyki są częścią dzie­ dzictwa cywilizacyjnego regionu. Pojawiają się w każdym aspekcie życia - społecznego, poli­ tycznego, religijnego czy artystycznego . Patriarchalizm w swoistej wypaczonej formie zdeterminował politykę wielu arabskich polity­ ków. Do roli „ojca" i lidera rodziny arabskich narodów pretendowali Gamal Abd el-Nasser, Muammar Kadafi czy Saddam Husajn. Dąże­ nia do dominacji w regionie sankcjonowały ich wszystkie decyzje polityczne. Postawy takie nie są na Bliskim Wschodzie odosobnione. Z podob­ nymi roszczeniami występuje rodzina Saudów. Władcy Arabii Saudyjskiej argumentują, iż to, że opiekują się najświętszymi miejscami islamu, predestynuje ich do roli liderów. 58 8. Relacja p a t r o n - k l i e n t W społeczeństwie bliskowschodnim wystę­ puje jeszcze jedna relacja, która determinuje jego strukturę oraz wpływa na charakter konfliktów w regionie. Jest to więź patron - klient. System kliencki zmusza poszczególne jednostki do po­ zostawania na swoich miejscach i korzystania z opieki silniejszego opiekuna. Relacje klienckie i brak obywatelstwa w zachodnim sensie tego słowa mają głębokie znaczenie dla pojedna­ nia i procesów redukcji konfliktów na Bliskim Wschodzie . Relacje patron - klient odgrywają także dużą rolę na wyższym poziomie arabskiego życia po­ litycznego. Jako przykład takich więzi można podać kontakty łączące kraje arabskie z OWP. Palestyńczycy zawsze szukali wsparcia wśród państw arabskich. Wielokrotnie współpraca ta nie przynosiła żadnych efektów i kończyła się wzajemnymi animozjami i oskarżeniami, co miało miejsce w Jordanii czy Libanie. OWP, jako największa i najbardziej wpływowa orga­ nizacja palestyńska, zwracała się o pomoc do kilku państw arabskich: Syrii, Jordanii, Iraku i wreszcie Egiptu To właśnie Egipt bedac arab¬ skim liderem i krajem liczącym się na arenie międzynarodowej od kilkunastu lat pomimo wielu napięć pozostaie naileoszvm i naibardziei loialnvm patronem OWP. Władze egipskie sa obecne podczas prawie każdych negocjacji na wszystkich etapach procesu ookoiowe J Arafat wielokrotnie odwiedzał Mubaraka i konsultował z nim swoją politykę 59 60 W oparciu o podobne relacje Teheran sko­ rzystał z możliwości uzyskania statusu patrona Hamasu, palestyńskiego Islamskiego Dżihadu oraz przede wszystkim libańskiego Hezbollahu. Władze irańskie starają się rozszerzyć te relacje na całą społeczność szyicką, a nawet muzułmań­ ską. Wiedza o nich jest ważna o tyle, że w razie zaistnienia konfliktu, w którym bierze udział 59 E.G. Irani, op. cit. Conflicts, „Middle East Review of International Affairs", 60 B. Rubin, Israel, the Palestinian Authority, and the Arab vol. 3, Number 2, June 1999. States, „Middle East Review of International Affairs", 5 7 58 E.G. Irani, Islamie Mediation Techniques for Middle East 85 M . Abu-Nimer, op. cit., 22-40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA vol. 1, Number 4, December 1997. �86 Filip Cyganik klient, to właśnie patron jest jednym z głównych mediatorów i doradców Częściowo tłumaczy to więc tak duże zaangażowanie egipskie w kon­ flikt palestyńsko-izraelski . 61 9. Arabskie i muzułmańskie t e c h n i k i mediacji Konflikty oraz sposoby ich rozwiązywania są integralną częścią stosunków międzynaro­ dowych i polityki zagranicznej poszczególnych państw Specyfika arabskiej polityki zagranicznej wynika z tego, iż islamska sztuka mediacji odbie­ ga swoim charakterem od metod stosowanych na Zachodzie. Próby narzucenia zachodniego stylu mediacji bez uwzględnienia specyfiki regionu i tradycji kulturowych sprawiają, że negocjacje stają się nie tyle utrudnione, co wręcz niemoż­ liwe. Wraz ze zwiększającą się wiedzą na temat świata arabskiego i po szeregu nieudanych prób rozwiązania kolejnych konfliktów badacze i teo­ retycy zaczęli zwracać większą uwagę na różnice kulturowe nie tylko w zwyczajach ale również w sposobie myślenia i rozumienia świata . 62 Wielu polityków i obserwatorów dostrzega rozwiązanie konfliktu w oparciu o plany przy­ gotowane przez Stany Zjednoczone. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że projekty te są tworzone przede wszystkim po to, aby ułatwić i przyspieszyć proces pokojowy i normalizację stosunków między Izraelem i jego arabskimi sąsiadami. Traktaty pokojowe bazujące wyłącz­ nie na ekonomicznych i politycznych przesłan­ kach oraz przymusie bądź czysto strategicznych rozważaniach nie mogą trwać zbyt długo, jeśli nie towarzyszą im głębokie i racjonalne bada­ nia emocjonalnych podstaw strachu, nienawiści i nieufności będących wynikiem tradycji, religii i historii. Przy próbach zapewnienia pokoju na Bliskim Wschodzie należy wszystkie te elementy brać pod uwagę. W Libanie, Jordanii, Egipcie i innych krajach Bliskiego Wschodu nauczanie i praktyka rozwiązywania konfliktów są nadal nowym zjawiskiem . Chociaż konflikt jest pojęciem uniwersalnym występującym w każdej społeczności ludzkiej i w każdym kręgu kulturowym, różnice poja­ wiają się na poziomie przyczyn konfliktów i spo­ sobów ich rozwiązywania. We współczesnym amerykańskim kontekście konflikt to sprzecz­ ności pojawiające się wtedy, gdy jednostki lub określone grupy, działając na tym samym pozio­ mie, mają różne cele i interesy. Konflikt często jest postrzegany jako symptom potrzeby zmian. Jego efektem być: separacja, wrogość, spór cywilny, terroryzm lub wojna. Mozę tez jednak pobudzić dialog reformy społeczne wzmocnić relacje i prowadzić do pokoju . 63 64 Podstawowe założenie stworzone przez za­ chodnich teoretyków rozwiązywania konfliktów jest takie, że każdy konflikt może i powinien zostać w pełni rozwiązany. Filozofia, według której każdy konflikt można kontrolować i roz­ strzygnąć, nie sprawdza się, kiedy mamy do czynienia z innymi kręgami kulturowymi. Wie­ le konfliktów może być niezwykle trudnych do rozwiązania, jeśli nie wniknie się w ich naturę. Mogą przechodzić przez różne fazy wzrostu i konfrontacji fazy spokoju, a nawet powro­ tu do stanu pierwotnego . 65 Kolejne założenie amerykańskiej teorii roz­ wiązywania konfliktów mówi, że spory wybu­ chają zwykle z powodu różnic w interpretacji danych, sprzecznych wartości, interesów i poglą- 61 E.G. Irani, op. cit. 63 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 62 E.G. Irani, Apologies and Reconciliation: Middle Eastern 64 J.L. Ray, The Future of International War, [w:] D . Rituals, [w:] E. Barkan, A. Karn, Taking Wrongs Seriously: Garnham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 1-10. Apologies and Reconciliation, Stanford University Press, 65 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. Stanford 2006, s. 135-144. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e dów. Według antropolog Laury Nader konflikt jest skutkiem konkurencji pomiędzy co naj­ mniej dwiema stronami. Stroną może być osoba prawna, rodzina, ród albo cała społeczność, ale również organizacja polityczna, plemię, idea czy religia. Konflikt jest spowodowany przez nie­ zgodne żądania albo cele, a długość trwania od­ różnia go od sporu albo krótkotrwałej konfronta­ cji wynikającej z chwilowej sprzeczności . W zachodniej perspektywie konflikt może mieć pozytywny wymiar i działać jak Cathar­ sis (oczyszczenie), dzięki któremu następuje przedefiniowanie relacji między osobami, gru­ pami czy narodami. W ostatnim dziesięcioleciu coraz częściej pojawiają się głosy nawołujące do częstszego stosowania kompromisu i przebacze­ nia jako drogi do uzyskania trwałego pojedna­ nia między stronami. Jedna z głównych zasad amerykańskiej teorii zarządzania konfliktem mówi, aby obie strony starały się poznać podsta¬ wy żądań i interesów przeciwnika zwróciły większą uwagę na emocjonalne i historyczne podstawy istniejących napięć szczególnie na poczucie krzywdy: z jakich powodów występuje i iakie sa iego przesłanki oraz siła W przypadku narodów i grup etnicznych uznanie mezagojo nych ran zadanych i otrzymanych w przeszłości ułatwia rozwiązanie konfliktu 7 nsvcholopicz 66 nei nersnektywy Zachodu konflikt wybucha noniewaz nie zostały zasnoko,one nodstawowe notrzehv takie iak notrzeha schronienia iedze nia nocznciawłasneiaodności miłości wiedzv i J m o o k r e ś l e n i . N i L e W n i e tvrh n o t r z l T , tycn potrzep w połączeniu dotkliwym poczuciem krzywdy nieuchronnie prowadzi do napięć, a nawet woj­ n y i lerwszym krokiem w procesie uzdrawiania jest wzajemne poznanie przez wszystkie strony P 87 swoich emocji, punktów widzenia i potrzeb. W ten sposób najważniejszą umiejętnością, którą przeciwnicy muszą rozwinąć, jest aktywne słu­ chanie . Umiejętności komunikacji są podstawowe dla rozwiązania konfliktu. W wielu kulturach sztu­ ka słuchania jest przesłonięta ciągłym przedsta­ wianiem argumentów i wzajemnym przekony­ waniem się. Przeciwnik nie ignoruje mówiącego - raczej przygotowuje się, by mu odpowiedzieć. Mediatorzy są szkoleni, by u w a ż n i e słuchać wszystkich stron zaangażowanych w spór. Ak­ tywne słuchanie to metoda, dzięki której można w pełni zrozumieć znaczenie przekazu. Me­ diacja jest natomiast jedną z najważniejszych umiejętności używanych przez zachodnich spe¬ cjalistów w rozwiązywaniu konfliktu. Mediator ma dwa podstawowe zadania Po pierwsze musi przekonać strony że negocjacje mogą przynieść sprawiedliwe rozwiązanie Po drugie musi być zupełnie neutralny oraz posiadać wiedzę przy gotowanie i charyzmę której me zakwestionuje żadna ze stron 67 66 Obok mediacji kolejnym narzędziem w za­ chodnich procesach rozwiązania konfliktów są negocjacje. Powinny się one bardziej skupiać na długoterminowych celach i interesach n i ż do­ raźnych celach. W rzeczywistości mają niewiele wspólnego z handlem, kiedy niezależnie od charakteru negocjacji jedna ze stron zmuszona jest do ograniczenia swoich żądań albo zaakcep­ towania kompromisu. W taki sposób nie można osiągnąć zadowalającego i długotrwałego poro¬ zumienia w negocjacjach politycznych . 69 Tymczasem na Bliskim Wschodzie kwestia konfliktów, mediacji i w ogóle relacji między­ ludzkich ma trochę inny charakter. Geografia J.L. Ray, op. cit., s. 1-10. 69 6 7 E.G. Irani, op. cit. W Ury, Gettingto Yes. Negotiating Agreement Without 68 A . H . Maslow, Motivation and Personality, Harper Givingln, 6 6 Collins Publishers, New York-London 1987; zob. również E.G. Irani, op. cit. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA J.L. Ray, op. cit., s. 11-13; zob. również R. Fisher, Penguin, New York 1991. �88 Filip Cyganik ma duży wpływ na relacje międzyludzkie. Od­ działuje na sposób, w jaki odczuwa się honor, hańbę i chroni swoje ubogie zasoby. Arabski Bliski Wschód to kilka różnych obszarów kli­ matycznych i geograficznych. Półwysep Arab­ ski charakteryzuje się pustynnym krajobrazem, suchym klimatem i brakiem zasobów wodnych. W Syrii, Libanie, Palestynie i Jordanii oraz czę­ ści Egiptu jest lepszy klimat, obfitsze są źródła wody i więcej terenów uprawnych, choć i tutaj występują niekorzystne pustynne obszary. Te ekologiczne czynniki są podstawą, na której wytworzyły się trzy zasadnicze rodzaje SpO — łeczności: koczownicza, rolnicza i miejska. Nie istniały obok siebie oderwaniu lecz zacho­ dziły między nimi różne interakce nierzadko konfliktowe . 70 Mimo że koczowniczy tryb życia - z powodu powstania państw i ustalenia się granic, a także kształtowania się tożsamości narodowej - jest obecnie bardzo rzadki, to pozostawił głębokie ślady w psychice, kulturze i tradycji arabskiej. Obecnie społeczeństwa arabskie są pod wie­ loma w z g l ę d a m i bardzo do siebie podobne. Jedną z podstawowych więzi zapewnia islam. Nie mógłby się jednak stać podstawą kultury arabskiej, gdyby nie odpowiadał na potrzeby dawnych społeczności plemiennych i koczow­ niczego trybu życia jego wszystkimi im­ plikacjami socj okuł turo wymi . 71 Religia to kolejny element kształtujący rela­ cje międzyludzkie. Bliski Wschód jako miejsce narodzin trzech największych monoteistycznych religii zawsze był regionem, gdzie religia była bardzo ważna i wchodziła w symbiozę z pozosta­ łymi sferami życia. Takie socjokulturowe środo­ wisko zawsze wywołuje silne więzi między sferą prywatną i publiczną, co odbija się na kształcie relacji zachodzących między jednostkami i gru­ pami. Wjudaizmie ziemia (eretz), ludzie (ha'am) i święta księga (tom) nie mogą zostać rozdzielone. To samo odnosi się do islamu, który stanowi kod działania zarówno społecznego, jak i duchowego. Koran wskazuje wiernemu żyjącemu w ramach islamskiego społeczeństwa (umma) kształt jego relacji z Bogiem i ludźmi innej wiary oraz przed­ stawia metody rozwiązywania konfliktów. Warto zaznaczyć, że chrześcijaństwo w arabskim świecie jest pod tym względem bardzo podobne do juda­ izmu i islamu . 72 Społeczeństwa na Bliskim Wschodzie są zde­ finiowane przez rozmaitość etnicznych i religij­ nych tożsamości. Ormianie, Kurdowie, Żydzi, Koptowie, Czerkiesi i wiele innych grup żyje obok Arabów. Islam uczy, jak powinny wyglą­ dać relacje z tymi mniejszościami, w jaki spo­ sób rozwiązywać napięcia wynikające z życia na wspólnym obszarze. Panowanie osmańskie przyczyniło się do zmiany orientacji autoidentyfikacji z etnicznej na religijną. Mniejszości nie były wynikiem pochodzenia etnicznego, ale religii. Faktem jest że w większości przypadków obie tożsamości się pokrywały. Miało to także swoie niekorzystne implikacie Wraz ze zwiekszającą się obecnością Europejczyków na terenie Turcji Osmańskiej chrześcijanie i Żydzi zaczęli często bvć identyfikowani z dążeniami kolomal nymi podawano w wątpliwość ichloialność Nie p r z e s z k o d z i ł o to iednak arabskim chrześciianom zostać pierwszymi orędownikami arabskiego nacionalizmu 7 czasem wraz z unadkiem Im nerium Osmańskiego i zmianam, w regionie reliaiine asneklv konfliktów nrzeslałv mieć lak d n ż e l n a J-ni/lUożna In ™ L ż v ć L nr vkła auze znaczenie. M o ż n a z a u w a ż y ć na p r z y K i a azie K o n r i K t u a r a P S K o - i z r a e i s K i e g o czy p a i e s t y n s K o - i z r a e l s K i e g o u n o c i a z w y s t ę p u j ą tu elementy re igijne, K o n t l i K t y te me p o w s t a ł y na tle rozmc 7 r e l i g i j n y c h , ale 70 E.G. Irani, op. cit. 71 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 72 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. 7 3 narodowych". M . Barnett, op. cit., 271-296; zob. również J.D. Green, op. cit., s. 611-625. B A RB A R Z V HC A 1 (14) P009 �89 „Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e 1 0 . Rytuał sulhpotencjalne narzędzie rozwiązywania konfliktów Kolejnym elementem procesu pojednania są rytuały, które odbywają się podczas negocja­ cji, mediacji i godzenia się stron. Rytuały grają ważną rolę w ludzkim zachowaniu, szczególnie w kontroli konfliktów i łagodzenia antagoni­ zmów. N i m jednak zostaną one przedstawione, należy najpierw wyjaśnić znaczenie terminu ry­ tuał. Przyjmuje się, że jest to działanie lub seria działań, które trudno racjonalnie wytłumaczyć. Jeśli jednak każde ludzkie działanie służy do­ konaniu czegoś lub zakomunikowaniu jakiejś informacji, rytuał będzie związany zarówno z komunikacją, jaki z działaniem. Wszystkie poczynania istnieją natomiast w otaczającym je środowisku kulturowym i tylko poprzez nie są zrozumiałe i spełniają swoje zadanie . Rytuał, dając członkom społeczeństwa in­ strukcje działania w określonych sytuacjach, reguluje wzajemne relacje. Jego zadaniem jest także integracja grupy poprzez tworzenie różno­ rakich więzi. W regionie takim j ak Bliski Wschód, gdzie więzi łączące społeczeństwa w większe zbiorowości albo nie istnieją, albo są bardzo świeże, rytuały mają szczególne znaczenie. To jedna z głównych przyczyn nierozumienia się społeczności zachodnich i arabskich. W Euro­ pie i USA rytuały przestały odgrywać znaczącą rolę i zostały ograniczone przede wszystkim do religijnej sfery życia. Inaczej rzecz ma się na Bli­ skim Wschodzie, także z tego powodu, że inne są relacje między sacrum a profanum '. Zaniedbanie kwestii rytuałów to jeden z pod­ stawowych zarzutów wobec zachodnich technik 74 7 74 A. Al-Ramahi, Sulh. A Crucial Part of Islamie Arbitration, „LSE Legal Studies Working Paper", 12/2008. mediacyjnych, które są za bardzo mechaniczne i zawierają zbyt wiele elementów terapii psycho­ logicznej. W świecie, gdzie więzi pokrewień­ stwa, rola religii i relacje patron - klient są tak silne, nie można bezkrytycznie stosować zasad odnoszących się do realiów zachodnich. Zanim przejdzie się do rozwiązywania konfliktów na większą skalę, takich jak konflikt arabsko-izraelski, należy się przyjrzeć, jak rozwiązywane są konflikty zachodzące pomiędzy jednostkami, w rodzinach albo między rodzinami lub plemio­ nami. Warto zwrócić uw agę n 2L tradycję, która często sama dostarcza rozwiązań . 76 W arabskim czy też muzułmańskim społe­ czeństwie występują określone rytuały, które za­ wierają instrukcje, jakie działania należy podjąć, by kontrolować i rozwiązać konflikt. Należy do nich rytuał sulh (umowa, ugoda). Jego począt­ ki wiążą się ze społecznością plemienną i rol­ niczą. Sulh akcentuje bliskie więzi pomiędzy psychologicznymi i politycznymi wymiarami życia zbiorowego. Jest oparty na założeniu, że napięcia między jednostkami i grupami będą się wzmagały jeśli nie zostaną uznane wybaczone i odkupione . 77 W Libanie sulh nie jest uznawany przez oficjalne prawo, ale toleruje się go na terenach wiejskich, gdzie władza państwowa jest słaba. W Jordanii uznawany jest za narzędzie prawne i traktowany jako spuścizna po tradycji beduińskiej. W Izraelu sulh stosują Palestyńczycy zamieszkujący osady w Galilei. W niektórych krajach, takich jak Liban czy Jordania, rytuał ten należy do sfery tak zwanej prywatnej spra­ wiedliwości, która nie podlega kontroli państwa i oficjalnego sądownictwa. Często jednak nawet Winter 2008, s. 127-144. M . Khadduri, Sulh, [w:] C E . Bosworth, E. van Donzel, WP. Heinrichs, 75 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. G. Lecomte (red.), The Encyclopedia of Islam, vol. I X , 7 6 E.G. Irani, op. cit. Brill, Leiden 1997, s. 845-846. 7 7 M . Gellman, M . Vuinovich, Prom Sulha to Salaam, „Conflict Resolution Quarterly", vol. 26, Number 2, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �90 Filip Cyganik oficjalne organy prawne optują za jego zastoso­ waniem . Sulh to element prawodawstwa muzułmań­ skiego. Według szarłatu jego celem jest zakoń­ czenie konfliktu i wrogości między członkami stron, aby mogli dalej żyć w dobrych stosunkach. Wmahometańskim sądownictwie sulh jest formą kontraktu (akd) prawnie obowiązującego na po­ ziomie indywidualnym i pomiędzy plemionami. Obie strony zgadzają się na zaniechanie walk i za­ warcie pokoju (muwadaa) na określony czas. Pu­ bliczny jm/A jest podobny do traktatu pokojowego między dwoma krajami. Zwykle ma miejsce, kie­ dy dochodzi do konfliktów między dwoma albo większą liczbą plemion, które mogą się zakończyć wyniszczeniem wszystkich stron . 78 79 Ze względu na surowość warunków życia na pustyni, dla plemion sulh jest lepszą alternaty­ wą n i ż niekończące się cykle zemsty. W czasie rytuału każde z nich szacuje straty materialne i ludzkie. Plemię z najmniejszymi stratami wy­ nagradza plemię, które ucierpiało najbardziej, i tak dalej, jeśli stron było więcej. W ten sposób następuje definitywne rozwiązanie konfliktu. Najważniejszym warunkiem układu jest zobo­ wiązanie stron, by zapomnieć wszystko, co zda­ rzyło się bezpośrednio przed konfliktem i w cza­ sie jego trwania. Inicjowane są nowe przyjazne relacje. Kontrakt pozostaje ważny niezależnie od tego, czy określono winę którejś ze stron . 80 Pod względem rezultatów wyróżnia się sulh całkowity i częściowy (albo warunkowy). Pierwszy kończy wszelkie spory między stronami, które od tego czasu decydują się nie zachowywać jakiej­ kolwiek urazy względem siebie. Drugi kończy konflikt według warunków uzgodnionych pod­ czas negocjacji. Przykładem może być rytuał sulh podczas procesu o morderstwo. Rodzina morder­ cy, aby udaremnić próbę krwawej zemsty, wzywa delegację mediatorów, w której skład wchodzi starszyzna wioskowa, i dostojników nazywanych muslih albo dżaha. Mediatorzy inicjują proces ustalenia faktów. Zadanie muslihów nie polega na sądzeniu, karaniu lub potępieniu winnych, ale raczej na zachowaniu dobrego imienia obu stron i doprowadzeniu do zgody bez dalszego rozlewu krwi. Cena krwi spłacana jest pieniędzmi (dija) albo poprzez wymianę określonych towarów . 81 Rytualny proces sulh zwykle kończy publicz­ na uroczystość musalaha (pojednanie). Rodziny ofiary i sprawcy ustawiają się po obu stronach drogi i wymieniają pozdrowienia, przyjmują przeprosiny. Uroczystość zawiera cztery główne elementy: pojednanie się, uścisk dłoni przywód­ ców obu stron pod nadzorem muslihów; następ­ nie rodzina mordercy odwiedza dom ofiary, by wypić filiżankę gorzkiej kawy; rytuał kończy się posiłkiem wydawanym przez rodzinę winowaj­ cy. Rytuały zmieniają się w różnych krajach, ale podstawowa filozofia jest oparta na sulh (ukła­ dzie) musalaha musafaha (uścisku dłoni) i mumalaha (podzieleniu się chlebem) . 82 Ze względu na skomplikowanie konfliktów na poziomie międzynarodowym *w/A jest bardzo trudny do zastosowania przez samych Arabów. Mimo to wielu polityków i prawników opowiada się za jego implementacją w celu rozwiązywa­ nia przynajmniej niektórych aspektów sporów politycznych. W 1994 roku podczas konferencji Uznanie, przebaczenie i pojednanie: alternatyw­ ne podejście do pokojowych rezolucji w Libanie część arabskich delegatów opowiadała się za wprowadzaniem zasad sulh w ramach libań­ skiego procesu pokojowego. Miałby zostać 78 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 8 0 A. Al-Ramahi, op. cit.; zob. również E.G. Irani, op. cit. 79 E.G. Irani, op. cit.; zob. również D . Pipes, Lessons 81 E.G. Irani, op. cit., s. 137-141; zob. również A. A l - from the Prophet Muhammad's Diplomacy, „Middle East Quarterly", September 1999, vol. V I , Number 3. Ramahi, op. cit. 82 M . Gellman, M . Vuinovich, op. cit., s. 135-144; zob. również E.G. Irani, op. cit., oraz D . Pipes, Lessons... BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e korzystany przy tworzeniu specjalnych komisji pojednawczych . Arabsko-muzułmańskie rytuały pojednania nie przypominają swoją formą zachodniego pro­ cesu uznania, przeprosin, wynagrodzenia, przeba­ czenia i pojednania, ale mają taki sam cel i prze­ znaczenie. Podstawowa różnica polega na tym, że w rytuale sulh i musalaha bierze udział cała społeczność i w ten sposób mediacje, a następnie porozumienie nie ma charakteru zamkniętego. Rytuały te dają badaczom określone informacje. Na Bliskim Wschodzie nie istnieje kategoria jed­ nostki i indywidualności w charakterze rozumia11 y 111 przez świat zachodni. Nawet kiedy w grę wchodzi tylko konflikt jednostek, w rzeczywistości obejmuje on całą społeczność . 83 84 W konflikcie palestyńsko-izraelskim widać to w zaangażowaniu wszystkich lub przynajmniej większości państw arabskich w proces rozmów pokojowych. Często zachodni mediatorzy i po­ litycy starają się odsunąć pozostałe kraje arabskie od negocjacji. W obecnej sytuacji, kiedy jeszcze wielu Arabów postrzega siebie jako członków 91 większej arabskiej wspólnoty, może to mieć ne­ gatywne skutki . Historia egipsko-izraelskich i palestyńskoizraelskich porozumień nasuwa poważne obawy co do skuteczności mediacji w dotychczasowej formie. Pokój zawarty w wyniku wojskowej per­ swazji i ekonomicznych nacisków nie charakte­ ryzuje się stabilnością i trwałością. Porozumie­ nia w ten sposób zawarte częściej są odbierane jako przejaw agresji i próba narzucenia swojej polityki i kultury regionowi przez mocarstwa. Dopóki Arabowie będą uważać, że proces poko­ jowy jest narzucany na Bliskim Wschodzie z ze¬ wnątrz bez zwracania się do wielowiekowych tradycji, dopóty trwalsze pojednanie z Izraelem będzie niemożliwe. By uzyskać większą aproba­ tę społeczeństw arabskich należy zaangażować w oroces ookoiowy tvch orzywódców religiinych i L i t y c z n y c h którzy według tradycii braliby udział w mediaciach oomiedzy samymi Araba¬ mi Oczywiście wszystkie te działania nowinny 85 być nndeLnwane puu nnd warunkiem uyc puucjinuwanc wai uiiKicin, ze nie utrud nia całego Drocesu rozwiązywania konfliktu 86 Middle East, cradle of three great monotheistic religions - Judaism, Christianity and Islam -has for many centuries been an arena of tensions and conflicts. After the birth of Arab countries young nations were forced to face new threats like Western colonialism, founding of Israel, "cold war" and now Islamic fundamentalism or "war on terrorism". Arabs created their own foreign policy. Building it, they drew from their own rich cultural and religious legacy. Not always it has positive impact on the policy. It is crucial for Western politicians who are involved in the Middle East peace process to get to know as many as possible sources and foundations of Arabic political behaviour. During negotiations with Arabs and even with Muslims all ways to reach an agreement should be taken into consideration, especially connected with Arabic and Islamic techniques of mediations. One of them, communitybased mediation practice called sulha, could be invoked at the international level. In this article I would like to survey the most important bases of Arab foreign policy: role of panarabism, nationalism, patriarchate, patron-client relation, influence of religion. Moreover I would like to describe specific character of Arabic peacemaking process and, particularly, above mentioned practice of sulha. 83 E.G. Irani, op. cit., s. 143; zob. również M . Gellman, M. Vuinovich, op. cit., s. 139-144. 84 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 85 E.G. Irani, op. cit.; zob. również B. Rubin, op. cit. 86 B. Rubin, op. cit.; zob. również D . Pipes, Lessons... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76c51db1d7f8c07dc03007327475ea4a.pdf 1d06743dbc3b6e2fc0bebef94eb7c9f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5606 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5212 Title A name given to the resource Ludzie progowi / Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.46-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaczmarczyk, Anita Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anita Kramarczyk Ur. w I 985 r. Ukończyła studia licencjackie z socjologii w Bielsku-Białej (AT-H). Aktualnie studentka drugiego roku studiów uzupełniających magisterskich, specjalizacja - społeczno-kulturowa tożsamość płci (UJ). Interesuje się socjologią rodziny socjologią płci kulturowej, antropologią społeczno-kulturowa, studiami związanymi z seksualnością (sexuality studies). Ludzie progowi Transgenderyści, transseksualiści, t r a n s w e s t y c i Aby móc przełamać barierę między płciami, musimy ją najpierw stworzyć Alicja Strzelecka Atrybuty liminalności czy też liminalnych person („ludzi progowych") muszą być ambiwalentne, ponieważ ten stan i te osoby wymykają się, wyślizgują z siatki klasyfikacji, która zazwyczaj wyznacza stany i pozycje w przestrzeni kulturowej. Byty liminalne to ni to, ni owo; me są ani tu, ani tam, ale znajdują się między stanami definiowanymi i ustanawianymi przez prawo, obyczaj, konwencje i ceremoniały. Victor Turner N ienormatywne tożsamości seksualne podważają takie dychotomie, jak kobie­ ta - mężczyzna, męskość - kobiecość, które budują porządek społeczny. Niewątpli­ wie do takich tożsamości można zaliczyć osoby transgenderowe, transseksualne, transwestytów Nie będę zajmowała się tutaj seksualnością tych­ że osób, ich homoseksulanością, heteroseksualnością czy też biseksualnością. Celem niniej­ 1 A. van Gennep, Obrzędy przejścia. szego artykułu jest zaprezentowanie stanowisk: antropologicznego, socjologicznego i teorii qu­ eer oraz próba odpowiedzi na pytanie, czy nie­ normatywne tożsamości seksualne stanowią fazę liminalną w drodze rytuałów przejścia, które zaprezentował Arnold van Gennep . Słowa Alicji Strzeleckiej stanowią nieja­ ko istotę niniejszego artykułu. Trudno mówić o przekraczaniu pewnych barier, o łamaniu 1 Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 47 porządku społecznego bez uprzedniego ich zde­ finiowania. Należałoby w tym miejscu zazna­ czyć, że rzeczywistość społeczna jest bezustan­ nie konstruowana w oparciu o ciągłe negocjacje prowadzone między aktorami życia społeczne­ go. Niekończąca się debata dotycząca wspól­ nych definicji różnych wymiarów świata życia codziennego mieści w sobie również ścieranie się światopoglądów tych wszystkich podmiotów, które podejmują dyskurs w zakresie definiowa­ nia płci. Wypracowane i uzgodnione wspólne kategorie kobiecości i męskości oraz kobiety i m ę ż c z y z n y są utrwalane w społeczeństwie za pomocą socjalizacji i instytucjonalizacji. Tym samym stanowią o porządku społecznym, który jest uprawomocniany przez te praktyki . Kiedy pojawiają się jednostki niemieszczące się w obowiązujących kryteriach, rozpoczyna się debata. Pytanie jednak brzmi, czy dotyczy ona zmiany porządku, czy też tego, jak się w ów porządek wpisać? Niewątpliwie odpowiedzi na to pytanie będzie wiele. Również ja podej­ m ę próbę odpowiedzi na nie, powołując się na stanowiska antropologów i antropolożek, ale również osób zajmujących się socjologią i teo­ rią queer. Otóż myślę, że te rozważania warto roz­ począć od zaprezentowania krótkiej historii ewoluowania kategorii seksualności, tożsamości seksualnej w kontekście antropologii. Ma to na 2 2 P. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, tworzenie 3 4 natury i kultury, które w równym stopniu wpływają na tłum. J. Niżnik, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983. 3 celu również przybliżenie pojęć płci biologicz­ nej, płci kulturowej (będę się posługiwała na­ przemiennie pojęciami płeć kulturowa i gender), które pozwoli zrozumieć (nie)umiejscawianie jednostek posiadających tożsamości seksualne klasyfikowane poza normami obowiązującymi w danym społeczeństwie. W latach 70. pojawiło się rozróżnienie na płeć i gender w praktycznie wszystkich naukach społecznych (prócz filozofii), w którym to gen­ der stanowiło nadbudowę nad płcią biologiczną. Warto w tym miej scu - w kontekście niniej szych rozważań - odnieść się do argumentacji teo­ retyków i teoretyczek antropologii społecznej, którzy twierdzili, że płeć nie musi decydować 0 genderze, podając przykłady trzecich płci 1 innych form transgenderyzmu. Dziesięć lat później nie poprzestawano j u ż tylko na zajmo­ waniu się antropologią kobiet, a podjęto szereg studiów na temat stosunków między kobietami i mężczyznami (antropologia płci kulturowej) i badano relacje między ciałem, przedstawie­ niem tychże ciał a świadomością. To rozszerze­ nie analizy doprowadziło - paradoksalnie - do z a w ę ż e n i a kategorii w ramach antropologii płci kulturowej z powodu odrzucenia biologii. W późnych latach 80. teorie antropologiczne poszły w kierunku zaniechania używania kate­ gorii płci biologicznej, przyjmując tym samym, że ta nie istnieje . życie człowieka. Wydawałoby się, że elementem stałym będzie biologia, z kolei częścią zmienną kultura, jednakże Ann Oakley w następujący sposób definiuje płeć i gender. Według niej płeć biologiczna „określa w kontekście niniejszych rozważań okaże się, że nawet biologia może stać się kategorią płynną. biologiczny podział na mężczyznę (samca) i kobietę 4 H . L . Moore, Co stało się kobietom i mężczyznom? (samicę)", natomiast płeć kulturowa oznacza „równoległy, Pleć kulturowa i inne kryzysy w antropołogii, lecz społecznie odmienny podział na kobiecość A. Kościańska, M . Petryk, [w:] M . Kempny, E. Nowicka i męskość": G. Marshall (red.), Słowniksocjologii społecznych, i nau\ tłum. M . Tabin, PWN, Warszawa 2005, s. 234. Definicja ta zwraca uwagę na trwały związek 1 (14) P009 BARBARZYŃCA tłum. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, PWN, Warszawa 2004, s. 402-403. �Anita Kramarczyk 48 Sylvia Junko Yanagisako i Jane Fishburne Col­ lier pokazały, że ujmowanie gender jako kulturo­ wego rozwinięcia „naturalnej" dystynkcji płci jest modelem społeczeństwa zachodniego (ponieważ teoretyczne rozważania nad zagadnieniami do­ tyczących definiowania kategorii gender prowa­ dzone były przede wszystkim przez analityczki i analityków reprezentujących kulturę zachodnią i opisujących inne kultury przez jej pryzmat) - owo spojrzenie oparte jest na różnicach płcio­ wych dotyczących reprodukcji. W związku z tym proponują odrzucenie kategorii płci biologicznej z powodu nadawania jej specyficznych znaczeń kulturowych . Shelley Errington, wychodząc od teorii Yanagisako i Collier, proponuje trzy ka­ tegorie: płeć biologiczną (sex) - ciała obdarzo­ ne płcią, innymi słowy kategoryzacja ciał, np. po narodzinach człowiek jest definiowany jako mężczyzna bądź kobieta . Drugą kategorią jest Płeć biologiczna (Sex) - szczególna konstrukcja ludzkich ciał ujmowana w kontekście zachodnim, oraz gender - stanowiąca nadbudowę nad płcią biologiczną (różnie definiowaną w zależności od kontekstu kulturowego). Tym samym sex oka­ zuje się być również konstruowana, dlatego też ani gender, ani sex nie są j u ż kategoriami stałymi i stabilnymi. Henrietta Moore zadaje w związku 5 6 5 Ibid., s. 404. z tym pytanie, czy klasyfikacja do płci biologicznej wystarczy by określić gender? Otóż nie, jak twier­ dzi, o czym świadczą badania na temat trzecich płci. Dlatego też gender staje się dyskursywnym źródłem płci biologicznej, która jest produktem owego dyskursu . W związku z takim pojmowaniem seksual­ ności staje się ona rdzeniem rozważań na temat płci i jako taka pojawia się w kręgu zaintereso­ w a ń m.in. Judith Butler i jej teorii performatywności, czyli najprościej rzecz ujmując, teorii stawania się płci kulturowej (powtarzanie, cyto­ wanie normy, ale w świadomy sposób; imitacja ideału tożsamości heteroseksualnej). Według Butler dychotomiczne kategorie „kobiecości" i „męskości" stanowią fałszywą stabilizację, jednocześnie wzmacniając normę heteroseksualizmu i kontrolę seksualności w ramach repro­ dukcji. Skoro systemy gender/sex normalizują różnice płci, należy je odrzucić. Alternatywą ma być performatywność, dzięki której przekształ­ canie gender pozwala odrzucić heteronormatywność . Jako że teoretyczka nie wywodzi się z kręgu antropologicznego, należałoby się w tym miejscu odnieść do teorii queer , której Judith Butler jest - jak się powszechnie u w a ż a - jedną z matek, 7 8 9 9 „Queer" to termin „odzyskany". Wyraz pochodzenia 6 Ibid., s. 404. germańskiego, j u ż od X I V w. używany w angielszczyźnie 7 Analizy dotyczące kategorii trzeciej pici prowadzą z pejoratywnym zabarwieniem (w znaczeniu do wniosku, iż to, co do tej pory wydawało się trwałym „podejrzany" lub „dziwaczny"), przyjął się jako wulgarne podziałem na biologiczną płeć męską i żeńską, zostało i obraźliwe określenie homoseksualisty. Jednak w latach zakwestionowane i zaczyna funkcjonować jako językowe 90. X X w. nastąpiła niespodziewana nobilitacja tego konwencje służące do opisu zdekonstruowanych kategorii terminu, którym zaczęto określać teoretyczną refleksję płci. Patrz: ibid., s. 405. nad konstruowaniem nienormatywnych orientacji 8 seksualnych w kulturze. Zob. J. Kochanowski, Fantazmat Por. J. Butler, Gender Trouble. Feminism and the subversion of identity, Routledge, London 1999; zróżnicowany. J. Mizielińska, (De) Konstrukcje kobiecości. gejów, Podmiot feminizmu a problem wykluczenia, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004; J. Mizielińska, Pleć, ciało, seksualność Od feminizmu do teorii queer, Universitas, Kraków 2006. Socjologiczne studium przemian tożsamości Universitas, Kraków 2004, s. 129; J. Kochanowski, Wszyscy jesteśmy odmieńcami. Przyczynki do społecznej teorii queer, [w:] Basiuk, Ferens, Sikora (red.), Parametry pożądania. Kultura odmieńców wobechomofobii, Universitas, Kraków 2006, s. 37. Mizielińska zwraca BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 49 gdyż jej praca Gender Trouble zapoczątkowała tę teorię . Teoria ta , czerpiąc między innymi z pism Butler właśnie, wysuwa na pierwszy plan hasło, że kategoria gender jest niepotrzebna, w takim sensie, iż nie jest ona czymś, co jednost­ ka „posiada", ale czymś, co „uprawia". Skąd takie definiowanie? Otóż zdefiniowanie podmiotu prowadzi zawsze do jakichś wykluczeń, a po­ przez dekonstrukcję podmiotowości otwiera się drogę dla wykluczonych . W związku z tym „kategoria queer powinna na zawsze pozostać miejscem kolektywnej kontestacji" .1 c h o ć - j a k twierdzi Jacek Kochanowski - wszyscy jeste­ śmy odmieńcami , to zdaniem Tima Edwardsa w rzeczywistości wielu ludzi postrzega swoją seksualność jako coś stałego, gdy tymczasem teo­ ria queer mówi zupełnie coś innego . Edwards zwraca uwagę na jeszcze jedną rzecz: teoria queer jest utopijna, gdyż w rzeczywistości nie ma ona zastosowania w praktyce. I wbrew temu, co pisze Butler, twierdzi on, że w polityce queer nie ma miejsca na kolektywne działanie . Na ten sam problem zwraca uwagę Joanna Mizielińska, odnosząc się do kontekstu polskie­ go. Otóż według autorki w Polsce istnieje obok siebie wiele dyskursów (np. feminizm i queer) oraz istnieją pewne przeszkody, aby wprowadzić ową teorię w życie. Pierwszy problem stanowi uwagę na to, że słowo „queer" stało się synonimem dotychczasowego kształtu. W związku z tym, że charakter różnych mniejszości seksualnych, które były wcześniej podmiotu stanowi wstępny warunek działania -dlatego wykluczane, jednak pozostaje ono kategorią otwartą, nie powinien być jeden i niezmienny - należy przekraczać przekraczającą wszelkie granice grupowe, innymi słowy, najbardziej niesprawiedliwe normy i tym samym używać każdy może włączyć się do owej „grupy". J. Mizielińska, kategorii „kobiety" (Butler pisze o lesbijkach, dlatego Płeć, ciało, seksualność.., pojawia się kategoria kobiety) w bardziej świadomy 10 11 12 13 14 15 s. 116. 10 J. Kochanowski, Fantazmat zróżnicowany..., s. 129. 11 We wczesnych latach 80. dominowała polityka 16 17 sposób. J. Mizielińska, (De)Konstrukcje kobiecości..., s. 242-244. afirmatywnej tożsamości budowanej w oparciu o pojęcie 13 J. Mizielińska, (De) Konstrukcje kobiecości..., „prawdziwej lesbijki/kobiety" i „prawdziwego mężczyzny/ 14 Ibid., s. 223. s. 221-222. geja". Nie zwracano uwagi na różnorodność, a w centrum 15 Kochanowski zwraca uwagę na problemy zainteresowań znajdowało się gender. W związku z tym metodologiczne w socjologii, które polegają miedzy centrum zainteresowań przesunęło się z płci kulturowej innymi na tym, że socjologia tworzy uproszczenia, na seksualność. Co za tym idzie, w późnych latach 80. poszukuje „typów idealnych", przez co mocno wikła pojawia się teoria i praktyka queer, która była reakcją na się w procesy przemocy kulturowej. W związku etniczno-mniejszościowy model polityki ruchu gejów z tym proponuje nową perspektywę, która miałaby się i lesbijek Pojawiła się również ze względu na krytykę ze charakteryzować ujęciem inności jako alternatywy, strony marginalizowanych grup, między innymi takich sposobu, w jaki się różnimy od siebie, oraz jako jak kolorowi, biseksualiści, transgenderyści. W centrum procesu (de/re)konstruowania. Zmiana sposobu zainteresowań teorii queer mieszczą się społeczne uprawiania socjologii miałaby między innymi polegać czynniki kategoryzujące zachowania jednostek zgodnie na demaskowaniu wszystkich procesów normalizacji. To z ich seksualnymi preferencjami, analiza dychotomii interesująca teoria, ale niestety, nie miałaby zastosowania homo/hetero (komu służy i czy możliwa jest jej w praktyce, gdyż w odniesieniu do tego, co pisał destabilizacja), tożsamość jako podstawa opresji - dlatego Edwards, ludzie odczuwają potrzebę stabilizacji. Patrz kluczem do wyzwolenia staje się odrzucenie kategorii J. Kochanowski, Wszyscy jesteśmy tożsamości. J. Mizielińska, Płeć, ciało, 16 seksualność..., s. 111-121. 12 „Sexualities", 1, s. 472. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Butler nie postuluje odrzucenia kategorii podmiotu, ale proponuje zmianę jego 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 17 odmieńcami..., T. Edwards, Queer fears. Against the cułturał Ibid., s. 478. s. 37-50. turn. �Anita Kramarczyk 50 brak polskiego odpowiednika na słowo queer, które przeszłoby odpowiednią drogę (od pogardy po afirmację). Drugi polega na słabości polskie­ go ruchu LGBT, co między innymi związane jest - ponownie - z brakiem przełożenia teorii na praktykę, która w dalszym ciągu odwołuje się wyłącznie do studiów gejowsko-lesbijskich. Z kolei trzecią przeszkodą jest brak zaplecza instytucjonalnego . Te przeszkody stanowią istotny problem w przełożeniu owej teorii na praktykę, a sama Mizielińska zwraca uwagę na jeszcze jedną ważną rzecz. Mianowicie teoria queer nie definiuje, uka­ zuje jedynie płynność i wieloznaczność takich pojęć, jak seksualność i tożsamość. Henrietta Moore twierdzi, że jeśli kategorie te stają się nieokreślone i niejednoznaczne, wtedy miejsce uprzywilejowane zajmuje ciało . Czy w związ­ ku z tym można pokusić się o stwierdzenie, że osoby transseksualne - twierdząc, że urodziły się w niewłaściwym ciele - chcą tak naprawdę wyjść poza to ciało, zapanować nad nim, nadając mu formę, którą same zdefiniują, wybiorą? Czy pragną zawieszenia pomiędzy płciami? A może chcą być ponad nimi, albo wręcz odwrotnie wpasować się w „męskość"/„kobiecość" bezre­ fleksyjnie? Jeśli tak, to czy można je włączyć w teorię queer, skoro powracają do esencji? Czy też paradoksalnie stają się queerowe z samej racji tego, iż narodziły się w „niewłaściwym" ciele? 18 19 (Nie)świadomość ucieleśnienia Bryan S. Turner wskazuje, że ciało może być rozpatrywane z dwóch perspektyw. Z jednej stro­ 18 J. Mizielińska, Płeć, ciało, seksualność..., 19 20 21 s. 126-132. ny kulturowe analizy nad ciałem stanowią sys­ tem znaczeń definiowanych jako pewna struk­ tura odseparowana od świadomości. Z drugiej strony celem fenomenologicznych studiów nad ucieleśnieniem jest zrozumienie ludzkich prak­ tyk i przedstawień ciała. Jednakże nie oznacza to, że obie kategorie są rozłączne i niekompaty­ bilne . Z kolei dwa stanowiska stojące w opozy­ cji do siebie przedstawia Debra Gimlin. W pew­ nym sensie łączą się one z teorią Turnera. Otóż po pierwsze, można mówić o „ciele jako projek­ cie", czyli o zarządzaniu ciałem, zmienianiem, kontrolowaniem go - można odnieść to stano­ wisko do drugiej perspektywy przyjętej przez Turnera. Tym samym staje się ono - według Giddensa - głównym przedmiotem tożsamości, a według Shillinga centralną częścią samoświa­ domości . Jednak w kontekście moich rozważań bardziej istotne będzie drugie podejście, stojące w opozycji do wymienionego powyżej. Leder formułuje kategorię „nieobecności ciała". Ciało jest nieobecne w świadomości, istnieje jedynie w cielesności. Natomiast pojawia się ono w świa­ domości w momencie, w którym fizjologiczne lub społeczne doświadczenie czyni je proble­ matycznym . Na pewno problematyczne staje się dla osób transseksualnych, które potrzebują zmiany płci, gdyż obecne ciało stanowi dla nich „więzienie". Adam Buczkowski podkreśla, że „ciało jest podstawą odgrywania/przedstawia­ nia płci społeczno-kulturowej, jest warunkiem koniecznym funkcjonowania modelu męskości/ kobiecości" . Dlatego wydaje się być słusznym twierdzenie, mówiące o ciele jako „więzieniu". Osoby transseksualne pragną wpisać się w po20 21 22 23 22 Ibid, s. 701-702. H . Moore, op. cit., s. 411. 23 A. Buczkowski, Społeczne B.S. Turner, Body, „Theory, Culture, Society", 23, s. 223. kulturowa i płeć biologiczna, Universitas, Kraków 2005, D . Gimlin, The Absent Body Project. Cosmetic Surgery s. 236. tworzenie ciała. Płeć as a Response to Bodily Dys-appearance, „Sociology", 2006, 40, s. 700. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 51 rządek społeczny, a mogą tego dokonać tylko poprzez zmianę płci biologicznej. Odczuwają tę potrzebę bardzo silnie, gdyż dzięki temu ich ciała staną się na powrót „niewidzialne", bo będą postrzegane jako „normalne". Pomimo tego, że w kontekście ponowoczesnym „granice ciał" kobiet i mężczyzn są ciągle przekraczane - nie tak jak w społeczeństwie no­ woczesnym, gdzie ciała te stanowiły dwa binarne porządki - to są osoby, które nie chcą przekra­ czać tych porządków . Ich pragnieniem jest po­ nowne włączenie do społeczeństwa. Należałoby nadmienić również, że istnieją jednostki, które - wręcz przeciwnie - „bawi" owa sytuacja. Są to kategorie osób, które przekraczają granice, mają świadomość swojego ciała i „grają" nim. 24 Stan psychiczny a i d e n t y f i k a c j a tożsamości seksualnej 25 D . Dzido, Kulturowe kody pici, [w:] J.M. Kurczewski (red.), Praktyki cielesne, Trio, Warszawa 2005, s. 220. 25 A. Kusiak, Pamiętniki 26 27 ń r 7 V Alicja Kusiak zwraca uwagę na to, że począt­ kowo psychologia i seksuologia umieszczały transwestytyzm w ramach homoseksualizmu, a pro­ blemy z uchwyceniem genezy oraz przyczyn tego zjawiska spowodowały, że zdefiniowano je jako „perwersję homoseksualną" . Dopiero począt­ kiem ubiegłego wieku transwestytyzm, transsek24 sualizm i transgenderyzm zaczęły być ujmowane niezależnie od kategorii homoseksualizmu, a to za sprawą Magnusa Hirschfelda oraz Havelocka Ellisa . Kategorie te są tak różne, choć w pew­ nym sensie się przenikają. Jeśli analizowane są z punktu widzenia teorii queer, to można pokusić się o stwierdzenie, że nie do końca ma znaczenie to, jakiego typu jest się „trans". Jednak wydaje mi się, że nie jest ono całkowicie słuszne. Otóż skoro transgenderyzm jest zakwestionowaniem podziału na dychotomie, wychodzeniem poza dystynkcje granice atransseksualizm wręcz odwrotnie iest próba ponownego weiścia" w binarność umiejscowienia siebie w" granicach to czy można mówić o braku różnicy? Nie próbuje tworzyć w tym mieiscu koleinvch nodziałów a e ukazać ze wnolskim kontekście adzie obok ńro hlemów łączenia teorii nneer z nraktvka istnieia nrnblemv InH.i W L i ś ć . limen , p r o D i e m y mazi, K t ó r z y pragną wyjsc z nmenu. U l a t e g o tez skoncentruje swoje rozważania na pojęciu transseksualizmu. Jak zdążyłam j u ż zaznaczyć, popularna defi­ n i c j a transseksualizmu o d n o s i się do pragnienia b y c i a osobą płci przeciwnej, posiadaniem ciała owej płci. Myra J. Hird wskazuje na dwa s t a n o ­ w i s k a ujmowania tej kategorii. Z jednej strony przywołuje psychiatryczne argumenty, k t ó r e Pani de Sancy przebranej za A. Strzelecka, Trudne słowa, n r a m a czyli kilka definicji, http:// transfuzja.org/pl/artykuly/trudne_slowa_czyli_kilka_ definicji.htm, 30.05.2008. Natomiast transseksualizm opata. Transgenderyzm na dworze Ludwika XIV, [w:] oznacza sprzeczność między płcią biologiczną a stanem T. Basiuk, D . Ferens, T. Sikora (red.), Odmiany psychicznym jednostki, która identyfikuje się z płcią Mniejszościowe odmieńca. orientacje seksualne w perspektywie gender, Śląsk, Katowice 2002, s. 25. 2 6 Najszerszym pojęciem jest transgenderyzm - termin, który „zosta! rozciągnięty na wszystkie osoby, które przeciwną. Dopełnieniem ma być operacyjna zmiana płci biologicznej, czyli „uzyskanie" ciała płci przeciwnej. Najwęższą kategorię stanowią transwestyci, którzy tylko czasowo identyfikują się z płcią przeciwną, „przebierając przekraczają granice pici, w jakiej się urodziły, dlatego się" i zachowując się w określony sposób. A. Strzelecka, też w szerszym ujęciu transgenderyzm można rozumieć ibid., A. Weseli, Wszyscy wokół chcą się po prostu jako praktykę przekraczania norm związanych z płcią. O transseksuałistach i toałetach pubłicznych W takim ujęciu transgenderysta to osoba, której A. Zakrzewska (red.), Queerowanie feminizmu. prezentacja płciowości przynajmniej czasami jest polityka czy cos więcej?, odmienna od oczekiwań kultury, w jakiej ta osoba żyje". I (14) P009 BARBARZYŃCA 27 wysikać. w Polsce, [w:] Estetyka, Konsola, Poznań 2006, s. 79. A. Kusiak, op. cit., s. 25-26. �Anita Kramarczyk 52 sięgają X I X wieku i odnoszą się między innymi do tego, że transseksualizm w sytuacji „zmiany" mężczyzny w kobietę miałby wynikać z upadku mężczyzny, a „przeobrażenie" kobiety w m ę ż ­ czyznę byłoby efektem inteligencji i niezależ­ ności kobiet. Kilkadziesiąt lat później zaczę­ to szukać przyczyn transseksualizmu w dysfunkcjonalnej rodzinie, rozwodzie rodziców, zbyt póź­ nym rodzicielstwie, a w latach 80. uzna­ no go za psycholo­ giczne zaburzenie i chorobę, wpisując do American nią, a nie nią/nim czy też nim/nią. Otóż przed operacją zmiany płci osoby transseksualne po­ stępują według wzorów przypisanych do płci, którą odrzucają, ale również do płci, z którą się identyfikują. W związku z tym - jak pisze Mał­ gorzata Bieńkowska-Ptasznik: „dokonują więc na własny użytek pewne­ go połączenia tego, co w kulturze jest na ogół sobie przeciwstawia­ ne. To połączenie cech męskich i żeńskich po­ zwala im funkcjono­ wać w społeczeństwie do momentu podjęcia decyzji o operacyjnej zmianie płci, tak by cia­ ło odpowiadało tożsa­ mości danej osoby" . Psy­ chiatric Association's Diagnostic and Stati­ stical Manual. Z dru­ 29 giej strony wskazuje się na somatyczne argumenty, które miałyby sprowadzić się do twierdzenia, że transseksualizm nie jest chorobą psychiczną, a wy­ nika raczej z bólu, gniewu i depresji, jaką odczuwają oso­ FOT. KRZYSZTOF PĘKOWSKI by transseksualne w związku ze społeczną dyskryminacją . Dla­ tego moje pytanie w tym miejscu brzmi nastę­ pująco: Czy samo społeczeństwo nie umieszcza osób transseksualnych pomiędzy kategoriami? Wykraczają oni/one poza normy, przez co od­ czuwają dyskomfort i pragną stać się nim albo 28 28 M.J. Hird, For a Sociology of Transsexualism, „Sociology", 36, s. 579-581. To zdanie niech posłuży za argument za tym, i ż osoby transseksualne znaj­ dują się w fazie liminalnej, w procesie ry­ tuałów przejścia, tak jak są one rozumiane na gruncie antropo­ logii kulturowej. Między opozycją w o b e c dominującego porządku a podporządkowaniem się n o r m o m Teorią, która ma konstruować ramy dla n i ­ niejszego artykułu, jest trójfazowa koncepcja 2 9 M . Bieńkowska-Ptasznik, Transseksualizm - wyjście poza normę, http://www.unigender. org/?page = biezacy&issue = 02&article = 03, 30.05.2008. BARBARZVNCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 53 rym osoba znajduje się w kolejnym stanie, oczekuje się od niej, że będzie się teraz zacho­ wywała zgodnie z obowiązującymi normami i standardami etycznymi" . rytuałów przejścia wypracowana przez Arnolda van Gennepa. Według niego obrzędy przejścia dotyczą wszelkich sfer życia, w których wystę­ puje zmiana, 32 „poczynając od różnych faz biograficznych (narodziny, dojrzewanie, małżeństwo, macie­ rzyństwo i ojcostwo, śmierć) i zmieniającego się w związku z nimi statusu społecznego, przez awansowanie w hierarchii grupowej, przystę­ powanie do właściwych grup wieku, płciowych czy zawodowych, aż po zmiany w otaczającej przestrzeni wiążące się z przekraczaniem gra­ nic terytorialnych i wszelkich innych [...]. Zda­ niem van Gennepa cykl ten składa się z trzech następujących po sobie sekwencji, rozpoczyna¬ jąc się od rytuałów wyłączenia jednostki z jej dotychczasowego stanu, jej separacji (rites de separation), okresu przejściowego, marginal- Według Turnera w społeczeństwie istnieją jakby dwa modele związków międzyludzkich, które występuj ą obok siebie. Pierwszy j est strukturalizowany - można powiedzieć, że repre­ zentuje hierarchię i strukturę władzy, z kolei drugiemu brak formalizacji, a charakteryzuje się on bliskością współtowarzyszy. Ten drugi model pojawia się w obrębie fazy liminalnej, podczas której jednostki marginalizowane od­ czuwają podobnie i „jednoczą się w bólu". Faza liminalna (w opozycji do stanu statusowego) charakteryzuje się między innymi takimi cecha­ mi jak: przemiana (stan stały), homogeniczność (heterogeniczność), communitas - wspólność (struktura), równość (nierówność), minimali­ (rites de marge), gdy jednostka zacja różnic płciowych (maksymalizacja róż­ jest pozbawiona statusu kończy zaś rytuałami włączenia inteeracii (rites aJegation) p ole- nic płciowych), milczenie (mowa), akceptacja raiacvmi na Drzvsoosobiemu sobie nowego bólu i cierpienia (unikanie bólu i cierpienia) . Powyższe dystynkcje zwracają uwagę na jedną statusu "30 zasadniczą kwestię: te z nich, które związane i nowej tożsamości. By jeszcze bardziej przy­ Si| z limenem, jednocześnie stoją w opozycji do bliżyć ów proces, odwołam się do tego, co w tej porządku społecznego - określonego choćby kwestii pisał Victor Turner. Zaznacza on, że przez jakieś osobę znajdującą się w fazie liminalnej norniy którym muszą podporząd­ „charakteryzuje dwuznaczność: przemierza kowywać się wszyscy. Tym samym można za­ kulturową rzeczywistość, mającą jedynie nie­ ryzykować stwierdzenie, że w fazie liminalnej liczne, albo i żadne, atrybuty przeszłego lub nadchodzącego stanu . W momencie, w któ- jednostki stoją poza. prawem poza władzą po za kryteriami prostych i tradycyjnych klasyfikacji Mary Douglas dowodzi, ze „wszystko, co nie 33 34 31 3 0 J. Tokarska-Bakir, wstęp do: A. van Gennep, przejścia. Obrzędy Systematyczne studium ceremonii, tłum. B. Biały, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, s. 7-8. 