1 50 112 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a86a7feb0644dcab20c616cd1860e11.pdf 0de891e8e23c42c0df33a61aff2c1885 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5587 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5195 Title A name given to the resource Kiedy myśl ostrzy słowo/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lupa, Krystian Uliasz, Szymon Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K r y s t i a n L u p a (ur. w 1943 r.) to cztowiek teatru. T w o r z y sztuki w y ­ jątkowe pod względem formy i wła­ Kiedy ostrzy słowo. O » pisaniu • • i jego z myśl /i intymnością Krystianem rozmawia Szymon co najważniejsze w dramacie, czyli relacje międzyludzkie, które odczytuje na n o w o z dziet Bernharda, Dostojew­ skiego, Witkacego czy Brocha. Podej­ muje tematy metamorfozy i odnowy człowieka, dla którego najważniejsze stają się podejmowane przez niego psychologiczne gry. Lupa studiował przez jakiś czas reży­ związku Z snej interpretacji. Interesuje go t o , serię w Łodzi, ale porzucił ją na rzecz teatru. W jego spektaklach, trwających nawet osiem godzin, do dziś widać fa­ scynację kinem. Sposób prowadzenia narracji, dysponowanie czasem przy­ w o d z ą na myśl film. Lupą W 1973 roku rozpoczął studia z reży­ Uliasz serii teatralnej w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie, gdzie dziś jest profesorem. Zafascynował się Szymon Uliasz: Jaka była geneza pańskiego pisa­ nia? Zaczął pan od Klasztoru nasłuchujących, który przerodził się w dziennik, ale przecież wcze­ śniej jeszcze były wiersze? Krystian Lupa: A skąd pan wie? Z lektury Labiryntu. Jeżeli mamy szukać genezy, to nie dotyczy ona życiorysu, tylko pewnej kondycji. Jak proces pisania krystalizuje się w mechanizmie myślenia, wyobraźni czy też duchowości? Kult pisania po­ jawił się, kiedy jeszcze nie umiałem pisać. Pamię­ tam, że moja matka wówczas bardzo często coś pisała jako nauczycielka — robiła konspekty albo poprawiała zeszyty. Patrząc na to pisanie, podej¬ rzewałem, że to jest jakaś bardzo ważna i istotna czynność. Mam wrażenie, że tamto dziecięce poczucie „ważności" pozostało. Kiedy zaczynam wtedy twórczością Konrada Swinarskiego i Tadeusza Kantora. Mówi, ż e to im zawdzięcza swoje spojrzenie na teatr i sposób pracy z aktorem. Jest twórcą wybitnych przedstawień, takich jak Marzyciele, Bracia zow, Factory 2, Zaratustra, KaramaLunatycy, Kalkwerk. Otrzymał d w a najważniejsze wyróżnienia przyznawane w polskim teatrze: Nagrodę im. Konrada Swinarskiego i Nagrodę im. Leona Schillera. W 2001 roku wydał intymne, retro­ spektywne zapiski w formie dziennika, lecz niebędące nim w ścisłym tego słowa znaczeniu. Labirynt przywołuje dzieciństwo, ogląda demony i odtwa­ rza własne mitologie tamtego czasu 3 (1 3) 2 0 0 8 ,\?:\mnu h z dzisiejszej perspektywy. Jest także refleksją o śmierci, przyjaźni i teatrze. �Wywiad 4 mówić o pisaniu, jest w tym coś intymnie wsty­ dliwego, ponieważ wydaje mi się, iż „ważność" tego aktu postrzegana jest na zewnątrz jako zdemonizowana lub w jakiś sposób przesadna. Ktoś, kto stoi na zewnątrz tego procesu, zawsze może powiedzieć: „Nie przesadzajmy, że tak naprawdę pisane myślenie jest lepsze od myślanego myśle¬ nia". Często mówię studentom, żeby dużo pisać, notować monologi wewnętrzne, ponieważ to w gruncie rzeczy wyostrza myśli i w jakiś sposób drażni, prowokuje i inspiruje. W momencie, kie­ dy sam zacząłem pisać, bardzo szybko musiałem użyć tego pisania do jakiejś funkcji stwarzającej. Myślę, że w moim przypadku razem powstały nauka pisania i fantazje na temat Juskuni, czyli wymyślonego przeze mnie w dzieciństwie lądu. Wtedy okazuje się, że to pismo jest pewnego ro¬ dzaju dokumentem, podobnie jak mapa i rysu¬ nek. Może nawet nie dokumentem istnienia czy zapisaniem istniejącego, ale współaktem istnie¬ nia. Ponieważ w gruncie rzeczy nie istniały ląd, państwo, ludzie i królowie ani ten język, który tworzyłem na potrzeby wymyślanego świata. Można więc powiedzieć, że pisanie było ma¬ gicznym procesem powoływania istnienia i tak to odczuwałem. To dziwne, że ledwie zacząłem się uczyć pisać po polsku, natychmiast odczułem potrzebę poznania innego języka. Język polski był zużyty i wymacany. Nudziły mnie nieciekawe teksty elementarza. Zresztą to zastanawiające, że dopóki nie umiałem czytać po niemiecku, książki niemieckie, które stały w bibliotece ojca, były za¬ pisem wtajemniczeń — „księgą", tak jak to widzi Schulz. Polskie książki tylko w sposób warunko¬ wy i tymczasowy uzyskiwały ten majestat „ksiąg" — o ile były dziwaczne i trudne do zrozumienia. Bardzo wcześnie taką „księgą tajemną" był wybór dzieł Mickiewicza, zwłaszcza Konrad Wallen­ rod i Dziady, z których zrozumieniem miałem kłopot. Myślę, że jest to kopia „dzieciństwa" tkwiącego w ludzkości: demonizowanie niezro¬ zumiałego tekstu, w który wczytując się, doko¬ nuje się automatycznie pewnego rodzaju aktu magicznego — aktu przeniesienia mocy i użycia jej, kiedy samemu nie zna się jeszcze instrukcji obsługi. Poprzez akt przeniesienia, tak jak to Jung lubi widzieć, dokonuje się uruchomienie mechanizmu, do którego w gruncie rzeczy moja świadomość nie ma dostępu. Gdyby spojrzeć na pisanie w kontekście pragma­ tycznym, czyli poprzez związek z samym życiem, twórczością teatralną, kreacją, kiedy pan uznał, że dziennik będzie kontynuowany? Czy te dwie sfery: pisania i życia, przenikają się bezpośrednio, czy jest to może relacja bardziej złożona, ponieważ pisanie jest aktem intymnym dokonywanym w samotno¬ ści. Tym różni się pisarz, który jest tylko pisarzem, od piszącego reżysera, który pracuje z ludźmi. Nawet jeżeli pomysły rodzą się w świecie, to do samego aktu zapisania, podobnie jak do czytania, dochodzi już w samotności. Nie zawsze, lubimy przecież czytać razem. Zawsze bardzo mnie fascynowało dopuszczanie tu jakiejś perwersji, gruppen sex pisania, czyli właśnie złamanie tej intymności... Jest też jakimś rejonem odkrywczym? Tak, bo wówczas, trącając czy gwałcąc, przeła­ mujemy w jakiś sposób mechanizmy intymne, do których mamy tylko częściowy dostęp, a które są nam dane jako rzeczy automatyczne i musimy je akceptować, otaczać je pewnego rodzaju kultem. Bez tego kultu i wiary to się nie udaje. Podobnie bywa z pewnymi praktykami medytacyjnymi, na przykład z jogą. Muszę w coś wierzyć, żeby to działało. Bez wiary to nie funkcjonuje, nie ma elektryczności, która tym porusza. Wówczas rejon nieświadomości nie bierze w tym udziału i nie ma mowy, żebym się dowiadywał czegoś od kogoś we mnie. Pisanie to nie jest dowiadywanie się od siebie samego, to jest dowiadywanie się od kogoś czegoś, co jest najczęściej niedostępne... Jak wyodrębnianie mości... u Junga rejonu nieświado¬ Oczywiście. W zależności od tego, jaki mo¬ tyw poruszamy, kontaktujemy się z tą czy inną osobą lub figurą, kompleksem nieświadomości, który w pewnym momencie zamienia się w my¬ ślącą i działającą osobę. Zdumiewające, że pew- �Z Krystianem Lupą rozmawia Szymon Uliasz ne myśli, przychodzące tak nagle, są w takim stanie gotowości i literackiej formy. To zadziwia¬ jące, można byłoby powiedzieć, że są to myśli przychodzące z „przebicia", pobudzone aktem pisania przez śniące ciało, z udziałem pewnej aury, pobudzonego stanu cielesnego. Jeśli pytamy, kiedy i jak coś przyszło i się zaczęło, to chodzi raczej o to, że na początku mamy dostęp do świadomości funkcji. Początek jest pewnym stanem granicznym, w którym coś może być zaobserwowane, bo później się to­ czy. Człowiek zapomina tę instrukcję, która jest gdzieś na wstępie. Ja nie miałem świadomości takiego poczucia, że kiedyś się na to zdecydo¬ wałem albo że kiedyś przestałem pisać Klasztor nasłuchujących. Jeśli ten rejon zaczyna się rozwi¬ jać, przez dłuższy czas istnieć, zaczyna żyć jak¬ by sam z siebie, j u ż nie wyłącznie przynaglany, próbowany. Wiadomo przecież, że na początku młody człowiek próbuje, czy może być pisarzem, podobnie jak próbuje innych rzeczy. Wszystko to staje się w podnieceniu charakterystycznym dla młodości. Jest to rodzaj eksperymentu: zażyję pewną pigułkę i patrzę, co się ze mną dzieje. W gruncie rzeczy jest to ciągłe doświadczanie siebie, kim właściwie jestem, jakim fenomenem „ja" jestem? Co „ja" mogę robić, jak „ja" to mogę robić i czy „ja" to w ogóle mogę robić? Przygoda: czy mi się uda być na przykład takim pisarzem jak Tomasz Mann, który mówi, że pisanie to jest codzienna dyscyplina? Codziennie rano wstaje, bierze pióro i pisze. Ta codzienna dyscyplina jest w gruncie rzeczy procesem fatycznym, którym bronię się przed zaprzestaniem pisania. W każdej chwili grozi mi, i boję się tego, że pewnego dnia powiem sobie: „A, nie chce mi się, to jest wszyst¬ ko kłamstwo, co ja robię, to jest jakaś zabawa". Nagle, ni stąd ni zowąd, Bernhard mówi o takiej tajemnicy i strasznie bliskie jest mi to zdanie: „Ja¬ kie to dziwne jest, że człowiek nagle zaprzestaje". Przez całe życie coś robi i wydaje się, że to jest po prostu jego życie, wierzy sam, że to się dzieje organicznie, dąży do czegoś, poświęca temu całe dorosłe życie, nagle — ciach — zaprzestaje... Czy nie będzie to pewna iluzja? Przecież to, że coś się kończy, że musi się skończyć, jest wpisane a d a l POO8 ^K mmu y 5 już od początku w naszą egzystencję. Rilke stawia przed młodym, zaczynającym pisać człowiekiem kryterium konieczności, mówi mu: jeśli możesz żyć bez pisania, to żyj. To jest prowokacja: jeżeli możesz żyć bez pisania, to żyj, mówi piszący. Do kogo w tym momencie stosuje się to „ty"? Jeżeli mówi tak do młodego poety, znaczy to: jestem j u ż poza tą sferą. Daje taką radę czy jest to arystokratyczny gest człowieka, który nie może żyć bez pisania? Lub gest opętanego, unieszczęśliwionego i znie¬ wolonego przez pisanie... A czy istnieje jakaś właściwa dzy pisaniem a czytaniem? równowaga pomię¬ Zawsze człowiek najpierw więcej czyta. Póź¬ niej okazuje się, że pisanie jest jakby rozlewa¬ niem atramentu. Coraz szersza powierzchnia zostaje zajęta, w związku z czym coraz bardziej wchłania i być może o tym właśnie myślał Rilke. Być może ta obsesja pisania jest czymś szalenie wampirycznym i w pewnym momencie zagarnia cię całego, a to oznacza, że nie ma j u ż czasu na czytanie. Choć jest to marna odpowiedź, że nie ma czasu, bowiem nie o to chodzi, lecz o balans przyjmowania. Rzeczywiście coś się z tym dzieje. Rzeczy, które napisali inni, czytane w młodości, traktowane są inaczej, ponieważ człowiek nie został jeszcze w jakiś sposób zdeformowany czy przetworzony. Kondycja pisania zdecydowanie zmienia mechanizm jaźni, mechanizm ducho¬ wy indywiduum, a w związku z tym deformuje i przekształca czytanie. Czytanie staje się czymś innym. Napisane dzieła to książki, rozprawy, systemy filozoficzne, wiersze, jednym słowem to, co Bernhard tak świetnie nazwał tekstem, czyli pewnego rodzaju pakietem napisanym przez człowieka, który ma jakąś całość. W momencie, kiedy nie stałeś się jeszcze potworem piszącym, to one miały swoją świętość, swoją całość, były nienaruszalne. Wiersze Rilkego to były wiersze Rilkego, Zbrodnia i kara to była Zbrodnia i kara, Wyznania Rousseau to były Wyznania Rousseau itd. Mało tego, dla kogoś, kto nie pisze, dzieła na¬ pisane są święte, dlatego że są objawieniem pew- �Wywiad 6 nej kondycji, której sam nie próbuje, w związku z czym zawsze ma podziw dla tego, czego sam nie dotyka, podziw wyznawcy pasywnego. Dla¬ tego też staram się nie pomylić, nie zmieszać, staram się zachowywać te całości. Ale to chyba jest bardzo trudne i nie do końca się udaje. Uwidacznia się to na przykład w Apokry­ fach do prozy Rilkego, kiedy języki są do siebie bardzo podobne... No tak, bo to jest j u ż dawno skurwione, to j u ż się zepsuło. To ten mechanizm wampira, dla którego nie ma świętości całości napisanych. Je¬ żeli tekst wciąga mnie i prowokuje, natychmiast pojawia się rodzaj polemiki. Na gorąco pojawiają się mrówki, które tekst porywają z książki i roz¬ noszą, unicestwiają i rozprowadzają. Świetne pole do osobliwej refleksji daje niemieckie wyda­ nie Człowieka bez właściwości, w polskim tłuma­ czeniu tego nie ma. Bardzo żałuję, że ta książka w języku polskim jest wydana w tak fatalnym tłumaczeniu. Każde zdanie traci swoje sedno. Musil uważał, że słowa niejako szukają swojego lepszego znaczenia za pomocą literatury i po¬ ezji. Słowa, które są w naszej głowie i którymi się posługujemy, mają swoją ogólnowojskową, tymczasową sferę znaczeń, bardzo często uśpio¬ ną, rozmazaną, ogólnikową. Czasami się nam zdarza, że w pewnym zdaniu słowo uzyskuje nowy dźwięk, uzyskuje dostęp do myśli. Bardzo często dzieje się tak w poezji. To nie słowo bie¬ rze fragmentaryczny udział w przekazywaniu myśli, ale odwrotnie, myśl ostrzy słowo. Te myślopisania są procesem tego typu, w tym sensie poetyckim, że doprowadzają do fenomenalnego, jednorazowego czy jakby olśnionego wyglądu danej myśli, a nie uśpionego. Najczęściej dzieje się tak, że w naszych rozmowach posługujemy się embrionami myśli. W polskim tłumaczeniu Człowieka bez wła­ ściwości każde zdanie traci tamten cud, który jest w oryginale, bowiem to nie jest słownikowe, to jest wizjonerskie w obszarze myśli i refleksji, niekoniecznie w obszarze poezji. Musil przez długi fragment tej książki zajmował się fenome¬ nem uczuć i w gruncie rzeczy destylacją uczucia. Interesowały go mechanizm i hierarchia tej naj­ bardziej tajemniczej sfery, albowiem uczucia nie są myślami, ale nie są też obrazami. Rozmowy Ulricha z Agatą są fantastycznym zapisem obco­ wania, dialogu dwojga ludzi zafascynowanych dążeniem do schwytania rzeczy nieuchwytnych w swoim podwójnym bycie. Kiedy ludzie są we dwoje i zaczynają dialog na temat, który dla obu stron jest czymś fascynującym, to rozmowa takich ludzi zaczyna być podobna do seansu spirytystycznego. Otwiera się wtedy pewnego rodzaju przestrzeń metapsychiczna, w której umysły zdają się mieć tę sferę „pomiędzy". Wię¬ cej ciekawych rzeczy dzieje się pomiędzy in¬ terlokutorami aniżeli wewnątrz każdej z osób. Polscy tłumacze tego kompletnie nie rozumieli. Dlatego książka Musila jest w języku polskim taka zniechęcająca. Dla mnie czytanie drugiej części wydania Frisego (klasyczne wydanie niemieckie) było obja¬ wieniem. Czytanie tego, co miało być literaturą, a okazało się rodzajem magazynu, spichlerza. Zawartość metafizyczna tej części jest tak niesa¬ mowita, że wszelkie eksperymenty typu Model do składania, Gra w klasy są tu jakimiś dziecinny¬ mi puzzlami w porównaniu z tymi, które samo życie zrobiło, zostawiając spuściznę Musila w ta¬ kim, a nie innym kształcie. Czytanie jest proce¬ sem rozkładaj ącym, to znaczy czytanie j est j akby traktowaniem tekstu za pomocą jakiegoś kwasu. W gruncie rzeczy jest to nie przyjmowanie, lecz tworzenie równoległe. W każdym procesie na¬ stępuje innego rodzaju proces — zapisana lite¬ ratura jest aleatoryczną partyturą i w pewnym momencie orientuję się, że ten proces równoległy jest być może w tym momencie ważniejszy i wy¬ maga natychmiastowego zapisania. Oczywiście ten proces równoległy przywłaszcza sobie litera¬ turę. To, że powstawały Apokryfy, to też nie była moja decyzja. Po prostu jest to rodzaj perwersji, złajdaczenia. Tak to nazywam, ale myślę sobie, że to złajdaczenie nie jest takie złe, natomiast w obowiązującym fair play jest to być może niemoralne, że nie mam szacunku dla pisarzy, których wystawiam. Dla mnie nie istnieje prob¬ lem plagiatu, nie widzę powodu, dlaczego ludzie mieliby być właścicielami swoich dzieł... IWlAlUm 3 (13) 2 0 0 8 �Z Krystianem Lupą rozmawia Szymon Uliasz Po napisaniu wkraczają w obieg i zależnie terpretacji zmieniają znaczenia... by na tym, aby nie mieszać „ja" z przedmiotem rozważań. Mianowicie tak wytrenować swój „instrument", który jest w owym „ja" do dys¬ Zdrowe podejście do tego miał Bach, dla któ¬ pozycji, do samych tylko aktów logicznych lub rego muzyka była muzyką, czyli pewnego rodza¬ energii logicznej, by osiągnąć wynik obiektywny. ju istnieniem, które można wziąć, podobnie jak Inaczej jest w marzeniu, że rzeczywistość zapi¬ sana u nas zyskuje pewnego rodzaju energię, się bierze przedmiot z natury. bowiem albo próbujemy dotrzeć do tajemnicy, albo wprowadzić pewien ład natury etycznej Glenn Gould grający Bacha miał równieżpodob¬ ne podejście. Partytury skojarzyły mi się z powie¬ czy estetycznej w obraz, który jest z istoty swojej ściami Bernharda. Chciałem zapytać o rozumie¬ obrazem nieuporządkowanym i chaotycznym. nie grafomanii. W Podglądaniach pisze Pan, że W tym momencie zaczyna się proces, który ma swoją własną energię. Idea aegoistycznego pisa¬ wydaje mu się nią „literackpsć" rozumiana jako nia polegała na przykład na tym, aby „ja" było pewna maniera. Z drugiej strony nieustanne pi¬ sanie o sobie: egotyzm, egocentryzm, ekshibicjo¬ czułym komputerem i w procesie samoistnym wprowadzało do chaosu współczynnik etyczny. nizm. Bernhard się przebija ze swoją obsesyjnością, negacją i destrukcją, mimo że jego zdania są bar¬ Weźmy na przykład poszukiwanie nowego kry¬ terium dobra i zła. Tu zaczyna się proces, w któ¬ dzo tautologiczne, czasami są to różne warianty rym „ja" stara się nie wplątywać swoich pragnień, tych samych myśli, powieści jego często mają kom¬ lęków, obsesji, kompleksów, resentymentów itd. pozycje zamknięte. Pan czytał Bernharda przez Myśliciele tacy jak Wittgenstein ukazują nam rozkład struktury języka, przez bełkot, lecz bełkot absurdalność tego typu podejścia, wbrew pozo¬ znajdowałby się dla mnie na poziomie przekazu, rom, wbrew temu, że Wittgenstein cały aparat gdyż te powieści wydają mi sięfenomenem języko­ wym i to, co by różniło i świadczyło o jakości prozy logiczny zaangażował w to odsączenie od „ja", bo później następuje dowód utopijności takie¬ Austriaka, byłoby właśnie w warstwie językowej. go zamierzenia. Jest tutaj druga ewentualność, mianowicie od momentu, w którym intuicyjnie Bełkot jako termin absolutnie pozytywny. doświadczymy, że niemożliwa jest rzeczywistość bez obserwatora, narracja bez narratora, a więc Czyli związany z presją dążenia. akt odsączenia od „ja" okazuje się aktem fałszo¬ Tak. Parę rzeczy interesuje mnie w tym, co pan wania, a nie uprawdziwiania. Wobec tego trzeba nagrabił. Pewnego rodzaju walka z egotyzmem. przeprowadzić świat przez najintymniejsze ko¬ Egotyzm jest czymś przyrodzonym pisaniu, na¬ rytarze „ja", ale ocalić świat. tomiast bardzo często ucieczki od egotyzmu są który przemienia „ja". pewnego rodzaju pozą. Egotyzm jest rejonem Ocalićświat, wstydliwym, w związku z czym bardzo często mamy teksty, w których autor usiłuje udowodnić, Jasne. Oczywiście istnieje też coś takiego, jak że nie jest egotykiem. Czuje się bardzo pewien naprawdę egotyczny tekst lub naprawdę egorodzaj cenzury. Nawet jeśli mamy do czynienia tyczne indywiduum, które jest bezwartościowe z tekstem politycznym, gdzie to wszystko, co przez swój egotyzm, ponieważ wszystko, co może zebrać tak zwane „egocentryczne narzę¬ zostaje wepchnięte w intymne korytarze, za¬ dzie", nie zostaje jeszcze przepuszczone przez trzymuje się tam. Z powrotem nie wyłazi świat, sferę intymną „ja", jest to również pozór. Utopia tylko „ja". Rzeczywiście z Bernhardem jest coś tkwi w staraniu się być tak zwanym narzędziem takiego, że przede wszystkim to piekło „ja" jest obiektywnym i niemieszaniu swojego subiek¬ tutaj wyznane. Bernhard czuje jako człowiek tywnego „ja" z przedmiotem tekstu. Przez długi zaczynający żyć w tym czasie, w którym kłam¬ czas pisanie tekstu filozoficznego polegało jakostwa XIX-wiecznego Europejczyka wychodzą a (13) ?OO8 ^K mmu y od in¬ 7 �Wywiad 8 na jaw i kompromitują się w straszliwy, wstydli¬ wy sposób. Trudno to ująć inaczej: racjonalista XIX-wiecznego chowu rozkracza się albo zesrywa, ukazuje całkowity fałsz, całkowite fiasko, całkowite kłamstwo. Świat staje się odbiciem zafałszowanej osobowości. Nie jesteśmy w stanie uzyskać prawdziwego odbicia z fałszywego lu¬ stra. Jeżeli całe „ja" jest zafałszowane, to choćby ono nie wiem jak czciło prawdę, było moralne i nieegoistyczne oraz zwrócone z nie wiem jaką fascynacją na drugiego człowieka, którego trzeba docenić i szanować, to i tak się to nie udaje. Ale czy istnieje lustro, które byłoby prawdziwe? Nie istnieje prawdziwe lustro, natomiast istnieje proces uprawdziwiania lustra. Ma on miejsce wtedy, kiedy akt penetracji świata jest połączony z aktem uprawdziwiania narzędzia. Sądzę, że Bernhard jest tego typu przykładem. Przepuszcza on dwa procesy: bardzo dramatycz¬ ny proces rozprawy z „ja", który płynie jednym nurtem, z penetracją świata. Otrzymujemy ro¬ dzaj materii zmieszanej, zbełtanej, którą odczu¬ wamy jako oczyszczającą. To pewnego rodzaju udany akt alchemiczny, gdzie przedmiotem tęsk¬ noty jest prawda, czymkolwiek by ona była. ny. To wyraził Bernhard w Kalkwerk, gdzie nie można napisać studium. Mówi on, że wszystko, co napisał, jest obok. Tak jak ja mogę powiedzieć, że nie napisałem Klasztoru nasłuchujących, tylko piszę dzienniki — piszę przecież, ale to nie jest to, co zamierzyłem, bowiem to, co zamierzyłem, jest w tej chwili wręcz śmieszne. Pisarze, którzy nadal uważają, że można napisać opus magnum, to po prostu kretyni, a przecież kiedy Goethe zaczynał pisać Fausta, nikt nie ważyłby się nawet uśmiech¬ nąć wobec takiego zamierzenia. Byćmoże mamy kłopot z kryterium poznawczym, skoro to, co możemy powiedzieć, zawsze jest już częścią i zawiera się w tym, czego nie będziemy mogli ani poznać, ani tym bardziej wyrazić, przez co tym bardziej skazane jest na porażkę, jak akcen¬ tuje w swojej twórczości Beckett? Można powiedzieć, że ta porażka to jest nowa rzecz, że my tę porażkę widzimy, bo śmiem twierdzić, iż człowiek zanurzony w spokojnej i dojrzałej kulturze tej przegranej nie widział. Dostrzegamy nie tylko fakt porażki, ale także jej kształt i zawartość, bowiem być może nasza porażka jest czymś innym n i ż nasze dążenie. Być może w momencie, w którym włożylibyśmy do komputera naszą przegraną i nasze dążenie, Następnie Krystian Lupa zaczął opowiadać o swo¬ komputer by powiedział, że to jest niekompaty¬ im nowym projekcie teatralnym i wróciliśmy do bilne, że coś się stało i był jakiś przekręt, a my literatury w odniesieniu do przemiany antropolo¬ byliśmy tak zajęci naszym dążeniem, iż nie za¬ uważyliśmy, że proces, którym jesteśmy w samej gicznej dotyczącej prozy współczesnej: istocie, był palimpsestem. Toczył się w dwóch obszarach: w zapisywanym oraz w zapisywa­ W tej chwili nie można napisać takiej książki, jaką napisał Joyce, nie możesz pisać jak Tomasz nym i natychmiast ścieranym. Być może również dlatego zapisujemy tak skrzętnie, zapisujemy tę Mann, natomiast wymagania wciąż się stawia... porażkę, żebyśmy mogli odczytać pod nią tekst innego dążenia i dopiero ex post to inne dążenie Można jednak pisać jak Jelinek, jak Houellebewychwycić albo przynajmniej przekazać poraż¬ cq... kę następnemu pokoleniu, które być może coś — Tak, możesz pisać jak Jelinek, jak Houelle- z nią zrobi. Nie znaczy to jednak, że następne becq, jak Bernhard. Z tym że oni w porównaniu pokolenie będzie studiowało te dzieła tak, jak z Joyce'em są niezadowoleni. Piszą, ale nie uzy­ sobie wyobrażamy, natomiast będzie miało po¬ skują swojego szczytu, jest on bowiem nieosiągal- rażkę wpisaną w kondycję. ihv;Av:-łm 3 (ia) 2008 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40d438978570bafec4c7e952e40c6bd1.pdf 8e98cc7e73d1639f128b66e5ca3028b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5586 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5194 Title A name given to the resource Wstępniak / Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARBARZVNCA T Redakcja Marcin Bartoszek Weronika Chodacz (redaktor naczelna) Przemysław Ciura Joanna Florczak Artur Karwat Michał Nieniewski Katarzyna Nowak Łukasz Sochacki Marcin Tabola Dariusz Żukowski Wydawca Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" we współpracy z Kołem Naukowym Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ oraz Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ A d r e s w y d a w c y i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel.012 663 15 32 tel./faks 012 663 15 31 http://barbarzynca.com Skupimy się natomiast na dramatach Leśmiana. Powie­ my kilka słów o teatrze w Internecie. Z Krystianem Lupą porozmawiamy o tym, dlaczego pisanie jest konieczne i w sumie niemożliwe. Zachęceni tym paradoksem, spró¬ bujemy jeszcze wyrazić niewyrażalne. A dla odprężenia wyruszymy w świat: zdrzemniemy się w aborygeńskim Czasie Snu i opowiemy kilka mitów Winnebago. Zapraszamy do lektury. Recenzje n a u k o w e neTTheatre MilczącespoĄanie dwóch teatrów Ojcobó(j)stwo rzynasty numer „Barbarzyńcy" jest częściowo o te­ atrze. Należałoby pewnie zacząć od słów: „Już Eurypides...". Pozwolimy sobie jednak być przewrotni i o tragediach Greków me wspomnimy ani słowem. Nie odniesiemy się też do pochopnego, ale dość popularnego w niektórych kręgach stwierdzenia pewnego Anglika, że teatrem świat, a aktorami ludzie, „którzy kolejno wchodzą i znikają". W końcu nikt tego do dziś me udowodnił. Nie żeby me próbowano! Gdy pewien amerykański badacz raz a dobrze zajął się teatrem życia codziennego, mar­ ketingowi spece zaraz sprowadzili jego śmiałą metaforę do technik autoprezentacji. Z marketingiem nam me po drodze. Dlatego o tym wszystkim pisać me będziemy. Prof. dr hab. Piotr Kowalski Prof. dr hab. Czesław Robotycki Figura tricotera Dr hab. Andrzej Szyjewski Jeżyk, zagłady -jezy\ świadectwa O bombie Dr hab. Dariusz Czaja Redakcja Claude Levi-Strauss, myśliciel nieoswojony, badacz smutnych tropików, wielbiciel potraw surowych i ugotowanych, który jak nikt inny opowiada o rysiu, a przede wszystkim znakomity antropolog, c z ł o n e k A k a d e m i i Francuskiej, doktor honoris c g u s g piętnastu u n i w e r s y t e t ó w , w s p ó ł t w ó r c a strukturalizmu, 28 listopada tego roku s k o ń c z y ł "100 lat. Panie Profesorze, d z i ę k u j e m y i i y c z y m y zdrowia! Opieka edytorska i techniczna R e d a k c j a pisma „Barbarzyńca" WYDAWNICTWO JAK www.wydawnictwojak.pl ul. Zacisze 7,31-156 Kraków Projekt okładki Dariusz Żukowski Nakład 650 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail (szczegółowe wskazówki na naszej stronie internetowej). Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe Prorektorowi UJ prof. Andrzejowi Mani, Prodziekanowi Wydziału Histo­ rycznego UJ prof. Janowi Świcchowi, Fundacji „Bratniak" oraz Radzie Kól Naukowych UJ. Claude L é v i - S t r a u s s , penseur sauvage., explorateur de tristes tropiques, amateur du cru et du cuit, conteur i n é g a l é de l'histoire du lynx et - avant tout - anthropologue de renommé mondiale, membre de l ' A c a d é m i e f r a n ç a i s e , docteur honoris causa de quinze universités, cofondateur du structuralisme fete, le 28 novembre prochain, son centenaire. Monsieur le Professeur, nous vous remercions et souhaitons une excellente s a n t é ! La rédaction de „Barbarzyńca" BARBARZYŃCA 3 (13) PDD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/759af467f836959871e9258c30be47f1.pdf f9d743cb1c8941a52762649784a1ef43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5589 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5197 Title A name given to the resource Milczące spotkania dwóch teatrów/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.20-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czapiga, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata u n w 19 8 3 n > absolwentka polonistyki UJ, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ, interesuje się literaturą współczesną, antropologią C Z a p i g a | i t e a t r e m (szczególnie a w a n g a r d o w y m ) . Milczące spotkanie dwóch teatrów „Możesz mnie spokojnie poczęstować śniegiem: ilekroć szedłem przez lato ramię w ramię z morwą krzyczał jej najmłodszy liść" (P. Celan) wiadomość istnienia zaczyna się od po­ czucia osamotnienia i doświadczenia jego tragiczności. Życie wypełnione witalnością, tak często przedstawiane jest w poezji i dra­ macie za pomocą figury - obrazu wiosny, drogi przez wieczną zieloność, wybuchającą feerią skontrastowanych, ostrych barw, przepełnioną pulsującym, rozedrganym rytmem. W pewnym momencie nadchodzi jednak czas na coś innego, dochodzi się do momentu, kiedy ze spokojem można się zgodzić na „poczęstowanie śniegiem" - na katastrofę, odizolowanie, śmierć, gdzie sta­ gnacja, chłód i bezbarwność współgrają ze sobą. Ś 1 A . M . di Nola, Tryumf śmierci. Śmierć w potocznym rozumieniu wywołuje raczej poczucie chaosu, w którym rozpad do­ minuje nad porządkiem i ładem. Alfonso M . di Nola, pisząc o żałobnikach, którzy w obliczu śmierci bliskiej osoby zyskują przeświadczenie, że świat jest bez sensu, smutny i pusty, wspomina również o percepcji śmierci w ogóle: „Nie jest akceptowana ani traktowana jako zjawisko naturalne. W pewnym sensie śmierć zostaje wyłączona poza ramy naturalnego po­ rządku rzeczy, rozumianego jako ruch, działa­ nie, reprodukcja, ciągłość" . 1 Antropologia ialoby, Universitas, Kraków, 2006, s. 186-187. BARBARZYŃCA 3 ("13) P D D ( �21 Milczące spotkanie dwóch teatrów Zgoda na śmierć, izolację przywraca normal­ teatru. Wychodził z przekonania, że współcze­ ny porządek rzeczy i organizuje chaos, który sny mu teatr jest tworem skostniałym i przesta­ może wywołać myśl o unicestwieniu. Doskona­ rzałym. W jednym ze szkiców pisał wprost: łość i harmonia świata pozostają zachowane (od­ „Zupełna ignorancja i całkowita niewiedza zyskane?). Przestają mieć wtedy znaczenie dy­ sztuki teatralnej u nas w Warszawie sprawia, że wagacje dotyczące sprawcy śmierci - demiurga pisanie o tej sztuce kojarzy mi się ściśle z tłuma­ lub nienazwanej wrogiej siły, gdyż pogodzenie czeniem, określaniem i pouczaniem. (...) Gdy owo bierze je w nawias i czyni nieznaczącymi. teatry, jak u nas, nie ukazują żadnych ekspe­ Obrazy literackie przywołują częściej niezgo­ rymentów i nie doświadczają na scenie żadnej dę na śmierć, bunt przeciwko niej i cierpienie idei, żadnej koncepcji - tam wielkie słowa, za­ związane z odejściem ze świata materialnego. W wierające w sobie ideę lub koncepcję teatralną, refleksji na ten temat zupełnie wyjątkowi wydają są wysiłkiem abstrakcyjnym ani czynem, ani się tu dwaj twórcy, odlegli od siebie w sensie cza­ przykładem nie popartym - bajką o kolorach, sowym, ale i — na pierwszy rzut oka — artystycz­ którą się opowiada ślepcom spragnionym nym: Bolesław Leśmian i Leszek Mądzik, wyra­ żeń..." . żający swoją twórczością zrozumienie i zgodę na „poczęstowanie śniegiem". Eksperymentatorskie fascynacje L e ś m i a ­ na nie znalazły zrozumienia ani u ówczesnej widowni, ani u krytyków. Na to nałożyły się Teatralne spotkania w milczeniu niesnaski w zespole - konflikt z Wroczyńskim Bolesław Leśmian, poeta, podejmował rów­ w sprawie repertuaru - oraz kłopoty finansowe, nież próby dramaturgiczne i teatralne. Pozosta­ które musiały druzgocąco wpływać na poetę. wił po sobie kilka prób dramatycznych, z których Jesienią 1911 roku Leśmian, w liście zamiesz­ niewiele zachowało się do naszych czasów . czonym w Nowej Gazecie, ogłosił koniec swojej Szczególnie ciekawym przypadkiem wydają się współpracy z Teatrem Artystycznym. Niemniej dwie realizacje tej samej sztuki - Pierrot i Kojednak kilka prób dramatycznych i wypowiedzi lombina i Skrzypek, opętany. Poeta nazywa je „ba­ teoretycznych, jakie się zachowały, pozwalają śniami mimicznymi" i faktycznie utwory te nie stwierdzić, że Leśmian również i na tym polu przewidują użycia słowa jako materii tworzenia. działalności artystycznej był pisarzem oryginałCały dramat ma mieć postać pantomimy opartej i nowatorskim. 113. ruchu, grze światła, symbolice kolorów i re¬ Na szczególną u w a g ę zasługuje deklara­ kwizytów. Sam Leśmian, zajmując się przecież cja poety, który neguje potrzebę użycia słowa. teatrem (w 1911 roku wraz z Kazimierzem Wro­ Początek Skrzypka opętanego przynosi nam in­ czyńskim i Januszem Orlińskim wynaieli scenę formację o czasie i miejscu akcji, mianowicie: Teatru Małego w Warszawie i założyli teatr zwa„Rzecz się dzieje w owych intermediach istnie­ 3 2 Teatrem Artystycznym) bardzo dobrze znał zarówno ówczesne sceny polskie i światowe nieobce mu tez były tekst/teoretyczne dotyczące 2 Rochelle H . Stone we wstępie do Skrzypka opętanego pisze o istnieniu co najmniej sześciu prób dramatycznych Leśmiana, ale nawet tylko te, o których nam wiadomo, pozwalają umieścić Leśmiana wśród wielkich twórców 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA nia, gdy słów nie bywa, a wszyscy się nawzajem rozumieją". Podkreślony zostaje fakt, że w życiu bywają pewne momenty, wydarzenia, które nie i myślicieli teatru. Zob. B. Leśmian, Skrzypek opętany, PIW, Warszawa, 1985. 3 B. Leśmian, Szkice literackie, oprać. J. Trznadel, PIW, Warszawa, 1959, s. 180-181. �22 Małgorzata Czapiga w y m a g a j ą werbalizacji (a może nawet - nie poddają się takim próbom). Odejście od słów w dramatach zbliża Leśmiana do tworzącego kilkadziesiąt lat później Leszka Mądzika. Mądzik teatrem zaczął się zajmować jeszcze podczas studiów na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim pod koniec lat 60. Początkowo two­ rzył projekty scenograficzne do przedstawień Teatru Akademickiego K U L . Szybko zaczął działać samodzielnie. W roku 1970 założył Sce­ nę Plastyczną K U L . W pierwszym wystawionyni przez zespół spektaklu Ecce Homo pada wprawdzie jedno zdanie (dramatyczne pytanie: „Dlaczego wywiodłeś mnie z łona?"), ale każda kolejna próba jest j u ż odchodzeniem od wer­ balizacji na rzecz ekspresji bezsłownej. W tym miejscu zbiegają się koncepcje Leśmiana i Mą­ dzika których powinowactwo artystyczne sieea znacznie głębiej. Sam Mądzik mówi: „Przez trzydzieści lat sobie i widzom sugeruję i wmawiam, że bez słów można się porozumieć i że można uprawiać teatr, który w milczeniu ma szansę spotkania z drugim człowiekiem w tym, co istotniejsze. Uwierzyłem po wielu latach pracy, że naprawdę to, co najważniejsze, co żyje w naszych emo­ cjach, co intensywnie przeżywamy, nie zawsze potrzebuje nazwania, a nawet boję się, że cza­ sami słowem możemy coś zniszczyć, sprofano­ wać, chyba że wypowiadamy się przez poezję. Przyznam się, że do żadnej z szesnastu premier nie napisałem kartki papieru, nie ma ani słowa, a te spektakle istnieją, sa, grane i niani nadzieję, że do widza docierają" . ważniejszego - to przez teatr ma się odbywać komunikacja międzyludzka i wynikające z tej interakcji porozumienie. Teatr przestaje być tyl­ ko przyjemnością, wrażeniem estetycznym, a zy­ skuje wymiar etyczny. Odzyskać ma perspektywę katarktyczną, choć dopasowaną do współczesnej wrażliwości i potrzeb. Ma temu służyć przede wszystkim forma wizualna dramatu, której za­ daniem jest oddziaływanie na widza - nie należy przecież zapominać o tym, co zakodowane jest nawet w nazwie teatru Mądzika, o plastyczno­ ści. Rezygnacja ze słów może mieć zatem swoją motywację w odwołaniu się do pierwotnych, eks­ tremalnych doświadczeń widza, może również oznaczać wiarę w wyższość i celowość metod wizualnych. Podobnie jest u Leśmiana, który w swoich wypowiedziach teoretycznych i późniejszych działaniach teatralnych proponuje tzw teatr sty­ lizowany. W jego projekcie akcenty postawione są na gest, ruch i taniec. Dzisiaj Leśmianowska stylizacja zostałaby przyporządkowana - zgod­ nie z typologią praktyk teatralnych - do „technik pozacodziennych". Termin ten wprowadził Eu­ genio Barba , analizując zróżnicowane procesy kinestetyczne. Codzienne techniki ciała stosobyły szczególnie w europejskim teatrze realistycznym, w odróżnieniu od nich natomiast istnieje: 5 „(...) pozacodzienna estetyka ciała powstająca w wyniku świadomego kształtowania i wyucze­ nia, jest językiem ciała używanym na scenie, by odcinać się wyraźnie od technik codzienno­ ści. Do tej (...) kategorii należałaby większość form tanecznych, pantomima, akrobatyka i ta­ kie wysoko skonwencjonalizowane gatunki, jak 4 Twórca Sceny Plastycznej, odżegnując się od werbalizacji, mówi w istocie coś znacznie 4 Z wywiadu, którego Leszek Mądzik udzielił dla Ruchu Muzycznego, cytuję za: Leszek Mądzik, czyli pamięć wielokrotnie wyobrażona, czasu „Panorama Polska", vol. 14, nr 7 (153), lipiec 2006, [w:] http://www.panoramapolska.ca/ 5 Eugenio Barba - antropolog teatru, łączy praktykę teatralną z naukową refleksją nad teatrem. Założy! Międzynarodową Szkolę Antropologii Teatru ( I S T A International School of Theatre Anthropology). index.cfm PNoTot = 153&Article = Madzik_7.html BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Milczące spotkanie dwóch teatrów komedia deWarte czy prawie wszystkie formy teatru azjatyckiego" . 6 Stylizacja, zgodnie z założeniami Leśmiana, odrzuca złudzenie czy iluzjonizm, a uwydat­ nia te elementy dzieła, które skierują widza na tory myślenia metafizycznego. Realizuje się ona przede wszystkim w szczegółach, które są dla widza czytelne, znane, a ich podstawową rolą nie jest złudzenie rzeczywistości, ale przeniknię­ cie rzeczy, które będą wzruszały, a w ten sposób przybliżały do tajemnicy istnienia. Widz, przy­ chodząc do teatru staje się elementem „wielkiego ołtarza świątyni zwanego teatrem" . Zarówno u Leśmiana, jak i Mądzika, akcent zostaje przeniesiony z aktora na widza. Aktor jest zaledwie elementem usytuowanym na równi z detalami scenografii, grą świateł czy tłem mu­ zycznym. Odarty ze swej autonomii, zostaje je­ dynie ciałem, którego ruch dostarczać ma aluzji semantycznych i wywoływać wrażenia zbliża­ jące widza do tajemnicy istnienia. Aktorzy stają się marionetkami, manekinami, a sam Mądzik mówi o nich, że: 23 nie, pozbawiając równocześnie indywidualności aktorskiej, o którą przecież tutaj nie chodzi. Rzeczywistość śmierci Zarówno Leśmian, jak i Mądzik posługują się w swojej twórczości (pierwszy - poetyckiej i dramatycznej, drugi - teatralnej, fotograficz­ nej) obrazami - metaforami. Wynika to z od­ rzucenia słowa jako jedynej materii tworzącej. Mądzik przyznaje: „Moj e sceniczne pej zaże, ten spowolniony ruch w moich przedstawieniach, to wyłanianie się z kształtów ciemności - to jest dla mnie taka modlitwa. Ona obdarza mnie spokojem, który pozwala mówić o najtrudniejszych sprawach i myśleć o nich... Nie piszę scenariuszy do spek­ takli, nie robię żadnych notatek. Myślę obraza¬ mi, noszę je w sobie"^. 