31 Victor Turner używa pojęcia „stan", aby zwiększyć 33 Warto zaznaczyć w tym miejscu, że w fazie liminalnej jednostki zostają w communitas „wyzwoleni od struktury tylko po to, by potem do niej wrócić, odnowieni dzięki doświadczeniu communitas. Pewne jest, że bez tej dystans między kategoriami zarówno owego „stanu", jak dialektyki żadne społeczeństwo nie może funkcjonować i „przejścia". „Stan" w tym ujęciu będzie szerszą kategorią we właściwy sposób". V Turner, Proces rytuałny, niż „pozycja" czy „status". V Turner, Od I . Kurz, [w:] L . Kolankiewicz (red.), Antropologia rytuału tłum. do teatru, tłum. M . Dziekan, J. Dziekan, Volumen, widowisk Zagadnienia i wybór Warszawa 2005, s. 121. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 131. 32 V Turner, Odrytuału 1 ( 1 4 ) nn do teatru..., s. 121-122. BARBARZYŃCA 34 V Turner, Odrytuału tekstów, Wydawnictwo do teatru..., s. 122-125. �Anita Kramarczyk 54 może zostać wyraźnie zdefiniowane w katego­ riach tradycyjnych kryteriów klasyfikacji albo co mieści się pomiędzy granicami klasyfikacji, jest niemal wszędzie uznawane za «nieczyste» i «niebezpieczne»" . Marginalizowane grupy domagają się swoich praw, chcą osiągnąć wyższą pozycję, akceptację, co w istocie przeczy ich walce o własne prawa. Pragnienie zaistnienia w społe­ czeństwie jest jed­ noznaczne z pod­ porządkowaniem się m u (nie m o ż ­ na f u n k c j o n o w a ć w świecie bez w a ż ­ nego dokumentu tożsamości). Hen¬ ri Bergson zwraca przy tym uwagę, że grupa marginali­ zowana „zachowu­ je swoją tożsamość w opozycji do człon­ ków innych grup, chroni się przed za­ grożeniami swojego sposobu życia i bez­ ustannie odnawia wolę utrzymywania FOT. KRZYSZTOF PĘKOWSKI norm, na których opiera się rutynowe zachowanie niezbędne w jej życiu społecznym" . Z jednej zatem strony oso­ by transseksualne stoją w opozycji do dominują­ cej części społeczeństwa. S t a n o w i ą - j a k k o l w i e k by było - grupę marginalizowaną. Jednakże z drugiej strony, pragną zostać w nią włączeni i dlatego poddają się zabiegom zmiany płci. 35 36 Niepewność bodźcem do dopasowania W niniejszej części artykułu opiszę badania, które prowadziła Alicja Strzelecka, Małgorzata B i e ń k o w s k a - P t a s z n i k oraz Agnieszka Wese­ li. Trudno orzec, czy badania były repre­ zentatywne, ale za­ k ł a d a m , ż e nie. W z w i ą z k u z tym nie jest moim zamiarem tworzenie jakichkol­ wiek nieuprawnio­ nych generalizacji, lecz ukazanie kilku głównych wątków jednych i drugich ba­ dań, których wyniki identyfikują istotne kwestie, jakie towa­ rzyszą osobom trans^59b*ti seksualnym, w tym ^fc przede wszystkim • problemy z w i ą z a n e z niepewnością i chę­ cią dopasowania. Jak pisałam wcze­ ś n i e j , transseksualizm jest przekra­ czaniem płci, ale nie wiąże się to z ocze­ kiwanym stanem. Alicja Strzelecka pisze, że „w wewnętrznym doświadczeniu osób transseksualnych nieokreśloność, bycie poza tą dy­ chotomią nie jest czymś pożądanym czy i n ­ tencjonalnym, ale chorobą, cierpieniem, «złym losem»" . Dlatego też nie dziwi w tym kon­ tekście podkreślanie swojej „nowej" płciowości Ł 37 35 Ibid., s. 127. 3 7 36 Ibid., s. 127. w procesie przekraczania barier pici, http://transfuzja. A. Strzelecka, Rola zjawiska transseksualizmu BARBARZVNCA 1 (14) P009 �Ludzie p r o g o w i 55 kontrastowaniem i uwydatnianiem atrybutów przypisanych danej płci. Oznacza to również odrzucenie wzorów uniseksualnych, jako że j u ż w swej definicji nie mają one zaostrzonych granic płciowych, a właściwe „postulują" coś, co wykracza poza granice . Osoby transseksualne potrzebują pewności określenia siebie w jakichś kategoriach, dlatego nie dziwi fakt, że „dopiero operacja zmiany płci, odpowiadający identyfika­ cji płciowej wygląd czy dokumenty nadają pew­ ność i spokój w codziennym obcowaniu z ludź­ m i " . Jednak nim dokonana zostanie operacja zmiany płci, owa niepewność staje się bardzo bolesna. Wydawałoby się, że jedynym sposobem, w jaki można od niej uciec, jest ciągłe manifesto­ wanie swojego poczucia płci kulturowej, a tym samym uleganie stereotypom dotyczącym płci . Otóż jak pisze Strzelecka, 38 39 40 „z jednej strony można więc mówić o transseksualizmie jako o kulturowym zjawisku burzenia czy zamazywania stereotypów, z drugiej - w pe­ wien sposób je umacniającym. Transseksualizm pojawia się jako możliwość przekroczenia ba­ rier płci, jako podważenie oczywistości dychotomicznego podziału męskość - kobiecość, ale jednocześnie stwarza tę opozycję" . 41 Wbrew pozorom ta opozycja pozwala się „odnaleźć". Przed operacją osoby odczuwają niepewność tego, k i m są, inni ludzie wokół nich również odczuwają lęk przed niemożliwo­ ścią zaklasyfikowania osób transseksualnych. W związku z tym dychotomiczne, normatywne kategorie niejako wymuszą na osobach trans­ seksualnych podporządkowanie się im. Wynika to między innymi z odczuć, jakie towarzyszą osobom transseksualnym w publicznym, intym­ nym miejscu, jakim jest toaleta, o czym pisała Agnieszka Weseli . Aby uniknąć problemów, osoby te często dopasowują się i korzystają z to­ alet, do których „prowadzą" je/ich inni . Osoby uczestniczące w badaniach negatywne reakcje współużytkowników na osoby nieodpowiadające stereotypowym wyobrażeniom kobiety bądź m ę ż c z y z n y argumentują tym, że Polacy po­ sługują się stereotypami - charakteryzuje ich brak zrozumienia, wścibstwo, ignorancja i lęk przed odmiennością, a w związku z tym żyją we względnie heteronomicznej polskiej kultu­ rze, większej otwartości doświadczają w innych krajach. Uprzedzenia wiążą się również z niską świadomością zjawiska transseksualizmu oraz są wynikiem istniejącego tabu wokół seksu. Weseli jedyne rozwiązanie tej sytuacji widzi w rzetelnej edukacji, poszerzaniu świadomości i zapozna­ waniu społeczeństwa z problemami osób trans­ seksualnych . 42 43 44 Wbrew ponowoczesnym teoriom mieszania się kodów ptci Osoby transgenderowe (w tym transwestyci) pragną zacierać granice, wychodzić poza nie, wychodzić ponad kulturowe kody płci i cia­ ła. Dlatego nie dziwi teza postawiona przez Moore, że osoby mieszczące się w tej kategorii chcą zawładnąć ciałem, przekształcać je. „Gra­ nie" ciałem pozwala im być poza kategoriami, poza granicami. Tym samym oznacza to, że nie pragną oni/one „włączenia". Są zawieszo- org/pl/artykuly/artykuly_i_opracowania/rola_zjawiska_ 41 transseksualizmu_w_procesie_przekraczania_barier_plci. 42 Ibid. htm, 30.05.2008. s. 90. A. Weseli, Wszyscy wokół chcą się po prostu 3 8 M . Bieńkowska-Ptasznik, op. cit. 43 Ibid., s. 90. 3 9 A. Strzelecka, op. cit. 44 Ibid., s. 90-95. 40 Ibid. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA wysikać..., �Anita Kramarczyk 56 ne w stanie „wyłączenia", g d y ż wychodzą poza schematy. Dlatego też śmiem postawić tezę, iż osoby transseksualne znajdują się w fazie liminalnej, w której oczekują na przyjęcie do społe­ czeństwa, do którego chcą należeć, a z którego są w ich uciążliwej „antystrukturalnej" sytuacji wykluczone . Osoby transseksualne chcą przy­ jąć ciało drugiej płci, dlatego są „ludźmi pro­ gowymi". Pragną „włączenia", akceptacji, chcą, by ich ciało stało się niewidzialne. Bo gdyby 45 nie dystynkcje „rządzące" naszym porządkiem społecznym, czy potrzebowaliby zmiany płci biologicznej ? Czy nie pozostaliby właśnie tacy niedookreśleni, płynni? Dlatego też debata dotycząca konstruowania porządku społecz­ nego nie dotyczy jego zmiany, ale możliwości wpisania się w niego. Ten brak struktury może oznaczać cierpienie, które znieść można jedy­ nie dzięki wpisaniu się w strukturę, od której nie ma ucieczki. Social reality sets up norms and rules while at the same time forms barriers and borders. Members of the society continually negotiate norms, especially ones concerning sexuality, identity and gender. To show the process of transformation of the above mentioned concepts the article begins with a short history of their evolution, mainly in the anthropological context. It shows the attitude of cultural relativism, psychological essentialism, gender anthropology and queer theory towards the problem. The queer theory is essential here, as it shows fluctuation, ambiguity, or even indefiniteness of the sexual identities. It seems that body, being visible, became a "prison". The only way to escape it, and at the same time to incorporate transsexual people to the society, is to change sex. That is why transsexuals can be compared to the people being at the liminal phase. They live on the margin, longing for sex change in order to be incorporated into the society, because being between or outside categories is difficult in everyday life. As it is not clear to which category transsexuals belong, an impulse arises to "adjust", or incorporate them to the society, so they could leave the liminal phase. Postmodern theories of gender codes interference cannot be used to explain the phenomenon of transsexuals, as they want to adopt other sex. That is why they can be called threshold people. 45 V Turner, Proces rytualny. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c4da1e8a06336a1acdc14a96b3fe60.pdf 547a7032b0c31856368daa706f8f466a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5607 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5213 Title A name given to the resource Kiedy pan i jego pies słuchają Mozarta/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.57-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bomba, Jacek Fac-Biedziuk, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kiedy pan i jego pies słuchają z Jackiem Bombą Katarzyna Fac-Biedzm{: ]a\ określiła to Kata­ rzyna Janowska, psychiatra grzebie w ludzkich duszach, umysłach, a ja przychodzę rozmawiać o ciele. . . Prof. Jacek Bomba: Mój nauczyciel jeszcze sprzed czasów studiów medycznych, biolog, farmakolog, profesor Vetulani, wypowiadał się ostatnio na ten temat w telewizji. Mówił, że współczesny badacz życia psychicznego, pa­ tologicznego czy nie, właściwie nie ma innego wyjścia niż przyjąć jedność. Na tym ogólnym poziomie sprawa jest jasna, na bardziej szcze­ gółowym zaczyna się komplikować. Nie można dzisiaj myśleć o funkcjonowaniu psychicznym człowieka w oderwaniu od jego ciała, ale psy¬ chiatrii przez ciało rozumie się bądź m ó z g 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Mozarta rozmawia Katarzyna Fac - B i e d z i u k zamknięty w czaszce, bądź pojmowany tak, jak go rozumiał amerykański neurolog i psychiatra Damasio - jako całość układu nerwowego, to, co nami steruje, zarządza żyjącym organizmem. Jednak j ak rozumiem, to wszystko to nie jest cia­ ło, o którym mowa w fdozofii, psychologii czy antropologii. Te dyscypliny, mówiąc o ciele, mają na myśli jego zewnętrzny ogląd - to, co widzimy, to, co prezentujemy sobą, i to, co postrzegamy jako nasz wygląd. Z tym postrzeganiem sprawa jest niezwykle za­ wijana. Ot, choćby z tego powodu, ie pewnych części własnego ciała nigdy nie widzimy w sposób bezpośredni, na przykład własne twarz moiemy ogłądaćgłównie za pośrednictwem lustra. �Katarzyna Fac-Biedziuk 58 Lustro ma jeszcze tę słabość w porównaniu z portretem malarskim albo rzeźbiarskim, że jest dwuwymiarowe i płaskie. Malarstwo, przy­ najmniej w tym okresie, w którym korzystało z perspektywy i budowało przestrzeń dzięki operowaniu światłocieniem, dawało możliwość obejrzenia własnej twarzy w przybliżeniu. Istniał obraz rzeźbiarski, portretowy, ale inne techniki tego nie umożliwiały. Poza tym zawsze widzimy odbicie odwrócone. Zawsze zobaczymy twarz inaczej niż ci, którzy na nas patrzą. Stojąc przed lustrem, mimowolnie robi się miny. Patrząc w lustro, widzimy siebie w pewnym określonym stanie, w pewnej gotowości. Jeśli wiem, że zaraz spojrzę w lustro, to robię minę. Nie każdy, przystępując do poznawania, wyma­ zuje swój j u ż wcześniej posiadany obraz całko­ wicie. Może to jest m o ż l i w e . . . Może można się oczyścić ze wszystkiego jakimiś procedurami. Nie wiem. Znane jest też zjawisko, że niespo­ dziewane ujrzenie siebie w lustrze wywołuje szok. Wyobraźmy sobie, że ktoś jest w łazience, lustro jest zaparowane. W pewnym momencie pod wpływem ciepła powierzchnia zwierciadła się odparowuje i nagle ten ktoś, wychodząc spod P r o f , d r h a b . J a c e k B o m b a - c e n i o n y w kraju i zagranicą lekarz psychiatra, p s y c h o t e r a p e u t a , k i e r o w n i k K a t e d r y Psychiatrii W y d z i a ł u Lekarskiego C o l l e g i u m M e d i c u m UJ. Brat udziat w p o ­ w s t a w a n i u Kliniki Psychiatrii D z i e c i i M ł o d z i e ż y - p i e r w s z e j t e g o r o d z a j u placówki w Polsce, o b e c ­ nie k i e r u j e jej działalnością. Jest u c z n i e m l e g e n d a r n y c h postaci polskiej psychiatrii - A n t o n i e g o Kępińskiego i Marii O r w i d . Z a j m u j e się m i n . b a d a n i e m r o z w o j u i zaburzeń ludzkiej seksualności, zaburzeń odżywiania, z a g a d n i e n i e m d e p r e s j i i n e r w i c , p r o b l e m a m i d o r a s t a n i a i n i e p r z y s t o s o w a ­ nia społecznego. R ó w n o l e g l e d o badań n a u k o w y c h z a j m u j e się praktyką psychoterapeutyczną, pracując głównie z młodymi ludźmi. Jest a u t o r e m p o n a d I 5 0 prac n a u k o w y c h , w s p ó ł a u t o r e m r o z m ó w z D o r o t ą Terakowską Być rodziną. C z ę s t o z a b i e r a głos w dyskusjach na łamach p i s m opiniotwórczych. U w a ż a n y jest za a u t o r y t e t w s p r a w a c h dotyczących najaktualniejszych zjawisk i p r o b l e m ó w środowisk m ł o d z i e ż o w y c h . O s t a t n i o ukazała się k o l e j n a książka w f o r m i e w y w i a ­ d u rzeki Kim jesteśmy czyli o seksie ( t y m r a z e m pytania zadawała Katarzyna Janowska). Pisze się o n i m : „ N i e z w y k ł o ś ć Jacka B o m b y j a k o psychiatry p o l e g a na t y m , że potrafi o n , j a k o j e d e n z n i e w i e l u , połączyć p o z o r n i e niemożliwe d o p o g o d z e n i a p o s t a w y : lekarza wyrastającego z naj­ lepszych tradycji k r a k o w s k i e j szkoły p s y c h o t e r a p i i h u m a n i s t y c z n e j przyjaciela ludzi znającego ich p r o b l e m y z autopsji —i 7n,prize m w y b i t n e g o n a u k o w c a t e o r e t y k a nadającego k i e r u n e k r o z w o j u współczesnej psychiatrii" Z a w s z e m a p r z y s o b i e fajkę SARBARZVNCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta prysznica, widzi swoje odbicie i doznaje szo­ ku. To wstrząsające, spojrzeć na siebie, będąc nieprzygotowanym, i znienacka zarejestrować swój własny obraz. Nie miała pani takiego do­ świadczenia, że zobaczyła się pani w lustrze, nie spodziewając się, że ono tam jest? Miałam. Inie poznałam siebie. Mnie też się to zdarzyło i bardzo dobrze to pamiętam. Stałem w windzie, światło padało z góry, byłem ocieniony - w kapturze. W pew­ nym momencie odwróciłem głowę. Tam było lustro, takie szarawe, i nagle zobaczyłem zu­ pełnie innego człowieka. Nie poznałem siebie. W psychiatrii opisano inne zjawisko związane z obcością własnego ciała, które nazywa się dysmorfofobią albo depersonalizacją somatyczną. Polega na poczuciu, że ciało się zmienia, że coś się dzieje z twarzą, że nos się wydłuża. W nie­ których sytuacjach zdarza się nawet, że człowiek ma poczucie, iż zmienia się jego płeć, zmieniają się genitalia. Częściej zresztą mężczyźni mają poczucie że stają się kobietami n i ż odwrotnie I weryfikacja w lustrze to potwierdza. Siła zmia ny wewnętrznego obrazu ciała jest tak duża że informacia z zewnątrz me iest orzyimowana nie koryguje tego poczucia zmiany. Podobnie jest chyba z osobami cierpiącymi na anore\sję, które widzą w lustrze ogromny brzuch, zwalistą, ociężałą postać, mimo tego, że drastycz­ nie tracą na wadze. Trzeba sobie uświadomić, że lustro tu nie istnieje, ono jest j u ż w głowie. Zaburzenia po­ strzegania ciała są zaburzeniem bardzo ważnej funkcji. Niezależnie od tego, czy człowiek w i ­ dzi się w lustrze tak, jak widzą go inne osoby, czy nie, to i tak każdy ma obraz własnego ciała. Ten obraz nie zawsze jest do końca uświado­ miony i konsekwencją tego są choćby zjawiska fantomowe: gdy człowiek straci nogę albo rękę, 1 (14) P009 BARBARZYŃCA 59 to może wciąż ją czuć, ponieważ nie została usunięta z obrazu wraz z amputacją. Obraz pozostaje. Nie do końca wiemy, gdzie i jak to się dzieje, ale ten obraz jest.. Bywa, że ulega zaburzeniu także bez obcięcia ręki czy nogi. To, o czym pani mówi, obserwuje się zwłaszcza w zaburzeniach anorektycznych typu restrykcyj­ nego. Osoby wychudzone, nawet wyniszczone, 0 bardzo niskim wskaźniku masy ciała, mają subiektywne poczucie, że są większe i pełniej­ sze. To można sprawdzać, nie w ten sposób, że się słucha ich wypowiedzi, gdy obserwują siebie w lustrze - „O, patrz, jaka jestem gruba!" - ale prosi, żeby narysowały swoją sylwetkę na ścianie lub na kartce. Rysują ją o wiele większą, szerszą, grubszą n i ż ich rzeczywista sylwetka. Abstrahując od zaburzeń postrzegania własnego ciała, niekiedy zdarza się tak, że możemy czuć zdziwienie własnym wyglądem. Patrzę w lustro 1 myślę sobie, że przecież ja wyglądam inaczej. zupełnie Jest tak dlatego, że proces oglądania swoje­ go odbicia czy swojej postaci na fotografii jest związany z tym, jak ja sobie siebie, mówiąc naj­ ogólniej, wyobrażam. Ale wyobraźnia nie jest dobrym określeniem, ponieważ wyobraźnia to coś, czego jestem świadom. Mam jednak jakiś wewnętrzny obraz siebie i potrafię zidentyfiko­ wać się na zdjęciu albo w lustrzanym odbiciu. Na ogół jest tak, że kiedy idę do fotografa, by zro­ bić sobie zdjęcie do paszportu, i je odbieram, to wiem, że to jest moje zdjęcie, lecz nie wydaje mi się wielce nieprawdopodobne, że ktoś wcisnąłby mi zdjęcie kogoś innego. A ja przyjąłbym je poJY & & • ) f 1)1 1 )•>f nieważ wydawałoby mi się, że to zdjęcie musi tak wyglądać: bo jest zrobione bez retuszu bo musi być pokazane lewe ucho profil trzy czwarte itd Na ogół rzadko siebie oglądamy w ten sposób i nie mamy takiego obrazu. Mogę sobie wyobra zić sytuacl ze orzyimuie zdiecie mężczyzny w podobnym wieku i podobnej budowy nie �60 rozróżniłbym tego, podobnie jak mam kłopoty ze zidentyfikowaniem się na zdjęciach zbioro­ wych. Jeżeli potrafię się wówczas rozpoznać, to najczęściej po tym, że pamiętam, gdzie stałem, albo po tym, że rozpoznaję właściwy sobie układ ciała: stoję lub siedzę w taki czy inny sposób. Natomiast układ twarzy znam znacznie gorzej. To inni rozpoznają mnie po twarzy. Kwestia rozpoznania siebie jest związana z obrazem wewnętrznym. I teraz pojawia się drugi problem, który jest już na pograniczu psychologii i psychiatrii - mamy obrazy realny i idealny, życzeniowy. Odnosząc się do obrazu idealnego, jako nie swoje odrzu­ camy zdjęcie, na którym wyglądamy inaczej. W tym wypadku - tak j ak wyglądamy rzeczywiście. Malarz namalował mnie zupełnie niepodobnie nie dlatego, że zrobił obraz kubistyczny czy w inny sposób odległy od realizmu, tylko dlate­ go, że on nie odpowiada mojemu wyobrażeniu i mojemu życzeniu. To jest konsekwencja naszej współczesności kulturowej. Pewna dowolność, autorstwo własnego obrazu, jest cechą naszej cywilizacji. Ponowoczesność umożliwia nawet kompletną, autorską kompozycję tożsamości. Jest trochę tak, że j esteśmy przekonani od co naj mniej pięćdziesięciu lat, że możemy być wiecz­ nie młodzi, gładcy, niepomarszczeni, że nic nie będzie się garbiło, nie będzie nic zwisało spod szyi itd. Proces starzenia się tkanek i wynikające z tego zmiany aparycji są trudne do przyjęcia. Pewnie dlatego tak szalenie popularna jest chi­ rurgia plastyczna („estetyczna"), kształtowanie siebie (body sculpting), dowolność budowania różnych elementów własnego ciała i tworzenia swojego wyglądu na nowo. Możemy znaleźć na świecie przykłady osób, które całkowicie się konstruują za pomocą chirurgii. Chodzi tu o dostosowywanie się do jakiegoś idealnego wyobrażenia. Nie jest to bynajmniej nowe zjawisko, lecz obecnie ma cechy nurtu, który, jeśliby go nazwać religijnym, stanowiłby Katarzyna Fac-Biedziuk religię bez Boga. Opiera się na założeniu, że wszystko można osiągnąć: smukłą sylwetkę, wieczną młodość... Wszystko mogę mieć. Kie­ dyś cechą kultury była zgoda na to, że trzeba zaakceptować pewne rzeczy i trzeba przyjąć to, na co się nie ma wpływu, czego się nie zmieni. Dziś powoduje to frustrację i nie jest częścią po­ wszechnej świadomości. Interesuje mnie kwestia pana kontaktu z pacjen­ tem. Zapewne pana pacjenci często doświadczają stanów, \tóre są trudne i do zwerbalizowania, i do zrozumienia, również przez lekarza. Czy ciało bywa tu pomocne? Ja nie lubię pojęcia „rozumieć". Dlaczego? Pracuję głównie z młodzieżą, a młodzież, zwłaszcza ta adolescencyjna, u ż y w a pojęcia „rozumieć" w znaczeniu akceptacji, zaś akcep­ tację pojmuje jako zgodę na wszystko, łącznie z całością zachowań. To nie zawsze jest moż­ liwe. Staram się być otwarty na dialog, na do­ strzeganie reakcji i sposobu myślenia, percepcji, przeżywania drugiego człowieka. Bez osądza­ nia, formułowania swoich poglądów, sterowania sprawą. Natomiast poznanie kogoś innego, także pacjenta, to niezwykle istotna kwestia. Jaki we mnie powstaje obraz drugiego człowieka, to jest sprawa zawsze niezwykle skomplikowana, po­ nieważ moje rozumienie kogoś innego składa się zawsze w ogromnej mierze z tego, czym ja sam jestem, co sam do tej relacji wnoszę. Staram się nie popełniać takich błędów, ja­ kie popełniali pierwsi antropolodzy kulturowi. Doświadczenie Malinowskiego jest dla mnie doświadczeniem znaczącym. Gdy Malinowski siedział na Trobriandach i rozmawiał ze swoimi informatorami, nie znając dobrze ich języka, zbudował bardzo interesujące koncepcje, które BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta ja bardzo lubię i często się nimi posługuję. Ale jestem świadom tego, że on nigdy nie rozstrzy­ gnął problemu, czy jego rozmówcy informowali go w sposób rzetelny. A przez rzetelność rozu­ miem tu pełnię wiedzy. On miał bardzo małe możliwości oceny, gdzie jest granica prawdy. Gdzie jest granica tego, o czym Trobriandczyk mógł z Polakiem czy Anglikiem rozmawiać. Są rzeczy, o których nie m o ż n a r o z m a w i a ć z powodów tabuistycznych. Każdy ma swoje tabu. Jestem świadom tego, że człowiek, który wchodzi ze mną w interakcję i przedstawia mi swoją opowieść, konstruuje ją w sposób wynika­ jący z jego możliwości werbalizacji, rozeznania własnych stanów, ale także szeregu osobistych tabu, których nie mogę znać, bo nie mam takiej możliwości - to jest zawsze indywidualne. Przez tabu rozumiem zakaz, którego przekroczenie rozwala konstrukcję niezbędną dla rozumienia świata. Powinienem o tym wiedzieć i poruszać się w przestrzeni, którą wyznacza wypowiedź pacjenta. Rozmowa może przebiegać w rozma­ ity sposób. Bywa, że pacjent j u ż na pierwszym spotkaniu ma jakiś obraz tego, po co przyszedł, ma jakąś motywację albo antymotywację: został nakłoniony albo mama go przyprowadziła, choć nie chciał, itp. Bywa, że sam zaczyna mówić. Ta wypowiedź może służyć porozumieniu, przy­ bliżeniu siebie i swoich problemów osobie, do której się zwraca. Ale bywa i tak, że jest zasłoną. To też jest informacja, którą mogę wykorzystać do nawiązania kontaktu, i tak się najczęściej dzieje. 61 gradowa, tak że wszystko dookoła ciemnieje, to może być albo wściekły, albo depresyjny, cho­ ciaż o tym nie mówi. Opowiada, że dzisiaj czuje się znakomicie i wydaje mu się, że jest piękny dzień. Można zobaczyć też elementy, które są w pewnym rozdźwięku. Istnieje coś takiego jak spójność ekspresji i treści - brak takiej spójności albo pewne szczególne zestawienia też są dla mnie informacją o stanie psychicznym człowie­ ka, którego badam. Najtrudniej jest wtedy, kie­ dy kontaktu nie ma, kiedy jest to, co psychiatria nazywa stuporem - człowiek wchodzi, staje jak słup soli, w ogóle się nie odzywa, nie ma eks­ presji werbalnej, mimicznej, ruchowej i wtedy badanie jest wyłącznie ograniczone do badania przedmiotowego. Można poznać sytuację, moż­ na poznać człowieka, można poznać jego stan. To jest inna jeszcze kwestia psychiatrii: są róż­ nice albo granice, albo wzajemne przeplatanie się ocen stanu, bo stan trzeba ocenić. Jest tak, że oczywiście psychiatria ma za zadanie - odwołam się do terminu, którego użył Kępiński - poznać chorego. Poznanie jest procesem, który trwa. Kępiński twierdził, że proces poznania każdego pacjenta pozwala mu także poznać lepiej siebie. I ciało też ma w tym oczywiście swój udział. Kusi mnie, ieby w kontekście tych rozwaiańporu­ szyć jeszcze jeden wątek- Chodzi o pierwszy człon nazwy dyscypliny, \tórą pan profesor się zajmuje - o psyche. Czy dzisiaj w ogóle wypada pytać o du­ szę? Ja\ to wygląda z pańskiej perspektywy? Czy rzeczywiście jest tak, jak twierdzi M. Geier, że du­ sza jest obecna jedynie jakp etymologiczny siad? A to, o czym rozmawiać się nie da? Jestem wychowany w takiej psychiatrii, która uważa, że badanie prócz rozmowy zawiera też to, co się nazywa badaniem przedmiotowym, to znaczy obserwację zachowania, czyli komuni­ kację pozawerbalną. Zatem biorę pod uwagę, że gdy ktoś wchodzi do mnie zgarbiony, jak chmura 1 (14) P009 BARBARZYŃCA To jest bardzo trudne pytanie, nie podejmę się odpowiedzi. Mogę jedynie rozważać. Nie sądzę, aby psychiatria miała w tym względzie jedną odpowiedź. Nieprzypadkowo u ż y w a m terminu „funkcjonowanie psychiczne" czy „czynności psychiczne". Robię to, żeby mieć jasne i wyraźne określenie przedmiotu swoich działań. Chociaż �Katarzyna Fac-Biedziuk 62 i tak, gdy weźmiemy do ręki współczesne pod­ ręczniki, to m o ż n a z a u w a ż y ć , że angielskie pojęcie mental - większość międzynarodowych uzgodnień redaguje się w języku angielskim jest tłumaczone na język polski jako „psychicz­ ne", a powinno być „umysłowe". Jeszcze 50 lat temu różnica w myśleniu pomiędzy północ­ ną szkołą psychiatrii polskiej, reprezentowaną przez profesora Bilikiewicza, a szkołą południo­ wą, reprezentowaną przez profesora Kępińskie­ go, wyrażała się tym, że klinika psychiatrycz­ na w Gdańsku nazywała się Kliniką Chorób Umysłowych, a klinika krakowska nazywała się Kliniką Psychiatryczną - w odwołaniu się do psyche i tatros- lekarz. Profesor Kępiński zaczy­ nał swoje wykłady od takiego etymologicznego wyjaśnienia. Natomiast trzeba również zdać sobie sprawę z tego, że pojęcie duszy w języku polskim jest tożsame z jednej strony z tym, co spirytualistycznie czy też religijnie rozumiane jako część tchnięta przez Boga w akcie stworze­ nia opisanym w Księdze Rodzaju, a z drugiej strony z czynnościami umysłu, ale także i inny­ mi aspektami mózgu. Chodzi tu o coś, co Freud nazywał aparatem psychicznym człowieka sto lat temu. W angielskim i niemieckim jest inny termin językowy na określenie duszy w rozu­ mieniu spirytualnym, w polskim jest to zatarte. Angielski jest dziś wszechobecny... galimatias i zamieszanie. Natomiast psychiatria wyraźnie ustaliła - co znajduje wyraz w odpo­ wiednim oświadczeniu wydanym przez W H O - że możemy mówić o czterech wymiarach funk¬ cjonowania człowieka: cielesnym, społecznym, psychicznym i duchowym. Zastrzega się, że zdrowie wymaga dobrego funkcjonowania we wszystkich tych wymiarach bądź też, w innym ujęciu, wymaga wykorzystania swoich możli­ wości i zaspokojenia potrzeb rozwojowych na tych czterech płaszczyznach. Traktuje się je na równi. Myślę, że nie da się uniknąć redukcjonistycznych spojrzeń, lecz dusza nigdy nie znik­ nęła z myślenia całkowicie. To pojęcie mogło być mniej modne, mogło mniej przebijać się do pojawiających się publikacji, mniej funkcjono­ wać w książkach będących aktualnie w obiegu, ale zawsze istniało. Przeczytałam niedawno w którymś z pism po­ pularnonaukowych, że neurobiologiczne metody badania ośrodkowego układu nerwowego wyka­ zały, iż psychoterapia powoduje takie same zmiany biologiczne w mózgu i całym ośrodkowym dzie nerwowym pacjenta jak leki psychotropowe. Ciekawe... Co w tym wydaje się pani takie ciekawe? Dochodzenie do obserwowałnych zmian w mó­ zgu, w ciełe za pomocą dwóch zupełnie To jest przyczyną jeszcze większego termi­ nologicznego zagmatwania. Biorąc pod uwagę poważny wpływ języka angielskiego na polski, obecnie wszędzie tam, gdzie wcześniej była mowa o „psychicznym", teraz za angielskim pojawia się przymiotnik „psychologiczny". No, to w ogóle nie ma większego sensu. Ponieważ psychologiczne nie istnieje w naturze, psycho­ logiczne to jest to, co opisuje nauka zwana psychologią. Natomiast psychic w angielskim oznacza po prostu szaleństwo. Powstaje słowny ukła­ odrębnych dróg. Tu farmakologia, tu rozmowa - specyficzna co prawda, ale rozmowa. To może moje postrzegan le świata - ajednaki - za pomocą dualistycznych kategorii. To, co na ten temat zostało powiedziane, dotyczy depresji i konkretnie odwołuje się do określonego konstruktu teoretycznego wyja­ śniającego jej biologiczny mechanizm. Ta kon­ cepcja mówi, że depresja jest wyrazem deficytu serotoniny w pewnych określonych częściach BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Kiedy p a n i j e g o pies słuchają Mozarta mózgu i leczenie farmakologiczne jest ewident­ nie nakierowane na to, aby tę ilość serotoniny podnieść. No i udało się stworzyć takie leki, któ­ re docierają tam gdzie trzeba i wywołują efekt, który można zobaczyć. M o ż n a wówczas powie­ dzieć, że wiąże się z tym także pewna zmiana w ogólnym obrazie - depresja się zmniejsza. Badania, do których się pani odwołuje, są rze­ czywiście ciekawe, bo mówią, że określone postępowanie psychoterapeutyczne, specjalnie opracowane do leczenia depresji (psychotera­ pia poznawcza), rzeczywiście nawet szybciej n i ż leki powoduje wzrost serotoniny w tych okolicach mózgu. Jednak nadal bez odpowie­ dzi pozostaje pytanie o zależności pomiędzy przekaźnictwem, (szybkością przekazywania informacji czy poziomem aktywności ośrodka mózgowego) a stanem psychicznym i o kie­ runki tej zależności. Może jest to, jak zakłada podejście systemowe, zależność cyrkularna? To znaczy nie przyczynowo-skutkowa, jedno­ kierunkowa ani nawet zwrotna - jak w ujęciu Newtona. Wracamy teraz do ciała. Umysł ludz­ ki z trudem pojmuje cyrkularność; albo nam wygodniej, albo po prostu mamy taką strukturę mózgu, że prościej pojmujemy zależność jed­ nokierunkową n i ż złożoną. Byłoby to ograni­ czenie wynikające z naszego ciała. A gdzie jest dusza? Nie ma jasnego rozstrzygnięcia z perspek­ tywy nauki - a w każdym razie medycyna nie powinna zajmować stanowiska w tej sprawie, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 63 bo nie ma dostępu do metod pozwalających zaj­ mować się zagadnieniem - czy życie psychiczne pozostaje w j akimkolwiek związku z wymiarami metafizyczno-nadprzyrodzonymi, to znaczy czy dusza warunkuje istnienie życia psychicznego, czy nie. Można tylko dowodzić, że życie psy­ chiczne odbywa się za pośrednictwem mózgu (czyli ciała). I tu zaczyna się robić ciekawie, bo badania z zakresu tak zwanej neurobiologii rze­ czywiście to potwierdzają. Trzydzieści lat temu Eccles mówił, że nie da się samoświadomości wyśledzić za pomocą badań obrazowych czyn­ ności mózgu i można uważać, że jest ona taką aktywnością, która może być uznana za dowód na istnienie duszy. Ale badania posunęły się do przodu i te obserwacje, na które powołuje się Eccles, są wysuwane dzisiaj jako argument, że samoświadomość nie ma ośrodka (to znaczy, nie udaje się znaleźć jąder samoświadomości albo też układu samoświadomości). Obrazowy przykład Ecclesa polegał na przed­ stawieniu wyników badań aktywności mózgu psa i jego pana, kiedy obaj słuchają Mozarta. Można zidentyfikować wówczas aktywność ośrodków rejestracji, analizy, przyjemności. Okazuje się, że są takie same. Nic nie wskazuje na aktywność ośrodków odpowiadających za - zakładaną tylko u człowieka - świadomość słuchania Mozarta i świadomość przeżywanej przy tym przyjem­ ności. To wspiera hipotezę, że samoświadomość jest wyrazem aktywności zorganizowanej cało­ ści. Mózgu. Dziękuję z a rozmowę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec7cc4a61be386654e5de2e9cadf8ad5.pdf cac95f3b9f557629fa353d5899d569d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5604 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5210 Title A name given to the resource Szminka i krew/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.19-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stańczyk, Xawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text X aw ery Stańczyk alias Legendarny Xawery - ur. w I 985 r., student stosowanych nauk społecznych - socjologii oraz kulturoznawstwa na UW. Współzałożyciel i przez kilka lat sekretarz Koła N a u k o w e g o Kultury Ulicznej, w ramach którego organizował m.in. w 2 0 0 7 r. na U W urodziny Pomarańczowej Alternatywy. Publikował teksty naukowe w kwartalniku „op.cit," oraz wiersze w miesięcznikach „Lampa" i „Traktor Królewski". Interesuje się kulturą młodzieżową i niezależną oraz literaturą i sztuką awangardową. Szminka i krew 1. Poguję, więc j e s t e m P od koniec lat siedemdziesiątych, gdy na­ rodził się punk rock, świat nie był zbyt przychylny młodym ludziom. Korzenie punk rocka sięgają połowy tej dekady, gdy mło­ de, amatorskie kapele, znudzone wirtuozerią ówczesnych muzyków rockowych oraz ich peł­ ną przepychu oprawą, zaczęły grać po gara­ żach w całej Ameryce szybkiego, melodyjnego rocknrolla. Często byli to ludzie niemający większych umiejętności, ich muzyka była prosta i brudna. Bo nie mistrzowskie panowanie nad gitarą się liczyło - chodziło o to, żeby coś robić, grać w klubie czy garażu dla siebie i swoich zna­ lom ych którzy m o d i szaleć tańczyć i śpiewać Podział'na aktywnych wykonawców i pasywna publiczność został odrzucony. Tak narodził się punkrockowysznyt. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Nowy styl muzyczny powstał w Ameryce, ale to Wielka Brytania stała się jego siedzibą. Co ciekawe, niemal równie szybko jak na Wyspach punk rock zyskał wielu fanów w Polskiej Rzecz­ pospolitej Ludowej. Pierwsze polskie kapele punkrockowe powstały niedługo po brytyjskich. W dużych miastach pod koniec lat siedemdzie­ siątych istniały j u ż spore załogi. Zarówno w Pol­ sce, jak i w Wielkiej Brytanii punk był nieroze­ rwalnie związany z pojęciem kryzysu. W obu krajach dorastające pokolenie wyżu demogra­ ficznego spotkało się z brutalną rzeczywistością. Angielska młodzież z rodzin robotniczych nie moda znaleźć pracy na skutek kryzysu naftowe¬ go i recesji Polska młodzież coraz częściej spoty kała się z przerwami dostaw prądu czy brakami mięsa w sklepach choć po pierwszei połowie lat siedemdziesiątych wydawało sie zehospodar ka nabiera rozpędu. „Początek dorosłego życia �Xawery Stańczyk 20 mojej generacji przypadł na okres światowej recesji, która i na Polsce odcisnęła swoje piętno. Byliśmy pokoleniem bez perspektyw, bo życie w tym kraju było właściwie uwarunkowane po­ stawą polityczną. Wszelka kariera wiązała się z przynależnością do partii albo którejś z reżi­ mowych organizacji młodzieżowych. Żeby się do tego podłączyć, nie trzeba było być komunistą, tylko totalnym oportunista, dupodajem. Ja się na to nie pisałem. Można było wyemigrować albo żyć poza społeczeństwem" . Pod wpływem rozczarowania i bezsilności swobodna zabawa w gronie znajomych (z któ­ rej wywodził się amerykański punk rock/garaż) przeobraziła się w rozpaczliwy bunt przeciwko wszelkim normom. Oczywiście nie chodzi tu tylko o kryzys ekonomiczny. Młodzi buntowali się przede wszystkim przeciwko kryzysowi w re­ lacjach międzyludzkich. Pesymizm wywołany był przez zanik różnicy i pojawiającą się w jego konsekwencji nużącą monotonię. Życie stało się męczącą rutyną, zmechanizowanym katalogiem czynności, jednostajnym ruchem trybiku w ma­ szynie. „Wszystko jest gówno oprócz moczu" - to hasło wyrażało przekonanie o braku jakichkol­ wiek perspektyw. Marzeniem punkowców było uczynić swe życie radykalnie innym od tego, które prowa­ dziły ich rodziny i znajomi, a w szerszej per­ spektywie - całe społeczeństwo. Punkowiec musiał wyglądać inaczej. Pierwsi polscy punkowcy poruszali się po omacku: „Chodziliśmy w podartych, starych garniturach, malowaliśmy włosy plakatówkami i wpinaliśmy we wszystko dużo agrafek" . Jednak szybko pojawił się bardzo sformalizowany styl. Pod koniec lat siedemdzie­ siątych Kazik chodził w podartych garniturach, inni ubierali się w robotnicze kombinezony czy 1 2 1 M . Lizut, Pun\ Roc\ Later, Sic!, Warszawa 2003, s. 47-48. 2 Ibid., s. 44. kolorowe stroje służb oczyszczania miasta. Ale byli j u ż tacy, którzy znali punkowy mundurek. Bohun, Ptyś i Tomków z KSU wyglądali zda­ niem Kazika bardzo ortodoksyjnie, chociaż nie byli z Warszawy czy Gdańska (gdzie rodził się polski punk rock), lecz z maleńkich Ustrzyk. „Ci goście wyglądali j u ż bardzo punkowo. Mie­ li skóry, czapki pocztowe, łańcuchy" . Także Krzysztof Grabowski z Dezertera mówi, że wy­ glądali „na początku normalnie. Z czasem za­ częliśmy funkcjonować w punkowym światku, więc przyjęliśmy punkowy sposób ubierania się. Nosiliśmy skóry, ćwiki, pieszczochy" . Szybko ukształtował się jeden uniform i odstępstwa od niego były silnie piętnowane przez samych punków. Tomasz Budzyński z zespołu Siekiera opowiadał, że broda basisty Tomka Adamskiego doprowadzała publiczność do szału, gdyż punk nie mógł nosić brody . Elementy w y g l ą d u punka miały bardzo określone znaczenie. Miały też swoją hierar­ chię - najbardziej „prestiżowe" były te związa­ ne z przemocą dokonaną na ciele (rany, blizny, siniaki), za nimi były dziary, sznyty, tatuaże, które wykonywano celowo (siniak nabywało się w bójce) i w miarę bezboleśnie, wreszcie fry­ zura (najlepiej irokez) oraz ubranie (ramona, glany lub trampki, opuszczone szelki, agrafki). Ogólnymi zasadami były niechlujstwo i inność w stosunku do „zwyczajnych" ubrań oraz ścisłe przestrzeganie własnego modelu. Punk swój wizerunek budował z tego, co odrzucone, znisz­ czone, brudne i niedopasowane. W tym zesta­ wieniu łatwo się dopatrzyć liminalnych symboli świętości. Według Victora Turnera liminalność (charakterystyczny dla okresów kryzysowych stan przejściowy między odrzuceniem jedne­ go a przyjęciem drugiego statusu społecznego) 3 4 5 3 Ibid. 'Ibid., 5 s. 121. Ibid., s. 73. BARBARZVHCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 21 „często przywdziewa szaty ubóstwa ze względu na jego repertuar symboli, zwłaszcza symboli stosunków społecznych. Podobnie, jak widzimy, dobrowolni autsajderzy, którzy opuścili nasze społeczeństwo, [...] także nawiązują do symbo­ licznego słownika ubóstwa i niedostatku" . Wy­ nikał stąd ambiwalentny odbiór punków przez społeczeństwo. Z jednej strony uważano ich za groźnych i niepożądanych innych, z drugiej liminalne ubóstwo (które może, ale nigdy nie musi się pokrywać z rzeczywistym ubóstwem) zjednywało im pewną przychylność; podróżu­ jący stopem czy koleją do Jarocina punk mógł liczyć na okazywaną pielgrzymom pomoc i tro­ skę, lecz zarazem był świadomy, że jako element antystrukturalny może się spotkać z niechęcią czy jawną wrogością. O ile agrafka wpięta w odzież symbolizowała ubóstwo, o tyle np. ramoneska czy glany odsyłały do brutalnej siły, walki, a nade wszystko stano­ wiły typowe emblematy męskości. Cały ruch punków robi wrażenie świata bez kobiet. Punk to zawsze On. On, który jest biedny, stłamszony i pognębiony przez los, ale nie może się zła­ mać, musi być twardy psychicznie i fizycznie, musi nieustępliwie walczyć o samego siebie. Udowadnia swoją podmiotowość, r y z y k u j ą c życiem - w bójkach ulicznych, libacjach i pogo. Wartości, wokół których zogniskowany jest ten świat ( w a l k a - c h o ć b y b e z n a d z i e j n a , autentyzm, spontaniczność, wolność i wspólnota), urze­ czywistniają się w pogo, brutalnym tańcu potu i krwi, zamierzonym szaleństwie i ekstatycznym rytmie j u ż nie osób, nie ciał nawet, lecz jednej masy mięsa. W pogo również nie ma miejsca dla Niej. Ona może tu wejść, a nawet w pełni uczestniczyć, ale na Jego prawach. Emancypa6 6 V Turner, Gry społeczne, poła i metafory, tłum. W Usakiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, s. 207. cyjna rola ruchu punk - wyrażana w piosenkach wielu zespołów lub zaangażowaniu w działal­ ność społeczną - jest więc pozorna. W gruncie rzeczy mamy tu do czynienia z podwojeniem opresji, gdyż w tej niemal idealnie męskiej kul­ turze nie ma wydzielonego miejsca dla kobiety - jest tu ona bezdomna, musi funkcjonować na zasadach, które są jej obce. Tak więc równe z pozoru prawa (dziewczyna może pogować, może też - wręcz powinna - nosić skórę, glany i irokeza) zderzone z praktyką (w pogo tańczą w znakomitej większości m ę ż c z y ź n i , to oni są nieformalnymi przywódcami załóg, to oni uczestniczą w zadymach i pijatykach) okazują się znacznie bardziej perfidne wobec kobiet niż porządek, przeciwko któremu zostały utworzone pod hasłami nieskrępowanej ekspresji i swobody obyczajowej. Punk jest być może światem brater­ stwa, lecz z pewnością nie siostrzeństwa. Pogo to typowa dirty play, gra polegająca na zrytualizowanej przemocy i popisywaniu się brawurą . Okazja do czystej afirmacji męskości. To przemoc, która służy przedstawianiu gniewu, buntu, wartości moralnych. Jej funkcją jest „wy­ rażanie głębi, wnętrza, natury, których miałaby być językiem pierwotnym, dzikim, niesystemowym" . W tym szaleństwie jest metoda: udowod­ nić swoją sprawność fizyczną, siłę i wolę walki. Ten, kto w czasie koncertu ani razu nie wyszedł z kotła i nie został przy tym kontuzjowany, zy­ skuje sobie szacunek. Na przekór potocznemu rozumieniu pogo jako niezorganizowanego, ekstatycznego doświadczenia, w tańcu ujawnia się aspekt agoniczny: w tłumie dochodzi często do pojedynków jeden na jeden, swoim zachowa­ niem przeciwnicy przypominają rzucające się na siebie koguty. Taka walka, często między dobry7 8 7 E. Badinter, ATY- tożsamość 8 R. Barthes, Imperium znaków, Warszawa 1999, s. 170. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA mężczyzny, tłum. G. Przewłocki, WAB, Warszawa 1993. tłum. A. Dziadek, KR, �22 mi przyjaciółmi, jest elementem zabawy i na ogół nie powoduje poważnych obrażeń - jej funkcją jest ustalanie hierarchii i solidarności, zwycięzca podaje rękę słabszemu, pomaga mu wstać. 2. Marilyn M o n r o e a l b o Marilyn Manson Spośród wielu sensów dających się wyczytać z pogo interesuje nas jeszcze jeden: taniec ten zawsze stanowi reprezenta- Xawery Stańczyk że tylko ułatwiło oglądanie tańca). Punk jest też nierozerwalnie związany z przestrzenią miejską, przestrzenią spojrzenia. A także - przestrzenią sensu, materialnym odbiciem ontologicznych podstaw zachodniej cywilizacji. „To w nim zbie­ rają się i streszczają wartości cywilizacji: du­ chowość (kościoły), władza (urzędy), pieniądz (banki), handel (wielkie sklepy), słowo (agory, kawiarnie i promenady); iść do centrum - to spotkać «prawdę» społeczną, to uczest­ niczyć we wspaniałej pełni «rzeczywistości»" . Wyrażaną implicite strategią punków stał się skandal, a skandal musi być widoczny. Celem było zburzenie rzeczywistości zastanej. Punkowcy nie tworzą wiejskich komun, lecz sąuaty 9 cję siły i jedności punkowców, jest do oglądania. Rozgrywa się zwykle w centralnym punkcie sali, pod sceną (w Jarocinie było wyznaczone specjal­ ne pole do pogowania, ale można powiedzieć, 9 Ibid., s. 82. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i k r e w 23 w opuszczonych budynkach w środku miasta. Umieszczają się w centrum rzeczywistości spo­ łecznej, czyli centrum sensu, aby jedno i drugie zmienić. Nieprzypadkowo w Warszawie ostatnie punkowe dinozaury do dziś najłatwiej spotkać na Chmielnej - jednej z najdroższych, repre­ zentacyjnych ulic. Punk istnieje o tyle, o ile jest zauważony, skupia na sobie uwagę, pojawia się tam, gdzie tłum. Skandal niewidoczny nie jest skandalem, wszystkie symbole umieszczone na powierzchni ciała punka (jego dusza w rozu­ mieniu Foucaultowskim, jego tożsamość outsi­ dera, nieustannie budowana i podtrzymywana przez szereg działań dyskursywnych) zaczynają pracować dopiero w relacji ze społeczeństwem, zwyczajnymi ludźmi, w których oczach punk jest abject. Szalejąca fizjologia pogo, brud, smród i ubóstwo, z którymi obnosi się punk, jego nie­ określenie, nieczytelność jego pozycji w struk­ turze społecznej - wszystko to wywołuje reakcję obrzydzenia, lęku, zażenowania. Punk w swej próbie odpowiedzi na pytanie o własną obecność, w swym histerycznym pożą­ daniu tożsamości grzebie w śmietniku i w rzeźni. Fundamentów swojej egzystencji poszukuje na podstawowym poziomie silnych, realnych, niezapośredniczonych doznań cielesnych w pogo. „Mięsność jest właśnie autentycznością bez­ pośredniej obecności przeciwstawioną złudom pojęć, idei, sublimacji. A jednak ona nie tylko przeciwstawia się naszym wyobrażeniom, lecz także stanowi ich jedyne prawomocne źródło. Niezmiernie ważne jest to, by wszelkie nasze konstrukcje intelektualne odnoszone były do mięsności jako ich przeciwstawienia i źródła" . Źródło i przeciwstawienie, a dla punka także cel, trop, po którym dąży do samego siebie. Brutalne pogo nieubłaganie kieruje naszą uwa­ gę na aspekt mięsny naszego istnienia, pogo w swej istocie jest tańcem mięsa, w którym pod 10 10 J. Brach-Czaina, Szczeliny istnienia, eFKa, Kraków 2006, s. 165. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA wpływem niezwykle silnych, nieopanowanych doznań fizycznych traci znaczenie świadomość ujarzmionych ciał, panowanie podmiotu nad ciałem. Docierając do mięsności bytu, punk jest nie do zniesienia dla społeczeństwa, które o tym podstawowym mianowniku naszego istnienia chciałoby zapomnieć, g d y ż żyje z ł u d z e n i e m transcendencji własnego ciała. Fascynujące, że wiele fragmentów opisu po­ rodu u Brach-Czainy można odnieść także do pogo: „Ekstatyczny, krwawy obrzęd przygotowuje ofiarę do życia. [...] Kto przetrzyma inicjację, na zawsze wie, co go czeka. Będzie szarpać więzy, przeciskać się przez szczeliny, nie bacząc na niebezpieczeństwo utknięcia, nie zważając na towarzyszące parciu zranienia, deformację własną i kaleczenie otoczenia. Komu brak sił, niech lepiej zginie na początku. W każdym ra­ zie został uprzedzony. Nie może zasłaniać się niewiedzą. Nikogo nie wprowadzono w błąd. Nie znaczy to, że komukolwiek dano wybór. Lecz ofiarowano zapowiedź losu w akcie wta­ jemniczenia. Zarazem zauważamy, że ruch inicjalnego wyłaniania zapowiada istnienie jako wyprawę obfitującą w zaskoczenia, które powodować muszą erupcje naszej aktywno­ ści i brawury. Wtajemniczenie wyjścia jednak dynamizmem, odwagą, cl OCZCkiwaną radość uniesienia uczy łączyć z wysił­ kiem" . 11 Sęk w tym, że pogo, inaczej n i ż poród, nie jest naturalną koniecznością każdego ludzkiego organizmu, lecz wytworzonym przez kulturę rytuałem. Dwa razy własnego porodu przeżyć się nie da. Pogo jest kontaktem z cielesnością, z mięsnością, ale poprzez filtr czy peryskop kul­ tury. To spotkanie zainicjowane przez kulturę. Nie jest daną nam do oglądu cząstką świata jak 11 Ibid., s. 31. �X a w e r y Stańczyk 24 wisienka, z której Brach-Czaina piecze ciasto, rozwijając jednocześnie swą koncepcję filozo­ ficzną, co jej zresztą nie degraduje, lecz podno­ si znaczenie czynności kuchennych. Prąc pod prąd kultury, ku ciału, punk staje się abject, lecz choćby do upadłego szalał i zatracał się na kon­ certach, poznaje swe ciało zawsze na gruncie kulturowym. Stawia wszystko na jedną kartę i przegrywa. Punk " dead. Pogo, podobnie jak inne zjawiska cywilizacji znaku, opiera się na iluzji semiotycznej natu­ ralności. Jest marzeniem o powrocie do źródła, uwolnieniu się od własnej znakowości, sztucznej i historycznej. Nie sugeruję, że punkowiec prze­ kłuwający sobie na żywca uszy agrafkami nie czuje swego ciała, twierdzę jedynie, że sposób, w jaki je odczuwa, nie jest bez znaczenia, że j u ż na poziomie odczuć mamy do czynienia z kul­ turą i zawartymi w niej wyobrażeniami. Tak zatem etykietka „punk" służy podtrzy­ mywaniu systemu. Za możliwość manifestowa­ nia swojej skandalicznej tożsamości punkowcy płacą jakże wysoką cenę - własną wolność. Funkcjonowanie w przestrzeni publicznej to w tym wypadku poddanie się ujarzmiającym praktykom władzy/wiedzy, to właśnie zgoda na tę sztywną tożsamość, która nie pozwala pun­ kowi nosić brody i która nakazywała nieustanne węszenie w każdej załodze zdrajców, sprzedaw­ czyków, kapusiów. Z tej perspektywy cały ruch jest produktem dyskursu, który „każe mu wie­ rzyć we własna autonomie wolna wole biernie realizować założenia i normy ze świadomością, że realizacja to jego osobista głęboka po¬ trzeba. [...] Dusza nadzoruje ciało zawsze tak wiec działanie władzy niedy nie ustaie nie ma początku i końca" 13 Powiedzieliśmywyżej,żestrategiąruchupunków była wizualność działań. Skomercjalizowa­ „Kategorie tożsamości, jakkolwiek rozumianej, nej, skonwencjonalizowanej i zmechanizowanej stanowią produkt systemu władzy, a zatem ich rzeczywistości punkowcy przeciwstawiali auten­ użycie może mieć zarówno pozytywny efekt tyzm, spontaniczność, solidarność. Porządkowi - to znaczy umożliwić walkę pod wspólnym przeciwstawiali chaos, modom - antyestetykę, sztandarem, jakim jest jasno określona tożsa­ grzeczności - obsceniczność. Zatem w żadnej mość grupy, jak też negatywny — czyli kontro­ mierze nie wydostali się poza fundamentalny lowanie tej walki przez dominujący system. Te dla cywilizacji Zachodu układ binarnych opo¬ same kategorie, po które się sięga w nadziei, że zycji. Dokonali jedynie szeregu symetrycznych przyniosą emancypację, służą kontrolowaniu odwróceń. Przyczyn takiego rozwoju wydarzeń i normatywizowaniu pewnych zachowań. Twonależy upatrywać w swoistej schizofrenii wy­ rZc|c czy wręcz mnożąc nazwy, system władzy/ nikającej z platonizmu, a twórczo rozwiniętej wiedzy umieszcza mniej poprawne z punktu przez Guya Deborda . Michał Paweł Markow­ widzenia normy zachowania na marginesie. ski z a u w a ż a że iedyna różnica miedzy DeborPrzeznacza dla nich odpowiednią przestrzeń, dem a Platonem polega na tym ze Platon nie sprowadzając do «pewnvch miejsc» w których znał Marksa" . Sam Debord twierdził że życie łatwiej jest uzyskać nad nimi kontrolę" . społeczeństw w których królują nowoczesnewa14 15 12 12 J. Mizielińska, (De)Konstrukcje kobiecości, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004, s. 160. 13 Ibid., s. 200. 14 G. Debord, Społeczeństwo 15 M.R Markowski, Pragnienie obecności. Filozofie reprezentacji od Platona do Kartezjusza, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1999, s. 18. spektaklu, tłum. A. Ptaszkowska przy współpracy L . Brogowskiego, słowo/ obraz terytoria, Gdańsk 1998. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 25 runki produkcji, zapowiada się jako gigantyczne nagromadzenie spektakli", przy czym spektakl jest „konkretnym odwróceniem życia, autono­ micznym ruchem nie-życia" . W chwili gdy obraz oddzielił się od rzeczywistości, w świecie zaczyna panować pozór i alienacja. Spektakl jest negacją, degradacją życia i przeciwieństwem dia­ logu, gdyż wprowadza element zapośredniczenia, oddala realny świat w obrazy, a obrazy czyni realnymi bytami. „Jedy­ ne, co łączy w i d z ó w - t o ich istotny, nieodwracal­ ny, wzajemny stosunek, który utwierdza ich od­ osobnienie" . Spektakl zaciera granicę między mną a światem, a po­ przez to - granicę mię­ dzy prawdą a fałszem. „W książce Deborda pod p o w i e r z c h n i ą rewolucyjnych argu­ mentów żyje ta sama tęsknota za pierwot­ ną niezłożonością i bezpośrednio­ ścią, która wszyst­ kim ikonoklastom, mniej lub bardziej radykalnie uspo­ STR. MARIUSZ SZALIŃSKI sobionym, kazała niszczyć haniebne wizerunki, z a k a z y w a ć wstępu do teatru lub potępiać wytwórców obrazów, umieszczając ich w jednym szeregu z prostytutkami" . W postępowaniu punkowców łatwo dostrzec konsekwencję takiego myślenia. Za schizofre­ nicznym postrzeganiem świata jako spekta16 17 IUJ klu nakładającego się na rzeczywistość idzie praktyka życia codziennego. Jeśli w opozycji „mieć" i „być" doszło do ześlizgnięcia się „mieć" w „wyglądać", to (tak jak dawni asceci odrzu­ cający „mieć") punk odrzuca „wyglądać", tzn. postanawia „nie wyglądać". Efekty są oczywiście komiczne, gdyż nie da się „nie wyglądać". Ob­ rany przez punków antyestetyczny styl ubioru, wykorzystujący symbole ubóstwa, szyb­ ko stał się częścią mody. Konwencja (!) zinów została błyskawicznie wykorzystana przez media. Wartości formu­ łowane przez punkow­ ców sprowadzono do chwytliwych sloganów. Wywołało to oczywiście przygnębienie: no futu­ rę, punk is dead. Stało się jasne, że ze spektaklu nie ma ucieczki, wszelkie „re­ wolucyjne" kroki punko­ wej subkultury są właśnie spektakularne i nad wyraz pożyteczne dla systemu, ist­ nieje tylko alternatywa: Ma¬ rilyn Monroe albo Marilyn Manson. Chyba że porzu­ cimy refleksję nad światem społecznym jako spektaklem i przyznamy mu całkowitą realność. 3. M t o d y W e r t e r w d y s k o t e c e 18 16 G. IVh.mU/>. iii., s. 11. 17 Ibid., s. 19. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Jeśli historia rządzi się dialektyką, należy jej podziękować przynajmniej w jednym wy­ padku: za new romantic, ruch ukształtowany M.P. Markowski, op. cit., s. 18. �Xawery Stańczyk 26 wyraźnie w opozycji do punka. Fenomen new romantic jest frapujący: przeminął niemal w tej samej chwili, w której się pojawił, swój zasięg ograniczał do Europy Zachodniej, a w zasadzie do samej Wielkiej Brytanii (w Polsce muzyka ta była niemal nieznana i mylona z disco, zaś spotkanie na ulicy n owc^o romantyka graniczy­ ło z cudem). Muzyka new romantic powstała na Wyspach pod koniec lat siedemdziesiątych swój rozkwit przezywała na początku lat osiem' dziesiątych a około roku 1983 chyliła sie j u ż ku upadkowi który nastąpił w momencie idy czołowe ^wia'zdv t L nurtu przerzuciły sie na granie electropopu soulu lub innvch "rodzaiów muzvki rozrvwkowei Co nie znaczv ze new romantic niehvlo rozrywkowe - wręcz nrzeciw nie na nrzełomie lat siedemdziesiatvrh i osiem dziesiątych zdominowało parkiety brytyjskich _ Ten styl w muzyce narodził się właśnie w klu­ bach, gdzie grano dawne przeboje disco i glam rocka, jedyne dźwięki do tańczenia w czasach, w których przemysł muzyczny zalany był przez hałas i zgiełk punk rocka, amerykańską tandetę i odgrzewane czary wirtuozów gitary. W lon­ dyńskich klubach Blitz, Billy's czy Hell stawia­ no na Davida Bowiego - który stał się niefor­ malnym patronem new romantic - Roxy Music czy Kraftwerk i z twórczości tych wykonawców czerp3.no wzory muzyczne i estetyczne Przede wszystkim jednak chodziło o przeciwstawienie się punk rockowi, co znalazło wyr*iz w odrzuce­ niu gitar i rehabilitacji znienawidzonego przez punków syntezatora To dzięki niemu powstała muzyka rytmiczna i taneczna a iednocześme chłodna sztuczna. Zamiast wrzasków o bez­ nadziei krvzvsie bezrobociu nowi romantvcv smutnv'm sookoi'nvm czvstvm płosem śpiewa li nostalgiczne tekstv'o nieszczęśliwe! miłości Śniewali też dużo u o braku nrzvszłości ale ich opiewali icz. uuz.u uraKU prz.ysz.iusci, niosenki hvlv nierzerzvwiste hrzmialv iak echo Pnnkow, w l i e k ł o ś ć z L t . n i f , delikatni mel.n ' cholia^bunt dekadencja T ę s l Z kolorowym ż y c i e m w y r a ż a ł a się w dbałości 0 wygląd, wrzaskliwych strojach i kosmicznych fryzurach, a także m a k i j a ż u i dystyngowanych ruchach. Koncerty grup noworomantycznych miały w sobie coś z pokazu mody - niektóre gwiazdy szybko stały się wieszakami prezentu­ jącymi najnowsze trendy. Myliłby się jednak ten, kto myślałby, że taki styl musiał trafiać do próżnej młodzieży z do­ brych domów. New romantic słuchali głównie młodzi ludzie z nizin społecznych, warstw ro­ botniczych wielkich angielskich miast. Zamiast rozpaczać - bawili się, tańcząc do białego rana, odgrywając na parkiecie swoją życiową klęskę przy Fade to Grey grupy Visage, jednym z ów­ czesnych hymnów. Barwne, wyszukane stroje 1 przesadna elegancja zachowania pozwalały zapomnieć o codziennej szarości. „Jeśli uwa­ żasz, że twoje ciuchy są zbyt krzykliwe, to je­ steś po prostu za stary" - brzmiało ich hasło. Dodajmy do tego iście glamrockową oprawę koncertu, nieznośną modę na francuszczyznę (choćby w nazwach zespołów: Visage, Classix Nouveaux, Dépêche Mode, Spandau Ballet) i androgynizm w stylu Boya George'a - oto trójwymiarowy szkic, który przechodzi od pełnych patosu i dostojności obrazów upadku do kiczo­ watej kopii minionych arcydzieł niezdarnego epigonizmu i infantylnej or*łz ná dłuższą metę - nużącej zabawy. Ruch new romantic cechuje przede wszyst­ kim nieokreśloność, niemożność z a m k n i ę c i a w jakichkolwiek ramach. Kontrkultura czy pop­ kultura? Powaga, poza, żart? Wydaje się, że to nieokreśloność i brak punktów granicznych oraz czytelnych wyznaczników są źródłami krytyki. Sami twórcy new romantic utrzymywali czę­ sto, że takie punkty i wyznaczniki istnieją, co miało służyć odparciu krytyki. Ale czy właśnie sztuczność, formalna elegancja nieprzystająca do rzeczywistości na ulicy, przesadna dbałość o szczegóły wyglądu i zachowania poza ^vyniosła i nieszczęśliwa - nie były w całej tej hecy BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 27 najbardziej pociągające? I nie chodzi tu o to, że „sztuczność nie upiększa brzydoty i może służyć tylko pięknu. Któż odważyłby się przypisywać sztuce bezpłodną funkcję naśladowania natu­ ry?" . Argument efektowny, ale nieprzekonu­ jący, przynajmniej w przypadku muzyki new romantic, która wprawdzie nie chce konkurować z punk rockiem o bardziej ekspresyjne oddawa­ nie stanu ducha swych młodych słuchaczy, lecz trudno ją rozpatrywać w kategoriach estetycz­ nych, gdyż często wkracza w obszar kiczu. 19 Sztuczność new romantic miała raczej słu­ żyć zdystansowaniu się od niszczejącego świa­ ta. Najwyższa dystynkcja, przesadny rytualizm i konwenans pełniły funkcję komunikacyjną w świecie rozpadu, kryzysu, kresu. Nowy ro­ mantyk to współczesny dandys obojętny na otaczający go świat, subtelny i delikatny, a jed­ nocześnie nieodgadniony. Wykwintny, wręcz próżny, czerpiący niedostrzegalną radość z włas­ nego wywyższenia, zarazem chłodny, skrywają­ cy swe namiętności za maską elegancji, maską, która niepostrzeżenie przechodzi w twarz, tak więc jego myśli i uczucia pozostają meodgadnione. Nieprzypadkowo dandyzm new romantic narodził się w okresie kryzysu, w nieokreślo­ nych, liminalnych czasach. „Dandyzm pojawia się przede wszystkim w epo­ kach przejściowych [...]. W zamęcie tych epok kilku ludzi zdeklasowanych, zniechęconych, bezczynnych, lecz obdarzonych wrodzoną siłą, może powziąć myśl stworzenia nowej arysto­ kracji, tym trudniejszej do złamania, że opartej na zdolnościach najcenniejszych, najbardziej niezniszczalnych, na darach niebios, których dać nie fflogą. precel i pieniądze. Dandyzm jest ostatnim błyskiem bohaterstwa w dekadencji 19 Ch. Baudelaire, Malarz życia nowoczesnego, tłum. J. Guze, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1998, s. 46. 20 Ibid., s. 40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA [...]. Dandyzm to zachodzące słońce; jak spa­ dająca gwiazda jest wspaniały, bez żaru i pełen melancholii" . 20 Nowy romantyk to dandys przegięty, dan­ dys na opak, zielony, niedojrzały. Dandyzm to dla Baudelairea przede wszystkim ćwiczenie ducha. Prawa, które ograniczają dandysa, są znacznie surowsze n i ż te, które wiążą innych ludzi. Choć dandys „ma jedno tylko zajęcie: biec tropem szczęścia", to jest ono specyficznie rozu­ miane, np. miłość „nie jest szczególnym celem dandysa" , podobnie jak nie są nim pieniądze czy piękna, oryginalna odzież. Wprost przeciw­ nie - powierzchowność jest dla prawdziwego dandysa najmniej ważna, a jego stroje winny się cechować prostotą. Dandys jest bowiem oso­ ba uduchowiona dla którei stokroć ważnieisza mz cały świat materialny iest wewnętrzna wyiatkowość i wielkość Czernie przyiemność z wypełniania twardych niemal ascetycznych żelaznei dyscypliny która sobie narzucił Dandysi w kazdei kulturze ożywieni sa tym sa' mym duchem onoru i buntu- wszyscy renrezen J a t o co nadensze w ludzkie, d u r n i i nazhvt rzadka dzisia notrzehe zwalczania i niszczenia nn.nnlitnśri"^ B . n d e L r e W k i d,ndv, a.rd.i pospolitości . muaeiaire OWSKI aanays gardzi w istocie ciatem tym, na jego powierzeniu, sprowadza je do Konwenansu, elegancji, pro­ stoty, gdyz jego istotą jest ducn, celem pięKno i wzniosłość wewnętrzna, a w żadnej mierze przepych i uroda. Zupełnie inaczej mz dandys japoński (w ujęciu Barthes a), który posiada tyl­ ko piękno zewnętrzne len pierwszy wpisany jest w metahzykę Zachodu, celowości; ten drugi, kultywując nadmierną ceremonialnosc, ćwiczy się w braku sensu. Dla pierwszego signijiants są tak nieistotne ze pozostawia je regułom mody, by samemu oddać się sigmjie, drugi nie ma nic 21 2 1 Ibid., s. 38. 2 2 Ibid., s. 40. �Xawery Stańczyk 28 pozasigmfiants, w których odblaskach się pogrą­ ża. Wynika z tego, że obaj nie wierzą w styczność między tymi dwiema sferami, a przynajmniej postępują tak, jakby nie wierzyli. Nowy romantyk idzie swoją drogą. A w za­ sadzie tańczy. Idzie się zawsze do jakiegoś celu, w j akimś kierunku - nowy romantyk tańczy w klu­ bie, jego ruchy są swobodne, pozwala swemu cia­ łu kierować się wyraźnemu rytmowi i chłodnej melodii melancholijnie płynącej z syntezatorów. Spotykające się na parkiecie ciała rozpoczynają dialog w tej sztucznej i pustej konwencji. Ich pisana gestami i krokami rozmowa od początku pozbawiona jest znaczenia, nie przekazuje idei ani uczuć. Ich teksty niezauważalnie splatają się i rozchodzą. Słowa piosenki, którą nucą usta, odnoszą się do jakiegoś gdzie indziej, którego prawdopodobnie nie ma. Zresztą te dywagacje są niepotrzebne, tańczący nie zastanawiają się nad słowami, nie wykrzykują ich z zaangażowaniem jakna punkrockowych koncertach, lecz powtarza­ ją, by podtrzymywać i pogłębiać kontakt, którego treścią jest jednak brak treści. Taniec służy więc podważaniu porządku społecznego. New romantic to dandys na opak, dzieciak przebierający się w matczyne sukienki. Cygan, który bardziej ceni sobie paczkę papierosów niż jakiekolwiek pieniądze. Dresiarz, którego naiwne marzenia o awansie społecznym nie wykraczają poza złoty łańcuch, pitbulla i czar­ ną beemkę. Nie można powiedzieć, że „jest zblazowany lub udaje zblazowanie w imię po­ lityki i racji klanu" , raczej nie jest zblazowany lub udaje zblazowanie w imię zabawy. Młoda osoba z robotniczej dzielnicy Londynu śni o ży­ ciu bogatym, wygodnym, kolorowym. Ten sen spełnia się w czasie bezsennych nocy przetań­ czonych w dyskotece. Nowy romantyk odrzuca całą duchowość dandysa, jego najgłębszą istotę, 23 23 Ibid., s. 19-20. 24 Ibid., s. 44. a odnajduje niewysłowioną przyjemność w ze­ wnętrznych oznakach dandyzmu, doprowadza­ jąc je do kiczowatej przesady. Pstrokacizna i wy­ myślność strojów, mocne makijaże, zakręcone fryzury, ruchy niczym z telewizyjnych fdmów kostiumowych o XVII-wiecznej arystokracji, duchowe cierpiętnictwo - oto przewrotna gra w dekadencję, źródło szczęścia. New romantic dokonuje niepoprawnego cytowania dandyzmu, wprawiając struktury społeczne w niebezpiecz­ ne zachwianie. Oto zabawa znakami pozbawio­ nymi signifie, wypłukanymi z treści, wyrwanymi z piramidy znaczeń - niebezpieczna jak okrzyk: „Król jest nagi!". Zabawa, która niepostrzeżenie przechodzi w nie-zabawę, przekracza kulturowo ustanowione podziały i burzy system binarnych opozycji europejskiego myślenia. Ozdoby, które dla romantycznego poety sta­ nowiły „jedną z oznak pierwotnej szlachetności duszy ludzkiej" , spadły nagle na poziom bły­ skotek sprawiających radość migotaniem światła. Albowiem nowi romantycy niczym „człowiek dziki i dziecko, pragnąc naiwnie błyszczących przedmiotów, pstrokatych piór, mieniących się tkanin, wspaniałości sztucznych form", wcale nie „dają świadectwa niechęci do tego, co rze­ czywiste, i nieświadomie dowodzą w ten sposób niematerialności swojej duszy" . Raczej dają świadectwo niechęci do tego, co u w a ż a się za rzeczywiste, czyli związku łączącego znaczące i znaczone, a w ten sposób nieświadomie dowo­ dzą, że ich właściwym środowiskiem jest kultura, język. 24 25 Marks zauważył, że „złoto i srebro są nie tylko przedmiotami zbęd­ nymi, tzn. niepotrzebnymi w sensie negatyw­ nym, lecz ich własności estetyczne czynią z nich naturalny materiał przepychu, ozdób, blasku, 25 Ibid., s. 44. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 29 odświętnych potrzeb, słowem - pozytywną formę zbytku i bogactwa. Zjawiają się one w pewnym stopniu jako samorodne światło wydobyte z podziemnego świata, gdyż sre­ bro odbija wszystkie promienie świetlne w ich pierwotnym zmieszaniu, a złoto odbija jedynie barwę o najwyższej potędze - czerwień. A od­ czuwanie barw jest najpopularniejszą formą zmysłu estetycznego w ogóle. Jakub Grimm dowiódł, że w różnych językach indogermańskich istnieje etymologiczny związek między nazwami kruszców szlachetnych a stosunkiem barw" . 26 Claude Lévi-Strauss uważa, że w powyższym fragmencie Marks „nakazuje nam odsłaniać sys­ temy symboliczne tkwiące u podstaw języka oraz stosunków, jakie człowiek utrzymuje ze świa­ tem" . Sam zaś stwierdza, że „myślenie mityczne i cała obrzędowość polega na zreorganizowaniu doświadczenia zmysłowego w łonie pewnego sys­ temu semantycznego" . Nowi romantycy poprzez lubość w otaczaniu się błyskotkami i świecidełka­ mi stanowią egzemplifikację tego spostrzeżenia, doprowadzając obrzędowość do przesady, chwy­ tając znakw jego czystej znakowości, pozbawiając myślenie mityczne mitu. Dla myślenia mityczne­ go złoto musi być złotem, aby stanowiło „jedną z oznak pierwotnej szlachetności duszy" swojego posiadacza. W przypadku new romantic sedno tkwi nie w obiekcie, lecz krótkim momencie jego błysku, odbicia barwy. Cały ruch new romantic można w sumie sprowadzić do tego chwilowe­ go błysku, odbicia światła, które pochodzi nie wiadomo skąd, przez bezwartościowy materiał, lśnienia ślizgającego się po gładkiej powierzchni pozbawionej fałdów czy zagłębień sensu. Warstwy 27 28 2 6 K. Marks, cyt. za C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. K. Pomian, KR, Warszawa 2000, s. 156. 2 7 C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. K. Pomian, KR, Warszawa 2000, s. 90. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA robotnicze Anglii wykazały zaskakującą żywot­ ność wobec europej skiej ontologii, i to ona właśnie, a nie Debordowski spektakl, okazała się autono­ micznym ruchem nie-życia. 4. Błazny trzeciej ptci Na niepoprawnym cytowaniu zasadzała się także noworomantyczna gra tożsamością sek­ sualną. Symbolem tej gry stał się Boy George, artysta schyłkowej fazy nurtu, twórca rzewnych, a przy tym tanecznych piosenek (słynne Do You Really Want to Hurt Me?), o cokolwiek tan­ detnym wizerunku łączącym elementy męskie i żeńskie. Boy George pojawił się w trzecim szeregu muzyków new romantic cechującym się z jednej strony odejściem od ortodoksji, a z dru­ giej przerostem wcześniejszych motywów Transwestytyzm Boya George'a ucieleśnił zatarcie różnic seksualnych, od początku charaktery­ styczne dla new romantic, androgynizm, pro­ wokacyjne pomieszanie cech tradycyjnie przypi­ sywanych mężczyźnie lub kobiecie. W klubach grających jego muzykę królowały „frenetyczne tańce błaznów trzeciej płci (nigdy kpiące słówko Balzaka nie było tak trafne jak w tym wypadku, w drżeniu bowiem tych migocących świateł, w ruchu szerokich szat, pod gorejącą na policz­ kach, oczach i brwiach szminką, w gestach histe­ rycznych i konwulsyjnych, w długich włosach, powiewających wokół bioder, trudno byłoby, by nie rzec niemożliwe, odgadnąć męskość)" . Do naszego opisu nie pasują tu tylko histeryczne gesty i włosy powiewające wokół bioder. Mamy tu do czynienia z ciałem nieodseksualizowanym, ale i nieokreślonym przez pry­ zmat płci. C i a ł e m przede wszystkim bardzo 29 28 Ibid., s. 89. 29 Ch. Baudelaire, op. cit., s. 33. �Xawery Stańczyk 30 zmysłowym, poruszającym się zgodnie z lekką i przyjemną linią muzyczną. I podobnie jak ta muzyka, ta beznamiętna melodia, ciało w grun­ cie rzeczy wykonuje ruch bez celu, „istnieje, rozpościera się, działa, oddaje się bez histerii, bez narcyzmu, ale zgodnie z czystym zmysłem erotycznym - choć subtelnie dyskret­ nym. Nie głos (z którym kojarzymy «prawa» osoby) komunikuje (komunikować co? duszę - na pewno piękną - szczerość? autorytet?), ale całe ciało (oczy, uśmiech, kosmyk włosów, gest, ubranie) ustanawiając między wami coś w rodzaju paplaniny, z której mistrzowskie opa­ nowanie kodów usuwa wszelki charakter regresywny, infantyl­ ny. [...] pojawia się całe ciało in­ nego, które zo­ stało poznane, posmakowane, zaakceptowane i które rozwinęło (bez prawdziwego kresu i celu) włas­ ne opowiadanie, własny tekst" . 30 W swoim przero­ ście komunikacyjnym fenomen new roman­ tic pomieszał nadmiar znaków, przerysował je, pogmatwał ich ścieżki, poprzestawiał wektory. Francuszczyzna popu­ larna była j ako j ęzyk wy­ tworny, elegancki, miły dla ucha. Posługiwano ¡0 R. Barthes, op. cit., s. 57-58. ^ " T R . MARIUSZ bZALIŃSKI się nią często, lecz jak emblematem, nie zwa­ żając specjalnie na treść. Zespół Depeche Mode zaczerpnął swoją nazwę z tytułu czasopisma o modzie, co nie bardzo pasowało do wizerunku grupy. Chodziło o to, żeby dobrze brzmiało z francuska, uwodzicielsko i tajemniczo. Chaos wykorzystywanych przez new romantic znaków sprawił, że przestawały one cokolwiek znaczyć, a wypowiedzieć się mogło samo ciało. Wypo­ wiadało się w tańcu poddanym muzyce poprzez gesty narzucone konwencją, łagodne, zrówno­ ważone, beznamiętne - „powrót do spontanicz­ ności byłby powrotem do stereotypów, z których zbudowana jest nasza «głębia»" . Ciało Boya George'a łączyło w sobie ele­ menty płci kulturowej przypisywane kobie­ tom lub mężczyznom. Elementy te współgra­ ły z sobą w sposób za­ skakujący, a przy tym pozbawiony wymiaru perwersji czy wulgar­ ności. Różnice biolo­ giczne nie mają tu nic do powiedzenia, nie są ani wstydliwie za­ tajane, ani podstęp­ nie eksponowane, lecz wciągane do gry, która ujawnia za­ równo arbitralność różnic na poziomie gender, jak i brak uzasadnienia tych różnic w budowie anatomicznej. 31 31 Ibid., s. 109. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i krew 31 Ruch new romantic traktował gender i sex raczej jako konstrukty społeczno-kulturowe n i ż trwałe przeznaczenie człowieka. W istocie ciała nowych romantyków były nieznaczące, były nieciałami, które czasem przyjmowały jedno zna­ czenie, czasem inne, albo te znaczenia plątały. Były efektem ubocznym w procesie produkcji i materializacji płci ciał. Jako takie stanowi­ ły świadectwo iluzji jakiejkolwiek tożsamości wytwarzanej w tym procesie, który normalnie prowadzi do produkcji podmiotów (męskich lub kobiecych) poprzez nieustanne cytowanie norm kulturowych, gestów, zachowań i słów Zaczyna się więc wraz z powstaniem podmiotu, a konty­ nuowany jest przez cały okres trwania podmiotu; jakakolwiek przerwa mogłaby wytrącić podmiot z jego wrażenia posiadania spójnej tożsamości. „Podmiot staje się w ogóle zdolny do życia, rozpoznany jako jednostka społeczna, dzięki performatywnemu powtarzaniu norm społecz­ nych, realizacji ideałów kulturowo określonej «kobiecosci» bądź «męskości». Jednakże powtó­ rzenie, cytowanie danej normy nigdy nie jest jej idealną repliką. To właśnie owa możliwość niedokładnego bądź niewiernego zacytowania normy daje nadzieję na pewne przesunięcia i resygnifikacje w obrębie systemu wiedzy/wła­ dzy. Otwiera pole możliwości innego zacytowa­ nia, interwencji w dziedzinę dyskursu" . 32 Tę możliwość innego zacytowania wykorzy­ stali właśnie nowi romantycy. Dlatego stali się abjects, nie-podmiotami wypchniętymi na mar­ gines widoczności, poza dyskurs. Ceną wolności jest kulturowe nieistnienie. Gdyby ich obecność została dostrzeżona, mogłaby podważyć system władzy/wiedzy. Dla bezpieczeństwa lepiej więc, aby pozostała w ukryciu. Unikając samookreś- 32 J. Mizielińska, op. cit., s. 199. 3 3 J. Baudrillard, O uwodzeniu, tłum. J. Margański, Sic!, Warszawa 2005, s. 11. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA lenia, ustanowienia jakiejś tożsamości, oddając się oszałamiającemu żonglowaniu elementami znaczącymi i stawiając na pozór, ruch new ro­ mantic naraził się na wielką krytykę i nieistnie­ nie, ale wygrał obszar wolności. Zniewieściałości nowych romantyków - męż­ czyzn - odpowiadało częściowe przejęcie przez kobiety typowo męskich atrybutów, takich jak krótkie włosy, metalowe ozdoby, skórzane kurt­ ki i inne elementy ubioru. Jednak w kontekście współczesnych noworomantycznych wzorów kulturowych nurt ten okazuje się zaskakują­ co otwarty na kobiecość czy też, innymi słowy, sytuuje się w porządku kobiecości, poza opo­ zycją męskie/żeńskie, niezdolną uwolnić się od paradygmatu seksualności. Boy George nie jest znaczącym kobiecość japońskim transwestytą, który może być jednocześnie zwyczajnym ojcem i mężem. On dyskretnie uwodzi, jego kobiecość „nie jest przeciwieństwem tego, co męskie, lecz tym, co męskość uwodzi" , jest zasadą niepew­ ności. Fallocentryczna władza dotyczy wyłącz­ nie przestrzeni rzeczywistej, uwodzenie pozwala zaś zdobyć przestrzeń symboliczną. Nie stanowi poszukiwania prawdy w cielesności, lecz raczej sztuczne eksponowanie tej ostatniej, gdyż ciało użyte zostaje tu jako pozór podważający kró­ lestwo prawdy. Inaczej n i ż w Barthesowskiej utopii Japonii jako krainy wolnej od agonizmu, a przez to blokującej pracę systemu produkcji sensu, uwodzenie wyraża się „w kategoriach gry, wyzwania, relacji właściwych pojedynkowi i strategii pozorów" . Gra pozwala wykroczyć poza pożądanie, wokół którego koncentrowała się budująca swe własne mity psychoanaliza. Transwestytyzm Boya Georgea czerpie swój urok z seksualnego rozchwiania, wzniesienia się ponad biologiczne cechy dystynktywne. „Warun33 34 34 Ibid. �Xawery Stańczyk 32 kiem istnienia płci jest bowiem podwajanie przez znaki bytu biologicznego. W tym zaś przypadku znaki funkcjonują osobno, nie można więc mówić w sensie ścisłym o płci, transwestyci zaś lubują się właśnie w owej grze znaków, roznamiętnia ich możliwość uwiedzenia samych znaków. Wszystko u nich jest makijażem, teatrem, uwodzeniem" . Właśnie makijaż jest tu kluczowy, gdyż nie pod­ kreśla on naturalnych rysów twarzy, nie jest też ich prostą negacją. Makijaż ustanawia inny porządek, wskazując na arbitralność znaków nanoszonych na ciało i parodiując związane z nimi sensy. Twarz obarczona głębią oczu i czerwienią ust staje się polem gry, której stawką jest uwolnienie się od biologicznego determinizmu. 35 5. Rewolucja na parkiecie Ruch punk był abject wskutek wykorzysty­ wania w swojej strategii sfery tego, co odrzucone jako zbyt związane z ciałem, brudne, odrażające. Można tu mówić o pewnej afirmacji fizjologii. Reakcja abjection wywoływana przez nowych romantyków wynikała z ich nieokreślonej tożsa­ mości seksualnej, która świadczy o wyrwie mię­ dzy znaczeniami a ciałem. Kultura chce szukać źródła znaczeń w ciele, a jedynie nanosi znacze­ nia na ciało. Ta kluczowa różnica znalazła wyraz chociażby w przestrzeni obecności: punkowcy pojawili się całymi załogami na ulicach w cen­ trach miast, w dużych salach koncertowych, wszędzie stanowiąc przedmiot oglądania; nowi romantycy w oczy rzucali się raczej pstrokacizną swego ubioru i makijażu, swoją przestrzeń ogra­ niczając do ciemnych wnętrz dyskotek. Punk znalazł swą tożsamość w tym, co od­ rzucone; new romantic odrzucał wszelką toż­ samość. Było w tym drugim sporo niechęci do otaczającej rzeczywistości, szarego, codziennego 35 życia, monotonnej pracy w fabryce lub marudze­ nia w kolejce po z a s i ł e k - ale ta niechęć do świata rzeczywistego nie oznaczała ucieczki do świata duchowego, lecz radosną zabawę signifiants, oddanie się uwodzicielskiemu urokowi pozoru. Zejście nie do groty pustelnika, lecz tętniącej życiem klubowej piwnicy. W platońskiej jaskini ktoś niepostrzeżenie ustawił stroboskop. Kultura noworomantycznych angielskich k l u b ó w z przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych pozostała jednak niemal nie­ zauważona, jej przedstawiciele zostali zlekce­ ważeni, jej gwiazdy szybko zmieniły styl, by zyskać szerszą publiczność. Cała ta efemeryda trwała około pół dekady i w społecznej pamię­ ci zapisała się raczej jako szczeniacki wygłup niż wyraz kontestacji. Daleko jej do legendy heroizmu punkowego buntu. Ta jest żywa do dziś, w przeciwieństwie do samego ruchu punk, który od lat jest skamieliną, nie żyje, lecz trwa. Ruch new romantic, o wiele bardziej wywrotowy, wolność przynosił jedynie swoim przedstawicie­ lom. Zepchnięty w niewidoczność nie miał siły przebicia, nie mógł stać się motywem subwersji społecznej. Podważając dychotomie stanowiące paradygmat myślenia Zachodu, był zaledwie błyskiem, chwilą, a w oczach społeczeństwa infantylnym bezguściem. Punkowiec, rozpaczliwie szukając swej toż­ samości, chwyta się (dosłownie) brzytwy, za po­ mocą której robi sznyty na ciele - i ostatecznie nawet tutaj nie dociera do swej prawdziwej i nie­ zmiennej tożsamości, co najwyżej stwarza sobie jej pozór. Nowy romantyk przekracza pragnienie obecności, ucieka od jakiejkolwiek opresyjnej podmiotowości, znajdując przyjemność w pa­ rodiowaniu aktów performatywnych, w braku określoności, w swym chwiejnym i zmiennym statusie outsidera. Ibid., s. 15. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Szminka i k r e w 33 Jeszcze inaczej: punk stał się niewolnikiem własnego mitu, kolejnym symulakrem. Cała obłędna symbolika wryta głęboko w ciało, wszystkie te dziary i blizny, z których prze­ mawia mięsność bytu, miały zasłonić otchłań niebytu. Pragnienie obecności pozostaje nie­ spełnione, jeszcze bardziej frustrując co by­ strzejszych właścicieli irokeza. Punk kaleczy swe ciało, g d y ż go nienawidzi, a nienawidzi go, g d y ż nie może w nim odnaleźć samego siebie, potwierdzenia iluzji, którą żyje. Ten rozpacz­ liwy gest ucieczki od ciała w ciało (bynajmniej nie prostego poszukiwania własnej cielesności, lecz wiary w zmaterializowaną w ciele duszę, psyche, osobowość itd.) ostatecznie spycha go w nieobecność, której tak szaleńczo pragnął u n i k n ą ć . Powiedzmy sobie szczerze: punka nigdy nie było. Stworzony przez media oraz socjologów jako pozorne zagrożenie dla stabil­ ności społeczeństwa i oddolna, spontaniczna subkultura młodzieżowa, do dziś łudzi mło­ dych idealistów aurą prawdy. New roman¬ tic, przeciwnie, aurę prawdy odrzucił w imię deszczu brokatu, będąc od początku dziełem właścicieli, menedżerów, m u z y k ó w i didżejów. Niemal n i e z a u w a ż o n y zaistniał zaskakująco witalną siłą swej nierzeczywistości. New ro¬ mantic to coś z nieswój ego czasu, co się nigdy nie wydarza - coś niewydarzonego. Raoul Vaneigem twierdził, że rewolucję na­ leży robić nie na ulicach, lecz w łóżkach . Myśl w pierwszym wrażeniu pomysłowo przewrotna. Jednak za dużo w niej niegrzeczności, sponta­ niczności, nade wszystko zaś nużące tropienie w rozporku kota w worku, fikcja czystej i praw­ dziwej seksualności, seksualności, która mogłaby przemówić swym własnym językiem. Rewolucja zdarzyła się na parkiecie. 36 The aim of this article is to juxtapose two popular styles among youngsters: punk and new romantic. Punk is often depicted as one of the last classic subcultures of modernity, which, by means of homology, reflects the problems of underprivileged people and class conflict in the visual style of punk rockers. Some elements of punk culture may be easily deducted from the ritual dance called pogo - full of aggression and auto-destructive power. In spite of the claims of situationists who inspired punk, this style was not really subversive. In fact, it was just negative and as such it could not destroy or even disturb social system. On the contrary, new romantic movement was an example of a not easily definiable post-subculture. New romantics epitomized artificial, splendid and unserious attitude to life. Moreover, new romantic's androgyny and elegant style create a kind of a contemporary dandyism, which occurred to be very subversive in early 80s. 3 6 R. Vaneigem, Rewolucja życia codziennego, tłum. M . Kwaterko, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe5f28f8bacd9bf113207303f3224991.pdf fefd467bc28876820f82c870250ae7d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5605 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5211 Title A name given to the resource Głodomór w krainie pieczonych gołąbków/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.34-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat doktorantka Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka studiów I p o d y p l o m o w y c h z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje | się pozyskiwaniem środków na działalność organizacji pozarządowych. Głodomór w krainie pieczonych gołąbków - o k u l t u r o w y c h znaczeniach j e d z e n i a D ostarczanie składników pokarmowych to najbardziej podstawowa i oczywista funkcja jedzenia, a w potocznym rozu­ mieniu odżywianie się jest czynnością natural­ ną. Szeregi znaczeń wykraczających poza sferę związaną z fizjologią przenoszą jednak banalną czynność spożywania w szerszy system komuni­ kacji : „Jedzenie jest czymś więcej n i ż odżywką [...], jego wytwarzanie, przygotowywanie i kon­ sumowanie stwarzają rytuały i zachowania ma­ giczne, w miarę jak czynność jedzenia staje się aktem irracjonalnym albo nadracjonalnym" . 1 2 Obfitość jedzenia to nieodzowny element ziemskiego raju . Dostarczanie czy obdarowy3 1 Por. B. Bednarek, Kwalifikatory uczty. Przyczynek do sympozjologii, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty urok wanie pożywieniem ma być demonstracją uczuć, sympatii, oznaką bliskości: „Ciężkie, słodkie po­ karmy kojarzą się z miłością, troskliwością i cie­ płem. W wyobraźni babunie i przyjęcia wiążą się z ciasteczkami i tortami, nie z marchewką. Stra­ wa uczuciowa jest związana ze strawą w sensie fizycznym" . Jedzenie łączy się z matczyną opie­ ką, spożywanie przez osobę obdarowaną sym­ bolizuje wzajemność: „Zaopatrzenie w żyw­ ność jest w naszej kulturze podstawową oznaką troski, dzielenie się jedzeniem podczas posiłku uważane jest za jedną z głównych form kontak­ tu społecznego. Nakaz kulturowy nakłada na matkę obowiązek zapewnienia wystarczających 4 historia jedzenia, tłum. M . Ryńska, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2003, s. 15. biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki 3 Ibid., s. 189. Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 10-11. 4 M . Pipher, Ocalić 2 F. Fernandez-Armesto, Wokół tysiąca stołów, czyli Ofelię, tłum. B. Horosiewicz, Media Rodzina, Poznań 1998, s. 223. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków 35 ilości jedzenia, a na jej kochająca córkę czy syna obowiązek spożycia tego pokarmu" . Jedzenie może wywoływać skojarzenia z uro­ czystą atmosferą, radosnymi wydarzeniami, aurą spokoju i odprężenia. Odwieczna idea biesia­ dowania, gdzie dzielenie się jedzeniem ma być podstawową formą wymiany darów i głównym spoiwem wspólnoty, w dalszym ciągu pełni swoje funkcje - g ł ó w n i e rekreacyjną i towarzyską. Spo­ żywanie jedzenia w pewnych okolicznościach, np. przy świątecznym stole, wyraża przynależ­ ność do określonej grupy manifestuje przywią­ zanie do konkretnej tradycji i wartości, wiąże się z prestiżem, pozycją społeczną czy gościnnością. 5 Owo kolektywne jedzenie [ ] nie stanowi aktu biologicznego zwierzęcego lecz jest wydarzęmem społecznym" . Słowem kluczowym dla analizy sensów zo­ gniskowanych wokół jedzenia jest pojęcie „die­ ty". W dawnych czasach rezygnacja z doznań zmysłowych miała zabarwienie religijne i zwią­ zana była z ascezą , spożycie niektórych pokar­ mów prowadziło z kolei do zażyłości z bogami . W latach dwudziestych X X wieku, kiedy pro­ dukcja żywności nabrała szczególnego tempa, a jedzenie coraz częściej kojarzyło się wyłącznie z przyjemnością, termin „dieta" po raz pierw­ szy został odniesiony do regulacji stanu zdro­ wia i kontroli wagi ciała. Wraz z poszerzeniem asortymentu produktów spożywczych określenie 6 7 8 5 S. Abraham, D . Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, należące wcześniej do dyskursu medycznego, z w i ą z a n e z leczniczym czy profilaktycznym sposobem odżywiania się , zostało wchłonięte przez kulturę masową. Odtąd „bycie na diecie", które jest szczególnym przypadkiem szerszego zjawiska - dyscyplinowania ciała staje się jed­ nym ze sposobów budowania wizerunku i kre­ owania własnej tożsamości . Dyskurs diety idzie w parze z dyskursem szczupłej sylwetki i stanowi podłoże dla kulturowo uwarunkowa­ nych „afektywnych panik" . 9 10 11 12 Odwołując się do założeń społecznego kon­ struktywizmu, można wskazać, jak informacje dotyczące sposobów konsumowania współtwo­ rzą powszechnie obowiązującą wiedzę o rzeczy­ wistości. Popkultura, pełniąc funkcję metanarracji, „naturalizuje" - posługując się terminologią P. Bourdieu - określoną wizję kulinarnych za­ chowań, która narzucona w procesie symbolicz­ nej przemocy, uzyskuje status tego, co oczywiste i normalne. Jedzenie pozbawione swych pier­ wotnych biologicznych konotacji staje się osią, wokół której narastają kolejne ciągi skojarzeń i z n a c z e ń żywieniowe ograniczenia zostają włączone w system kontrolowanych mikrozwyczajów dnia codziennego . W ten sposób dieta analizowanie składu pokarmów czy spożywanie syntetycznych produktów staie się swoistym emblematem kultury i znaczy samodyscyplinę oraz zdrowie Swobodne przyjmowanie darów 13 10 A. Giddens, Nowoczesności tożsamość, tłum. tłum. W Rolski, M . Rolska, Pruszyński i S-ka, Warszawa A. Szulżycka, PWN, Warszawa 2002, s. 145. 2001, s. 55. 11 6 M . Bachtin, Twórczość ludowa średniowiecza Franciszka Rabelais'go a kultura i renesansu, tłum. A. i A. Goreniowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 395. 7 Z. Melosik, Tożsamość, ciało i władza. Teksty kulturowe jako (kon)teksty pedagogiczne, EDYTOR, Poznań, Toruń 1996, s. 153. 8 F. Fernandez-Armesto, op.cit., s. 67. 9 Por. W Kopaliński, Słownik wyrazów obcych, Rytm, Warszawa 2006. 1 ( 1 4 ) nn Pojęcia „dyskursu" używam tutaj w rozumieniu, które zaczerpnęłam z pracy Z. Melosika Tożsamość, i władza. Wykorzystuję także następujące sformułowania tego autora: „dyskurs diety", „dyskurs szczupłej sylwetki", „dyskurs użycia", „dyskurs ascezy". 12 Z. Melosik, op.cit., s. 139-140. 13 Por. A. Gromkowska, Kobieta w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 6. BARBARZYŃCA ciało Teksty kulturowe jako (Kon) teksty pedagogiczne. �Katarzyna K u b a t 36 natury" stanowi natomiast dowód braku woli i zdecydowania. Jednocześnie dietę propaguje się jako bardzo atrakcyjny sposób konsumpcji, który nie ma nic wspólnego z fizjologicznym głodem; teksty kulturowe wywołują wręcz wra­ żenie, że restrykcje mogą być wyrafinowaną formą przyjemności . W kulturze Zachodu obecne są paradoksal­ ne postawy związane z kwestią jedzenia. Obok dyskursu diety funkcjonuje też dyskurs użycia, który zachęca do ulegania cielesnym rozko­ szom i czerpania z nich maksimum zadowole­ nia - co kwestionuje dyskurs ascezy. Ilustracją mogą być kolorowe pisma, w których reklamy środków odchudzających oraz informacje o die­ tach przeplatają się z ilustracjami kalorycznych potraw i przepisów kulinarnych. Jedzenie to pokuszenie, dieta w tym momencie ma być wybawieniem . Ponadto - przenosząc się na poziom mitu - niejedzenie należy potraktować iako symboliczny powrót do czasu początku kiedy to człowiek wolny był od jakichkolwiek biologicznych uwarunkowań Post woisuiac sie w sekwencję pur yfikacyi n vch rytów ma umozliwiać obcowanie ze sferą zaświatowi odtworze­ nie porządku in Mo 14 15 Z dwu sprzecznych typów przekazów wyłania się wizerunek osoby, która je bez ograniczeń, a jed­ nocześnie pozostaje szczupła. Odbiorca zostaje więc uwikłany w grę sprzecznych komunikatów „jedz - nie jedz", skazany na ciągłą oscylację po­ między hedonizmem i ascezą : „Obok książek kucharskich, jak ich cień nieodłączny, recepty na cudowne diety odchudzające, rzeczowe i drobia­ 17 zgowe przepisy na autotresurę i ascezę - inwen­ tarze rozkoszy, jakich należy ciału odmówić. Te drugie książki pouczają, jak zaleczyć rany zada­ ne przez pierwsze i usunąć z ciała nieczystości przez nie pozostawione. Drugie książki powiadają o tym, jak samoumartwiać się w imię tego, by ciało zdolne było przeżyć zachwyty, jakich wywołaniu służą książki pierwszego typu" . Istotną kwestią jest różnica pomiędzy „ko­ biecym" i „męskim" stosunkiem do problemu jedzenia oraz diety. Posługując się Goffmanowską metaforą teatru, można przyjąć, że powściągliwość w okazywaniu apetytu jest standardowym środ­ kiem wyrazu, służącym kobiecie do budowania fasady podczas scenicznego występu. Przedsta­ wienia, które utożsamione jest ze stałą obecnością grupy obserwatorów wyposażonych w określoną, ujednoliconą wiedzę o tym, jak to przedstawienie ma wyglądać. Umiarkowanie w jedzeniu i kon­ trolowanie gestów związanych z odżywianiem, manipulowanie ekspresją są nieodłączną częścią społecznie tworzonei stereotypowei roli kobiety - w odniesieniu do cobowiązującego s posobu my ślemai oczekiwań publiczności 18 19 Biesiadowanie mężczyzn jest rzeczą zwy­ czajną . Brak ograniczeń i ogromny apetyt ko­ jarzą się z męskością oraz ekspansywnością, dlatego postrzegane są jako naturalne i oczy­ wiste. Jedzenie jest czystą przyjemnością, a nie stresem, mężczyzna je wszystko to, na co ma ochotę, i posiada społeczne przyzwolenie na ostentacyjne zachowania . Można obecną sy­ tuację porównać z epoką wiktoriańską, kiedy to mężczyźni z wyższych warstw społecznych 20 21 14 Z. Melosik, op.cit., s. 150-153. 19 15 Ibid., s. 153-157. tłum. H . Datner-Śpiewak i P. Śpiewak, Wydawnictwo 16 P. Kowalski, Kilka uwag o poszczeniu. Wprowadzenie do Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Warszawa 2000, problematyki biesiadnej, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty Por. E. Goffman, Człowiek w natrze życia codziennego, s. 52-65. urok biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki 2 0 Z. Melosik, op.cit., s. 145. Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 20-23. 21 S. Bordo, Unbearable Wright: Feminism, Western Culture 17 Z. Melosik, op.cit., s. 156-157. 18 Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci, and the Body, Berkeley, Los Angeles, London 1993, s. 108. U M K , Toruń 1995, s. 99. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków bezkarnie oddawali się kulinarnym uciechom, a kobiety - wciąż kontrolowane i strofowane jadły tylko tyle, ile niezbędne było do przeżycia: „Od czasów najdawniejszych przez cały okres trwania kultury patriarchalnej przygotowywanie i podawanie tych zbytkowych potraw i napojów było obowiązkiem kobiet, a konsumowanie ich przywilejem szlachetnie urodzonych mężczyzn [...]. Kobieta jako rzecz należąca do właściciela powinna konsumować tylko tyle, ile to jest po­ trzebne do utrzymania się przy życiu" . 22 37 już wiele r a z y u s i ł o w a ł a ś z r z u c i ć z b ę d n e kilogra­ my, ale p o z a l i c z e n i u k o l e j n e j d r a k o ń s k i e j w s z y b k i m t e m p i e d o c h o d z i ł a ś do wagi" , 2 4 „Pamiętasz, jak wadze kilka kilogramów, głodziłaś ale diety poprzedniej się, t r a c i ł a ś na wal­ uczucie radości c z y ł o z c o r a z w i ę k s z ą c h ę c i ą z a s p o k o j e n i a apety­ tu" . Bohaterkami p r a s o w e g o a r t y k u ł u pt. Jedze­ niejak narkotyk^, są k o b i e t y Bożena c o d z i e n n i e od 20 lat jada c z e k o l a d ę : „Kiedy nie mam jej w z a s i ę ­ gu r ę k i , r o b i ę się n e r w o w a " . Anna, u z a l e ż n i o n a od s ł o d y c z y , o b j a d a ł a się, by u s p o k o i ć nerwy po pracy i p o d k r a d a ł a s ł o d y c z e c ó r c e . „Raz z d a r z y ł o mi się s t r a c i ć f i l m [...], to b y ł o t o t a l n e o b ż a r s t w o lody ciasteczka batoniki Dla Magdy z k o l e i 25 2 6 To właśnie do kobiet skierowana jest bogata dietetyczna oferta, pojęcie kuracji odchudzającej oraz problemy z odżywianiem w sposób oczywi­ n a r k o t y k i e m j e s t ser o b ż e r a ł a się nim i u t y ł a dwa sty łączą się z wizerunkiem kobiety. Świadczą o tym nie tylko kolorowe magazyny dla p a ń k i l o w c z t e r y dni Urzędniczka z d u ż e i f i r m y oraz portale internetowe, w których informacje Dorota n a i o i e r w e ł o d u i e a potem sie opycha Nieraz o r z e z m i e s i ą c i a d e t y l k o na t w a r o ż k a c h o zabiegach wyszczuplających zamieszczane i k e f i r z e A potem p r z y c h o d z i k r y z y s — c h o ć b y ob są w działach „kobieta" (Interia/Kobieta, Onet/ l a n y e g z a m i n na n r a w o i a z d y Wówczas w y s t a r c z y Kobieta itp.). Smukła kobieca sylwetka widnieje i m n u l s Ktoś n o c z e s t u ie m n i e c u k i e r k i e m i i u z na opakowaniu płatków śniadaniowych w wersji w p a d a m w c i ą g Jak a l k o h o l i k ! detalu przecho „fitness" znanej firmy. Wizerunek płaskiego ko­ dze na h u r t dwa t a l e r z e b i g o s u 4 k a w a ł y ciasta 3 biecego brzucha pojawia się na pudełkach prepa¬ ratów wspomagających odchudzanie. Kampania J L f n r a wędlin Ch\eh L n r h l e h . " ^ M n t ™ reklamowa dietetycznego pieczywa wykorzystu- z r a z y , r u r a w ę o n n . ^ n i e o , a u z o c n i e n a . M o t y w ie motyw kobiecego niezadowolenia zwiazaneeo ż a r ł o c z n o ś c i m r o ź n a . t u t a j p o t r a K t o w a c j a K o o d w o ­ z koniecznością pokazania sie na plaży- Nad¬ ł a n i e s i ę stery z w i e r z ę c e j c z t o w i e K a , K u l t u r o w o chodzi lato - nie da się ukryć! Zresztą jakuikryć ujarzmianej natury do c h r o n i c z n e g o a s p e K t u coś bez okrycia? Jeśli obawiasz się o swój wydad K o b i e c o ś c i , K t ó r y , r e p r e s j o n o w a n y i t ł u m i o n y , m u s i w stroi u kąpielowym zastosui nasza metodę Od p o z o s t a ć w u k r y c i u . razu zrobi Ci się l ż e j ' - me tylko na duszy" . Kobieta m o ż e c z a s e m p o t a j e m n i e u c z t o w a ć , p r ó b u j ą c w ten s p o s ó b r o z ł a d o w a ć stres i frustra­ Większość tekstów dotyczących odchudzania cję. Natychmiast j e d n a k p o j a w i a się motyw w i n y odnosi się bezpośrednio do kobiet, w tych pozornie i w s t y d u . Amanda, b o h a t e r k a f i l m u Woodyego „neutralnych" płeć odbiorcy można ustalić choćby na podstawie rodzaju czasownika: „Wprawdzie Allena Życie i cała reszta, g r a n a p r z e z Christinę Ricci, p o n i e u d a n y m castingu u r z ą d z i ł a s o b i e ku2 7 28 Z - 23 2 2 T. Vehlen, Teoria klasy próiniaczej, tłum. J. Frentzel- -Zagórska, Muza, Warszawa 1998, s. 58-59. 2 3 2 4 „JOY", 4/2007, s. 1. http://zdrowie.onet.pl/147,„„szczescie_sprzyja_ wytrwalym,psychozabawy.html 28.06.08. 2 5 http://www.odchudzanie.beep.pl/ 28.06.08. 2 6 ,VITA", 6/2006, s. 115. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 27 Ibid., s. 117. 28 Ibid., s. 117. 2 9 „Claudia", 2/2007, s. 46. 3 0 Por. S.B. Ortner, Czy kobieta ma się tak jak„natura do kultury"?, rodzi się kobietą, d o mężczyzny [w:] T. H o l ó w k a (red.), Nikt nie Czytelnik, Warszawa 1982, s. 118-124. �Katarzyna K u b a t 38 linarną sesję, którą przypłaciła chandrą: „Mam zły humor, nie poszło mi dzisiejsze przesłuchanie... sama jestem sobie winna... nie złość się, ale j u ż jadłam... byłam strasznie głodna po tym przesłu­ chaniu, więc zjadłam kawałek sernika, a potem jeszcze jeden. Kiedy j u ż zacznę, nie mogę prze­ stać. W końcu zjadłam cały. A potem pomyślałam «co tam»i zjadłam spaghetti z lodówki, potem ho­ mara, potem podgrzałam kurczaka. - Meble też zjadłaś? - Jestem taka gruba i obleśna... byłam taka zła, że zawaliłam, nie mogłam się powstrzy­ mać" (cytat z filmu). Podobny problem ma boha­ terka książki Smażone zielone pomidory Evelyn Couch: „. .nie mogę przestać jeść [...]. Próbuję i próbuie codziennie budzę sie i myślę sobie że tym razem będę się trzymać diety i codzienniemi się nie udaje Chowam batoniki po całym domu i garażu. Nie wiem co sie ze mna dzieje r n Szkoda że me mam odwari zupełnie sie roztvo i mieć to z głowy albo na tyle silnei woli zeby stracić na wadze i n anrawde schudnąć Czúie ze utknęłam, dokładnie pośrodku" . ' Zapełnianie emocjonalnej pustki jedzeniem, szukanie zapomnienia w biesiadowaniu dotyczy prawdopodobnie w równym stopniu mężczyzn i kobiet, niemniej jednak to właśnie kobieta przy­ łapana na obżarstwie jest szczególnie ekspono­ wana. Z jednej strony sugeruje się, że to problem ściśle związany z płcią, z drugiej zaś wskazuje dobitnie, że jest rzeczą naganną i wstydliwą. I podczas gdy kobiece obżarstwo przywołuje mo­ ralne czy estetyczne skojarzenia, to w przypadku mężczyzn zwraca się uwagę przede wszystkim na zdrowotne konsekwencje nieumiarkowanego jedzenia i picia. Potwierdzeniem tej tezy może być film Super Size Me Autor i bohater paradokumentu przez miesiąc żywił się jedzeniem serwowanym w amerykańskich fast foodach 31 31 F. Flagg, Smażone zielone pomidory, tłum. A. Biała, Zysk i S-ka, Warszawa 2004, s. 63. 32 problemy (otłuszczona wątroba, wzrost pozio­ mu cholesterolu i soli, spadek kondycji), które pojawiły się w wyniku eksperymentu, zostały z a u w a ż o n e i zdefiniowane przez dietetyków oraz lekarzy. Należy zaznaczyć, że w dominu­ jącym dyskursie pojawiają się komunikaty do­ tyczące męskiej diety, niemniej to kobieta jest odpowiedzialna za przeprowadzenie oraz efekt końcowy przedsięwzięcia. Relacja idealnie wpi­ suje się w koncepcję matriarchatu domowego będącego obszarem władzy „gastronomicznej matki", która decydując o tym, co i kiedy będzie można zjeść, w niezauważalny sposób instrumentalizuje m ę ż c z y z n ę . 1 tak jedno z pism dla 32 pań w artykule pt Menu dla twoiego Casanovy doradza iak odchudzić partnera nie odbieraiac mu przyjemności iedzenia- Mv proponujemy dietę o obniżonei iczbie kalorii ale pełna DO traw bez których O N nie wyobraża sobie życia W menu iest nawet przekąska która można sie delektować o dowolnej porze dnia" 33 Kobieta, która oddaje się kulinarnym rozko­ szom, jest przede wszystkim sfrustrowana i żało­ sna - taki wizerunek jest kreowany i utrwalany przez kulturowe komunikaty. Ewa, która bierze udział w akcji odchudzającej jednego z dzienni­ ków, przyznaje, że nie jest łatwo zgubić zbędne kilogramy. Stale liczy kalorie, co wieczór sieka warzywa na sałatkę, prawdziwą próbę charak­ teru przeszła podczas świąt: „Jak zwykle mama z siostrą upiekły na Wielkanoc przepyszne mażurki, babki, serniki. Ślinka mi cieknie na samo wspomnienie. Złamałam się i spróbowałam. Dręczyły mnie potem straszne wyrzuty sumie­ nia. Śniło mi się, że przytyłam 20 kilogramów i nie mieszczę się w żadne ciuchy" . 34 Niektóre media z upodobaniem przedsta­ wiają informacje o dietetycznych porażkach bo- 3 3 „Claudia Diety", 1/2007, s. 88. 3 4 „Fakt/Kobieta", 41/2007, s. 12. S. Walczewska, Damy, rycerze i feministki, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999, s. 164-165. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków haterek popkultury, podkreślając w ten sposób ogromną wagę problemu. Demaskując i obna­ żając słabości, jednocześnie oceniają i kpią. I tak np. piszą o Chelsea Clinton: „Ona płacze i tyje, tyje i płacze. 26-letnia córka byłego amerykań­ skiego prezydenta Billa Clintona ciężko przeżyła ubiegłoroczne rozstanie z synem kalifornijskie­ go milionera łanem Klausem, łan [...] uznał, że miłość na odległość nie ma sensu. Chelsea nie potrafiła tego zaakceptować. Wróciła do dawne­ go stylu życia i dawnej diety. Co, niestety, widać na załączonym obrazku" . Brytyjska piosenkar­ ka Geri Halliwell peka w szwach" bo wróciła juz do rozmiaru sprzed kuracji odchudzającej i nie zdążyła ieszcze zainwestować w nowa gar­ derobę. Wizerunek szczupłej i wysportowanej Geri pora włożyć do lamusa" . Emma Bunton którei nowy solowy album nie odniósł sukcesu „wróciła do jedzenia ulubionych pączków i na' brała ciała" 35 36 37 Informacje zamieszczone w pismach, poradni­ kach i dodatkach mają niewątpliwie perswazyjny charakter. Pozornie niezaangażowany i referencyj­ ny język, oparty na powszechnych wyobrażeniach i popularnych mitach, w istocie zawiera element emotywności i ewokacyjności - tego typu strategie i środki, znane ze studiów nad rytuałem czy magią, są typowe między innymi dla propagandy . Rady, informacje, sugestie, odnosząc się do sfery norm i wartości, wpływają na stan mentalny adresatek, oddziałują na emocje i mają stymulować pożądane 38 39 postawy. Komunikaty opisujące wybrane wycin­ ki rzeczywistości konstruują jednocześnie wokół nich określone sensy, wyrażają kategoryczne sądy, a tym samym w sposób finezyjny i zakamuflowany n a r z u c a j ą - u z n a n ą za jedynie słuszną i oczywistą - wizję porządku, manipulują i wywierają presję na odbiorcy . Przede wszystkim należy podkreślić fakt, że teksty zwracają się wprost do czytelniczki, wy­ powiedzi sformułowane są w drugiej osobie, co stwarza wrażenie bliskości odbiorcy z nadawcą i wzmacnia siłę komunikatu : „Jedz to samo, ale w wersji mniej kalorycznej. Wybierz to, co nie odłoży się na biodrach czy udach" . „Żeby spalić dwa jajka sadzone i dwa tosty (czyli ok. 350 kalorii) musisz przez 60 minut pływać w basenie stylem klasycznym" , „Kupuj tylko małe porcje ciasteczek czy lodów. Nie przesadzisz nawet wtedy gdy zjesz całe opakowanie" . C ó ż pew­ nie wpadłaś w jedną z żywieniowych pułapek. Zanim więc wvruszvsz w podróż przeczytaj nasze porady. Dzięki n i m wrócisz z wakacii bez « n a d b a g a z u » Dodatkowo zwrot może orzvi ać postać pytania retorycznego — to ieszcze bardzie, notesie i e moc wywołuiac efekt podporządkowania i wrażenie bycia obserwo wana : Wiecznie eiodna i wściekła. Znasz to skądś?'" - sadzisz że odstawiaiac alkohol 39 40 41 42 43 44 TO 45 46 łatwiei wriśniesz sie w hikini?" - A mnze od lar hez.knterznie w , l r z v , z z t ł n 4 r v v 1 d e m ?" 47 48 M CIb J. Bralczyk, język bl na sprzedaż, 3 5 http://gala.onet.pl/7,1318911,gwiazdy.html 28.06.08. 40 3 6 http://gala.onet.pl/5,1146130,gwiazdy.html 28.06.08. Gdańsk 2004, s. 19, 101. 3 7 http://gala.onet.pl/5,1128785,gwiazdy.html 28.06.08. 41 „Filipinka", 5/2006, s. 48-49. 3 8 J. Barański, Socjotechni\a, między 42 „Dziewczyna", 6/2006, s. 26. magią a analogią, " 43 „VITA", 7/2008, s. 17. 2001, s. 26. 44 „Uroda", 7/2008, s. 106. 45 J. Bralczyk, op.cit., s. 113. 46 ..Cosmopolitan", 5/2007, s. 225. Por. B. Kudra, A. Kudra, Między a perswazją manipulacją (o funkcjonowaniu antroponimów w tekście prasowym), [w:] P. Krzyżanowski, P. Nowak (red.), 47 „VITA", 6/2006, s. 14. Manipulacja w języku, 48 „Przyjaciółka", 11/2007, s. 20. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004, s. 95. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA y^ m > Wydawnictwo Gdańskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 3 9 u s z c z �Katarzyna K u b a t 40 bie górę kanapek? Po sprzeczce z mężem obja­ dasz się lodami?" ; „tęsknisz za pizzą, frytkami albo kawałkiem szarlotki?" . Ważnym zabiegiem manipulacyjnym jest uży­ wanie kwantyfikatorów czy wreszcie odwoływanie się do wyników badań : „Odkrycie australijskich dietetyków nie jest dietą męczarnią, a raczej no­ wym stylem życia, dzięki któremu cała Australia chudnie" . „Jakim cudem bogate kobiety są za­ wsze szczupłe? Odpowiedź na to pytanie znala­ zła lekarka Jana Klauer z Nowego Jorku [...]