7 „nie są tu po to, aby współtworzyć, są jeszcze jednym składnikiem wizualnej penetracji cza­ su i wyobrażenia, bez autonomii dramatur­ gicznej" . 8 Mądzik stosuje wiele zabiegów prowadzą­ cych do urzeczowienia postaci - niezwykle suge­ stywne staje się umieszczenie ich pomiędzy pa­ pierowymi korpusami ludzkimi rozstawionymi np. we Włóknach czy monstrualnych postaciach kobiecych z Zielnika. Innym razem twórca każe nałożyć aktorom jednakowe stroje i czepki imi­ tujące ogolone głowy {Wrota, Kir) lub w później­ szych przedstawieniach faktycznie ogolić głowy na łyso, upodabniając ich do siebie prawie zupeł6 Ch. Balme, Wprowadzenie do nauki o teatrze, P W N , Warszawa, 2002, s. 169-170. 7 B. Leśmian, Szkice literackie, op.cit., s. 141. Pole semantyczne owych obrazów jest bardzo zbliżone u obu twórców i mimo różnych reali­ zacji można je określić mianem rzeczywistości śmierci. Śmierć od zawsze pociągała człowieka i urzeczenie to było wielokrotnie silniejsze niż strach. Z jednej strony stanowiła przecież kres wędrówki każdego istnienia, była zwieńczeniem życiowej serii powtarzających się rytów przej­ ścia, ale z drugiej stawała się przejściem ostatecz¬ nym.. Jako problem temat śmierci podejmowany był przez wszystkie typy refleksji kultur. Dzisiejsza kultura popada w paradoksalne pułapki w myśleniu o sprawach ostatecznych. Za sprawą komunikacji medialnej obrazy śmierci stały się wszechobecne, jednakowoż stają się one towarem, przedmiotem konsumpcji, jak każdy inny przedmiot możliwy do sprzedaży. Marek Hendrykowski pisze: 8 Leszek Mądzik, czyli pamięć wyobrażona, 9 czasu wielokrotnie „Panorama Polska", op.cit. Leszek Mądzik sam o sobie, cytuję za: http://www. teatry.art.pl/miasta/lubelskie/lublin/kul/samo.htm 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �24 Małgorzata Czapiga �Milczące spotkanie dwóch teatrów 25 „Przywykliśmy niemal, że jest wystawiona na sprzedaż, przeznaczona do oglądania i że utra­ ciła swój wymiar i głębszy sens. To jedna strona zjawiska - śmierć jako widowisko i ekscytujący spektakl. Jest jeszcze druga - przemilczenie. Śmierc, me ma" . 10 Bardziej przekonują nas filmy fabularne przedstawiające okrutne obrazy wojennej po­ żogi n i ż faktyczny dokument - relacja z ob­ szarów objętych wojną. Dokonująca się estetyzacja śmierci oddala jej prawdziwość, realność i tabuizuje zjawisko. Raczej marginalne wydają się perwersyjne widowiska filmowe zwane snuff movie: „(...) dokumentalna rejestracja autentycznego umierania i śmierci ludzi, którzy sprzedali re­ alizatorom filmu prawo do sfilmowania końca swojego życia. Zabijanie na oczach widza stało się pierwszą z zaspokajanych potrzeb - kwin­ tesencją koszmarnego spektaklu. Temat śmierci utracił w ten sposób dawną powagę i godność, nabierając zdegenerowanego znaczenia" . 11 W dzisiejszej kulturze masowej - szczególnie filmach i grach komputerowych - śmierć jako doświadczenie metafizyczne właściwie nie jest obecna. Jej miejsce zajmuje zabijanie. Niemoż­ liwość zbliżenia się do autentyczności doświad­ czenia w obrazach, kiedy zastrzelona postać z gry wstaje i napis game over w sekundzie traci swe znaczenie, bo pojawia się opcja play again, a żołnierz amerykański czy wietnamski to prze¬ cież tylko aktor-ikona, staje się takim właśnie odwróceniem porządku. Śmierć przez procesy estetyzacji przestaje być prawdziwa. 10 M . Hendrykowski, Kilką refleksji na temat w sztuce, [w:] Strategie śmierciŚwiadectwa literackie i kulturoznawcze, pod red. W Burszty, Wydawnictwo Académica SWPS, Warszawa 2004, s. 70. 11 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA śmierci formy umierania. Ibid., s. 72-73. �Małgorzata Czapiga 26 Wobec pozbawionych refleksji obrazów za­ bijania, wypierających wizerunki śmierci au­ tentycznej, zadziwiająca wydaje się bezustanna popularność Leśmiana jako poety, którego Na­ pój cienisty i Dziejba leśna przesycone są obra­ zami żyjących - zmarłych, obcowania istot ze świata i zaświata, przepełnionych poczuciem losu i ostateczności, ale niepozbawionych życia i nadziei oraz jego dramatów, a także cieszący się niesłabnącym powodzeniem teatr Leszka Mądzika. Skrzypek, opętany - dramat mimiczny Bo­ lesława Leśmiana - to historia Alaryela ogar­ niętego niemocą twórczą, który żyje u boku żony nierozumiejącej zupełnie jego potrzeb artystycznych. Zaskakujące to, bo sama jest malarką, zatem refleksje i trudy twórcze nie powinny być jej obce. Alaryel ma poczucie, że tkwi w nim nieznana, pierwotna melodia, którą musi wygrać, jednakże nie znajduje środków, które pozwoliłyby mu tę pieśń wydobyć. J u ż sam spis postaci jasno określa pochodzenie bo­ haterów: Alaryel wywodzi się z „bajki dawno zapomnianej", a jego żona Chryza z „krainy ościennej bajce". Nieprzyległość tych dwóch światów przełoży się później na dziedziny, któ­ rymi beda sie zajmowali- Chryza to świat wizuahzacji malarstwa ale opartego na mimesis nie wnoszącego w te twórczość żadnych pokładów indywidualizmu Alaryel natomiast iest artysta nrawdziwym z' baik, dawno zanomnianei" nierwotne, nieśrworzonei nozostaiacei w nie' pokoiacym' ruchu Baika sugerowałaby k r a i n ę z w i ą z a n a z T e ś m i a n o w s k a Baśnią stanowić\vnonim która m o ż e zvria nrawHziweao 2 , zvria tŁ™LV n r v h l i ™ ™ nprzez Ho lajemnicy przypinającego r 7 r acaiy ł v r 7czas 9 istnienia, warna ościenna Pajce natomiast jest zaledwie namiastKą owego istnienia, Krainą, jaK Każda inna nierozmącą się znacząco od wszyst¬ kich pozostałych ościennych krain. 7 12 B. Leśmian, S\rzype\opętany, 13 Ibid., s. 184. PIW, Warszawa 1985, s. 180. Świat niemocy twórczej skrzypka zmienia się wraz z pojawieniem się dziwnej, pięknej postaci Rusałki, pochodzącej z Odwiecznego Boru, która: „ma na sobie szatę powłóczystą, koloru indygo, na której mienią się i złocą rzęsiście nuty tajemnicze, niby zawiłe arabeski, tające pieśń nieznaną..." . 12 To właśnie ona daje Alaryelowi szansę na odnalezienie w sobie pieśni, której podświado­ me istnienie nie dawało mu żyć prawdziwie, nie pozwalało na spontaniczną twórczość. Od tego momentu tęsknota za złotym zapisem nutowym stanie się głównym celem wszelkich dążeń ar­ tysty. Wraz z narastającą miłością Alaryela do Rusałki uosabiającej twórczość coraz silniejsza staje się zazdrość Chryzy, w której „zataja się namysł nagły i zdradziecki" . Zazdrosna żona zabija ostatecznie Rusałkę, nie myśląc, że po­ zbawia skrzypka szansy na. realizację swojego artystycznego zadania życia. Chryza, nie odczu­ wał ac podobnych metafizycznych potrzeb nie myśli w tych kategoriach - oślepiona zazdro­ ścią pragnie jedynie pozbyć się rywalki. Zabita Rusałka zostaie złożona w szklana trumnie ale w Odwiecznym Borze, kierującym się wła¬ snymi prawami możliwe było i d zmartwych wstanie Wtedv'to Alarvelowi nonownie dane iest uirzeć nuty do pieśni która nosił w sobie zaczvna arać szaleńcza' onetańcza melodie' N i e n W r z e L 7łoteaoWe'za atrvhntn Rnsałki i n H w i e r y n L Rnrn C r n ™ n l h e n i ™ ń 1 odwiecznego coru. mrożące niepezpieczenstwo nie jest mego wcale w a ż n e . UKąszony, pada martwy^na grop mogiły, Której ponow­ nie scnodziKusa^a. iNa arenie wydarzeń po­ zostaje juz tylKo Uhryza, płacząca nad ciałem zmarłego męża, Który „w głębi swych marzeń spotKawszy się ze śmiercią, piesn swą dospiewai do końca . 13 7 14 B. Leśmian, Skrzype\..., s. 231. BARBARZYŃCA 13 3 D D( �27 Milczące spotkanie dwóch teatrów Śmierć z Leśmianowskiego dramatu połączo­ na jest ze spełnieniem, z dotarciem do Tajemnicy Istnienia, do zrozumienia sensu bytu. Skrzype\ opętany jest nie tylko historią o miłości, niena­ wiści i zbrodni, to również opowieść o artyście, dziele i poszukiwaniu wyrazu własnej sztuki, ale przede wszystkim to opowieść o potrzebie po­ szukiwania transcendencji, Absolutu w pozba­ wionym go na pozór codziennym życiu. Sytuacji tej towarzyszy zaś ekstatyczny, rytmiczny taniec zmysłów, gestów, pozasłownego porozumienia, w którym roztapiają się granice między śmiercią i życiem. Taniec, ruch, gest zawsze związany był ze sferą sacrum. Rytm tańca to równocześnie rytm boskiej energii. Znane są kulturowe obrazy tań­ czących bogów - szczególnie w religiach Wscho­ du: zapewnienie ładu sfer kosmicznych możliwe było dzięki tańcowi Siwy, japońska bogini Ameus - Uzmi tańczyła, aby wymodlić światło i uchro­ nić świat od całkowitych ciemności, spotykamy też tańczącego przed pasterkami Krysznę. Od najdawniejszych czasów przypisywano tańcowi znaczenie magiczne. W kulturach pierwotnych w rytmicznych pląsach miał miejsce akt religijny i ważne działania obrzędowe, ponieważ rytm ogarniał nie tylko ciało ale przenikał ponadto umysł. Irena Turskapisźe, ż e - „Tańczący człowiek prymitywny pragnie wejść w kontakt ze światem duchów. Oczekiwanie tego momentu wywołuje w nim stan potęgują­ cego się z każdą chwilą napięcia psychicznego graniczącego ze stanem hipnotycznym" . 15 Skrzypek opętany jest, jak j u ż zostało powie­ dziane, dramatem mimicznym, stanowi on za­ tem pewnego rodzaju libretto, które jest dopiero podstawą do ewentualnej realizacji scenicznej. Dokładność didaskaliów, określających miejsce akcji, kolory rekwizytów, rozmieszczenie ich na scenie oraz precyzja w opisywaniu zachowań postaci potwierdzałby tezę, że Skrzypek^ jest tek­ stem pisanym z myślą o inscenizacji. Niezbitym dowodem na przyjęcie wyżej wymienionej tezy jest zakończenie dramatu, kiedy mowa o opusz­ czaniu kurtyny: „Zasłona spada powoli i po zapadnięciu zasłony - w ś r ó d ciemności - dobrzmiewają jeszcze trzy brakujące uderzenia zegara, który bije północ. Po czym - wolno kinkietom zapłonąć (...)" . 16 Poza tym Leśmian dołącza do dramatu aneks, który nazywa „uwagami autorskimi". Są to de facto wskazówki pomocne przy realizacji dra­ matu na scenie i dotyczą metod gry aktorskiej, rozwiązań scenograficznych, kostiumów akto­ rów i barw rekwizytów. W wielu miejscach wy­ raźnie zaznacza sposób, w jaki aktorzy mieliby się poruszać. Innym razem Leśmian każe swym postaciom powtarzać ruchy, jak sam to określa, „w zmniejszeniu", co może znaczyć właśnie wolniejszy mniej wyraźny gest. Ruch zyskuje przez to sens znaku. Wszystko poddane jest od­ powiedniemu rytmowi. Rytm nie wiąże się tylko z muzycznością ale iest tu zasada bytu istnienia Towarzyszy p o w i a n i u sie Wiedźmy twórczości Skrzypka i Chryzy ale i śmierci Rusałki. Rytm przenika bowiem wszelkie formy aktywności w świecie i zaświatach Rytm uznawany jest za swoisty wykładnik sacrum a wiec także - bywa w a ż n y m elementem noe'tvki sakrosferv Tan y p y y> J R ł n ń s k i n a z w a ł rvtm w nnieciu T e ś m i a n a ana loaonem k o s m i c z n e ™ nroresn tworzenia" ^ 1 7 L m nie m n a ł n an f . h r . k n . ć n r . v tworzeni,,' ^ X i " o ^ ^ o ^ ^ ^ tworzeniu Zarówno u Mądzika, jak i Leśmiana, rytm pozyskiwany jest w wieloraki sposób, nie tyl­ ko przez grę aktorską. Obaj artyści eksploatują 15 I . Turska, W kręgu tańca, Iskry, Warszawa 1965, s. 110. 17 16 B. Leśmian, Skrzypek,.., s. 231. Przyczynek do poetykj sacrum, M J. Bartmiński, O rytualnej funkcji powtórzenia. i d e m poetyka, Ossolineum, Wrocław 1990. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA , Folklor -język - �Małgorzata Czapiga 28 światło i ciemność, stwarzając iluzję pulsowania i ruchu ku przodowi, co znamionuje upływający czas naznaczony pewnym fatalizmem. Przed oczyma widza płynie czas astronomiczny, towa­ rzyszący czasowi spektaklu, spektaklu, który jest jedną wielką synekdochą życia każdego z nas. W spektaklu Leszka Mądzika Ecce Homo zastosowane zostały witraże symbolizujące ży­ cie, śmierć i Boga. To na ich tle bezimienny człowiek przemierza przestrzeń w niewiado­ mej wędrówce. Kolejnym krokom człowieka towarzyszą zapalające się i gasnące witraże, przerywane chwilami zupełnej ciemności. Kie­ dy zapala się niebieskie światło witraża śmierci, człowiek pada nieruchomy, a jego ciało otaczają maski wykrzywione w dziwnym grymasie. Pul­ sowanie rozświetlanych witraży i rytm tańca po­ staci spowalniają, aż do całkowitego zaniknięcia. Nierównomiernie zapala się tylko witraż śmierci - ciało człowieka nieruchomieje. „Dychotomia „ruch - bezruch" określa w kul­ turze sposób myślenia o życiu i śmierci" . 18 Rytm staje się nie tylko materią spektaklu, ale wciąga również widza, każąc mu uczestniczyć w oglądanych obrazach. Pulsowanie świateł, ope­ rowanie ciemnością, nasycanie i blaknięcie barw, kontrastowanie kolorów obserwowanych w dzie­ łach wspomnianych twórców wywołują wrażenie halucynacji. Tak oceniał jeden z wystawionych przez Leśmiana dramatów ówczesny krytyk: towarzyszących spektaklowi - nie tylko są one kluczowe u Leśmiana, analogię znaleźć można w opiniach krytyków teatru Mądzika: „Ten jedyny w swoim rodzaju teatr wprowadza widza w rodzaj transu przypominającego sta­ ny sprzed zaśnięcia, z pogranicza jawy i snu, czy z medytacji. W medytacjach wszelkich obrządków taki trans określa się czasem jako »ćwiczenie w umieraniu« - wyciszenie funkcji życiowych, wygaszenie »ja«. Nie chodzi w nich jednak o umieranie, tylko o życie. I taki sens ma teatr Mądzika, który »udosłownia« to, co sym¬ boliczne. Tworzy wrażenie, jakbyśmy zaglądali za kulisy życia. Lub inaczej - jakbyśmy patrzyli na życie z drugiej strony, zza kulis" . 20 Widz w czasie spektaklu Mądzika pozostaje zazwyczaj w całkowitych ciemnościach, słysząc bicie własnego serca, a przed jego oczami rozpo­ ścierają się coraz to inne obrazy. Ma się poczucie, że nie istnieje nic poza. Przesłania kolejnych sztuk przynoszą niezmiennie nadzieję, posze­ rzając perspektywę - istnieje widz - człowiek, ale jego byt określany jest wobec Absolutu, którego nie nazywa się tu jednoznacznie. Opis spektaklu Wędrowne „Umęczony kształt ludzkiego ciała. Przesuwa­ ny niby święty obraz znika w oddali. Zostaje ślad umęczonej postaci w trumnie. Tragiczna procesja, pielgrzymka wędrownych postaci. Odchodzą w cierpienie. Powracają, aby dać świadectwo męczeństwu człowieka. Wędrujące postacie. Ich jednostajny ruch przy­ pomina o upływie czasu. Szarość i srebrzystość cierpienia rzeźbiona światłem. W oddali na moment zarys ludzkiego ciała. Łagodne dźwię­ ki fortepianu niosą powolny, chóralny śpiew. „[przedstawienie - wtrącenie M.C.] dało wi­ downi urok halucynacji, przedsmak szalonego delirium tremens, kiedy to w cudownie naiwnym rytmie tańczy, śpiewa i wiruje cały świat" . 19 Wyraźne wydają się swoiste filiacje w bu­ dowaniu wrażenia nierealności i widmowości, 18 J. Kowalska, Taniec drzewa życia. w tańcu, 19 Uniwersalia kulturowe I H K P PAN, Warszawa 1991, s. 61. T. Nalepiński, O stylu w teatrze (zpowodu wystawienia komedii Grabbego), „Kurier Warszawski", 25 V 1911, nr z 1980 roku: 143, cytuję za: D . Ratajczak, Teatr Artystyczny Bolesława Leśmiana, Wrocław 1979, s. 87. 2 0 „Gazeta Wyborcza", 17.04.2008 - cytuję za: http://www. kul.lublin.pl/art_2788.html BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Milczące spotkanie dwóch teatrów Głos ludzi. Powraca nadzieja. W złocistym świetle czysty i jasny łan żywego zboża. Odda­ la cierpienie, przywraca spokój i godność. Jest najwyższym współczuciem" . 21 W Bruździe - znacznie późniejszym spekta­ klu Mądzika (2006) - pojawia się obraz podobny, znów znajdzie się tu miejsce na ruch, cierpienie, ale i nadzieję skojarzoną z życiodajnym zbożem. Spektakl rozpoczyna trud kreatora, który doko­ nuje metamorfozy materii - ożywia nieruchome przywiezione wcześniej bruzdy ziemi przez ob­ sypanie każdej z nich deszczem zboża. Z prze¬ obrażonej bruzdy ziemi wyłania się człowiek, który od razu wstępuje na drogę prowadzącą 29 w niewiadome. Nie jest jednak sam - przez cały czas towarzyszy mu, jak cień, demiurg. Droga nie jest łatwa - miejscami prosta i gładka, gdzie indziej naznaczona przeszkodami, barierami. Człowiek upada, ale stwórca nawet wtedy jest blisko niego, obmywa stopy kojącą, zimną wodą, podnosi obiekt własnego trudu i prowadzi ku ostatecznemu spełnieniu, którym okazuje się ukryty za tajemniczą zasłoną stół, przy którym znajduje się miejsce dla każdego przychodząSam Mądzik mówi: „Gleba jest miejscem bezpiecznym i dającym nadzieję. Ziarno w nią rzucone ma szansę prze- FOT. SŁAWOMIR GUZ 21 W. Sulisz, Portretowanie umarłej. Wielgie obrazy dramatyczne w teatrze Leszka Mądzika, bezsłownej [w:] Teatr prawdy. Scena Plastyczna Katolickiego 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Uniwersytetu Lubelskiego, pod red. W. Chudego, RW K U L , Lublin 1990, s. 48. �Małgorzata Czapiga 30 trwania. Nie obumiera. Lęk przed śmiercią, choć bardzo ludzki, nie przytłacza. Nadzieja i wiara są silniejsze. Bruzda, z której jesteśmy zrodzeni i po której stąpamy, jest drogowska­ zem, kierunkiem wyznaczającym sens trwania. Siewca zbiera rzucone ziarno. Ludzki spichlerz to ostatnia przystań na drodze pełnej niepokoju, cierpienia, ale i zawierzenia" . wcześniej stracił członków swojej rodziny. Sam napisze później w autobiograficznej elegii: „ K a ż d e z m a r ł o inaczej śmiercią strasznie własną!... C i a ł o matki i ojca i siostry i brata... D z i ś rysy waszych twarzy w p a m i ę c i m i gasną, Umieracie raz jeszcze śmiercią spoza ś w i a t a " . 24 Leszek Mądzik natomiast wspomina: 22 „W dzieciństwie mieszkałem na uliczce blisko szpitala, kostnicy i cmentarza - opowiada. Po­ grzeby były prawie codziennie i przez okna są­ czyły się takie widoki: karawan, wolno człapią­ ce konie, procesja żałobników. Szły kondukty w deszczu i w pełnym słońcu, rano, w południe i o zmierzchu. Czasem grała orkiestra, czasem tylko wiatr. Wychowałem się i bawiłem wśród tego pejzażu" . Patrząc na kolejne obrazy przesuwające się przed oczami widza, ma się wrażenie, że wciąga nas jakiś przemożny, hipnotyzujący wir, od któ­ rego trudno oderwać wzrok. Podniecający urok, fascynacja, być może przemieszana również ze strachem, staje się udziałem nie tylko widza, ale również samego twórcy: „I jednego momentu nie dam sobie nigdy za­ brać, mianowicie spojrzenia w twarze widzów w finale spektaklu. Jest to dla mnie najcudow­ niejszy moment, radosna ekstaza, jeśli to słowo jest odpowiednie. Jest to coś, co rekompensuje mi cały trud tworzenia spektaklu, bo sam proces tworzenia jest dla mnie kłopotem, zmęczeniem i nie mam w nim wielkiej radości. Natomiast finał, kiedy jeszcze wiem, że udało mi się prze­ rzucić jakąś tajemnicę o nas samych na drugą stronę do widza, rekompensuje mi cały trud i sprawia, że po trzydziestu latach ___O^C mieć jeszcze nadzieje że jak zdrowie dopisze będę mógł dalej ten teatr uprawiać" . 23 Obaj artyści - Leśmian i Mądzik - od dziec­ ka stykali się ze śmiercią bezpośrednio. Traumę śmierci poeta przeszedł w dzieciństwie: bardzo 25 Tanatologia inicjowana w teatrze Mądzika i poezji oraz dramaturgii Leśmiana staje się pewnego rodzaju obsesją, która urzeka widza i tworzącego, ale poza tym ma szersze odniesie­ nie. Przez refleksyjne i filozoficzne ujmowanie śmierci zaczyna się ją powoli oswajać, a proces ten dotyczy zarówno widza, jak i twórcy, którzy drążą w ten sposób swoje metafizyczne lęki. Nie da się równocześnie mówić prawdziwie o życiu, pomijając śmierć, wobec której człowiek pozo­ staje bezradny. Cisza Kosmosu, ciemność i prze¬ czuwany Absolut wypełniające obrazy obu tych teatrów o sobie opowiedzieć jedynie przez milczenie. Nam zostaie pogodzić sie z nimi przyjąć je i ze spokojem zgodzić się na poczę' stowanie śniegiem". 