. Jej klientami są zamożni ludzie sukcesu. Zabiegani, bardzo zajęci, a jednak - szczupli. Dzięki jej pora­ dom schudniesz o j eden rozmiar w trzy dni" . „Ni­ gdy więcej liczenia kalorii i drakońskich diet! Nowa teoria dietetyczna głosi, że jeśli chcesz pozbyć się nadmiaru kilogramów, powinnaś zwracać na ładunek ghkemiczny tego co iesz"^ Do magii iezykowei zaliczyć można również eufemizmy i zdrobnienia- Nadużywanie słodyczy od których brzuszek szybko obrasta w nieestetyczne «oponki». Może sie iednak zdarzyć że nie będziesz iadła ani 49 50 51 52 53 Jorku gwarantuje piękne ciało w dwa tygodnie: „Sezon plażowy nieubłaganie się zbliża, a ty myślisz, jak zrzucić kilka kilo i poprawić wygląd strategicznych miejsc?" . Wrogiem numer jeden jest nadmierny apetyt: „Przyjemność, z jaką po­ chłaniasz kolejne przekąski, z czasem zamienia się w przymus jedzenia, bo czynność ta, podob­ nie jak np. praca, potrafi uzależnić. Stan taki wy­ maga kompleksowego działania oraz specjalnej strategii. [...] Zadaniem diety jest zmniejszenie ilości zjadanych przez ciebie kalorii, okiełznanie nadmiernego apetytu który nie jest głodem i podkręcenie przemiany materii" . Rozwiąż nasza psychozabawe a przekonasz sie czy j u ż wpadłaś w sidła uzależnienia od słodyczy" (podkreślenia autorki) 61 62 63 Monstrualnym i szczególnie eksponowanym problemem jest nagły i mimowolny powrót do wagi sprzed kuracji odchudzającej, zwany często efektem jo-jo: „Wokół jest dużo pokus, z który­ mi musisz walczyć. Nie oznacza to jednak, że do końca życia powinnaś odmawiać sobie wszyst­ l ^ : „ . , 'u he enadery kiego, na co masz ochotę. Ale też nie oznacza, iak balon" Ich ziarenka pobudzaia przemianę że teraz możesz sobie na wszystko pozwolić. Głównym wrogiem, z którym musisz się zmie­ materii i owarantnia nłasld hrzmzek \ 1 nw, rzyć po kuracji odchudzającej, jest tzw. efekt jon e n a n o f l hrJrnKnhnś" Tesz iak L . z e k jo. [...] Jeśli ciężar ciała utrzymuje się na stałym a mimo to wciąż przybierasz na wadze?" O perswazyjności tekstów mogą świadczyć poziomie prowadź normalne życie ale nie trać hiperbole oraz metafory związane z grą czy czujności" . Stosowanie diety to dla Ciebie jazda ekstremalna. Gdy zrzucisz trzy kilogramy walką , np. Dieta Strażników Wagi , Kaloryczne pułapki . Rewolucyjna metoda prosto z Nowego uważasz walkę za zakończoną. Jednak na razie m m J a d k o 7 m j m J o 55 ra7 5 6 57 64 58 59 60 49 http://zdrowie.onet.pl/2658,1234838„„dlaczego_ciagle_ jem,dartykuly.html 28.06.08. 58 Por. J. Bralczyk, op.cit., s. 33. 5 9 „Twist", 4/2006, s. 42. 50 „JOY" 4/2007, s. 18. 6 0 51 J. Bralczyk, op.cit., s. 33. html 28.06.08. 52 „Cosmopolitan", 6/2006, s. 139. 61 „Claudia", 5/2007, s. 80. 53 „Uroda", 4/2007, s. 56. 62 http://dlazdrowia.pl/index.php?dzid=38&did = 686 54 „Claudia Diety", 1/2007, s. 18. 55 http://www.boutique.com.pl/tekst_archiwum. php?id = 593 28.06.08. http://kobieta.wp.pl/kat,26381,wid,8232301,wiadomosc. 28.06.08. 63 http://zdrowie.onet.pl/149,„„slodkie_ zycie,psychozabawy.html 28.06.08. 56 „Bravo Girl", 25 V 2006, s. 24. 64 57 „Fakt radzi", 1/2007, s. 8. schudlam-i-co-dalej/ 28.06.08. http://www.kobieta.pl/zdrowie/diety/zobacz/artykul/ BARBARZVSCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków wygrałaś tylko bitwę. Teraz gra toczy się o to, by znowu nie utyć" . „Efekt jo-jo (...) to zmora odchudzających się" (podkreślenia autorki). Popularnym i często stosowanym trikiem jest powoływanie się na autorytety - tutaj gwiazdy popkultury, które swoimi postawami mają za­ świadczać o prawdziwości i słuszności przed­ stawianej wizji świata: „Dietę amerykańskiego kardiologa pokochały gwiazdy, m.in. Catherina Zeta Jones" . Na pytanie o to, czy czuje się pod presją, by być szczupłą, młoda gwiazdka Hilary Duff odpowiada: „Kiedyś przeczytałam w ma­ gazynie «Star», że jestem pulchna! Przestraszy­ łam się: « 0 rany, czy jestem gruba? Może jestem brzydka?» [...] Nie jadłam makaronów, pieroż­ ków ani chleba" . Doskonała sylwetka ciemno­ skórej gwiazdy Halle Berry - o czym donosi ma— . gazyn Fakt" - nie iest wyłącznie' darem natury „Halle Berry stosuje rygorystyczną dietę" . 65 66 67 68 69 Podobnie jak wszelkie wpadki, z wielką skru­ pulatnością odnotowuje się starania oraz osiąg­ nięcia, co - zdaje się - ma wzmocnić motywację u adresatek komunikatów. Zakamuflowane sądy wartościujące zawarte w tych pozornie informa­ cyjnych tekstach mają wywołać określoną reak­ cję. I tak dzięki odpowiednim zabiegom notka 0 aktorce Melanie Griffith staje się bardziej suge­ stywna: „kolejna dieta uchroniła przed nieszczę­ ściem smukłą figurę [...]. Jak wiele sławnych 1 całkiem zwyczajnych kobiet, Melanie znacznie przytyła podczas ciąży i miała duże problemy ze zrzuceniem tej nadwagi. Dlatego też postanowi­ ła całkowicie zmienić swój sposób odżywiania. Przestała jadać tłuste mięsa: baraninę, wieprzo­ winę, skórkę z drobiu" . 70 41 Modelka Heidi Klum dwa miesiące po uro­ „Brzu­ d z e n i u syna p r z e c h a d z a się po wybiegu: szek po d z i e c k u z n i k n ą ł j a k zaczarowany! Jed­ nak to n i e m a g i a , l e c z t w a r d a d y s c y p l i n a [ . . . ] David Kirsh «trener z do walki bezlitośnie wykreślił z jadłospisu (cukier, m a k a r o n , r y ż i chleb) " Lopez z n a 7 1 . Z kolei Jennifer n a p a m i ę ć tabele k a l o r y c z n e o b u d z o n a w ś r o d k u n o c y potrafi wartości tluszczem», węglowodany „i nawet wyrecytować 1000 p r o d u k t ó w ! ! ! " . Pączki d w i e „sekretne s ł a b o s t k i " Beyonce ponad 7 2 i b a t o n i k i to Knowles - c o j a k i ś c z a s u w i d a c z n i a j ą s i ę n a jej biodrach piosenkarka pociąga wtedy za hamu­ bezpieczeństwa i b ł y s k a w i c z n i e p o z b y w a s i ę 10 k i l o g r a m ó w . Szybkie rezultaty t o e f e k t d i e t y South Beach" . Aktorka Elizabeth Hurlev z w v k l a m a w i a ć ż e z a b i l a b v s i e e d v b v b v l a tak" g r u b a i a k Marilvn Monroe W c i ą ż y i e d n a k s o o r o przytyła w i e c PO u r o d z e n i u s y n a lec nawet do 73 1 1 ż y w i ł a sie n i e m a l w y ł ą c z n i e na narze rybami i b r ą z o w y m kilku mieslcy zanhiła nonad notowanymi ryżem 75 W ciL, kilogramów Od tej p o r y o s t r o p i l n u j e w a g i . Nie p r z y t y ł a a n i grama" 7 4 Komunikaty dotyczące jedzenia generowane p r z e z Kulturę m a s o w ą w p i s u j ą się w całą siatKę z n a c z e ń sKupioną woKol cielesności i Kobiecości. KestryKcje ż y w i e n i o w e są j e d n y m z w i e l u spo­ sobów dyscyplinowania ponowoczesnego spo­ łeczeństwa, elementem zaplanowanego i wyratinowanego przymusu, który w n i k a j ą c w k a ż d ą częsc ciała jednostki, wyrabia o k r e ś l o n e nawyki oraz automatyczne przyzwyczajenia, kontroli wszystkie naturalne c z y n n o ś c i jest z b i o r o w y m w y t w o r e m , k s z t a ł t e m poddaje Ciało odcismę- 6 5 „Samo Zdrowie", 7/2008, s. 70. 7 1 6 6 „Kwartalnik Super L i n i i " , 1/2007, s. 48. 7 2 „Twist", 4/2006, s. 41. 6 7 „Dobre Rady", 5/2007, s. 58. 7 3 „JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 8. 6 8 „Cosmopolitan", 6/2006, s. 25. 7 4 http://gala.onet.pl/5,1112203,gwiazdy.html. 28.06.08. 6 9 „Fakt radzi", 1/2007, s. 46. 7 5 M . Foucault, Nadzorować 7 0 http://zdrowie.onet.pl/200,9392„„dieta_melanie_ griffith,diety.html 28.06.08. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA „JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 4. i karać, dum. T. Komendant, Aletheia-Spacja, Warszawa 1998, s. 131-137. �Katarzyna K u b a t 42 tym przez obowiązujący dyskurs. Zwłaszcza ciało kobiece, przeżywane i doświadczane „dla innego", będące emblematem kobiecości utożsa­ mionej z byciem widzianą . Zewnętrzność staje się powierzchnią zdarzeń, wygląd, wizualność są nie tylko najprostszym i najczęściej stosowanym kryterium oceny, ale przede wszystkim podsta­ wowym elementem tożsamości . Atrakcyjność fizyczna skojarzona ze szczupłą sylwetką konotuje siłę woli i dyscyplinę, sukces, zdrowie i brak kompleksów . Ponieważ instru­ menty do walki z nadwagą są łatwo dostępne, otyłość przywodzi na myśl lenistwo i brak samo­ kontroli. Szczupłe ciało ma być ponadto wyrazem „męskiego" panowania nad apetytem i żądzami . Utrzymanie ciała w ryzach wymaga czujności i samozaparcia, restrykcje żywieniowe dominują w kobiecym arsenale, a to potwierdza przekonanie Susan Bordo o romantycznej mistyfikacji diety będącej jednym z elementów sztuki kobiecości . Jedzenie jest zakazaną rozkoszą. Przeciętna ko­ bieta bombardowana informacjami na temat diet i środków dietetycznych je niewiele - przynaj­ mniej publicznie dumienie apetytu postrzega jako normę głód traktuie iako obca natarczywa sileKobieta nie może DO Drostu sie najeść gdy jest głodna, lecz powinna okazać, ze me m i apetytu i że wcale go nie zaspokaja" 76 77 78 79 80 81 Ograniczając jedzenie i kontrolując dietę, kie­ ruje się głównie strachem przed przybraniem na 76 Należy podkreślić, że „praktyki tresury cielesnej", wadze, co według komunikatów dostarczanych przez kulturę masową jest równoznaczne z klę­ ską i kompromitacją. Monitorowana przez siebie samą, równocześnie obserwowana jest z zewnątrz, przez nadzorców, którymi są inne kobiety oraz mężczyźni, dysponujący wiedzą o tym, jak powin­ no wyglądać idealne ciało. Sytuacja przywodzi na myśl koncepcję panoptyzmu, wedle której niewie­ lu poddaje kontroli wszystkich, a spojrzenie ma dyscyplinujący charakter . Kobiecość manifestuje się przede wszystkim przez urodę, sugeruje się, że piękna kobieta „jest bardziej" kobietą niż kobieta brzydka Celem kobiety jest bycie pożądana a ponieważ panuje powszechne przekonanie, że każda kobieta może rzeźbić" swoją fizyczność i mieć w dużym stopniu takie ciało iak chce ta która me spełnia określonych standardów, musi pozostać na marginesie Ma się wrażenie że kobieta która nie iest niekna młoda szcziinła i wysoka powinna sie tego wstydzić. A kiedy iei 82 83 - sie to nie udaie nowirma mieć «noczucie nieade kwatności»" 4 8 P Szczupły wygląd był do niedawna wyłącz­ nym atrybutem modelek, dziś jest to dominujący image j u ż na poziomie szkoły średniej. „Zawsze byłam na diecie. Od kiedy poszłam do 6. klasy szkoły podstawowej" - zwierza się piosenkar­ ka Gwen Stefani. W jednym z magazynów dla osób chcących skutecznie schudnąć, pani ekspert proponuje specjalna „dietę 1500 kcal dla dziew85 78 N . Etcoff, Przetrwają najpiękniejsi, tłum. D . Cieślak, w tym nacisk na modelowanie sylwetki, dotyczą Wydawnictwo Cis, Warszawa 2002, s. 68-69. również mężczyzn. Obecnie obserwuje się wzrost 7 9 zainteresowania męską cielesnością, odgrywa ona coraz 8 0 S. Bordo, op.cit., s. 99. większą rolę w kontekście kulturowego konstruowania 81 E. Kaschak, Nowa psychologia kobiety. męskości. Głębsza analiza zjawiska, a także znaczeń P. Bourdieu, op.cit., s. 80. przypisywanych męskiemu ciału wykracza jednak poza Gdańskie, Gdańsk 2001, s. 109. ramy niniejszego tekstu. Por. S. Bordo, The Male Body: 82 A New Look At M e ni n Public and Private, Nowy Jork 1999. 77 P. Bourdieu, Męska dominacja, tłum. L . Kopciewicz, Oficyna Naukowa, Warszawa 2004, s. 79-82. Podejście psychologiczne, tłum. J. Węgrodzka, Wydawnictwo M . Foucault, op.cit., s. 191. 83 Z. Melosik,o/>.«V.,s. 79. M Ibid., s. 81. 85 http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_ plotkiiploteczki_artykul&cmn_id = 10003010 28.06.08. BARBARZVSCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków czyn" . „Brokuły wysmuklają sylwetkę - taką informację podaje pismo skierowane do nasto­ latek - zjadłabyś coś słodkiego? Zjedz brokuły. Występujący w nich chrom zmniejsza ochotę na słodycze. Dodatkowo ogranicza odkładanie się tłuszczów i - co za tym idzie - przeciwdziała powstawaniu otyłości" . Specjalny jadłospis dla osób niepełnoletnich, które pragną wyszczupleć, pojawia się w kolejnym kolorowym magazynie, 86 87 dietetyczny informator Nastolatka kontra kilo­ gramy opatrzony jest zdjęciem smukłej, młodej, kobiecej sylwetki . 88 Wskazuje się, że wizerunek kobiecego cia­ ła traci krągłości i masę wówczas, gdy kobiety uzyskują niezależność oraz swobody polityczne czy obywatelskie . Wyzwolone z kieratu mał­ żeństwa i macierzyństwa kobiety mają urządzać sobie nowe więzienie, tym razem we własnym ciele: „Dzisiejsze kobiety odrzuciły wprawdzie paraliżujące restrykcje [...] poprzednich poko­ leń, ale dawną tyranię zastąpiły nową - ścisłą dietą. Przeprowadzając nienaturalne kuracje odchudzające, redukują obwód w pasie poprzez « k a n i b a l i z m » popełniany na własnej tkance tłuszczowej" . 89 90 Warto zwrócić uwagę na fakt, że wokół proble­ mu jedzenia koncentrują się objawy niektórych zaburzeń, niekonwencjonalne zachowania ży­ wieniowe są środkiem ekspresji dla anoreksji, bu­ limii - aberracji psychicznych uznanych za typo­ wo kobiece. Wszelkie ambiwalencje, powszechne obsesje, sprzeczne komunikaty dostarczane przez kulturę masową związane z pozornie banalną kwestią jedzenia znajdują swoje odzwierciedlenie na poziomie patologii. Teksty kulturowe dostar­ czają wątków, za. pomocij których manifestują 43 się intrapsychiczne problemy. Pierwotnie fizjo­ logiczna czynność otoczona systemem znaczeń, przeniesiona z poziomu natury na poziom kul­ tury, przybiera postać monstrualnego problemu, a w końcu chorobowego symptomu . Niespójność komunikatów na temat jedzenia znajduje odbicie w mechanizmach tworzących tzw pograniczną strukturę osobowości - border¬ line, występującą m.in. u osób z zaburzeniami łaknienia. Wśród wielu obserwowanych tutaj tzw. rozszczepień - obok ambiwalencji związa­ nych z recepcją własnego ciała oraz jego relacji do umysłu - pojawia się rozszczepienie doty­ czące pokarmu. Pożywienie przed zjedzeniem go jest obiektem dobrym, natomiast po wchło­ nięciu staje się czymś złym i wymaga usunięcia z organizmu . Najbardziej czystą ekspresją tej sprzeczności jest zjawisko bulimii, która z jednej strony wyraża pragnienie nieskrępowane konsumpcii z drugiej zaś głęboka potrzebę kontrolowaniaciała 91 92 93 A n a l i z u j ą c system kulturowych z n a c z e ń związanych z czynnością jedzenia, nie sposób pominąć zjawiska, jakim niewątpliwie jest N i gella Lawson. Gwiazdę brytyjskiej telewizji, autorkę wielu kulinarnych książek, które oku­ pują listy bestsellerów, oglądać można w kil­ ku polskich stacjach. Nigella ucztuje, który jest kontynuacją emitowanego wcześniej programu Nigella gryzie, cieszy się ogromną popularnością i jak się powszechnie uważa, międzynarodowy sukces nietuzinkowa kucharka zawdzięcza spe­ cyficznemu stylowi bycia. W każdym odcinku przedstawia przepisy na nieskomplikowane da­ nia których przyrządzanie może być wspania¬ łą zabawą, pokazuje, jak celebrować jedzenie 8 6 „Super Linia/wydanie specjalne", 1/2007, s. 22. 91 8 7 „Bravo Girl", 9 I V 2007, s. 47. „ALBO - albo. Problemy psychologii i kultury", 4/2004, 88 „Claudia Diety", 1/2007, s. 72. s. 45. 8 9 Z. Melosik, op.cit., s. 164. 92 9 0 D . Morris, Magia ciała, tłum. B. Ostrowska, Split „pogranicznej" Tranding, Warszawa 1993, s. 191. BARBARZYŃCA antropologicznym, A. Jakubczyk, C. Żechowski, Anoreksja jako przejaw (borderline) struktury osobowości, Medycyna", 17/1996, s. 19. 93 1 (14) P009 K. Moskwa, Zaburzenia w ujęciu Por. Z. Melosik, op.cit., s. 144-157. „Nowa �Katarzyna K u b a t 44 i cieszyć się ze wspólnych posiłków z rodziną czy przyjaciółmi. Absolwentka Oxfordu, żona milionera, przykładna gospodyni i matka uwiel­ bia gotować, mimo iż nie zna wyrafinowanych technik kuchennych i jak się często podkreśla, nie potrafi wypatroszyć ryby, a podczas gotowa­ nia nieomal demoluje kuchnię . Z antropologicznego punktu widzenia Nigella, określana często mianem „domowej bogini", jest postacią intrygującą ze względu na sposób, w jaki porusza się w kuchennej przestrzeni i na to, jak bardzo lekceważy kulturowe nakazy oraz ograniczenia nakładane na kobiety. Najbardziej lubi pieczonego kurczaka z tłuczonymi ziemnia­ kami, obce są jej wyrzuty sumienia spowodowa­ ne nadmiernym łakomstwem. Nigella, podkre­ ślając, jak bardzo kocha jeść i jak wielki wpływ na jej życie wywiera dobre jedzenie, zadaje kłam teoriom, wedle których kobiecy apetyt musi być nieustannie monitorowany i tłumiony. Deklaru­ je otwarcie, że gotowanie i jedzenie są jej pasją: „po prostu jedzenie wzbudza we mnie zbyt wiele emocji, za bardzo lubię jeść (i gotować)" - tym samym podając w wątpliwość łańcuch skojarzeń przypisanych czynności jedzenia oraz koniecz­ ność ciągłego kontrolowania apetytu i dyscy­ plinowania ciała. Wydaje się, że ma całkowity dystans do swej powierzchowności, potrafi być autoironiczna i nie widzi nic niestosownego w zakradaniu się nocą do lodówki . Można się zastanawiać, czy Nigella jest tym wyjątkiem, który potwierdza regułę, czy może w dyskursach diety i kobiecości są szczeliny, w któ­ rych mogą się pomieścić zjawiska na pierwszy rzut oka nielogiczne. Pani Lawson jest niekwestiono­ 94 95 96 94 Por. http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_ znaniilubiani_artykul&cmn_id = 10002178 28.06.08. 95 N . Lawson, Nigella Gryzie, dum. J. Hodyńska, Wydawnictwo Filo, Warszawa 2006, s. 7. waną gwiazdą kultury masowej, ajej popularność wciąż rośnie. Niewątpliwie bezpretensjonalność, sposób, w jaki przyrządza potrawy, a także warto­ ści, które wyznaje - kult macierzyństwa i domo­ wego ogniska - sprawiają, że spotyka się z ogrom­ nym uwielbieniem i jest wzorem dla wielu kobiet. Niemniej jednak jest jeszcze inny element, który może się przyczynić do wyjaśnienia tego fenome­ nu. Wystarczy zwrócić uwagę na sposób, w jaki utalentowana kucharka jest opisywana i odbierana przez wielbicieli. To wysoka, atrakcyjna brunetka o ponętnych kształtach i obfitym biuście. Podkreśla się, że na liście najpiękniejszych kobiet Wielkiej Brytanii zajęła trzecią pozycję, magazyn „People" z kolei zaliczył ją do grona pięćdziesięciu najpiękniej­ szych osób na świecie. Jest osobą bardzo zmy­ słową, sposób, w jaki przesypuje mąkę i zagniata ciasto, może działać na wyobraźnię. „New York Times" napisał: „Oglądanie, jak Nigella gotuje, to jak obserwowanie preludium orgii" . W tym miejscu warto ponownie przywołać słowa Susan Bordo, która po szczegółowej analizie popkulturowych przekazów stwierdziła, że kobiecy apetyt nabiera pozytywnego znaczenia jedynie wtedy, kiedy zostaje skojarzony z seksualnością - zachłanność staje się wówczas metaforą sek­ sualnej żądzy . Przypadek Nigelli Lawson jest dobrą ilustracją tej koncepcji. Apetyt urodziwej kucharki gubi swoje negatywne konotacje, zosta­ je dowartościowany przez odniesienie do sfery seksu. Wykonywane przez Nigellę gesty wywo­ łują niemalże erotyczne napięcie: „Stała się bo­ ginią jedzenia, ale również boginią seksu, choć o seksie nie pada w jej programach ani słowo. 97 98 9 6 C. Brunsdon, The Feminist in the Kitchen: Martha, Martha and Nigella, [w:] R. Mosley (red.), Feminism in popular culture, Oxford, New York, s. 51-52. 9 7 Za: L . Talko, Bogini oblizuje palce, „Gazeta Wyborcza/ Wysokie Obcasy", 7 I V 2007, s. 27. 98 S. Bordo, op.cit., s. 110. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków Ale w tym, jak Nigella oblizuje palce, jest więcej seksu niż w całym filmie erotycznym" . Afirmacja jedzenia czy seksu jest w rzeczywi­ stości ekspresją radości i pochwałą życia._Gryząc i przełykając, próbując wszystkiego z lubością, reprezentuje ten aspekt kobiecości, który wydaje się nieobecny w dominującym dyskursie. Tym samym demonstruje - jakby powiedział Bachtin - najważniejsze przejawy życia „groteskowego ciała". Ciała, które w kontekście potocznych wy­ obrażeń i kulturowych konstrukcji płci wydaje się zarezerwowane: dla mężczyzn: „Właściwości tego ciała to jego otwartość, niewykończenie, współ­ oddziaływanie z otaczającym światem. W akcie jedzenia uwidacznia się to w sposób całkowicie namacalny i konkretny: ciało przekracza swe gra— nice połyka pożera i szarpie świat wchłania eo w siebie/bogaci się, rośnie jego kosztem" . 99 100 Można zaryzykować stwierdzenie, że powo­ dzenie Nigelli wynika z tego, że jej wizualność idealnie spełnia wymogi wzrokocentrycznej kul­ tury, a sposób, w jaki krząta się po kuchni, per­ fekcyjnie realizuje kulturowe zapotrzebowanie na spektakl. Pasja i radość jedzenia dzięki połą­ 45 czeniu z nieprzeciętnym seksapilem i urodą nie tylko znajdują swoje uzasadnienie, ale przede wszystkim ustanawiają nową jakość. Apetyt ko­ biecy dowartościowany przez odniesienie do sfe­ ry seksu staje się zjawiskiem pozytywnym i jak najbardziej pożądanym. Można się zastanawiać, na ile działania te są wystudiowane i konstru­ owane świadomie, w jakim stopniu mogą być grą czy pozą. Jest faktem, że miła dla oka go¬ sposia przełamuje pewien stereotyp, wskazując, jak dalece można ignorować sztywne społeczne zalecenia. Swoją postawą udowadnia, że ciężar kulturowej presji i siła kulinarnego terroru są raczei przeszacowane W rzeczywistości i ednostki zachowuia własna'podmiotowość i decyduia samodzielnie o tym które ze standardów chcą realizować - świadomie współkonstruuj ąc czy modvfikuiac obowiazuiacvdyskurs Nip-ellaoo trafi ł a c J ć t o co nainieknieisze w kuchni- zmv słowość i praktyczność Ponadto, w tym zwano- wanvm świecie k t ó r v c a ł v c z a s noddaie sie coraz hardziei uaruzaej hezsen'sownvm uez.seiisowiiyin trendom ireiiuoin i fohiom louioin dietę uiclc rvrznvm ipst tn ndważnv crłos m ó w i a r v ipm bn The article presents the question of nourishment in cultural perspective as a phenomenon which is shaped and constructed by pop culture text which plays the role of dominant discourse. The basic aim is to point at different patterns of eating behaviour related to gender and to put emphasis on a women's model of being on a diet and reducing weight as a part of the stereotypical women's image. The analysis of magazines, advertisement and films proves the existence of women's pattern of eating and moreover leads to the conclusion that it is based on persuasive strategies characteristic of rituals and propaganda. However, the most important issue is a woman as a subject who, despite of symbolic restrictions, stays an aware and independent being and is able to select information and make her own decisions whether to follow the imposed rules. 99 100 L . Talko, op.cit., s. 27. M . Bachtin, op.cit., s. 394. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 101T. Capponi-Borawska, op.cit., okładka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/940c3ad4e96cd95a2e3b85c7bf4f7bde.pdf e02a7b74b03c2988b00a92b0aa0f79e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5614 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5218 Title A name given to the resource Wstępniak/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA Redakcja Weronika Chodacz (redaktor naczelna), Joanna Sochacki, Dariusz Żukowski Współpraca: Ewa Kieferling, Jakub Steblik Wydawca Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" i Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ Adres wydawcy i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel. 012 663 15 32 tel./faks012 663 15 31 http://barbarzynca.com Recenzje naukowe Prof. dr hab. Piotr Kowalski Neozakprzemame W czterech ścianach Egzystencja nieautentyczna Choroba-próba definicji Tom & Gerry, ale bez Toma Miasto dobrego losu Prof. dr hab. Czesław Robotycki Dr hab. Janusz Barański Dr hab. Marcin Brocki Dr hab Dariusz Czaja Dr hab Róża Godula-Węclawowicz Projekt typograficzny Wydawnictwo Jak, http://jak.krakow.pl Projekt o k ł a d k i i s k ł a d Dariusz Żukowski, http://zen.stncte.net Fotografie na I i IV s. o k ł a d k i Andrzej Kramarz, Weronika Łodzińska Gruby „Barbarzyńca Czy zamieszkiwanie jest p r z e c i w i e ń s t w e m nomadyzmu? W niniejszym Grubym „Barbarzyńcy" rozważamy tę kwestię. Pod sztandarem nomadyzmu zapoznamy się z historiami europejskich i australijskich włóczęgów, a za bohaterem filmu Gusa Van Santa wyruszymy w podróż do wnętrza mitu. Ponieważ jednak będąc podwójnie grubym, nie można długo podróżować, wraz z artystką Iwoną Zając na przykładzie squatu spróbujemy ustalić, co jest potrzebne do zaistnienia domu. Z fotografami Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińska zajrzy­ my do oryginalnych domostw oryginalnych ludzi. Prze­ śledzimy wizje miasta idealnego oraz ich socjalistycz­ ne wprowadzanie w życie. Odwiedzimy mieszkania Kabylów we Francji. Trudne zadania zostawiamy na koniec: postaramy się zrozumieć chorobę, współczesną egzystencję, a w ja­ pońskim tańcu buto spróbujemy ostatecznie ożenić nomadyzm z zamieszkiwaniem. I deser - kuchenne fascynacje horroru. Zło nadciąga z patelnią! Korekta Paulina Kabalak Redakcja Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail (szczegółowe wskazówki na naszej stronie internetowej). Materiałów niezamówionych nie zwracamy. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przy mu emy propo­ zycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Zrealizowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Mity przenikały mnie. Claude Lévi-Strauss dz^kujemy Fundacji Studentów i Absolwentów UJ „Bratniak" za dofinansowanie „Barbarzyńcy". B a r d z o f^*'V? e U© l J&.