22 Cytuję za: http://www.kul.lublin.pl/art_2805.html 2 4 23 Z wywiadu, którego Leszek Mądzik udzieli! dla Ruchu J. Trznadel, Ossolineum, Wrocław 1983, s. 224. Muzycznego, cytuję za: Leszek, Mądzik,, czyli pamięć wielokrotnie wyobrażona, czasu 25 B. Leśmian, Ubóstwo, [w:] idem, Poezje wybrane, opr. Cytuję za: http://www.kul.lublin.pl/art_2788.html „Panorama Polska", op.cit. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12e4abf057353d6090d5e167f1b8a28c.pdf d0362e9106df6ddbf22571332e9a472c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5588 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5196 Title A name given to the resource neTTheatre:na styku cyberświata i rzeczywistości/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.9-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Iwaszkiweicz, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na styku cyberświata i rzeczywistości, czyli antropologiczne rozważania o możliwościach internetowej przestrzeni w kontekście działań teatralnych Agnieszka ur. w 1980 r. Doktorantka trzeciego roku etnologii w lEiAK U Ł . Ukończyła P o d y p l o m o w e Studium Polityka i Kultura Krajów Azji i Afryki w PAN w Warszawie. Iwaszkiewicz Kilkakrotna stypendystka u n i w e r s y t e t ó w w N i e m c z e c h i w e Francji. W s p ó ł t w ó r c z y n i Fundacji „Etnoinspiracje". Interesuje się głównie antropologią współczesności, antropologią miasta, performatyką (zwłaszcza t e a t r e m i tańcem). Wielbicielka podróży i muzyki etnicznej. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �10 Agnieszka Iwaszkiewicz ozwój, w wielowymiarowym sensie, od duchowości, intelektu aż po naukę, tech­ nologię to stymulator sztuki wszelakiej. Implikuje on poszukiwania miejsca, a przede wszystkim formy i treści przekazu teatru we współczesności. Moje zainteresowania koncen­ trują się głównie wokół działań teatru awangar­ dy, czy inaczej alternatywnego , który najogól­ niej można zdefiniować jako teatr istniejący obok teatru „dominującego", stanowiący jego istotne dopełnienie . Choć teatr alternatywny nie jest j u ż jednolitym zjawiskiem, to „nadal pozo­ staje czymś »więcej n i ż teatr«" . To sformułowanie A. Jawłowskiej jest dla pre­ zentowanych refleksji punktem znaczącym: od publikacji książki na ten temat upłynęło wszak przeszło ćwierć wieku, trzeba więc zapytać, co dziś oznacza cytowane „więcej niż teatr" ? Jakie wyzwania w X X I wieku muszą podjąć przedsta­ wiciele nurtu nazywanego przez Eugenia Barbę „trzecim teatrem" ? teatru, co miał umożliwiać powrót do jego po­ czątku, czyli poszukiwanie historycznych form ujawniających tę istotę w stanie stosunkowo czystym . Teatr, co wynika z jego historycznej genezy, powinien być religijny - możliwość takie­ go spełnienia upatrywał Artaud w nowoczesnych rytuałach . Inspiracji do odnalezienia sposobu jego powołania w takiej właśnie formie szukał podczas podróży do Indian Tarahumara, gdyż uważał, że tubylcze kultury, wciąż jeszcze archa­ iczne, zdolne są ożywić mity, które jego zdaniem w Europie dawno j u ż wymarły . Lata 70. i 80. X X wieku to, jeśli użyć określenia L. Kolankiewicza, „teatr zarażony etnologią". Grotowski, Barba, Brook udają się ze swymi teatrami na wyprawy pozaeuropejskie , aby poznawać rytuały, w któ­ rych przetrwały jeszcze ślady teatru źródeł . Stowarzyszenie Teatralne „Chorea", o które­ go projekcie chciałabym napisać, także prowadzi terenowe ekspedycje artystyczno-badawcze, ale nie one stanowią główny przedmiot rozważań. Być może kategoria postępu, zwłaszcza w sztu­ „Tylko wysiłek przekroczenia tego, co oczywiste, ce, budzi poważne zastrzeżenia wielu osób. pozwala poza potoczne oczywistości wykroczyć, Jednak - czy to akceptujemy, czy nie - rozwój a na tej j edynie drodze dokonuj e się wzbogacenie technologiczny obliguje do przyjęcia jakiejś stra­ kultury. (...) Albowiem losem poetów przeklę­ tegii, stanowiska w działaniach na polu sztuki. tych jest mówić »nie« światu i żądać spełnienia W świecie wszechobecnej globalizacji jest to dla tego, co spełnić się nie da, aby w ogóle w świecie twórców zadanie wymagające i ryzykowne, po­ kultury jakikolwiek ruch się dokonał" , nieważ grozi zagubieniem własnej tożsamości pisał A. Mencwel o wizjach A. Artauda dotyczą­ artystycznej. Nowe media i teatr - sprzeczność cych teatru. Przekroczenie czy też kulturalna czy przepis na udaną symbiozę? i teatralna rewolucja miały, zdaniem francuskie­ Fabryka Sztuki w Łodzi, 6 maja 2008 roku, go twórcy, objawić się poprzez dotarcie do istoty wtorek, początek: godzina 18, spotkanie pod R 7 8 1 2 9 3 10 11 4 5 6 To pojęcie ewoluowało po okresie transformacji ustrojowej Polski i nie jest j u ż rozumiane jednoznacznie, jak było przed rokiem 1989. Zob.: M . Gołaczyńska, Mozaika współczesności. Teatr alternatywny w Polsce po roku 1989, WUWr, Wrocław 2002, s. 28-40. Ibid., s. 39. Ibid., 152. Za: Ibid. A. Mikulska, Odszukiwanie zapomnianych form: Węgajty, [w:] M . Sugiera (red.), W stronę rytuału. 1 2 3 4 5 Od Yeatsa do Węgajt, Księgarnia Akademicka, Kraków 1999, s. 223-224. Za: L . Kolankiewicz, Święty Artaud, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2001, s. 234. Ibid, s. 233-234. L . Kolankiewicz, Teatr zarażony etnologią, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1991, nr 3-4, s. 19. Ibid. L . Kolankiewicz, Święty..., s. 235. L . Kolankiewicz, Teatr zarażony..., s. 21. 6 7 8 9 10 11 BARBARZYŃCA 3 ("13) P D D ( �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości hasłem Teatr w sieci powiązań. Doświadczenie dyskusji, po której wrażeń nie sposób nie utrwa­ lić, zwłaszcza w kontekście postawionego wyżej pytania. Kilka godzin rozmów dotyczących pro­ jektu Teatr w Internecie, zainaugurowanego 15 grudnia 2007 roku spektaklem Odpoczywanie według Stanisława Wyspiańskiego, który stwo­ rzyli reżyser Paweł Passini i Stowarzyszenie Te­ atralne „Chorea" Tomasza Rodowicza. Srebrna Góra w Kotlinie Kłodzkiej to miejscowość, gdzie dawny kościół protestancki który w swei historii bvł nawet domem publicznym został zaadapto­ wany na teatr W ieeo wnętrzu dokonano zmian konstrukcyjnych usunięto filary podtrzymuiace stron oodebionó sale zamontowano orofesio n a l n a n o d ł L taneczna" Miasteczko iakmówi Passini iestnosiadarzern ł rzv które źanewnia ła tranśrnisie wvdarzeń z t d v ń i e seknndowvm 11 L'vJ t^AA 1\^A A A • Wydawać by się mogło, że teatr w Internecie to nic takiego, skoro relacje telewizyjne czy koncerty również są emitowane za pośrednictwem sieci. Otóż idea teatru zakłada nie tylko granie „na żywo", ale także nawiązywanie kontaktu z w i ­ dzem, podkreślane zwłaszcza w teatrach alterna­ tywnych, gdzie unika się wyraźnego podziału na aktorów i publiczność, a ową granicę próbuje się niwelować poprzez różnego rodzaju interakcje, współuczestniczenie widzów w sztuce. Czy jednak teatr w Internecie nie traci swoje­ go wyrazu? Intrygująco brzmi relacja pomysło­ dawcy przedsięwzięcia o tym, jak owa kontaminacja sztuki i technologii może rozwijać, a wręcz stymulować pracę artystyczną. Nie tylko bowiem można oglądać to, co dzieje się na scenie, ale znajdując się nawet tysiące kilometrów od wyda­ rzenia - zaznaczyć swą obecność poprzez zapisy, komentarze na czacie emitowane bezpośrednio podczas przedstawienia. I tak jak w antropologii tworzenie światów możliwych w celu ich bada­ nia u w a ż a m za zbędne, tak w sztuce zgoda na równoległe współistnienie rzeczywistości wirtu­ alnych, poprzez które mogą wyrażać się inter­ nauci, jest j u ż ciekawym zjawiskiem zarówno pod względem reagowania na „teatralne dzianie się" w realności, j ak i uczestniczenia w spektaklu oraz obserwowania procesu twórczego. Także z perspektywy antropologa ów fenomen wydaje się interesujący, gdyż badacz w trakcie takiego spektaklu ma szansę „podglądania" bądź nawet uczestniczenia w procesie z a w i ą z y w a n i a się communitas pomiędzy widzami-internautami. Otworzenie dostępu do partycypowania w przedstawieniu poprzez ekspresję w przestrze­ ni wirtualnej może być także czynnikiem prowo­ kującym biorących udział w czacie do wpisywania treści obraźliwych, wulgaryzmów czy do wklejania reklam. Okazuje się jednak, że gdy w czasie jednej Na podstawie informacji umieszczonych w folderze Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea". Alvin Plantinga rozumie świat możliwy jako „ sposób, w jaki rzeczy mogłyby być (...), możliwy stan rzeczy pewnego rodzaju", [w:] J. Zajdel, Film w uniwersum światów możliwych, Szumacher, Kielce 2002, s. 34. Antropologia światów możliwych implikuje pytanie o cel naszej dyscypliny: czy jej zadaniem jest interpretacja rzeczywistości, czy też raczej postulowanie rzeczywistości - tworzenie jej projektów? (na podstawie niepublikowanej pracy A. Iwaszkiewicz, M . Kępa, K. Wódczyńska, P. Rutowicz, Antropologia światów możliwych). Burszta i Kuligowski za Appaduraiem twierdzą, że wyobraźnia staje się terenem penetracji badawczych dla etnologów i jest ona pryncypalną platformą dla naszych działań, a nie ucieczką od tzw konkretu, [w:] WJ. Burszta, W Kuligowski, Dlaczego kościotrup nie wstaje, Sic!, Warszawa 1999, s. 39. Kwestią kontrowersyjną nie jest oczywiście badanie wyobrażeń naszych rozmówców czy fikcji literackich, lecz to, czy sam antropolog powinien kreować w swej wyobraźni świat, który będzie następnie podlega! jego własnej analizie i interpretacji. Czy nie jest to bowiem zbyt daleko posunięta samorefleksyjność na temat sztucznie wytworzonej rzeczywistości? I czemu miałaby służyć? Samopoznaniu? Czy wskazane jest łączenie roli kreatora światów możliwych i interpretatora owego zjawiska? Zob. też M . Brocki, Antropologia. Literatura - Dialog-Przekład, WUWr, Wrocław 2008. fl v_y łjW l 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 13 �12 Agnieszka Iwaszkiewicz i 5 _L z transmisji z krakowskiego teatru Łaźnia Nowa pojawił się ktoś, kto przesyłał na czacie reklamy, sami internauci dokonali ocenzurowania, blokując mu ich umieszczanie. Niespodziewane reakcje wi­ dza są przecież wpisane chociażby w działalność teatrów ulicznych. Trzeba jednak przyznać, że Internet potencjalnie wyzwala więcej możliwości do niczym niepohamowanego wypowiadania się, gdyż widz uczestniczący w czacie może pozostać anonimowy, ukrywając się za niebem, i z pewno­ ścią jest mu łatwiej oceniać trwający spektakl, n i ż gdyby miał to zrobić w bezpośredniej konfrontacji z jego twórcami (czy nawet pozostałą widownią) w rzeczywistości. Kolejną innowacją ma się stać wprowadzenie technologicznych rozwiązań, u m o ż l i w i a j ą c e bezpośrednie, zdalne sterowanie aktorami oraz przekładanie ruchu na dźwięk i jego wspólne tworzenie. Powstał również pomysł projektu artystycznego, w którym wzięłyby udział także osoby niepełnosprawne. Po zastosowaniu tech­ nik informatycznych ruch przetransponowany na animację 3D umożliwi „przełożenie" ciała pełnosprawnego tancerza na niepełnosprawne­ go, symulując obraz sprawnego fizycznie aktora. Ten eksperyment pozwoli niepełnosprawnym na wykroczenie, podczas kreacji roli, poza ogra­ niczające ich fizycznie bariery własnego ciała. Będą oni mogli w ten sposób zagrać sceny, któ­ rych nie udałoby się im w pełni przedstawić bez użycia technik informatycznych. Passini wyja­ śnia, że nie jest to żadna próba terapii, jedynie wykorzystanie umiejętności i nowoczesnych, dostępnych j u ż technologii. Z kolei czujniki BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości zamontowane na ciele pełnosprawnego aktora pomogą w podkreśleniu jego wyrazistości. Błęd­ ne byłoby odczytywanie tych działań w świetle charakterystycznego dla popkultury dążenia do udoskonalania ciała. W tym przypadku bowiem istotą nie jest dorównanie kanonowi piękna czy standardom sprawnościowym, lecz wykorzysta­ nie, a może wręcz „uwolnienie" (dzięki zastoso­ waniu technologii) fizycznego potencjału aktora w jego penetracjach twórczych. Projekt Teatr w Internecie to także poszuki­ wanie sposobów nowej eksploracji przestrzeni teatralnej. Jest ona przecież nie tylko tłem, ale często nadaje spektaklowi charakter, gdyż „pomaga" wykreować przed widzem inną rze­ czywistość, czyni z danej przestrzeni miejsce „dziania się" akcji sztuki. Zdarza się to zwłasz­ cza wtedy, kiedy porzuca się klasyczną scenę na rzecz chociażby fragmentów miasta (takich jak np. ulice, podwórka, osiedla itd.) czy innych plenerów, gdzie może stać się ona nawet bohate­ rem snutej opowieści. „Idea autentycznego spo­ tkania przyświecała opuszczeniu przez twórców miejsc skonwencjonalizowanych, zawłaszczo­ nych i poszukiwaniom nowej przestrzeni dla teatru" . Istotne jest, by mieć świadomość, że także przestrzenie „nieteatralne" mogą współcześnie tracić na znaczeniu, a często bywają nawet for­ mą uprzemysłowionej rozrywki . J. Ostrowska konstatuje, że 14 15 16 „gdybyśmy przez zmianę miejsca prezentacji spektaklu chcieli szukać „nowych przestrzeni kultury", stoimy mniej więcej w tym samym miejscu co wiek temu" . 17 13 Mimo to sądzę, że wkroczenie akurat w cy­ berprzestrzeń to novum dla teatralnych poszu­ kiwań. Tego rodzaju przestrzeni widowiska do­ świadcza się inaczej, gdyż aktor musi nie tylko grać tak, by być widocznym na ekranie kompu­ tera, ale przede wszystkim powinien być niezwy­ kle czujny, aby móc odpowiadać na ewentualne sygnały widzów przekazywane również drogą wirtualną (poprzez czat). Można się zastanawiać, czy tego typu przed­ sięwzięcie jest tylko efektem globalizacji, czy też reakcją na nią, co w moim mniemaniu wydaje się trafniejsze. Co prawda wpisuje się ono poniekąd w konsumencki model bycia , gdyż spektakl moż­ na obejrzeć bez konieczności opuszczania wła­ snego mieszkania i zarazem w każdym miejscu, gdzie ma się dostęp do komputera bądź telefonu podłączonego do sieci internetowej. Nie jest to jed­ nak bezustanna transmisja wszystkiego, co dzieje się w sali w Srebrnej Górze - internauci mogą ob­ serwować przedstawienia, konkretne wydarzenia, a nie podglądać aktorów jak w komercyjnych pro­ gramach telewizyjnych. Transpozycja przestrzeni teatralnej dotyczy głównie widowni, która w tym wypadku nie jest ograniczona pojemnością sali czy widocznością (jak wtedy, gdy spektakl jest gra­ ny w plenerze), widzów może być nieskończenie wielu. Passini podaje, że podczas inauguracyj­ nej transmisji zarejestrowano szesnaście tysięcy numerów IP, co nawet może oznaczać jeszcze większą liczbę widzów. Podobno 3% odbiorców było mieszkańcami Chin. Wielokulturowość pu­ bliczności wpisuje się w kontekst globalizacji i jej wynalazków, jest eksperymentem na szeroką ska­ lę, przekraczającą poprzez sztukę w Internecie wszelkie rzeczywiste granice i podziały. Jeszcze 18 Por. m.in.: J. Tyszka (red.), Teatr w miejscach nieteatralnych, Humaniora, Poznań 1998, E. Rybicka, Teren miasto. Od spektaklu do działania w przestrzeni ciało - dialog. Poszukiwania we współczesnym WUWr, Wrocław 2000, s. 71. Ibid., s. 79. miejskiej, „Kultura miasta. Miasto w kulturze", 2008, nr 1, s. 109-117. J. Ostrowska, Teatr - ulica - plener. Pustka, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), Teatr - przestrzeń - Ibid. Por. Z. Bauman, Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, PIW, Warszawa 2002, s. 92. 14 15 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA teatrze, 16 17 18 �Agnieszka Iwaszkiewicz 14 20 lat temu mało kto sobie wyobrażał, że artysta jest w stanie stworzyć spektakl, który mogą nie tylko oglądać w tym samym momencie w różnych strefach czasowych przedstawiciele wielu kultur, ale mogą w nim też jednocześnie uczestniczyć dzięki koegzystencji świata wirtualnego z rzeczy­ wistym. Przyjmując stanowisko C. Geertza, aby wytłumaczyć społeczne formy ekspresji, trzeba pamiętać, że człowiek „zawieszony jest w sie­ ciach znaczenia, które sam wytworzył, a kultura właśnie składa się z tych sieci" . Internet staje się więc alternatywną rzeczywistością, kopalnią informacji nie zawsze prawdziwych, miejscem, gdzie można przybrać zupełnie inną osobowość i stać się członkiem jednej z wirtualnych spo­ łeczności . Można z jego pomocą np. zwiedzić muzeum, hodować wirtualną rybkę czy stworzyć wirtualny grób bliskiej osoby i stawiać na nim za opłatą wirtualne świeczki - spektrum działań jest teoretycznie nieograniczone. Cyberprzestrzeń to, jak twierdzi H . Rheingold, „»niekończący się świat«, dziedzina, o jakiej ludzkość mogła dotąd jedynie marzyć" . Potrzeby rzeczywistej, dużej części społeczeństwa realizują się w świecie nie­ rzeczywistym. Wygoda, samotność, permanentny brak czasu przy ciągle zwiększającym się tempie życia lub też rozleniwienie skłaniają do przeby­ wania w różnych „republikach www". Nie może więc dziwić, że i teatr szuka swego miejsca w in­ ternetowej przestrzeni. T . H . Jenkins, pisząc o internetowej kultu­ rze uczestnictwa, zauważył, że cyberprzestrzeń zapewnia większe spektrum odbioru oddolnej twórczości kulturalnej, gdzie każdy może brać udział w tworzeniu i obiegu kulturowych m i ­ tów . Twórcy neTTheatre twierdzą, że nawią­ zują do tradycji Teatru Telewizji z czasów, kiedy przedstawienia grane były przed kamerami na żywo . Sądzę j ednak, że Internet znacznie prze­ kracza tamtą formułę poprzez umożliwienie pewnego rodzaju czynnego udziału w spekta­ klu, jakim jest czat internautów, a w perspekty­ wie wydawanie aktorom komend wpływających na ich grę, działania. Zmienia się percepcja przestrzeni teatralnej - realna dociera do nas po­ przez wirtualny świat. Na stronie internetowej teatru znajdziemy następujący opis: W Kuligowski, Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce, Universitas, Kraków 2007, s. 175. Ibidem, s. 147-157. Ibidem, s. 152. Za: R. Schechner, PerformatyĄa: wstęp, Ośrodek Grotowskiego, Wrocław 2006, s. 304. Na podstawie informacji umieszczonych w folderze Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea". http://www.nettheatre.pl/off-line.html. Dla lepszej czytelności dodałam w tekście polskie znaki, zachowuję jednak pisownię małych liter. 23 19 „neTTheatre to pierwszy teatr internetowy, nowe terytorium ekspresji, przestrzeń, w której nareszcie można oddychać, teatr nie dający się sprowadzić do podziału widowni a/nie widow­ nia, gdzie nie da rady upilnować widza, by nie nadawał (mówił), gdzie nie sposób upilnować aktora, żeby nie odbierał (słuchał), teatr z założenia utaplany w gąszcz znaków, świadomy cyrkulacji komunikatów, ekspery­ mentujący z tańcem danych, butoh kodów, encefalografem myśli, obecnością - współobecnością. poligon doświadczeń nowych me­ diów w teatrze, żywy teatr to taki, który dąży do spotkania ze swoim widzem, pragniemy wciągać odbiorcę, by na różne sposoby »mieszkał« w spektaklu, w wydarzeniach neTTheatre można uczestniczyć realnie oraz w czasie rze­ czywistym w sieci internetowej i komórkowej, w najbliższej przyszłości chcemy umożliwić eksplorowanie w teatrze interaktywnych środ­ ków, takich jak wizualizator ludzkiego głosu, sterowanie na żywo aktorem, hologramy" . 20 21 22 19 20 21 22 24 Internet staje się więc nową przestrzenią do działań na polu współobecności w sztuce aktorów - inicjatorów przedsięwzięcia - i widzów włą­ czanych w akcje teatralnego „dziania się". To być 23 24 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości może kolejny krok oswobadzania teatru z instytu­ cjonalnych murów. Uważam, że można odwołać się do pracy Grotowskiego, który nawoływał, by dla każdego typu widowiska szukać odpowiedniej dla niego relacji widz - aktor i na tej podstawie konstruować przestrzeń spektaklu . 25 ,Widzów można również oddalić od aktorów, umieścić przykładowo jak gdyby za wysokim ogrodzeniem, spoza którego widać jedynie ich głowy (...); stamtąd z góry jakby w szczególnie skrzywionej perspektywie śledzą aktorów niby zwierzęta na wybiegu w zoo; są jak obserwa­ torzy corridy, jak studenci medycyny, którzy przypatrują się operacji, jak wreszcie po prostu ci, którzy podglądają, a zatem a priori narzuca­ ją akcji sens moralnego wykroczenia. Aktorzy mogą (...) między widzami wznosić konstruk­ cje i wbudowywać je już nie w akcję, ale jakby w architekturę akcji, nadawać im sens wizualny albo poddawać ich ciśnieniu przestrzeni, jej za­ gęszczaniu się, ograniczaniu" . 26 Internet umożliwia właśnie owo wpisanie wi­ dza „w architekturę akcji", choć może on prze­ bywać fizycznie poza rzeczywistą, tzn. fizyczną przestrzenią, w której toczy się spektakl. Zamiast biletu należy zalogować się na stro­ nie internetowej teatru. Jeśli sprzęt kompute­ rowy spełnia parametry wymagane do odbioru przedstawienia, spektakl powinien przebiegać bez zakłóceń. Współobecności widza przed kom­ puterem i fizycznie na widowni nie ma sensu wartościować, porównywanie jest zbędne, gdyż ideą teatru internetowego nie jest zastępowanie teatru „na żywo" . Jednak ważną konstatacją 27 Za: R. Schechner, op.cit., s. 294. Ibid., s. 293. Zresztą trwający w Internecie spektakl odbywa się w sali teatralnej, w której może znajdować się widownia w jej „klasycznej formie". Na podstawie informacji umieszczonych na stronie internetowej stowarzyszenia: http://www.chorea.com.pl/ chorea/index.html 25 26 27 28 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 15 Pawła Passiniego było to, że dla twórcy istotne jest przecież, czy ktoś czeka na jego twórczą pracę, czy ma ją komu przekazać, a wieś czy miasteczka lub nawet większe miasta nie zawsze taki komu­ nikat wysyłają, niekoniecznie chcą uczestniczyć w proponowanych działaniach teatralnych. Korzenie Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea" wywodzą się z Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", gdzie rozpoczęła się działalność Orkiestry Antycznej prowadzonej przez Toma­ sza Rodowicza i Macieja Rychłego oraz zespołu Tańców Labiryntu, prowadzonego przez Dorotę Porowską i Elżbietę Rojek. Te prace kontynuuje Chorea . Jak sami o sobie piszą, szukają „pomo­ stu między kulturą antyczną a współczesnością" . Właśnie z takiej perspektywy - dialogu tradycji z nowoczesnością - należy patrzeć na projekt Teatr w Internecie. Uważam, że nie jest to wynik „makdonaldyzacji" środowiska artystycznego, lecz właśnie twórcza reakcja na wymogi konsumpcyj­ nego społeczeństwa oraz wspominane wcześniej nowe wyzwanie dla pracy aktora w relacji z wi­ dzem i nowym medium. A. Gwóźdź zauważa, że hybrydyzacjakulturywspółczesnejwkonsekwencji wywołuje powstawanie nowych porządków wyobraźni, które są kompilacją tradycyjnego my­ ślenia figuratywnego, czyli symbolicznego, oraz formalnego, kalkulacyjnego, a więc także cyfrowe­ go, co konstytuuje nowy typ imaginacji . Można zatem podejrzewać, że nowo powstały u widzów rodzaj wyobraźni wymaga dostosowania środków artystycznego przekazu do potrzeb osób oglądają­ cych działania performatywne. Ponadto, chociaż masowość odbioru wido­ wisk emitowanych w Internecie mogłaby wyda28 29 30 Za pośrednictwem strony internetowej: http://www. chorea.com.pl/chorea/index.html I . Pluta, Między przestrzeniami Videoartu. Kilka uwag o spektaklu Akt-orki, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), op.cit., s. 97-98. 29 3 0 �Agnieszka Iwaszkiewicz 16 wać się przejawem konsumpcji, w przypadku przedstawień neTTheatre jest ona moim zda­ niem atutem, gdyż wprawdzie docierają one do „mas", lecz przekazywane w nich treści i sposób ich realizacji nie są osadzone w nurcie płytkiej, małowartościowej sztuki komercyjnej (kolo­ kwialnie rzecz ujmując: rozpowszechniana jest jakość, a nie nijakość). Poruszając kwestię teatru w Internecie, na­ leży wspomnieć o innym przedsięwzięciu, jakie można było obejrzeć w 1997 roku, czyli o Desk­ top Theatre , którego, jak pisze A. Jenik, środ­ kiem produkcji stało się oprogramowanie do wideoczatu Pałace . 31 32 „Palące jest aplikacją dającą dostęp do sieci serwerów będących siedzibami poszczególnych «palacow», wyznaczonych przez tapety o wiel­ kości 512 na 384 piksele (ok. 152 na 114 mm), przedstawiające pokój, otwartą przestrzeń, pla­ netę czy obcy wymiar. Każdy z podłączonych na żywo uczestników jest widoczny poprzez oznaczającą go ikonkę lub awatara. (...) Awatary można wypożyczać z tysięcy zbudowanych w tym celu pałaców, użytkownicy mogą je też projektować i budować samodzielnie. (...) Kultura pałaców jest dynamiczna, nieustannie zmienna i (...) w dużej mierze heterogeniczna. Istnieją popularne pałace «towarzyskie», mogą­ ce pomieścić równocześnie ponad dwustu użyt­ kowników, pałace występku i pałace, których gospodarzami są celebrities, zespoły rockowe, programy telewizyjne i filmy. Są wreszcie setki pałaców prywatnych i edukacyjnych" . FOT. JAKUB DZIEDZIC Artystów z Desktop Theatre zaintrygował tkwiący w owym oprogramowaniu potencj ał eks- presji, ale zraził poziom pojawiających się roz­ mów i działań . Pragnąc wprowadzić ciekawszą interakcję, postanowili włączyć do gry zewnętrz­ ną opowieść i opracowali własną wersję Czekając na Godota Becketta, zatytułowaną waitingforgodot.com . Podczas spektaklu aktorzy wcie­ lili się w role, przybierając wizualną postać za Strona internetowa Desktop Theatre: http://www. desktoptheater.org/ Za: R. Schechner, op.cit., s. 294. w którym dodano obsadę i elementy improwizacji, [w:] Za: Ibidem, s. 294. Fragment spektaklu można znaleźć na stronie Za: Ibid. Za: Ibid. Ibid., s. 292. Kolejnym eksperymentem był I N V I S I B L E I N T E R L U D E S I : Santaman's Harvest, internetowej: http://www.desktoptheater.org/~ajenik/ desktoptheater_content/archive/plays/Godot/movies/ godot_clip.mov 33 31 32 3 3 3 4 35 34 35 36 3 6 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �17 neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości rzeczywistą grę aktorów z udziałem widzów po­ przez komentarz czy dyspozycje przekazywane za pomocą sieci internetowej. W spektaklu akto­ rami są ludzie, nie awatary, co do mnie osobiście bardziej przemawia, gdyż nie gubi ducha teatru. Być może na owe „komputerowe ludziki" trzeba spojrzeć jak na marionetki, którymi porusza­ ją twórcy postaci, bądź, jak sugeruje A. Jenik, maski, pod którymi ukrywają się aktorzy. Jenik opowiada o INVISIBLE INTERLUDES I : Santaman's Harvest: „W najobszerniejszej i najstaranniej przygo­ towanej scenariuszowo scenie wzięło udział w sumie 11 aktorów występujących jednocze­ śnie - w czterech sferach czasowych! (...) Wraz z naszymi awatarami (a nawet prymitywnymi dwuwymiarowymi obrazami, które znaleźliśmy w Pałacu) weszliśmy w przestrzeń psychiczną, w której staliśmy się własnymi maskami" . 38 Czy jest to nadal teatr? Z tego rodzaju prze­ kroczenia pozostaje kanwa tekstu sztuki (gdyż jest on odpowiednio opracowany i przerobiony, tak by pasował do konkretnego środowiska od­ biorców , a uczestnictwo internautów ma wpływ na przebieg poszczególnych scen), transmisj ana żywo, role, improwizacja i interakcja z widza­ mi, jednak wszystko to dzieje się w całkowicie sztucznym świecie. U w a ż a m , że w przypadku Desktop Theatre można mówić o eksperymen­ cie, dla którego konstrukcji natchnieniem był te­ atr. Powstaje pytanie o to, na ile transgresja może dotknąć teatru, by nie zatracić jego pierwotnej istoty, oraz o odwieczne i jakże subiektywne po­ szukiwanie tego, co stanowi tę istotę. R. Schechner pisze o Desktop Theatre, że stawia on „pod znakiem zapytania wiele założeń na temat tego, czym jest teatr, jak się go odgrywa i kim są jego performerzy" . Sama Jenik zasta39 pomocą awatarów (podobnie jak publiczność), tekst pojawiał się w tzw dymkach, usłyszeć moż­ na było również dźwięk podobny do „mowy" ro­ bota . W mojej opinii jest to transpozycja teatru w cyberprzestrzeń bazująca na interakcji z w i ­ downią, jednak zarówno widzowie, jak i aktorzy zamiast własnych możliwości ciała, spotykając się w wirtualnym świecie, wykorzystując awatary, którymi operują - grają. Natomiast projekt Teatr w Internecie to fenomen łączący w sobie 37 S. Rosenberg, Clicking for Godot, za pośrednictwem strony internetowej: http://archive.salon.com/21st/ feature/1997/10/02godot.html 3 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 40 38 39 40 Za: R. Schechner, op.cit., s. 295. Za: Ibid. Ibid., s. 292. �Agnieszka Iwaszkiewicz 18 nawia się, w jaki sposób można oddać wyraz dramatu, nie mając do dyspozycji ciała, głosu i wspólnej przestrzeni, ale także co potrafiłoby utrzymać uwagę widza na forum internetowym typu Pałace . Paradoksalnie, gdyby patrzeć na ciało aktora jako na narzędzie, taka transpozy­ cja w wirtualność i ukrycie się za kostiumem-awatarem nie powinna przeszkadzać. Lalka, a awatary przecież można uznać za lalki w wir­ tualnym świecie, w historii teatru stanowiła j u ż substytut aktora w iluzyjnym teatrze lalek, była też w teatrze alternatywnym znakiem plastycz­ nym postaci scenicznej . M . Maeterlinck, żyjący na przełomie X I X i X X wieku, 41 puterowymi albo fabularnymi, w których gracz bierze również czynny i często kreatywny udział, lecz osadzenie tych działań w cyberprzestrzeni nie przywołuje raczej na myśl teatru, chyba że uczest­ nicy spotykają się w rzeczywistej przestrzeni, jak to czasami bywa na zlotach fanów RPG. Być może jest to kwestia „oswojenia" tego typu zjawiska WJ. Burszta broni tezy, że „kultura medialna, w tym zwłaszcza cyberrzeczywistość, stanowi realność samą w sobie. Nowe technologie wytwarzają samoreferencyjny sys­ tem, rodzaj hipertekstu, który jest jednocześnie celem samym w sobie, jak i przeznaczeniem kultury ponowoczesnej. W ludzkim świecie do­ minować zaczyna przeto doświadczenie zapośredniczone przez media, a obecność fizyczna ustępuje miejsca teleobecności" . 42 „uznał, że w teatralnej rzeczywistości aktor jest elementem najbardziej irytującym. (...) Zapro­ ponował wprowadzenie na scenę postaci, które z jednej strony z racji swej materii są pozaczasowe, a z drugiej zaś nie będą miały osobowości mogącej przyćmić bohatera. Ale będąc poza życiem, muszą mieć siłę wyrazu niezbędną do upostaciowienia w teatrze iluzji życia. Dlatego zaproponował zastąpienie żywego aktora figurą woskową, upatrując w niej ponadludzką siłę" . 46 W kontekście tych rozważań ważnym uzupeł­ nieniem będą spostrzeżenia R.W. Kluszczyńskiego dotyczące relacji sztuki i nowych mediów. „Sztuka interaktywnych mediów wydaje się najdoskonalszym przykładem nowego, dekonstrukcyjnego, postmodernistycznego pojmowa­ nia dzieła sztuki, jak również komunikowania artystycznego. Odrzucając tradycyjny dogmatyzm, nie buduje zamiast niego nowego sche­ matu petryfikującego świat sztuki. (...) sztuka interaktywna odmitologizowała rolę artysty demiurga, przypisując mu funkcję designera kontekstów dla odbiorczej kreacji. (...) Sztuka (...) nie jest już formą przedstawiania gotowego, skończonego i a priori danego świata. W cybersferze - jak ujął to Roy Ascott - konstru­ ować sztukę to konstruować realność, konstru­ ować systemy komunikacyjne cyberprzestrzeni, 43 Także i sam Kantor fascynował się przecież sztucznymi tworami, o czym można się przekonać w manifeście Teatr Śmierci", ale nie pozbywał się aktora. Nadawał mu inny wyraz, przekształcał, w pewien sposób odczłowieczał poprzez strój, makijaż, czasem wpisanie w jego kostium lalki, jednak nie usuwał go całkowicie ze sceny odby­ wającej się sztuki . Eksperyment Desktop The¬ atre definitywnie pozbywa się fizycznego ciała aktora, zostaje ono zredukowane do graficznego znaku - awataru. Desktop Theatre osadzony jest w świecie popkultury, kojarzy mi się z grami kom­ 45 Za: Ibid., s. 294. H . Jurkowski, Lalki w rytuale, [w:] L . Kolankiewicz (red.), Antropologia widowisk- Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2005, s. 629. 41 42 D . Łarionow, Manekin - ciało w przestrzeni teatru, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), op.cit., s. 113. Ibid., s. 115. Ibid., s. 116. W Kuligowski, op.cit., s. 174. 43 44 45 4 6 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości wspierające nasze pragnienie wzmocnienia ludzkiej współpracy i interakcji w niekończą­ cym się nigdy procesie konstruowania świata . graniom powstaj ącym w wielu miej scach świata (Włochy, Grecja, Egipt, Izrael) wprowadza do swojej intymnej, kameralnej przestrzeni (44 miejsca na widowni) udramatyzowane i sko­ relowane obrazy, »lustra« innych czasoprze­ strzeni, tworząc w ten sposób symbiozę między żywym aktorem a jego elektronicznym klonem; czasem spektaklu i czasami z »poza«, obrazem, muzyką, słowem, i wreszcie: NOWĄ TECH­ NIKĄ, a »STARĄ« SZTUKĄ" . 47 Zderzenie teatru i nowych mediów zaszczepiło odmienne podejście do aktora, jego roli i narzędzi pracy, ale także i do reżysera. Dyskusja na ten te­ mat rozpoczęła się już w latach 80. X X wieku, kie­ dy pojawiła się sztuka Videoteatru. Eksperymenty teatru w Internecie są kontynuacją poszukiwania możliwości technologicznych i adaptacji ich do działań teatralnych. Jak pisze I . Pluta, „od 1980 roku pionierski The Wooster Group wprowadza technikę wideo w swój teatralny charakter pisma. Co więcej, w Srace Upl (1992), swobodnej adaptacji Trzech sióstr Czechowa, część aktorów pojawia się w spektaklu wyłącz­ nie za pośrednictwem zarejestrowanych wcze­ śniej obrazów filmowych. W 1995 roku Robert Lepage wystawia kontrowersyjny Elsynor na podstawie Hamleta, będąc jedynym żywym aktorem tego spektaklu grającym wszystkie postaci dramatu. Zabieg ów staje się możliwy dzięki synchronizacji różnego rodzaju projekcji filmowych z żywym planem sceny" . 48 Nie sposób nie wspomnieć o Lothe Lach¬ mann Videoteatr „Poza" powstałym w 1985 roku, którego założyciele swe poszukiwania nazywają teatrem elektronicznym bądź teatrem metatechniki . Na stronie internetowej Lothe Lachmann Videoteatr „Poza" można przeczytać: 49 „LLT »Poza« jest jedynym teatrem w Polsce łączącym żywy plan aktorski z planem monito­ rów, projekcji z rzutnika i kamer uzupełnionym cyfrową wirtuozerią komputerową. Dzięki na­ 19 50 Teatr ten istnieje j u ż ponad dwadzieścia lat. Współcześnie wykorzystanie technik multimedial­ nych w spektaklach nie budzi szczególnych kon­ trowersji, zwłaszcza jeśli obok aktorów obrazów wciąż występuje aktor człowiek. Co to oznacza dla kultury? Czy inny człowiek nie jest j u ż wystar­ czającym partnerem do spotkania w działaniach teatralnych? A może to wpływ indywidualizmu, potrzeby kreacji, kiedy aktor wciela się wielokrot­ nie w różnorodne role i tworzy swoisty patchwoĄ rzeczywistości, której jest przedstawicielem, i wir­ tualnych obrazów siebie samego? Transformacja kultury zmusza do poszukiwań na rozmaitych frontach. Zaślubia z sobą przeciw­ stawne, wydawać by się mogło, przedsięwzięcia, których połączenia za kilka lat nie będą nikogo zadziwiać. neTTheatre to wyzwanie dla aktorów, którzy stają w konfrontacji ze sceną realną i tą przetransponowaną w cyberrzeczywistość. Pró­ ba doświadczenia spotkania z widzem poprzez techniki internetowe. Teatr w Internecie to według mnie twórcza reakcja na współczesne oblicza kultury, alternatywa nie tylko dla samego żywego teatru, lecz także dla komercyjnych atrakcji, które są umieszczane w cyberprzestrzeni. R.W. Kluszczyński, Film, wideo i multimedia - sztuka ru­ Za: Ibid. chomego obrazu w erze elektronicznej, Warszawa 1999, s. 29-30. Za stroną internetową http://www.poza.q.pl/poza/ I . Pluta, op.cit., [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), vision.html op.cit., s. 98. 47 49 50 48 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9e60387bbcf6b0baf63f7bd87de8148.pdf b4922d003cd9611d00fe2169af3691ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5582 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5191 Title A name given to the resource Doświadczenie ocalenia, próba analizy/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.38-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nahirny, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Nahirny DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . PRÓBA A N A L I Z Y Trupy ludzkie leżą jak nawóz na polu, jak snopy za żniwiarzem, których nikt nie zbiera (Jr 9, 21 ) 1 bo wielkie było dla mnie Twoje miłosierdzie i życie moje wyrwałeś z głębin Szeolu. (Ps 86 (85), 13) 2 1.1 Primo Levi, włoski Ż y d , więziony w O ś w i ę c i m i u , w swojej ostatniej książce The Drowned and The Saved, swo­ istej „fenomenologii świadectwa" , opisuje zaskakujące do­ świadczenie towarzyszące często ludziom ocalonym z Ho­ locaustu - paradoksalne poczucie winy i wstydu z powodu swojego ocalenia: 3 Powiedział mi, iż to, że ocalałem, nie może być dziełem przypadku, wynikiem nagromadzenia szczęśliwych okolicz­ ności (jak wtedy i dziś ciągle uważam), ale raczej Opatrz­ ności. Zostałem naznaczony, byłem wybrańcem: ja, nie­ wierzący, i nawet mniej niż wierzący po czasie spędzonym w Auschwitz, byłem osobą dotkniętą przez Łaskę, ocalo­ nym [...] Taka opinia wydawała mi się potworna. 6 [...] wielu (łącznie ze mną) doświadczyło wstydu, poczu­ cia winy, podczas pobytu w obozie i później, jest to fakt potwierdzony przez liczne świadectwa. Może się to wy­ dawać absurdalne, niemniej taka jest prawda. Spróbuję to zjawisko zinterpretować i skomentować interpretacje innych. 4 Punktem wyjścia analizy Leviego jest utożsamienie, w cy­ towanym wyżej fragmencie, wstydu z poczuciem winy. Ma to swoje poważne konsekwencje dla dalszych rozważań. Tak zdefiniowany wstyd każe poszukiwać przyczyn tego doświad­ czenia w zachowaniach niemoralnych czy niesprawiedliwych. Interpretacja doświadczenia wstydu przeniesiona została w ten sposób na płaszczyznę etyczną, co niesie za sobą określone wybory pojęciowe. Postępowanie Leviego pole­ gać więc będzie teraz na niemalże neurotycznym poszuki­ waniu wśród własnych wspomnień takich wydarzeń, które mogłyby świadczyć o t y m , iż „zasłużenie" odczuwa wstyd z powodu swojego ocalenia. Tak będzie właśnie w przypad­ ku opisywanego epizodu ze znalezieniem odrobiny wody w starej rurze i decyzji o podzieleniu się nią tylko z najbliż­ szym przyjacielem. Levi podejmuje zatem rozpaczliwą pró­ bę zrozumienia i przepracowania tego doświadczenia, cze­ go ceną jest wytoczenie samemu sobie „procesu". Z jednej strony Levi zmusza się więc do uprawiania w stosunku do ocalonych hermeneutyki podejrzeń, ale z drugiej, w o b e c braku jednoznacznych dowodów, konkluduje: Czy wstydzisz się, ponieważ żyjesz w miejsce kogoś in­ nego? Szczególnie bardziej wspaniałomyślnego, wrażli­ wego, pożytecznego, mądrzejszego, bardziej zasługują­ cego na życie od ciebie? [...] Nie, nie znajdujesz oczywi­ stych transgresji, nie przywłaszczałeś sobie niczyjego miejsca, nie biłeś nikogo [...]