^fe , Ł J 1 5 n u m e r u BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34a9865eea3c27cf030ecf4ee2187531.pdf 06a9b2c1bb9402c04432ee001176ff7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5615 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5219 Title A name given to the resource Spis treści/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Stawomir Sikora i Karolina Dudek 3 Widać, kto wesoto zamieszkuje świat Agata Hajda 25 Wtóczęgostwo jako specyficzna kondycja cztowieka Filip Wróblewski 36 Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje Joanna Rzońca 47 Swaggie on the road, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii Anna Chruścińska 59 W czterech ścianach. Zmiana znaczenia ról spotecznych u Kabylów żyjących we Francji Michat Natęcz-Nieniewski 68 Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty Magdalena Zamorska 84 Neozakorzenianie. Buto jako ponowoczesna strategia Z Iwoną Zając rozmawia Agnieszka Wotodźko 91 Katalog pustych domów Adam Danel 99 Egzystencja nieautentyczna Adam Głowacki 113 Choroba - próba definicji Rafat Nawrocki 130 Kuchenne fascynacje fantastyki grozy Michat Natęcz-Nieniewski 139 Islam. Orientacja. Ornament, wystawa Dariusz Żukowski 140 Czym jest etnodizajn? / Naturalne zasoby polskiego dizajnu, wystawy Katarzyna Nowak 142 Howard S. Becker, Outsiderzy Beata Turek 143 Arjun Appadurai, Strach przed Katarzyna Nowak 144 Jean Hatzfeld, Strategia antylop Mariusz Nieroda 145 Jonathan Turner, Jan Stets, Socjologia emocji Łukasz Sochacki 146 Leszek Kotakowski, Czy Pan Bóg jest szczęśliwy i inne pytania Dariusz Żukowski 148 Pierre Bourdieu, O telewizji Agnieszka Bukowczan-Rzeszut 149 Witajcie w mroku, reż. Henryk Dederko 151 Natknięcia Recenzje 3-4 (1G-11) 2 0 0 9 BARBARZYŃCA mniejszościami � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c91eae7b675a2d165f0a7b55b080c7c1.pdf 8fd5d28c696f96b6efe8d947db86742a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5186 Title A name given to the resource Trup i estetyka / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne;s. 53-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Weronika I I I I | C h O d a CZ > studentka etnologii UJ. Interesuje się estetycznymi aspektami fotografii i jej recepcją przez nieprofesjonalistów, sztuką współczesną, zagadnieniami kiczu s t y k ó w kultur/ typu ludowego z dyskursem sztuki wysokiej. W s p ó ł p r a c o w a ł a przy przekładzie książki Tima Danta Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Jest fotoedytorem „Barbarzyńcy". U n w 19 8 4 n Trup i estetyka Na World Press Photo spojrzeń kilka To dziś modne, wdzięczne, ładne, Co zabójcze, co szkaradne A. Fredro, Zemsta W orld Press Photo to holenderska funda­ cja, która ma na celu promocję profe­ sjonalnej fotografii prasowej. Od 1955 roku w Amsterdamie zbiera się jury i wybiera najlepszą fotografię reporterską poprzedniego roku, kierując się kryteriami związanymi nie tylko z estetyką, ale też wagą przedstawianych wydarzeń . Zwycięskie zdjęcia jadą do 45 kra­ jów świata, gdzie oglądają je prawie dwa milio­ ny zwiedzających . Wystawa w Polsce każdego 1 2 1 Michelle McNally, przewodnicząca jury, po ogłoszeniu roku wzbudza kontrowersje, a prezentowane na niej zdjęcia są uznawane za drastyczne i brutal­ ne. Zamierzam zająć się fenomenem wystawy World Press Photo, która w Polsce cieszy się znaczną popularnością, a konkretnie skupić się na fotografiach uznanych za reporterskie zdjęcia roku i reakcjach, jakie wywołują one u większo­ ści odbiorców oraz dziennikarzy. Bogusław Sułkowski wskazuje na fakt, że aparat fotograficzny został wynaleziony w tym 3 by zechciał dowiedzieć się czegoś więcej na temat historii najlepszych zdjęć roku 2006 mówiła, co składa się ze zdjęcia. Przede wszystkim jednak fotografia ta powinna na wybitną fotografię prasową: „Powinna stanowić być prawdziwa. Właśnie owa prawdziwość powoduje, wartość historyczną - przedstawiać określone iż zdjęcie wybitne wyróżnia się na tle innych". I . Torbicka, zdarzenie w określonym miejscu i czasie. Powinna Najlepsze zdjęcia zawierać aspekt socjologiczny - tłumaczyć ludzkie 27.04.2007, s. 20. świata, zachowania i wzajemne relacje. Powinna mieć wydźwięk 2 psychologiczny i emocjonalny i powodować, że widz 30.12.2007. nie pozostanie obojętny. Powinna wreszcie mieć 3 walor estetyczny, wciągać widza, skłaniać go ku temu, worldpressphoto.org. W) PD08 BARBARZYŃCA „Gazeta Wyborcza", Poznań, About World Press Photo, www.worldpressphoto.org, Wszystkie fotografie można obejrzeć na stronie www. �Weronika Chodacz 54 samym roku co rewolwer Colt (1830). „Odtąd broń i dokumentowanie zbrodni, wojna i media wizualne będą nierozdzielne, współobecne" . Zdjęć wykonanych w czasie wojny na World Press Photo jest bardzo wiele. Co prawda pierw­ sze fotografie z lat 50. dotyczą lżejszych tematów, takich jak sport - fundacja najwyraźniej kiero­ wała się początkowo innymi kryteriami - jednak od lat 60. na trywialność nie ma j u ż miejsca, a fo­ tografie z kolejnych edycji wystawy przedstawia­ ją najbardziej dramatyczne problemy ludzkości. Na 49 zdjęć-laureatów konkursu World Press Photo tylko 13 pochodzi z krajów zamożnych, takich jak Stany Zjednoczone, Japonia czy pań­ stwa Europy Zachodniej. Reszta fotografii zo­ stała wykonana na obszarach Trzeciego Świata, Europy Wschodniej i ZSRR. Jeśliby się odwołać do medialnego rozumienia geografii, jakie pro— ponuie Paul Virilio raczei te strefy do których docieraia telemedia należałoby uznać za glo­ balne /społeczności' lokalne znaiduia sie ooza obszarem ich oddziaływania) . Z tej perspektywy trzeba by przyjąć inne proporcje i przewarto¬ mieisca tradvcvinie według 7 mnowoienne™ podziału umieszczane w Trzecim Świecie Ł nie spełnia skutecznie swojej roli wskazywania istotnych problemów społecznych w państwach zapomnianych. Zdarzają się jednak zdjęcia ofiar głodu i suszy z Afryki (np. fotografia z Nigerii z 1974, Ugandy z 1980 czy Somalii z 1992 roku) lub ubogich emigrantów w USA (fotografia roku 2000), które wyrastają poza bieżące medialne zainteresowania. Polski fotograf Tomasz Tomaszewski, dwu­ krotny członek jury fundacji, w taki sposób wyraża się o wystawie: „World Press Photo jest bodajże jedyną fotograficzną dokumentacją naszego świa­ ta. Ja patrzę na te zdjęcia w kategoriach pewnego historycznego zapisu czy pamiętnika, który my możemy w skondensowanej formie obejrzeć. To jest zapis tego, co było istotne w danym roku. Mo­ żemy się z tym nie zgodzić, może nam się wyda­ wać, że świat nie był taki zły, ale jeśli pomyślicie państwo, ile osób zostało zabitych w bezsensow­ nych wojnach minionego roku, ile dzieci zginęło z głodu, to nie sądzę, by ilość zdjęć pokazujących ten problem była przesadzona" . Obronny ton wy­ powiedzi Tomaszewskiego odnosi się do licznych głosów sprzeciwu, które wzbudza World Press Photo. Wnoszą je głównie specjaliści w dziedzinie fotografii. Krytyk sztuki Urszula Czartoryska tak kie WVDOW13.Q3. SIC O WVSÜ3.W1C* 4 5 ściować Doiecia centrów i Deryferii Donieważ i a k Wietnam i Irak^ w k t ó r y c h n r o w a n z a woienne działania woiska Jednoczonych ON7 czy Stanów n a l e z a do ścisłych ś w i a t o w y c h c e n t r ó w imi ieeduiiaa li ni iyycchn z a i n t e r e s o w a ń , iN^ a ti u o imi ni aa s ti noza ta sfera c z ę s t o z n a i r l n i a sie nhocrie i n i e i s t o t ne . n o t r . n o ś r i n . ń . t w Z . r h o H n i to właśnie J m o T n 7 h v 3 ^ uwagę na tycn amycn tematacn, na Ktorycn SKU- 4 B. Sułkowski, Przemoc i pornografia śmierci jahp przynęty medialne, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006, s. 12. 7 Z roku rok okrutnieisze zdiecia uzyskuia naerody. Nagradza się zdjęcia «dzieci wojny» albo kobiety-narkomanki lecz nawet to iuż nie wystarcza — naeradza sie wiec zdiecie orzedstawiaiace śmierć alkoholika na śmietnisku i śmierć boksera na ringu" Przedstawianie śmierci było obecne w fo­ tografii od początku. Hippolyte Bayard, jeden z jej wynalazców, uwieczniał na zdjęciach swoje wizerunki wykreowane na topielca. Fotografia 8 7 Z. Tomaszczuk, Łowcy obrazów. Szkice z historii fotografii, Centrum Animacji Kultury, Warszawa 1998, s. 63. 5 P. Virilio, Bomba informacyjna, Sic!, Warszawa 2006, s. 15. 8 6 N . Chomsky, Rok 501. Podbój teoretyczne, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005, s. 224. trwa, PWN, Warszawa- U . Czartoryska, Fotografia - mowa ludzka. Perspektywy Poznań 1999, s. 149. BARBARZYŃCA PDQ8 �Trup i estetyka 55 skiej walki o niepodległość. „Fascynacja widowiskiem przemocy, okrucieństwa i śmierci jest w kulturze najtrwalsza. Spektakle przemocy zawsze znajdują widzów, one mają moc przyciągania, która wyrasta z potężnych, tajemni­ czych źródeł natury człowieka" , pisze Bogusław Sułkowski. Autor wskazu­ je również, że współczesne oglądanie scen przemocy ma więcej wspólnego ze starożytną fascynacją śmiercią gladiato­ rów niż średniowiecznymi publicznymi egzekucjami, podczas których przynaj­ mniej dokonywała się sprawiedliwość. Współczesne oglądanie scen przemo¬ cy jest „bezinteresowne" . Wypowie­ dzi widzów komentujących wystawę zdają się temu twierdzeniu przeczyć. Lecz przed przyi rżeniem sie komen­ tarzom warto sprawdzić, czy zdjęcia prezentowane na World Press Photo na przestrzeni lat rzeczywiście sa tak drastyczne. 9 10 HIPPOLYTE BAYARD, AUTOPORTRET TOPIELCA, 1840 R. Roberta Capy Śmierć republikańskiego żołnierza z 1936 roku obiegła cały świat. Trzeba jednak pa­ miętać, że również przed narodzeniem fotografii ludzie emocjonowali się scenami przemocy, by wymienić walki gladiatorów w Rzymie czy śre­ dniowieczne obrazy przedstawiające męczenni­ ków Za pierwszego reportażystę można by uznać Francisca de Goyę, który w cyklu Okropności wojny dosłownie przedstawił sceny z hiszpań­ 9 10 B. Sułkowski, op.cit., s. 5. Ibid., s. 8. W) PD08 BARBARZYŃCA W określeniu ich brutalności posłużę się kryteriami, które Sułkowski zasto­ sował do badania przekazu telewizyj­ nego. Uznał on za przejawy przemocy wszystkie ujęcia, które obejmują: użycie broni oraz grożenie bronią, widok ofiary i krwi, zwłoki, a także katastrofy, wypad­ ki i inne naturalne kataklizmy. Obrazy broni, która nie jest w użyciu, są raczej uniknię­ ciem pokazywania przemocy, rodzajem peryfrazy, do scen brutalnych więc ich się nie zalicza . W przypadku World Press Photo osobno wyróżniłam te ujęcia, które nie przedstawiają ofiar we krwi, ale silne uczucia strachu bądź żalu na twarzach portretowanych, ponieważ niosą z sobą znaczny ładunek emocjonalny (np. znane zdjęcie dzie­ ci uciekających przed napalmem z 1972 roku). 11 11 Ibid, s. 105-106. �Weronika Chodacz 56 Na 49 zwycięskich fotografii - tyle razy od 1955 roku odbył się konkurs - zdjęć przedstawiających bezpośrednio przemoc jest 18 (w tym też bardzo brutalnych, jaksamospalenie buddyjskiego mni­ cha z 1963 czy egzekucja partyzanta w Wietnamie z 1968 roku). Bezpośrednio nie pokazuje przemo­ cy 17 fotografii - nie pochodzą one z krajów, gdzie toczyły się działania zbrojne, lub z samego obrazu nie wynika, że sfotografowane postacie to ofiary agresji (jak w przypadku zdjęcia czeczeńskiego chłopca z 1995 roku). Dodatkowo 14 zdjęć, mimo że nie przedstawia agresji, niesie z sobą silny ła­ dunek emocjonalny. Stosunek zdjęć wyrażających jedynie emocje i nieprzedstawiających przemocy w ogóle do fotografii brutalnych to 3 do 2. Na­ tomiast jeśli podsumować zdjęcia z wszystkich kategorii prezentowanych na wystawie w 2006 roku (nie iak poprzednio tylko zdiecia roku) to fotografii obrazujących przemoc bezpośrednio iest fedna trzecia lednak to obrazy brutalne naibardziei zapadaia w pamięć Wystarczy by dra­ stycznych zdieć była niewielka cześć aby człowiek zapamiętał wystawę jako wstrząsającą Przy klasyfikacji nie zostały wzięte pod uwa­ gę opisy fotografii, bez których wiele zdjęć repor­ terskich traci sens. Walter Benjamin twierdzi, że bez podpisu „wszelka fotograficzna konstrukcja byłaby skazana na przypadkowość" . Zdjęcia z World Press Photo doskonale ilustrują tę tezę. Widać to na przykładzie fotografii z 1992 roku, która przedstawia kobietę niosącą zwłoki dziec­ ka. Jej spokojny wyraz twarzy, szerokie centralne kadrowanie i krajobraz uchwycony w tle dają złudzenie spokoju. Zawiniątko, które trzyma, również nie wskazuje na to, że wewnątrz jest martwe dziecko. Dopiero opis uzmysławia dra­ mat ofiar głodu w Somalii. Bardziej wyraźny 12 12 W Benjamin, Mata historia fotografii, [w:] idem, Anioł historii, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1996, s. 124. 13 W Benjamin, Twórca jako wytwórca, [w:] idem,Anioł historii, op.cit.,s. 174. 14 R. Barthes, Światło przykład to ofiara wybuchu wulkanu w Kolum­ bii z 1985 roku. Samo zdjęcie przedstawia spo­ kojne dziecko, dopiero opis uświadamia nam, że sfotografowana dziewczynka umarła pod gru­ zami. Według Waltera Benjamina do robienia zdjęć powinni się zabrać pisarze, ponieważ tylko słowo jest w stanie uratować współczesną, nasta­ wioną na konsumpcję, fotografię masową . Zdjęcia przedstawiające przemoc bezpośred­ nio Roland Barthes porównuje z pornografią . Według niego fotografiom tym często brakuje punctum, które przełamałoby jednolite studium zdjęcia, czegoś, co „wybiega ze sceny jak strzała i przeszywa mnie" . „Punctum jakiegoś zdjęcia to przypadek, który w tym zdjęciu celuje we mnie (ale też uderza mnie, uciska)" . Rolę punctum w wielu fotografiach World Press Photo para­ doksalnie może realizować napis, czyli element zewnętrzny wobec zdjęcia. W niektórych foto­ grafiach to on właśnie najbardziej uderza widza, kieruje uwagę na określoną rzecz. Zygmunt Bauman proponuje przeformułowanie kartezjańskiego cogito na „krzyczę, więc jestem". Taki charakter mają współczesne me­ dia. „Uwagę publiczną, chronicznie przytępioną i zblazowaną przez atrakcje coraz to liczniej­ sze, krzykliwsze i coraz bardziej niesamowite, przyciągnąć mogą tylko zdarzenia szokujące, i to szokujące bardziej n i ż wstrząsy wczoraj­ sze. Jeśli zatem o pożądaną siłę wstrząsu idzie, działa niejako tendencja jednoznacznie i upar­ cie z w y ż k o w a " . Zdjęcia World Press Photo nie potwierdzają tej tendencji. Zataczają raczej pewien krąg, od twórczych zdjęć poruszających różnorodną tematykę po coraz bardziej drastycz­ ne (ich brutalność staje się największa w czasie wojny w Wietnamie w latach 60. oraz później, 13 14 15 16 17 15 16 17 Ibid., s. 47. Ibid. Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń obrazu. Uwagi o fotografii, KR, 1995, s. 62. Warszawa 1996, s. 72. BARBARZYŃCA PD08 �Trup i estetyka 57 w latach 80.), po czym znowu w latach 90. stają się coraz bardziej artystyczne i mniej dosłowne. Większość fotografii (30) jest czarno-biała. Może to wydawać się zaskakujące, ponieważ zdjęcia dokumentalne są tradycyjnie kojarzone z barwą. Czerń i biel cechuje natomiast fotografię arty­ styczną. Zdjęcie w skali szarości nie rozprasza uwagi widza na niepotrzebne detale, pozwala skoncentrować się na formie. World Press Photo oprócz reportażu ma również ambicje formalne. Między innymi to właśnie zarzucają fotografiom przeciwnicy konkursu. Na portalu internetowym Widelec.org za­ mieszczono wszystkie zdjęcia, które wygrały konkurs od 1955 roku. Poniżej zaczęły pojawiać się komentarze użytkowników. Na 81 postów tyl­ ko jedna osoba wyraziła się o brutalnej fotografii jednoznacznie pozytywnie. Większość (60 ko­ mentarzy) zwraca uwagę na cierpienie przed­ stawione na zdjęciach. Jedną czwartą wszystkich postów stanowią emocjonalne opinie o brutalno­ ści fotografii: „Potworna szara rzeczywistość...", „przerażające", „straszne, ale prawdziwe..." . Według Baumana cechą moralności ponowoczesnej jest przeniesienie wartościowania z etyki na estetykę, niechęć do podejmowania odpowie­ dzialności do czynnego bądź emocjonalne­ go zaangażowania . Sułkowski natomiast pisze o dzisiejszym odchodzeniu od etyki przy ocenie obrazów: „Tradycyjnie dla człowieka pierwotną odniesienia było wartościowanie moralne współcześnie uczvmv sie z mediów p r z y d a d a ć światu bez odniesień do tei pierwotne ramy analizuiemy techniczne aspekty przedstawienia lub po prostu gapimy się na zagęszczony stru18 19 18 www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. We wszystkich cytatach z Internetu poprawiono ortografię. mień wypadków, nieszczęść, katastrof, ofiar i ich katów" . Jednakże do widzów World Press Pho­ to nie odnosi się ponowoczesna adiaforyzacja. Tylko pięć komentarzy na Widelec.org zwraca uwagę na walory estetyczne zdjęć, z czego trzy podkreślają jednocześnie przykre uczucia zwią­ zane z ich oglądaniem, a jeden docenia umie­ jętności fotografów. W Internecie pojawiają się wypowiedzi podkreślające fakt, że na fotografii cierpienia nie można oceniać z punktu widze­ nia estetyki: „To hipokryzja i tylko hipokryzja. Pomyśleć, że takie zdjęcia miałabym jeszcze oceniać na podstawie kryteriów typu «dobrze naświetlone*. Brr" ; „Nie lubię tego konkursu. Zdjęcia są wstrząsające, niektóre bardzo dobre, ale żerują na czyimś życiu. Na miejscu fotogra­ fa nie robiłabym zdjęcia, tylko bym pomogła, cokolwiek zrobiła. Za kasę ludzie są zdolni do wszystkieeo" W przypadku powyższych wy­ powiedzi me można mówić o baumanowskim mezaaneazowaniu Obrazy cierpienia oprócz silnych emocii wywołuia u internautów rów nież cheć działania przynaimmei na poziomie deklaratywnym oraz refleks e na tematniespra wiedliwości w świecie i własnej sytuacji (takich wypowiedzi iestSS") Fstetvzacia natomiast może noiawićsietvlkowzestaw,eniuzetvka- Zdiecia piękne, a zarazem straszne i smutne" ." 20 21 22 23 Twórcy drastycznych komunikatów medial­ nych wyjaśniają ich charakter intencją wpły­ nięcia na opinię publiczną, ponieważ obraz ma większą moc oddziaływania niż słowo. Sułkow­ ski natomiast pisze, że „zbrodnia, wojna i ludo­ bójstwo zawsze są na świecie i zawsze istnieje misja telewizji do pokazywania rzeczy godnych podzielone. Troje z siedmiu użytkowników docenia formalne walory World Press Photo, innych troje natomiast ma wątpliwości etyczne co do przedstawiania 19 Z. Bauman, op.cit., s. 58. cierpienia na zdjęciach. 2 0 B. Sulkowski, op.cit., s. 16. 22 21 World Press Photo, www.biblionetka.pl/art. photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. asp?kom = tak&oid = -l&aid = 53086, 30.12.2007. Na Biblionetka.pl opinie są bardziej rozbudowane, a zdania {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 23 www.widelec.org/world_press_ Ibid. �Weronika Chodacz 58 interwencji i potępienia. Na widza siedzącego na kanapie we względnie bezpiecznej części Euro­ py przerzuca się odpowiedzialność za losy świa­ ta, a on tego nie zauważa, on sądzi, że pokazuje mu się po prostu rzeczy interesujące, a nawet ekscytujące" . W przypadku World Press Pho­ to nie jest tak do końca. Przedstawiane obrazy rzeczywiście mogą wzbudzać zainteresowanie, ale zawsze towarzyszą mu intensywne uczucia, a nawet poczucie pewnej powinności: „To strasz­ ne, przerażające. To cierpienie, ból śmierć... za bardzo w oczy kole. Ja wiem, że takie rzeczy na świecie istnieją, ale tak rzadko o nich myślę... bo jestem bezradna. Co mogę zrobić... nic. Było, jest i będzie źle"; „To jest tak straszne i tak okrutne, że aż brak słów, łzy same zbierają się w oczach. Nie rozumiem, jak możemy żyć sobie tak nor¬ malnie ciesząc sie iakimiś drobnymi przyiemnościami dnia codziennego, gdy współcześnie dzieją się takie rzeczy, to okrutne" . Umberto Eco Z Historii brzydoty zwraca uwa£fe na. to ze Diekno oodleea ocenie niezaaneażowanei 'na tomiast brzydota iest wstrzasaiaca Podczas dv Diekno ooisuiemy takimi synonimami iak har moniine ładne oełne wdzięku synonimy brzy doty zwykle maia związek z reakcia nolepaiaca na niesmaku ieśli nie głębokim obrzydzeni,, wstręcie czy odrazie Brzydkie iest iednorześnie odnyrhaiare nienrzyiemne nrzeraza,ace nik czemne, niepokojące straszne, obrzydliwe . 24 25 ff 26 Jeden z internautów podpisujący się nickiem Mędrzecldiota zwrócił u w a g ę na szczególne walory estetyczne zdjęcia z 1984 roku przed­ stawiającego zwłoki i jednocześnie jako jedyny 24 25 B. Sułkowski, op.cit., s. 68. www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. 26 27 U . Eco, Historia brzydoty, Rebis, Poznań 2007, s. 16. www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. 28 O przywracaniu porządku w toku interakcji: H . Blumer, Społeczeństwo ja\o symboliczna interakcja, wyraził się na temat fotografii jednoznacznie po­ zytywnie: „Kozackie zdjęcie, najlepsze, odkopa­ na twarz dzieciaka, trzasnę ją sobie na pulpit" . Opinia ta wywołała oburzenie. Internauci od razu przystąpili do odbudowywania zaburzone­ go systemu wartości (pięć postów) . Przywołując do porządku Mędrcaldiotę, niektórzy odwołali się nawet do gróźb: „Szkoda, Mędrczeldioto, że ja nie mogę trzasnąć Cię w ten pusty łeb. Ale cóż, są ludzie i ludziska. Straszne zdjęcia...". Inni człowiekowi, który stawia walory estetyczne ponad moralnością, odmówili człowieczeństwa: „Brak ci oczywistych, ludzkich odruchów" . Zło nie może być piękne, nie można się nim zachwycać. Koncepcja łącząca dobro i piękno (gr. KaXoKaya0ia) istnieje j u ż od starożytności i tkwi w umysłach ludzi do dziś. Eco, opisując pierwszą Estetyk? brzydoty Karla Rosenkranza z 1852 roku, wskazuje na analogię między brzy­ dotą i złem moralnym - „tak jak zło i grzech stoją w opozycji do dobra, będąc jego piekłem, tak brzydota stanowi «piekło piękna»" . Estetyzacja przemocy jednak nie jest niczym nowym. Według Sułkowskiego jednym ze starożytnych jej przejawów są żywe pochodnie Nerona, które przed podpaleniem zostały ozdobione, a pło­ nęły przy dźwiękach muzyki . Historyk sztuki może więc, jak Czartoryska, uznać estetyzację cierpienia najwyżej za przejaw złego smaku, w postrzeganiu potocznym natomiast takie dzia¬ łania wzbudzają najwyższe oburzenie. Czło¬ wiek który fascynuie sie ohyda musi być zły edyz'brzydota wiąże sie ze złem Zarzucanie fotografom estetyzacji cierpienia me pojawiło się 27 28 29 30 31 w socjologii współczesnej, red. E. Mokrzycki, Warszawa 1984, s. 71-87; H . Garfinkel, AspeĄty problemu potocznej wiedzy o strukturach społecznych, [w:] Fenomenologia i socjologia, red. Z. Krasnodębski, P W N , Warszawa 1989, s. 324-342. 29 Ibid. 3 0 U . Eco, op.cit., s. 16. 3 1 B. Sułkowski, op.cit., s. 6. [w:] Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje BARBARZYŃCA PD08 �59 Trup i estetyka w r a z z p o w s t a n i e m f u n d a c j i W o r l d Press P h o t o . K r y t y k o w a n o za t o j u ż fotografie gospodarczej depresji w Stanach Z j e d n o c z o n y c h Dorothei Lange . Pisał też o t y m Walter B e n j a m i n . 3 2 3 3 Z a w y k o r z y s t y w a n i e c i e r p i e n i a k r y t y k u j e się również media informacyjne. Czartoryska p i ­ sze o W o r l d Press P h o t o : „ T a k i n i e jest ś w i a t , t a k a jest t y l k o f o t o g r a f i a p r a s o w a o k r e ś l o n e g o r o d z a j u " . T e n z a r z u t m o ż n a raczej o d n i e ś ć d o 3 4 t e l e m e d i ó w , które k r e u j ą f a ł s z y w ą w i z j ę w r o g i e j r z e c z y w i s t o ś c i . S u ł k o w s k i p r z y t a c z a statystyki r e ­ alnej p r z e s t ę p c z o ś c i , z g o d n i e z k t ó r y m i n a 100% przestępstw 0,1% t o morderstwa, 0,8% gwałty seksualne, 3,5% r a b u n k i , 7,8% n a p a ś c i p e r s o n a l ­ ne n a t o m i a s t z d e c y d o w a n a w i ę k s z o ś ć 77 8 % t o w ł a m a n i a i k r a d z i e ż e . P o t r z e b a sensacji w pro¬ g r a m a c h i n f o r m a c y j n y c h d o k ł a d n i e o d w r a c a te proporcje: 87% wydarzeń w n i c h przedstawia­ n y c h dotyczy przestępczości z u ż y c i e m przemocy f i z y c z n e j . W świetle t y c h statystyk t r u d n o jest 35 z a p r z e c z y ć m a n i p u l a c j i w m e d i a c h . M o ż e dlatego k o m e n t a t o r z y prasowi szczególnie jej świadomi starają się z w r a c a ć wystawy nodkreślaiaciefmeiednoznaczność^cze- JraczeinierobiaDrzecietniwidzowiewyrazaiacy Przeważnie i e d n o s t r o n n e W e m o c i o n a l n e opinie a r t y k u ł a c h o W o r l d Press P h o t o w G a z e c i e W y b o r c z a " niektórzy dziennikarze koncentruia sie i e d y n i e n a b r u t a l n o ś c i p r e z e n t o w a n y c h foto Jani 3 6 n a t o m i a s t cześć k o m u n i k a t ó w m e d i a l n y c h c h a r a k t e r v z u i e sie n e w n y m s c h e m a t e m I c h a„ t o r z y nainierw zwraraia nwaoe na d r a s t y c z n o ś ć i d o s ł o w n o ś ć f o t o g r a f i i , ale p o t e m , j a k b y trochę 32 B. Brauchirsch, Mała historia fotografii, Cyklady, Na temat albumu Świat jest piękny 37 38 3 6 K. Kenig, Najlepsze smutne zdjęcia, „Gazeta Wyborcza", Warszawa, 11.02.2006, s. 10; Krew, łzy, upodlenie, „Gazeta Warszawa 2004, s. 29. 3 3 na siłę, poszukują w wystawie też pozytywnych aspektów, powołując się zwykle na zdjęcia z ka­ tegorii nauka i sport . Taki opis pozwala uniknąć kreowania jednolitej wizji świata. „Codziennie otaczają nas przerażające obrazy. Widzimy zdjęcia ludów, których dzieci, wyglą­ dające jak szkieleciki z nabrzmiałymi brzucha­ mi, umierają z głodu, krajów, w których kobiety są gwałcone przez najeźdźców, i innych, w któ­ rych ludzie są torturowani, tak jak wciąż stają nam przed oczami dawne obrazy innych żyjących szkieletów, wchodzących do komór gazowych. Widzimy członki ciał rozrzucone na skutek wysa­ dzenia w powietrze drapacza chmur lub samolotu w locie i żyjemy w strachu, że nas też to może spotkać. Wszyscy wiedzą, że jest to brzydkie nie tylko w sensie moralnym, ale również fizycznym - ponieważ wzbudza niesmak, strach, odrazę niezależnie od tego że owe obrazy budzą litość gniew chęć przeciwstawienia się solidarność na­ wet jeśli akceptuje się je z fatalizmem kogoi kto wierzy że życie iest opowieścią idioty pełna krzy¬ ku i zamieszania. Żadna świadomość relatywizmu walorów estetycznych nie wyeliminuje faktu że w tych przypadkach rozpoznaiemy bez wątpienia brzydotę i nie iesteśmy w stanie przekształcić iei w coś przyiemne™" Na podstawie ooinii na temat Worlu Press Photo do słów Eco można do­ powiedzieć wiecei Nie tvlko nie iesteśmy w sta nie ale za wszelka cene nie chcemy przekształcać obrazów ciemienia w coś nrzyiemnelo Fenomen reakrii na wystawę zanrzecza istnieniu chłodne, postawy ponowoczesnego obserwatora Renger-Patscha Wyborcza", Gdańsk, 8.12.2000, s. 13. M . Niemczyńska, Dziwny jest ten świat, „Gazeta wyraził się następująco: „Nawet obraz nędzy dzięki 3 7 modnemu, perfekcyjnemu ujęciu udało się jej [fotografii] Wyborcza", Kraków, 21.09.2007, s. 9; A. Bugajska, Dwie uczynić przedmiotem konsumpcji", W Benjamin, strony świata. jako wytwórca, Wrażliwość i oko, „Gazeta Wyborcza", Kraków, 27.02.2003, s. 6; Ten nasz świat, Stołeczna", Warszawa, 17.12.1999, s. 1. s. 173. 3 4 U . Czartoryska, op.cit., s. 225. 3 5 B. Sułkowski, op.cit., s. 66. {]{){]) P D 0 8 Twórca [w:] idem, Anioł historii, Poznań 1996, BARBARZYŃCA 38 U . Eco, op.cit., s. 431,436. „Gazeta �