. Levi rozmyślnie odrzuca i pomija w swoim wyjaśnieniu ka­ tegorię łaski. Spróbujmy jednak pójść dalej, niejako wbrew Leviemu, wskazaną przez jego przyjaciela ścieżką. Spójrzmy na opisywane doświadczenie z innej perspektywy. Odsuńmy na później rozważania dotyczące przyczyn i skupmy się na zre­ konstruowaniu istoty tego doświadczenia. Żeby zrozumieć nie­ pokojący związek między ocaleniem a wstydem, powinniśmy odróżnić przede wszystkim poczucie winy od doświadczenia wstydu. Wstyd może, ale przecież wcale nie musi, pokrywać się z poczuciem winy. Jego przedmiotem mogą być zjawiska lub wydarzenia, za które w żaden sposób nie możemy być odpowiedzialni (np. wstydowi z powodu swojego wyglądu czy zachowania rodziny nie musi towarzyszyć poczucie winy). Dlatego też zaproponujemy naszą interpretację. Podsta­ wę dla niej stanowić będzie kategoria łaski . To ona pozwoli nam wyjść poza „osądzający" język etyki. Dlatego punktem wyjścia naszych rozważań uczynimy teologiczną dyskusję nad istotą łaski, dzięki czemu będziemy mogli uchwycić jej najistotniejsze momenty. 7 2.1 Pojęcie łaski do dyskusji filozoficzno-teologicznej wprowadzone zostało w zasadzie przez pierwszych chrze­ ścijan. Niemniej pojawia się ono również w Starym Testamen­ cie, gdzie kategorii tej, określającej specjalną relację mię­ dzy Bogiem a człowiekiem, odpowiada słowo hesed: Ze względu na takie znaczenie hesed jest idealnym poję­ ciem dla wyrażenia relacji Boga do człowieka i staje się też dlatego centralnym pojęciem Przymierza przygotowu­ jąc określenie tego, co dzisiaj nazywamy istotą Boga. Bóg właśnie jest i pozostaje na zawsze: nadobfitością łaska­ wości dla człowieka. 8 5 W tekście zarysowuje się możliwość odmiennej interpre­ tacji tego doświadczenia, szybko jednak zarzucona przez autora. W jednym z fragmentów Levi opisuje spotkanie ze swoim religijnym przyjacielem, w trakcie którego poruszony zostaje problem ocalenia: Określenie Boga Starego Testamentu jako łaskawego (he­ sed) pojawia się wielokrotnie w Biblii: Jahwe, Jahwe, Bóg miłosierny i litościwy, cierpliwy, bo­ gaty w łaskę i wierność, zachowujący swą łaskę w tysią­ czne pokolenia [...] (Wj 34, 6). Numer 10/2005 �Lecz ty jesteś Bogiem przebaczenia, jesteś łaskawy i miłosierny [...] (Ne 9, 17). Ale Ty, Panie, jesteś Bogiem miłosiernym i łaskawym, nieskorym do gniewu, bardzo łagodnym i wiernym (Ps, 86, 15). Kategoria łaski pojawia się w Starym Testamencie często w kontekście miłosierdzia Bożego: „[...] Ja wyświadczam łaskę, komu chcę, i miłosierdzie, komu Mi się podoba" (Wj 33,19). Ponadto znamiennym jest fakt, iż miłosierdzie i jego szczególny przypadek - łaska są przede wszystkim aktami dobrowolnymi, do których Bóg nie jest w żaden sposób zo­ bowiązany. Dlatego też wielokrotnie czytamy w Biblii, iż Bóg okazuje swoje miłosierdzie bez względu na winę czy grzech Izraela. 2.2 Nauka Jezusa przypada na okres w historii religii ży­ dowskiej, kiedy zaczyna wyraźnie dominować legalistyczna postawa wobec Boga. Relacja człowieka z Bogiem staje się relacją prawną, a zbawienie można osiągnąć jedynie prze­ strzegając Prawa. Jezus wyraźne podkreśla, iż dominująca wśród Żydów doktryna wiary, opierająca się na Prawie, ma swoje niebez­ pieczne następstwa. Dlatego w Nowym Testamencie czyta­ my: „Strzeżcie się, żebyście uczynków pobożnych nie wy­ konywali przed ludźmi, po to, aby was widzieli" [...] ( M t 6 , 1 ) . Konflikt Chrystusa z faryzeuszami to konflikt z ludźmi pew­ nymi siebie, pysznymi, tymi, którzy uważają, iż osiągnęli doskonałość. Na miłosierdzie Jezusa mogą liczyć wszyscy grzesznicy, ale nie oni. W p r z y p a d k u usprawiedliwienia z Prawa zachodzi niebezpieczeństwo, iż będzie to poboż­ ność na pokaz. Jezus mówi, więc: „Gdy się modlicie, nie bądźcie jak obłudnicy. Oni lubią w synagogach i na rogach ulic wystawać i modlić się, żeby się ludziom pokazać" (Mt 6, 5). Religijność staje się wtedy przede wszystkim szukaniem uznania w oczach innych. Stąd też ambiwalentny stosunek Jezusa do Prawa . U podstaw konfliktu zarysowanego w przypowieści o synu marnotrawnym leżą dwie odmienne postawy opierające się na sprawiedliwości i łasce. Z jednej strony pełen miłości oj­ ciec, a z drugiej porządny syn (przestrzegający wszystkich norm i praw), który nie może zrozumieć, dlaczego ojciec ota­ cza marnotrawnego syna taką dobrocią. Jest to różnica mię­ dzy myśleniem „prawniczym", w którym dominuje zasada sprawiedliwości, a podejściem pełnym miłości, wybaczenia i łaski. W tej przypowieści ujawnia się postawa Boga wobec człowieka: zadziwiająca, niezbadana, ale za to pełna miło­ ści, której Jezus daje wyraz w swojej nauce: „Nie przysze­ dłem powołać sprawiedliwych, ale grzeszników" (Mk 2,17). Zawiłą istotę prawa zrozumiał najlepiej nawrócony fary­ zeusz Paweł. Na długo przed Franzem Kafką i Jacquesem Lacanem dostrzegł kryjące się za nim paradoksy: Jak długo bowiem wiedliśmy życie cielesne, grzeszne namiętności [pobudzane] przez Prawo działały w naszych członkach [...]. Ale jedynie przez Prawo zdobyłem znajo­ mość grzechu. Nie wiedziałbym bowiem, co to jest pożą­ danie, gdyby Prawo nie mówiło: Nie pożądaj! Z przykaza­ nia tego czerpiąc podnietę, grzech wzbudził we mnie wszelakie pożądanie (Rz 7, 5 i 7-8). 9 Na nauce Pawła zaważyło być może jego osobiste do­ świadczenie: nawrócenie w drodze do Damaszku. Paweł musiał zadawać sobie wielokrotnie pytanie: Co jest we mnie takiego, co spowodowało, że zostałem wybrany? Przecież niczym sobie na to nie zasłużyłem, a wręcz przeciwnie. Pierw­ szy krok należy więc zawsze do Boga: „Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem" (J 15, 16). Powody tego wy­ boru są dla ludzi nie do przeniknięcia. Przemiana najgorliw­ szego z prześladowców, największego nieprzyjaciela chrze­ ścijan w najgorliwszego wyznawcę Chrystusa to właśnie przy­ kład takiego niezasłużonego, nieoczekiwanego wyboru. Pa­ weł tak o tym pisze w liście do Galatów: 10 Kategoria łaski pojawia się w dyskusjach filozoficznych w zasadzie dopiero za sprawą świętego Pawła. Jezus nie posługuje się tym pojęciem, tak jak nie posługuje się innymi kategoriami teologiczno-filozoficznymi. Wydawać się może dziwne, że tak istotna dla chrześcijaństwa kategoria nieobec­ na jest w jego nauce. Jednak jak zauważa Dariusz Oko: „Dzie­ ło Chrystusa jest wydarzeniem a nie traktatem". Przesłanie związane z łaską zawiera się w przypowieściach Jezusa. 11 PISMO ANTROPOLOGICZNE Słyszeliście przecież o moim postępowaniu ongiś, gdy jeszcze wyznawałem judaizm, jak z niezwykłą gorliwością zwalczałem Kościół Boży i usiłowałem go zniszczyć, jak w żarliwości o judaizm przewyższałem wielu swoich ró­ wieśników z mego narodu, jak byłem szczególnie wiel­ kim zapaleńcem w zachowywaniu tradycji moich przod­ ków. Gdy jednak spodobało się Temu, który wybrał mnie �Rafał Nahirny jeszcze w łonie matki mojej i powołał łaską swoją (Gal 1, 13-15). Różnica między zbawieniem, którego podstawę stanowi łaska, a doktryną usprawiedliwienia z Prawa polega na tym, iż człowiek nie może g o sobie wysłużyć. Zdaniem Pawła konsekwentne podążanie drogą wskazaną przez faryzeuszy prowadzić może jedynie d o zajmowania przez człowieka pozycji roszczeniowej w stosunku d o Boga. Zgodnie z we­ wnętrzną logiką usprawiedliwienia z prawa, człowiek może pozostać albo wiecznie winny (ponieważ w stosunku d o pra­ wa zawsze jest się winnym), albo pysznym. Postawa umiar­ kowana jest wykluczona, stąd też nauka Chrystusa w inter­ pretacji Pawła jest przede wszystkim teologią łaski i uwolnie­ nia o d Prawa . Człowiek potrzebuje do zbawienia łaski Bo­ żej; Bóg nie jest mu nic winien. Inaczej mówiąc, Paweł za­ rzuca koncepcji usprawiedliwienia z Prawa samozbawienie. Nie ma w nim udziału Boga, który zostaje niejako zobowią­ zany d o zbawienia człowieka, kiedy ten spełni określone warunki. Dlatego Paweł pisze: „Zerwaliście więzy z Chrystu­ sem; wszyscy, którzy szukacie usprawiedliwienia w Prawie, wypadliście z łaski" (Gal 5, 4). A w liście d o Rzymian: „[...] z uczynków Prawa żaaten człowiek nie może dostąpić uspra­ wiedliwienia w Jego oczach. Przez Prawo bowiem jest tylko większa znajomość grzechu" (Rz 3, 19). 12 grzechem pierworodnym. Musi tak być, bowiem łaska oka­ zana zostaje ze swej istoty temu, kto na nią nie zasługuje. Bóg może swobodnie decydować o tym, kogo przeznaczy do zbawienia, ponieważ świadczy to o jego autonomii, która poddana zostaje w wątpliwość w teologii usprawiedliwienia z Prawa, gdzie człowiek m a możliwość wpływania na wolę Boga. Jednak cena za odejście o d postawy faryzeuszy jest bardzo wysoka. 2.4 Na koniec powróćmy jeszcze do jednego wątku wy­ nikającego z rozważań nad istotą łaski. Teologia głoszona przez Pawła uwikłała się w jeszcze inną trudność interpreta­ cyjną. Arystoteles, w Eryce nikomachejskiej, pisze: „Skoro człowiek sprawiedliwy wykraczający przeciw prawu był nie­ sprawiedliwy, a ten, co się trzyma prawa, był sprawiedliwy, to jasne, że wszystko, co w zgodzie z prawem, jest w pew­ nym sensie sprawiedliwe". 14 Doktryna łaski sformułowana w opozycji d o koncepcji usprawiedliwienia z Prawa, podkreślająca arbitralność wy­ roków Boskich, usytuowała się dość niespodziewanie w opo­ zycji do sprawiedliwości : jeżeli Bóg jest sprawiedliwy (atak przecież określa się g o wielokrotnie w Biblii), to wyklucza to w pewnym sensie jego miłosierdzie, a c o za tym idzie, też i łaskę. Tak właśnie rozpoczyna się kolejna dyskusja teolo­ giczna, w której centrum znajduje się problem określenia isto­ ty łaski. 15 Jednym z tych, którzy próbowali się z nim zmierzyć, był Tomasz z Akwinu. Autor Traktatu o Bogu powtarza w znacz­ nej mierze rozwiązanie Anzelma: Dlatego też sprawiedliwością czasami nazywa się w Bogu stosowność Jego dobroci, a czasami zapłatę za zasługi. O obydwu wspomina Anzelm: „kiedy karzesz złych, jest to sprawiedliwe, ponieważ odpowiada ich zasługom, a kiedy złych oszczędzasz, jest to sprawiedliwe, ponieważ przy­ stoi Twojej dobroci" . 16 2.3 Pawłowa teologię łaski rozwija inny konwertyta - Au­ reliusz Augustyn. Koncepcja łaski Augustyna formuje się w opozycji d o herezji Pelagiusza, u której podstaw, zdaniem autora Wyznań, leży niezrozumienie istoty łaski . Pelagiusz próbuje zinterpretować ją w duchu Prawa. Bóg zostaje w jego koncepcji na powrót zobowiązany do udzielenia łaski t y m , którzy ze względu na swoją wolną wolę wybrali drogę do­ brych uczynków. Jest to w jakiejś mierze chrześcijańska wersja usprawiedliwienia z Prawa, z tą różnicą, iż punkt cięż­ kości przeniesiony zostaje na wolną wolę. Dlatego odpowiedź Augustyna koncentruje się, podobnie jak u Pawła, na wyka­ zaniu, iż o d Boga nie można niczego wymagać i uwydatnia przede wszystkim arbitralność jego wyroków (linia argumen­ tacji autora Wyznań jest bardzo podobna d o tej, którą obrał Paweł w polemice z faryzeuszami). 13 Problem łaski pojawia się też u Augustyna w trochę o d ­ miennym kontekście. Wiele kontrowersji wzbudza do dziś stanowisko autora Wyznań dotyczące problemu predestynacji dzieci. Niektóre dzieci umierają przecież bez chrztu, w wyniku czego, zdaniem Augustyna, zostaną potępione, te natomiast, które dostąpią tego sakramentu, będą zbawione. Czy nie jest to właśnie akt niesprawiedliwości ze strony Boga? Augustyn argumentuje, iż wszyscy ludzie zostali obciążeni Tomasz nie poprzestaje jedynie przy t y m wyjaśnieniu i, aby rozwiać wszelkie ewentualne wątpliwości, uzupełnia je własną koncepcją. W artykule trzecim Traktatu o Bogu, doty­ czącym kwestii sprawiedliwości i miłosierdzia Bożego, To­ masz analizuje szczegółowo problem pogodzenia w istocie Boga dwu sprzecznych na pierwszy rzut oka własności: mi­ łosierdzia, które powoduje, iż Bóg niektórych ludzi obdarza łaską, a innych nie, i sprawiedliwości: „Miłosierdzie jest zła­ godzeniem sprawiedliwości. Bóg jednak nie może pominąć tego, co przynależy jego sprawiedliwości". Rozwiązanie tego problemu przez Tomasza polega na analitycznym roz­ dzieleniu d w u porządków tak, aby się na siebie nie nakłada­ ły: „[...] Bóg postępuje miłosiernie nie czyniąc niczego wbrew swej sprawiedliwości, lecz działając ponad sprawiedliwo­ ś c i ą " . Tomasz, komentując ustalenia Augustyna, jedno­ znacznie stwierdza, iż łaska znajduje się poza sprawiedliwo­ ścią i nie powinna być rozpatrywana kategoriami jej doty­ czącymi. 17 18 3.1 Nie m a potrzeby rekonstruowania historii dalszych sporów dotyczących istoty łaski, chociaż nie są one bynaj­ mniej mniej interesujące . Przeanalizowany materiał pozwolił nam dostatecznie podkreślić najistotniejsze dla naszych ce­ lów wątki tej dyskusji. Powracać one będą w kolejnych jej etapach w nieco zmienionej wersji. Kiedy mówi się o łasce, w przypadku ocalonych pojawia się pewna trudność. Większość z nich była narodowości żydowskiej, a kategoria łaski jest ściśle związana z tradycją chrześcijańską. Mało tego, najbardziej wyczerpującego opi­ su tego doświadczenia dostarczają nam wspomnienia czło­ wieka, który utracił wiarę w swojego Boga. Levi odrzuca więc interpretację swojego przyjaciela, ponieważ łaska jest dla niego nierozerwalnie spleciona z religijnym obrazem świata. Numer 10/2005 19 �DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . P R Ó B A A N A L I Z Y Kiedy jednak spojrzymy na całe to zagadnienie z perspekty­ wy fenomenologicznej i weźmiemy w nawias nasze sądy, przekonania religijne, i skoncentrujemy się na samym do­ świadczeniu, to będziemy mogli dostrzec w nim wyraźnie elementy charakterystyczne dla doświadczenia łaski. 3.2 Składa się na nie zawsze jakaś tajemnica, której czło­ wiek nie może przeniknąć. Tajemnica ta wyraża się w teolo­ gii przede wszystkim w podkreślanej, jak widzieliśmy, arbi­ tralności łaski Bożej. Podmiotowość w poszukiwaniu odpo­ wiedzi na nią kieruje spojrzenie na siebie samą: co jest we mnie takiego, co powoduje, iż zasłużyłem na ocalenie? „Dla­ czego ja?" mógłby powtórzyć za Levim Paweł. Trzeba dodać, iż to odniesienie podmiotowości do sie­ bie samej ma charakter negatywny. Augustyn i inni teologo­ wie kładą przecież duży nacisk na fakt, iż łaska okazywana jest człowiekowi jako istocie ze swej natury grzesznej (jest to zabieg konieczny, ponieważ inaczej byłaby aktem sprawie­ dliwości), czego strukturalnym odpowiednikiem w doświad­ czeniu ocalenia jest często artykułowane przekonanie, iż było wielu, którzy bardziej ode mnie na nie zasłużyli: „[...] najlep­ si zginęli" . U podstaw takich deklaracji leży najczęściej samopoznanie koncentrujące się na negatywach: nie byłem taki ofiarny/ odważny/ solidarny jak Chaim/ Szabo/ Robert/ Baruch czy wielu innych. Widać teraz wyraźnie ambiwa­ lentny stosunek między łaską a sprawiedliwością. Tak więc, jak w przypadku nieochrzczonych dzieci, które Augustyn skazuje na wieczne potępienie, wspomina się często o nie­ zasłużonej karze (oczywiście w sensie etycznym, nie religij­ nym, przynajmniej nie z perspektywy Augustyna), tak w przy­ padku ocalonych podkreśla się równie często „niezasłużenie" na to ocalenie właśnie: „Najgorsi przeżyli [ . . . ] " . W tym przypadku nie powinno się raczej mówić o niesprawiedliwo­ ści, ponieważ „absurdalność" („Może to się wydawać absur­ dem, ale to fakt" ) tego doświadczenia polega właśnie na tym, iż ci, których staje się ono udziałem, nie powinni mieć ku temu żadnych podstaw. Być może bardziej adekwatne byłoby określenie: „poza sprawiedliwością". Podobnie czy­ ni przecież Tomasz, sytuując łaskę i sprawiedliwość na od­ miennych poziomach. 20 21 22 23 Pozostało nam omówienie problematycznego związku między doświadczeniem ocalenia a w s t y d e m . Zacytujmy w tym celu jeden z aforyzmów Fryderyka Nietzsche: Szczęście, któremu to Levi we własnym mniemaniu za­ wdzięcza ocalenie, i łaska Boska doświadczane są przez podmiotowość w zbliżony sposób. Szczęście jest przypad­ kiem, czymś, czego nie da się przewidzieć, zrozumieć. Po­ dobnie rzecz ma się z łaską: jest ona arbitralna, nie znamy powodów, dla których Bóg sobie kogoś upodobał, kosztem innych. Podobne doświadczenie opisuje właśnie Levi. De­ cyzja Boga jest nieprzewidywalna, kieruje się On sobie tylko znanymi regułami. Nie wiadomo, kto i dlaczego otrzyma ła­ skę, tak jak nie wiadomo, kto i dlaczego przeżył obóz zagła­ d y . Możemy więc powiedzieć, iż różnica między Levim a jego przyjacielem zachodzi na poziomie rozumienia: struk­ tura doświadczenia wewnętrznego jest taka sama, odmien­ ne są natomiast interpretacje. 25 1 Wszystkie cytaty z Biblii pochodzą z wydania: Pismo Święte Stare­ go i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, opraco­ wał zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań 1980. 2 Swoje doświadczenia z pobytu w obozie zagłady opisał w wydanej w Polsce książce Czy to jest człowiek, przeł. H. Wiśniowska, Kraków 1978. 3 G. Agamben, Remnants of Auschwitz, przeł. D. Heller-Roazen, New York 1999, s. 120. 4 P. Levi, The Drowned and The Saved, przeł. R. Rosenthal, New York 1989, S. 73. 5 Tamże, s. 8 1 . 6 Tamże, s. 82. Prowadząc rozważania o łasce, warto również wprowadzić kate­ gorię daru. Łaska bywa przecież często określana właśnie jako „nieza­ służony dar". Niestety, musimy ograniczyć się jedynie do zasygnalizo­ wania tego interesującego problemu, inaczej znacznie przekroczyliby­ śmy ramy niniejszej pracy. 7 8 D. Oko, Łaska i wolność, Kraków 1997, s. 34. Na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e. powstają liczne sekty i wspólnoty, takie jak w Qumran, które koncentrują się przede wszystkim na rygory­ stycznym przestrzeganiu Prawa. 9 10 Świadczą też o nim takie wydarzenia, jak opisywane w Nowym Testamencie uzdrawianie w szabat (Mk 3,1-6) czy dotykanie kobiety „cho­ rej na upływ krwi" (Mk 5, 25-43). Zob. też: Praktyczny słownik biblijny, pod red. A. Garbner-Haider, przeł. T. Mieszkowski, R Pachciarek, War­ szawa 1994. 11 12 Czemu odczuwamy wstyd, kiedy nas spotyka dobrodziej­ stwo albo wyróżnienie, na które, jak się mówi, 'nie zasłu­ żyliśmy'? Zdaje się nam przy tym, żeśmy się wcisnęli w dziedzinę, do której nie należymy, z której powinniśmy być wyłączeni [...]. Dzięki błędowi innych dostaliśmy się przecież do niego: i teraz opanowuje nas w części bojaźń, w części cześć, w części zdziwienie, nie wiemy, czy­ śmy powinni uciekać, czy korzystać z błogosławionej chwi­ li i dobrodziejstw łaski. W każdym wstydzie zawiera się misterium, które wydaje się przez nas sprofanowane, lub któremu grozi niebezpieczeństwo profanacji; wszelka ła­ ska zawstydza. 24 Teraz już rozumiemy, dlaczego u źródeł opisywanego przez Leviego wstydu leży inne doświadczenie - doświad­ czenie ocalenia. 4.1 Aby uniknąć wszelkich nieporozumień, należy pod­ kreślić, iż nie twierdzimy bynajmniej, iż religijny przyjaciel Leviego miał rację, przypisując ocalenie łasce Boskiej. Cho­ dziło raczej o pokazanie, iż utożsamiając zbyt łatwo wstyd z poczuciem winy, w p a d a m y w interpretacyjną pułapkę, z której będzie nam później trudno się wydostać (niekoń­ czące się dociekania o winie i niewinności). Tymczasem ka­ tegoria łaski może właśnie lepiej oddać istotę tego doświad­ czenia, pozwolić je zrozumieć. D. Oko, dz. cyt., s. 40. H. Arendt, Wola, przeł. R. Piłat, Warszawa 2002. 13 M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. III, przeł. A. Kuryś, Warszawa 1995. 14 Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1982, s. 162. przeł. D. Gromska, Warszawa 15 Oczywiście Paweł I Arystoteles rozumieją pod pojęciem prawa coś odmiennego, niemniej w obu przypadkach zakłada się Istnienie określonych norm regulujących postępowanie człowieka. 16 Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu, przeł. G. Kurylewicz, Z. Nerczuk, M. Olszewski, Kraków 1999, s. 322. 17 Tamże, s. 324. 18 Tamże, s. 325. Bierze w nich udział m.in. Pascal, kiedy polemizuje w Prowincjonałkach z jezuickimi koncepcjami rozróżnienia łaski na łaskę wystarcza­ jącą i skuteczną. Kategoria łaski pojawia się też w kontekście sporów dotyczących ontologicznego dowodu na istnienie Boga, którego zwo­ lennikiem był m.in. Kartezjusz. 19 20 R Levi, dz. cyt., s. 82. 21 Tamże, s. 83. 2 2 Tamże, s. 82. 23 Tamże, s. 73. F. Nietzsche, Wędrowiec i jego cień, przeł. K. Drzewiecki, Kraków 2003, s. 164. 24 25 O łasce jako sposobie interpretacji przygodnych wydarzeń pisze również W. Stróżewski w swoim szkicu O przygodności człowieka. Zob. W. Stróżewski, O wielkości, Kraków 2002. PISMO ANTROPOLOGICZNE 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c076919c43b292020c6f28708d78213.pdf 8c6307aa08eed7b58fe662a33cc39eab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5581 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5190 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne;s. 107 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 108 6TMOW\65C\ TRANS-AKCJA W styczniu przed sądem stanęła czarodziejka, która w Przegini zdejmowała klątwę z małżeństwa. W wyniku magicznych zabiegów Romki z Częstochowy, podającej się za „jasnowidzkę" z Chorwacji, zniknęło ponad 8 tys. złotych. W kwietniu 2007 podjechała samochodem pod dom Bronisława i Danu­ ty S., pytając, czy mają do sprzedania stare garnki, koce lub opony. Do transakcji nie doszło, ponieważ przerażona kobieta dostrzegła urok, który miał grozić śmiercią mieszkańcom domu. Bronisław S. po­ myślał, że klątwę mogła rzucić teściowa, z którą się pokłócił. Zaproszona do środka czarodziejka rozbiła przyniesione jej jajko w celu wypędzenia z domu kołtuna - oznaki klątwy, która objawiła się obecnym w postaci czarnych włosów pośród skorupek. Wyniesionej z kurnika kurze dała się napić święconej wody ze swojej butelki. Zabieg się udał, pacjent zmarł - ptak zdechł w gwałtowny sposób. Miał zostać później zakopany za stodołą. Ostatnią czynnością było schowanie wszystkich pieniędzy gospodarzy w jednym miejscu. Wieszczka nakazała małżeństwu modlić się na klęczkach twarzami do ściany, kiedy ona będzie chować zawiniątko z ośmioma tysiącami złotych pod wersalką. Następnie zabroniła tam zaglądać przez trzy dni. Za zdjęcie klątwy chciała tylko jedzenie; dostała więc królika, kolejną kurę i jajka. Gospodarze mieli jednak chwilę zwątpienia: Bronisław S. zapisał numery rejestracyjne samochodu, którym Romka odjechała, a Dorota S. uparła się, żeby od razu zajrzeć pod wersalkę, w wyniku czego zdecydowali się po­ wiadomić policję o przestępstwie. Bronisław S. rozpoznał poszukiwaną osobę, notowaną za wielokrotne oszustwa, jednak już w sali sądowej zarówno pokrzywdzeni, jak i podejrzana zaprzeczyli, by przebywała ona kiedyś w Przegini. W czasie trwania śledztwa małżeństwo odwiedził wójt gminy romskiej, którego córka była przez chwilę w kręgu podejrzanych, i dla uniknięcia kolejnego „konfliktu z Polakami" dał im taką sumę, jaką stracili. Przed sądem Bronisław S. stwierdził, że „nie rozróżnia Cyganów i nic do nich nie ma" i poprosił o uniewinnienie oskarżonej. Jednak proces trwa. [źródło: gazeta.pl] DUCHOWA OBSTRUKCJA Klątwa nałożona na kenijskich złodziei zmusiła ich do oddania skradzionego mienia. Wszystko zaczęło się od zamieszek po ogłoszeniu 27 grudnia 2007 wyników wyborów prezydenckich, których wiarygodność podważyła opozycja i obserwatorzy zewnętrzni. Nic dziwnego, skoro w jednym z okrę­ gów frekwencja podobno wyniosła 115%. Rozruchom, w których zginęło około 350 osób, towarzyszyła fala kradzieży w całej Kenii. Jeden z okradzionych, pewien handlarz drewnem z Mombasy, zwrócił się z prośbą do członka starszyzny o obłożenie złodziei klątwą. Podobno dał im dziesięć dni czasu na zwró­ cenie skradzionych przedmiotów. Na efekty nie trzeba było długo czekać: plotka o przekleństwie szybko się rozniosła. A szabrownikom zaczęła podobno dokuczać choroba uniemożliwiająca wypróżnianie. Złodzieje obawiali się wręcz o swoje życie, zagrożone działaniami duchów wezwanych przez czarowni­ ka. Już 8 stycznia w kenijskich stacjach telewizyjnych pojawiły się zdjęcia złodziei zwracających różne przedmioty, m.in. drewno, łóżka i kanapy. Dla uniknięcia większego upokorzenia przynoszono je także pod osłoną nocy. Z działania duchów najbardziej zadowolona jest miejscowa policja. Ma nadzieję, że pomogą stróżom prawa nie tylko w Mombasie. My także... [źródło: fakty.interia.pl, BARBARZYŃCA wprost.pl] E(1E) ? D 0 8 �109 PASTERZ Z DYPLOMEM Zazwyczaj zarówno umiejętności, jak i obowiązki związane z hodowlą owiec przechodzą z ojca na syna. Wprawdzie hodowla owiec jest ważnym elementem gospodarki Karpat Południowych (Rumu­ nia), jednak nigdy nie organizowano tam kursów pasterskich, a profesja bacowska nie była zawodem dyplomowanym... Aż do tej pory. Pomysł wprowadza w życie rumuńska Izba Przemysłowo-Handlowa, zainspirowana prawdopodobnie prowansalskimi kursami pasterskimi, bo to na nich będą wzorowane szkolenia. Zostaną zrealizowane w lipcu, w miejscowości Fogarasz (rum. Fdgdrac) w centrum Rumu­ nii. Uczestnictwo ma być darmowe, a pomysłodawcy starają się o dofinansowanie ze środków unijnych. Kurs trwał będzie 720 godzin, z czego 240 godzin zajmą wykłady prowadzone przez wykładowców z uczelni rolniczych, natomiast zajęcia praktyczne poprowadzą pierwszorzędni bacowie z okolicy. Kur­ sanci dowiedzą się, jak wytresować psa pasterskiego, jak zareagować na atak niedźwiedzia, a także jak zgodnie z prawem europejskim wyrabiać i sprzedawać przetwory mleczarskie. Szkolenie jest dostępne dla wszystkich, niezależnie od płci, wieku i dotychczasowego doświadczenia w hodowli owiec. Dyplom bacy, który otrzymają absolwenci kursu, będzie respektowany we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Ciekawe, co na to polscy juhasi? [źródło: onet.pl] DAROWANEMU SŁONIOWI... Opublikowane w kwietniu podsumowanie wykopalisk potwierdza legendę, według której słonie kar­ łowate mogą zawdzięczać swoje przetrwanie na Borneo pewnemu sułtanowi. Najmniejsze z istniejących słoni zostały zidentyfikowane w 2003 roku jako podgatunek słonia azjatyckiego. Według jednej z teorii na budowę tych zwierząt wpłynęła izolacja z powodu odłączeniu się wyspy od lądu 18 000 lat temu. Jednak część badaczy uważa, że zostały sprowadzone z Jawy pomiędzy XVI a XVIII wiekiem. Oznaczałoby to, że uznane za dawno wymarłe słonie jawajskie przetrwały na Borneo. Za drugą hipotezą przemawia za­ równo brak wykopalisk świadczących o ich długotrwałej obecności na wyspie, jak i fakt, że nie zasiedliły jej w całości. Należałoby uznać za prawdziwe miejscowe przekazy opowiadające o sprowadzeniu słoni przez jednego z władców sułtanatu Sulu, muzułmańskiego państwa istniejącego w latach 1450-1899 (dziś Filipiny). Zwierzęta mogły wówczas stanowić rodzaj dyplomatycznych upominków przesyłanych statkami. Oprócz małych rozmiarów borneańskie słonie cechuje wyjątkowa uległość i pasywność, co może wskazywać, że pochodzą z udomowionej kolekcji sułtana. Dziś populacja liczy nie więcej niż tysiąc osobników i znów jest zagrożona, gdyż zamieszkiwany przez nią las równikowy kurczy się w bły­ skawicznym tempie. [źródło: sciencedaily.com, en.wikipedia.org] PROJEKTOWANIE DUSZY 12 kwietnia ruszyły prace nad sztucznymi osobowościami finansowane przez Unię Europejską. Inży­ nierowie reprezentują dziesięć uczelni z siedmiu krajów. Na realizację czteroletniego projektu Lirec (od ang. Living with Robots and Interactive Companions) przewidziano 6,6 miliona funtów. Prace skoncen­ trują się na długotrwałym kontakcie robotów z ludźmi w różnych sytuacjach życiowych. Każdy ochot­ nik może zamieszkać z maszynami w wybudowanych w tym celu pomieszczeniach w Hatfield. Jednym z głównych celów projektu jest wyodrębnienie takich cech maszyny, które powodują przywiązywanie się do niej ludzi. Funkcjami przyszłych automatów (czy jeszcze automatów?) będzie pomoc w pracach domowych, dostarczanie towarzystwa, zakupy on-line, opieka nad starszymi osobami. Ostatnią z tych W) PD08 BARBARZYŃCA �110 funkcji już teraz pełnią japońskie roboty. W planach naukowców jest stworzenie „duszy domu", która będzie mogła kontrolować stan zdrowia podopiecznego, sprawdzając, czy zażył leki i czy nic mu się nie stało. Dzięki zdolności do przyswajania cech właściciela będzie mogła nawiązać z nim bardziej „osobistą" relację. Innym pomysłem jest wykorzystanie nowej generacji maszyn w procesie rozwojowym niepeł­ nosprawnych dzieci. Przykładem takiego robota jest humanoidalny KASPAR o wyglądzie dwuletniego chłopca, skonstruowany przez naukowców z uniwersytetu w Hertfordshire. Projekt zdaje się odpowiadać na rosnące zapotrzebowanie na to, by w przedmiotach już kiedyś mecha­ nicznie ożywionych znajdować obdarzonych inteligencją i charakterem towarzyszy. Ich wszechobecność w naszym życiu i czas, jaki im poświęcamy, mogą powodować, że nie wystarcza już samo personifikowanie ich, nadawanie im imion czy przypisywanie cech charakteru. Tak u Tima Danta (patrz s. 1 0 1 ) . m [źródło: kopalniawiedzy.pl] CURRE-MECUM'. 13 kwietnia, jak co roku, odbył się Maraton Londyński. Dzięki pomocy brytyjskiej organizacji chary­ tatywnej Greenforce wśród ponad 35 tysięcy biegaczy znalazło się sześciu masajskich wojowników z pół­ nocnej Tanzanii. Wzięli udział w biegu, by kwestować na rzecz rodzinnej wioski Eluai, która nie ma dostępu do czystej wody. Najbliższe i niestety zanieczyszczone źródło jest oddalone dziesięć kilometrów od osady, a ponieważ w kulturze Masajów zaopatrywanie domu w wodę nie jest obowiązkiem mężczyzn, dystans ten codziennie pokonują kobiety wraz z dziećmi. W londyńskim maratonie wojownicy pobiegli w swoich codziennych strojach, w kraciastych tunikach ozdobionych biżuterią, trzymając kije i podłużne tarcze oraz śpiewaj ąc masaj skie pieśni. Na nogi włożyli sandały zrobione z opon samochodowych. Jeszcze przed przyjazdem do Wielkiej Brytanii otrzymali specjalny czterostronicowy poradnik napisany przez wolontariuszy z Greenforce. Wśród różnych ostrzeżeń i rad w tekście pojawiły się następujące punkty: - nie trzeba przejmować się nadąsanymi minami przechodniów, którzy mogą wyrażać w ten sposób niechęć do swojej pracy w biurze, a nie do cudzoziemców, i choć uśmiechają się mniej, niż powinni, to są bardzo przyjaźni; - lepiej polegać na zegarku niż na słońcu, które wschodzi i zachodzi o różnych porach; - w Anglii nie można pluć na ulicach, lepiej zrobić to dyskretnie lub do umywalki; - w nagłej potrzebie powinno się znaleźć toaletę publiczną, a nie korzystać z krzaków i drzew; -Anglicy są serdeczni, ale nie należy im zabierać przedmiotów, które nam się spodobały; - jeżeli przy łapaniu złodzieja zrobi mu się krzywdę, odpowiada się za to przed sądem; -warto pamiętać, że wszystkie zwierzęta gospodarcze mają swoich właścicieli; - trzeba uznać krótkie spodenki za rzecz normalną i nieobraźliwą, a pod ubraniem należy nosić bie­ liznę; - kiedy Anglicy piją alkohol, zachowują się głupio i dziwnie, a przykładem tego może być już znane Masajom zachowanie wolontariuszy w Tanzanii... Pozostaje tylko mieć nadzieję, że również Europejczycy będą w stanie dostosować się do tych zasad podczas zagranicznych wizyt. [źródło: onet.pl] Wiadomości zebrali i zredagowali Michał Nieniewski i Agnieszka Bukowczan 1 W odróżnieniu od vademecum („idź ze m n ą " ) , znanego określenia na poradnik, ta nowa zbitka słowna ma oznaczać „biegnij-ze-mną"... BARBARZYŃCA E(1E) ? D 0 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c2b1d8e7dc8087e3c150f058d91da48.pdf 5c405c208cbb577ae5e502c03b05e263 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5585 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5193 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Krystianem Lupą rozmawia Szymon Uliasz Agnieszka Iwaszkiewicz Małgorzata Czapiga Joanna Rzońca Aneta Ostaszewska Anna Styputa Maria Magdalena Morawiecka Dariusz Żukowski 3 9 20 31 46 55 64 Kiedy myśl ostrzy stówo. O pisaniu i jego związku z intymnością neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości Milczące spotkanie dwóch teatrów Biata forma, czarna treść Figura trickstera Ojcobó(j)stwo Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat 72 O bombie, opadzie i radioaktywnych lucky strike'ach 81 Kirsten Hastrup, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teoria Recenzje Weronika Chodacz Daniel Dayan, Elihu Katz, Filip WróPlewski Łukasz Sochacki Maciej ZPorek Artur Karwat wydarzenia medialne. Historia transmitowana na żywo 84 86 87 87 3 (13) PDD8 BARBARZVNCA lan Buruma, Śmierć w Amsterdamie. Zabójstwo Theo van Gogha i granice tolerancji Socjologia codzienności, Piotr Sztornpka, Małgorzata Bogunia-Borowska (red.) Wystawa _ Ekwador w Krakowie Natknięcia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1e3ccbf347706a0a770fd571b0951d6.pdf ee27043afd6365ba963dff219e2211f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5583 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5192 Title A name given to the resource Spis treści/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I APOKALIPSA Steven M a t t h e w s NAUKOWA APOKALIPSA FRANCISA BACONA str. 2 Andrew G o w ŻYDZI I J U D A I Z M W CHRZEŚCIJAŃSKICH S C E N A R I U S Z A C H K O Ń C A ŚWIATA: Z A P I E K Ł A N I E N A W I Ś Ć C Z Y I R E N I C Z N E I T I N E R A R I A ? str. 8 Publikacja dofinansowywana przez: Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ Radę Kół Naukowych UJ Barbarzyńca Maria Leppakari T H E E N D IS N E V E R J U S T A N E N D A T R A K C Y J N O Ś Ć MITU A P O K A L I P T Y C Z N E G O W E W S P Ó Ł C Z E S N Y M FUNDAMENTALIZMIE RELIGIJNYM Pismo Antropologiczne Redagowane we współpracy z Kołem Naukowym Etnologów UJ str. 13 Paweł Barabasz APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN M E D Y T A C J A N A D K O Ń C E M ŚWIATA W K U L T U R Z E L U D O W E J Mariusz Czaja "BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E " . D Y S K U R S A P O K A L I P T Y C Z N Y W K U L T U R Z E WSPÓŁCZESNEJ N A PRZYKŁADZIE SUWALSZCZYZNY Paulina Niechciał WIZJE APOKALIPTYCZNE MIESZKAŃCÓW SUWALSKIEGO PARKU K R A J O B R A Z O W E G O , CZYLI J A K , K I E D Y I D L A C Z E G O e-mail: redakcia@barbarzynca.pl www.barbarzynca.pl str. 18 Redakcja: Mariusz Czaja (red. naczelny) str. 2 5 str. 3 2 II H O L O K A U S T Rafał N a h i r n y Piotr Klepacki Marcel Kwaśniak Magdalena Kwiecińska Arkadiusz Metelski (z-ca red. nacz.) Tomasz Ostrowski Współpraca: Hanna Jaxa-Rożen Piotr Kimla Urszula Stachurska-Czaja DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . PRÓBA A N A L I Z Y str. 3 8 Katarzyna C z u b a n ŻYD J A K O S Y M B O L OBCOŚCI. S T O S U N E K P O L A K Ó W DO ZAGŁADY Ż Y D Ó W str. 4 2 Małgorzata Budrewicz W S P O M N I E N I A P R Z E Z PRYZMAT CIAŁA. DOŚWIADCZENIA KOBIET - WIĘŹNIAREK OBOZU KONCENTRACYJNEGO str. 4 5 Ewa Jupowiecka O L O S I E , Z K T Ó R Y M N I E M O Ż N A SIĘ P O G O D Z I Ć str. 4 8 Tłumaczenia streszczeń: Justyn Hunia Joanna Sobolewska „ O C A L E N I K R W A W I Ą H I S T O R I Ą " . J A K ŻYĆ P O D O Ś W I A D C Z E N I U HOLOCAUSTU? str. 51 Adres redakcji: Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ ul. Św. Anny 6 Katarzyna P o d o l e c D Z I E C I H O L O C A U S T U . U T R A T A T O Ż S A M O Ś C I I PRÓBY O D N A L E Z I E N I A SIEBIE Fran Bartkowski BYCIE TAM/ W POLSCE A d r i a n a Celińska N A R R A C J E Z SYGNATURĄ SUMMARY O F ARTICLES naczelny Prof. dr hab. Piotr Kowalski Opracowanie graficzne: Joanna Czubrychowska Arkadiusz Metelski 30- 008 Kraków str. 5 6 Telefon: ( 1 2 ) 4 1 5 76 8 0 0603 5 3 4 583 str. 5 9 str. 6 3 str. 6 4 Kilka lat temu mieliśmy okazję zaobserwować jak wielki wpływ na humanistykę może mieć jeden, do tego od dawna nieżyjący, scytyjski mnich. Dionysios Exiguus, bo to o nim mowa, był twórcą systemu datowania ab incarnatione i za jego to sprawą ludzkość (a przynajmniej jej mniej lub bardziej zachodnia część) przeżywała zakończenie drugiego tysiąclecia, co stało się z kolei przyczyną pojawienia się setek publikacji na temat wiary w koniec świata, millenaryzmu, chiliazmu i apokalipsy. Zdecydowaną większość z nich stanowiły publikacje o popularnonaukowym lub zgoła popularnym charakterze, ale były wśród nich i takie, które na serio potraktowały wyzwanie stawiane przez te fenomeny. Twórcami tych ostatnich byli w dużej mierze badacze skupieni wokół Center for Millenial Studies z Boston University. Instytucji tej udało się wykorzystać boom na tematykę apokaliptyczną do uzyskania sporych funduszy na badania nad nią, czego owocem stała się m.in. seria konferencji, które odbywały się co roku, poczynając od 1996. Niestety, po tym jak rok 2000 minął, a koniec świata nie nastąpił, zainteresowanie sponsorów apokaliptyką znacznie zmalało i jak na razie ostatnia konferencja CMS, pt. SWEET IN THE MOUTH, BITTER IN THE STOMACH: APOCALYPTIC DISAPPOINTMENT AND ITS MILLENNIAL MUTATIONS odbyła się w roku 2002. Z tejże konferencji, w której okazję miał uczestniczyć piszący te słowa, pochodzą trzy teksty zamieszczone w niniejszym numerze, których autorami są Steve Matthews, Maria Leppakari i Andrew Gow. Traktują one o różnych obliczach apokalipsy w Anglii, Ameryce i Izraelu. Swoisty kontrapunkt dla nich stanowią z kolei trzy teksty polskich autorów, skupiające się na rodzimym materiale. Dwa pierwsze z nich, autorstwa piszącego i Pauliny Niechciał są owocem badań przeprowadzonych w roku 2002 na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego Krajobrazowego w ramach projektu „Kresy Kultury" współorganizowanego przez Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury", Instytut Etnologii UJ oraz Regionalny Ośrodek Kultury i Sztuki w Suwałkach. Last but not least. tekst Pawła Barabasza wykorzystuje twórczo wątki zawarte w jego pracy magisterskiej obronionej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kultury UJ. Z kolei druga część numeru to w przeważającej części pokłosie seminarium na temat Holocaustu, prowadzonego gościnnie w Katedrze Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego w marcu i kwietniu 2003 r. przez prof. Dorotę Głowacką z University of King's College Halifax (Kanada). Dopełniający tę cześć tekst Fran Bartkowski sam opowie swojąhistorię. red. Recenzent naukowy: Wydawca: Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" ul. N a d Sudołem 1 8 / 1 1 3 1 - 228 Kraków Wydawnictwo UJ ul. Michałowskiego 9 / 2 31-126 Kraków Druk: Drukarnia Grafikon Wadowice tef. (033) 8734621 Fotografia na okładce: M. Leppakari Strony tytułowe działów: I. Fot. B. Siedlik II. Rys. A. Winciorek Nakład: 1000 egz. Przesyłki ksiqżkowe prosimy kierować na adres wydawcy �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1ea76566361990bfb17b560bd707f35.pdf 7bcbb95d657411df4ac30392f013c2a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5591 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource szamanizm trickster Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5199 Title A name given to the resource Figura trickstera/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.46-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostaszewska, Aneta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aneta ur. w I 9 7 7 r., pedagozka. O b r o n i ł a doktorat z socjologii w 2 0 0 7 roku w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Jej praca nosiła Ostaszewska tytuł: Cechy bohatera mitycznego w dobie kultury narcyzmu na przykładzie społecznej kariery Michaela Jacksona. Perspektywa antropologiczna. recepcji Obecnie pracuje w Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej „Pedagogium". Interesuje się kategorią dzieciństwa oraz w i z e r u n k i e m dziecka w kulturze popularnej. Figura trickstera igura trickstera obecna jest w wielu m i ­ tologiach. Lewis Hyde pisze, że jest pandemiczna - pojawia się w mitologiach europejskich, afrykańskich czy w wierzeniach F 1 1 L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This buddyjskich. Nazywana bywa błaznem, głup­ cem, chochlikiem, demiurgiem lub diabłem. W tym tekście przedstawię postać trickstera w oparciu o antropologiczne studium Paula w tradycji Winnebago i znał przekaz o tricksterze, sam World. Mischief, Myth, and Art, North Point Press, New nie mógł przekazać mitu, dlatego też o opowiedzenie York 1999, s. 11. Trickster, jak pisze Hyde, nie jest postacią poprosił członka starszyzny (Blownsnake nagrał treść centralną, występuje w świecie politeistycznym, gdzie przekazanego mitu, tłumaczenia na angielski dokonali przynależy do peryferii. Patrz: Ibid., s. 13. Indianie, John Baptiste i Olivier Lamere). Tradycja P. Radin, The Trickster. A Study in American Indian Winnebago nakazuje ściśle przestrzegać reguł związanych Mythology, Greenwood Press, New York 1972. Pierwsze z opowiadaniem świętych mitów. Prawo takie przysługuje 2 wydanie książki ukazało się w 1956 r. Mity przedstawione tylko nielicznym, najczęściej członkom starszyzny, którzy przez Radina to wynik jego badań terenowych, jakie wierzą w świętość przekazywanej historii (mitu nie może odbył w 1912 r. Informatorem i współpracownikiem przekazać Indianin - konwertyta chrześcijański). Więcej Radina był Indianin, Sam Blowsnake. Choć Blowsnake o pochodzeniu mitu, patrz: P. Radin, The Trickster..., (potomek klanu o nazwie Thunderbird) był wychowany s. 111-112. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �47 Figura trickstera Mity o tricksterze tworzą cykl opowieści o wę­ drówce bohatera: jego zewnętrznej, jak i we­ wnętrznej przemianie . Trickster Winnebago nosi imię Wakdjunkaga , swoją wędrówkę od­ bywa wzdłuż świętej dla Indian rzeki Missisipi. Przemierzając świat, poznaje przede wszystkim siebie samego. Choć nie wyznaje żadnych war­ tości i nie wie, co to moralność, skazany - jak z a u w a ż a Radin - na „łaskę i niełaskę swych namiętności i popędów" , z upływem czasu i przebytymi kilometrami tworzy świat warto­ ści. Własnym przykładem pokazuje, co służy, a co szkodzi człowiekowi. Dokonuje zmian w otaczaiacei eo rzeczywistości Przyszedłem na ziemie by przeprowadzić zmiany" - podsu¬ mowuje swoją ziemską drogę trickster. postaci. Pojawia się równie nieoczekiwanie, jak znika, dopada ofiarę w niespodziewany sposób, a jeśli da się sam złapać, to tylko tak, by móc się znowu wymknąć. W a ż n y m instrumentem, za pomocą którego dokonuje wszystkich swych zadziwiających czynów, jest za każdym razem przemiana" . Problematyczne jest dociekanie „prawdziwej natury" trickstera. Pytaniem, na które trudno odpowiedzieć, pozostaje kwestia: czy trickster pozbawiony jest własnej tożsamości, co masku­ je, naśladując innych i przybierając różne formy, czy jego tożsamość składa się z licznych warstw (masek) i jest sumą różnych opozycyjnych cech. Według Hyde'a transgresywność trickstera bie­ rze się stąd, że trickster jako indywiduum „[...] has no way" . Nie posiadając skrystalizowanej tożsamości może mieć ich wiele a w rezultacie być niezależny, bo nieprzywiązany do jednej formy. Może wcielać się w różne postaci, jest nieograniczony w naśladowaniu Łatwo przystosownie sie do otoczenia a iego elastyczność umożliwia szybką adaptację. Działalność trickstera skupia się na „prze­ prowadzaniu zmian". Kategoria przemiany jest podstawową właściwością tej figury. Elias Ca¬ netti pisze o nim jako mistrzu przemiany, który potrafi przybrać dowolną postać. „Jego władza polega na zdolności przybierania niezliczonych Trickster jawi się zatem przede wszystkim jako symbol. Charakteryzują go ambiwalent­ ne cechy. To figura, która w jeden system uj­ muje zachowania opozycyjne. Jego atrybutami są jednocześnie dobro i zło. Bywa traktowany jako bóstwo, bohater, demiurg i duch zmarłych Radina , które dotyczy mitologii Indian północ­ noamerykańskich, w szczególności plemienia Winnebago , gdzie trickster, jak pisze autor, peł­ ni rolę „figury zapowiadającej człowieka" . Jest tam metaforą człowieka w jego relacji z samym sobą oraz światem. 2 3 4 9 5 6 7 8 3 Winnebago należą do licznej grupy Indian mówiącej 10 o tricksterze. Trickster to ktoś „w drodze". Droga jednak językiem sju. Plemiona te pierwotnie zamieszkiwały symbolizuje również podróż w głąb siebie. Patrz: L . Hyde, ziemie położone wzdłuż rzeki Missisipi. Pierwszymi Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 6. białymi, którzy dotarli do Winnebago (zamieszkujących 6 Radin imię Wakdjunkaga tłumaczy jako tricky one. dzisiejsze okolice Green Bay w stanie Wisconsin), była Patrz: P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 132. O etymologii francuska ekspedycja w 1634 r. Badania archeologiczne słowa „trickster" patrz: L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, potwierdzają, że Winnebago zamieszkiwali teren Green Trickster Makes This World..., s. 7. Bay od ok. 1400 r. Więcej o historii i kulturze Winnebago, 7 P. Radin, Prefatory..., s. X X I V patrz: Ibid., s. 112-117. 8 Ibid., s. 52 [epizod 48]. 9 E. Canetti,M*SB i władza, Czytelnik, Warszawa 1996, s. 440. 4 R Radin, Prefatory Note, [w:] tegoż, The Trickster..., s. X X I V 5 10 Warto przy okazji zwrócić uwagę, że motyw drogi, wędrowania należy do najczęstszych w mitach 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA L . Hyde, Trickster Makes This World..., s. 43. Hyde zwraca uwagę, że jednym z określeń trickstera jest „imitator"; Patrz: Ibid, s. 42. �Aneta Ostaszewska 48 przodków również w obrębie jednej mitolo­ gii. Uosabia stan, w którym nie ma wyraźnego podziału na to, co boskie i nieboskie, ludzkie i zwierzęce. Jego głód, płeć, wędrowanie - to ce­ chy, które explicite nie należą ani do boga, ani do człowieka. Jest kimś, kto potrafi zmieniać wygląd oraz płeć. Trickster posiada zarówno elementy właściwie bóstwom, jak i ludziom/zwierzętom. W niektórych mitologiach bywa utożsamiany z konkretnym totemem: z krukiem, zającem, kojotem oraz pająkiem. Utożsamiany jest ze zwierzętami, którym przypisywane są cechy biegunowe: z jednej strony przebiegłość i spryt, z drugiej zaś - lekkomyślność i głupota. Trickster przedstawiany jest jako istota kie­ rująca się instynktem, która nie ma w zwyczaju myśleć nad konsekwencjami własnych czynów, dlatego uchodzi za istotę niezdolną do refleksji, działającą impulsywnie i bez zastanowienia. Określany jako zmienny, przewrotny i nieprze­ widywalny w zachowaniu, trickster zwiastuje swą obecnością zamęt i chaos. Nazywany szelmą i psotnikiem pada ofiarą własnych trików. Stać go na dobre uczynki, ale równie często oszukuje i bywa oszukiwany, wyśmiewa innych i sam jest wyśmiewany . 11 Typowym elementem postawy trickstera jest prowokacja. Zarówno Hyde, jak i Radin zwra­ cają u w a g ę , że trickster explicite przekracza i zaciera, ale implicite ustala i utrwala społecz­ ne granice. To prowokator, który podważając społeczne tabu - poprzez swoje czyny i za­ 11 Hyde przyjmuje, że trickster jest odkrywcą twórczego kłamstwa. Zobacz, co Hyde pisze o kłamstwie wśród zwierząt: ibid., s. 44-45. 12 Z.W Dudek, Symbolika Trickstera a chrześcijańska, 14 12 13 14 Karl Kerenyi, zastanawiając się nad figurą trickstera, używa porównania do chaosu. Pisze: „Nieporządek należy do całości życia, a trick­ ster jest duchem tego nieporządku ". Według Kerenyiego funkcją mitu o tricksterze (w archa­ icznej społeczności) musiało być równoważenie panującego porządku poprzez dodawanie doń chaosu. Opowieści o tricksterze tworzyć mu­ siały całość, czyniąc możliwym to, co w świecie o niezmiennych, stałych granicach było niedozwolone. W tym świecie trickster, co z kolei podkreśla Hyde, jest figurą poza. wszel­ ką moralnością - trickster nie jest ani moralny, ani niemoralny lecz kimś poza" pomiędzy" kimś kogo nie dotyczy m o r a l n o ś ć Z tego tez powodu tncksterowi przypisywane są cechy 15 16 Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 35. 15 duchowość „Albo Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 13. 13 chowanie - jednocześnie (nieświadomie) defi­ niuje to, co należy do sfery zakazanej. Zatem wskazuje i pogłębia różnice. Zenon W Dudek pisze o tricksterze jako pośredniku pomiędzy dwiema rzeczywistościami, światem porządku i bezładu: „Figura Trickstera chroni tradycyj­ ną rzeczywistość przed uświadomieniem sobie konieczności radykalnej zmiany. Społeczność może stopniowo oswajać się z nową prawdą i tymczasowo traktować Trickstera niepoważnie, z dystansem" . Celem (niekoniecznie zamierzo­ nym) tej figury jest odkrywanie „[...] wartości tego co słabe chore niezauważone porzucone w cieniu codzienności ". Jednak czyni to przede wszystkim w formie paradoksu i żartu w innym przypadku - stanie się kozłem ofiarnym . K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 185. Kerenyi porównuje mity o tricksterze do powieści z życia rozbójników (przywołuje m.in. powieści Franciszka Ibid. Rabelais'go), których celem nigdy nie było pouczanie, ale Jak pisze Dudek, elementarnymi formami wypowiedzi opowiadanie o świetności bohatera. trickstera są: gra, teatr, paradoks oraz metafora. Patrz: 16 Z.W. Dudek, Wymiary i funkcje figury Trickstera, „Albo World..., s. 10. L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �głupca i błazna, a zatem figur posiadających przyzwolenie na prowokowanie i naruszanie społecznych norm. Trickster może prowokować, ponieważ jego zachowanie odbierane jest w ka­ tegoriach żartu i zabawy. Przez akcentowanie śmiesznych, niedorzecznych cech jego postawy następuje redukcja tej figury do nieszkodliwej rozrywki - trickster uchodzi za tego, który bawi i rozśmiesza publiczność. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Mity o tricksterze: Winnebago Po tym ogólnym wstępie proponuję teraz przejść do prezentacji wybranych mitów o trick­ sterze. Korzystać będę ze studium Paula Radina. Skoncentruję się na typowych cechach dla tej fi­ gury, a do takich zaliczam: zdolność trickstera do przemiany, jego ambiwalentną postawę moral­ ną oraz problematyczną seksualność. Jak pisze �Aneta Ostaszewska 50 Radin, w przypadku mitów o tricksterze ważny wątek poświęcony jest procesowi jego przemiany i samopoznania, symbolizowany - przez motyw wędrówki po świecie. Przedstawię zatem stresz­ czenie epizodów, w których opisane są etapy transformacji trickstera. Rozpocznę od mitów, w których trickster po raz pierwszy odnosi się do siebie, wymawiając własne imię . Wakdjunkaga spotyka bizona, zwodzi go i zabija, a następnie zdejmuje z niego skórę. Wszystkie te czynności wykonuje tylko jedną, prawą ręką. Kiedy jego lewa ręka chwyta mięso bizona, prawa natychmiast próbuje je wyrwać. „Oddaj! To moje! " - krzyczy Wakdjunkaga. „Inaczej potnę cię na kawałki!" - grozi sam sobie. Obie ręce zaczynają się kłócić i wyrywać mięso. Następnie prawa ręka kaleczy głęboko lewe ramię. Dopiero kiedy ręka krwawi, trick­ ster uświadamia sobie, że sam sobie sprawił ten ból. ledyne na co się wtedy zdobywa to okrzyk: „Dlaczego to zrobiłem?" . 17 18 19 20 Trickster odwiedza pewnego człowieka, ojca czwórki dzieci. Dowiaduje się, że karmienie dzieci odbywa się w określony sposób i tylko o ściśle wyznaczonych porach. Jeżeli któraś z reguł zostaje złamana, dzieci umierają. Trick­ ster uprasza człowieka, zwracając się do niego „bracie" , aby ten pozwolił mu zaopiekować się dwojgiem z jego potomstwa. Zabiera dzieci w dalszą podróż. Wie jednak, że jeśli złamie za­ sady opieki nad nimi - ich ojciec będzie go ści­ gać i zabije. Niestety, wskutek łakomstwa trick­ ster zapomina o przestrzeganiu reguł - karmi dzieci o nieodpowiedniej porze wskutek czego 21 Y I Y > & umierają. W ten sposób ściąga na siebie zemstę 17 W społeczności Winnebago człowiek nie istnieje oficjalnie, dopóki nie ma imienia. Patrz: P. Radin, The Trickster..., s. 134-135. l% Ibid., s. 8 [epizod 5]. ich ojca. Udaje mu się ujść z życiem wyłącznie dlatego, że decyduje się opuścić świat. Skacze do oceanu. Pływając w poszukiwaniu jakiegokol­ wiek brzegu, trickster mija różne gatunki ryb, jednak na pytanie o brzeg otrzymuje trzykrotnie tę samą odpowiedź - brzeg jest niedaleko. Nie zdaje sobie sprawy, że cały czas płynie wzdłuż brzegu. Będąc j u ż na lądzie, z a u w a ż a po drugiej stronie brzegu cień, który bierze za człowieka wskazującego palcem w jego kierunku. Pyta zatem: „Bracie, na co wskazujesz?" . Kiedy nie otrzymuje żadnej odpowiedzi, postanawia naśladować postawę postaci drugiej strony brzegu rzucając wyzwanie - kto dłuzei wytrzy­ ma stoiac nieruchomo w ieden nozycii Po kil ku godzinach kiedy ogarnia go głód rezygnuie z bezcelowe^ zakładu Przyblizaiać sie zaś do taiemniczepo obiektu z a u w a ż a ze tym co brał za człowieka iest nniak drzewa z wystaiaca pałez i a Mówi wtedy do siebie To dlatego ludzie n a z ™ mnie Wakdmnkapa plunięć ,eden Mają rację" . ' 22 - 23 Głodny Wakdjunkaga zauważa nad jeziorem stado kaczek i postanawia na nie zapolować. Robi małą paczkę, którą zakłada na plecy. Jego poczy­ naniom przyglądają się zaciekawione kaczki. Trzykrotnie pytają trickstera: „Co masz w pacz­ ce?" . Dopiero za czwartym razem otrzymują odpowiedź: „To moje piosenki. Mój żołądek jest wypełniony smutnymi pieśniami. Niektóre z nich tak mi ciążyły na żołądku, że musiałem je zarzucić na plecy. Podczas mojej wędrówki nie spotkałem nikogo, komu mógłbym zaśpiewać moje pieśni, a kto mógłby dla mnie zatańczyć. A nie śpiewałem od bardzo dawna ". Trickster 24 25 21 Podczas swojej wędrówki Wakdjunkaga do napotkanych po drodze przedmiotów i postaci zwraca się „bracie", „siostro". 22 Ibid., s. 13 [epizod 11]. 19 Ibid. 23 Ibid., s. 14. 20 Ibid. 24 Ibid., s. 14-15 [epizod 12]. 25 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 51 zwabia kaczki, które zgadzają się zatańczyć przy akompaniamencie jego pieśni. Wakdjunkaga buduje szałas. Gdy zaczyna śpiewać, ptaki roz­ poczynają swój taniec. Ponieważ tańczą z za­ mkniętymi oczyma (co ma je uchronić przed zaczerwienieniem oczu) wpadają w pułapkę. Kiedy bowiem tańczą, trickster porywa je po­ jedynczo, a następnie dusi. Jedna z nich, sły¬ sząc dźwięk „Quack!", otwiera oczy i widzi, jak trickster ściska za gardło inną kaczkę. Krzykiem ostrzega swe siostry. Jednak tylko niektórym udaje się uciec pozostałe kończą żywot nabite na kije piekąc sie w popiele. Trickster czekając aż mięso się upiecze, zasypia. Czuwanie nad piekącymi się kaczkami powierza zaś własnemu odbytowi zwracając się do niego mój bracie" Ten iednak me wvwiazuie sie z powierzonego zadania Pobliskie lisv które zweszvlv oozvwienie kradną mięso akiie na których wcześmei niekłv sie kaczki chowaia z nowrotem w noniół tak bv Wakdinnka^a niczego nie zanwazvł 7a - niedonilnowanie KaczeK kaczek trifkster no przeuuuze nrzehndze iiieuopiiiiowaiiie iricKsier po nin postanawia nostanawia ukarać odhvt nrzvnieka mu imarac własnv wiasny ouuyi, przypieKa\c\c ero ro77ar7nnvni ooriipm T^ipHv 1117 nip mnyp I n i S ^ ' w J u ? »26. t samo pytanie x zywająmniewaKOjunKaga. po]awi się ]eszcze kilkakrotnie. Z przedstawionych epizodów wynika, że trickster stopniowo zdobywa samoświadomość. Jego przemiana rozpoczyna się od całkowitej nieświadomości własnego ciała. Początkowo nie identyfikuje się z nim, wydaje się pozbawiony jakiejkolwiek tożsamości, nie wie, kim jest, gdzie się zaczyna jego ciało. Uczy się, że zarówno jego prawa ręka, jak i lewa należą do niego, że można używać obydwu. Odczuwa na własnej skórze, że również odbyt jest częścią ciała i nie może być traktowany jako coś niezależnego. Odkrywa, dlaczego został nazwany Wakdjunkaga. Tym, czego jeszcze nie potrafi, to ponosić odpowie­ dzialność za własne czyny. Nadal wydaje mu się, że to świat, inni ludzie lub istoty decydują o jego zachowaniu. Trickster przedstawiony jest jako istota o nie­ poskromionym apetycie, ukierunkowana na zaspokojenie głodu fizjologicznego. To ktoś nieustannie głodny, łakomy, nieznający umia­ ru. Jego egzystencja zogniskowana jest wokół podstawowych potrzeb fizjologicznych. Jednak za niepohamowanym głodem trickstera kryje się coś więcej - głód ten bowiem ujawnia jego potrzebę do ciągłego pomnażania i wzrastania. Trickster nigdy nie jest zaspokojony . 27 Warto zwrócić uwagę, że do tego momentu nie pojawiają się informacje o wyglądzie trick­ stera. Być może spowodowane jest to tym, że dopiero teraz trickster przeobraża się z pier­ wotnie nieznanej i nieświadomej formy w kon­ kretną postać. Dopiero kiedy zdaje sobie sprawę z własnego ciała, kiedy je odkrywa, to ciało zdaje się nabierać kształtów przypominających ludz­ ką sylwetkę. Również dopiero teraz pojawia się pierwsza wzmianka o genitaliach i seksualności trickstera. Wakdjunkaga ma w zwyczaju nosić genitalia na plecach, w specjalnym pudełku. Początkowo jest nieświadomy swojej seksualności. Reakcje własnego ciała komentuje w jednym z epizo­ dów: „To zawsze mi się przytrafia" . Kiedy ob­ serwuje córkę wodza kąpiącą się w jeziorze, po­ stanawia: „To jest odpowiedni czas na zbliżenie seksualne" . Wysyła swój penis, pod wodą, do młodej kobiety. Ogromnych rozmiarów genitalia wystraszają jednak towarzyszące córce wodza dziewczęta, wskutek cze^o inicjacja seksualna trickstera zostaje przerwana 28 29 Problematyka płci i seksualności należy do najbardziej kluczowych motywów całego cyklu 26 Ibid., s. 18 [epizod 14]. 28 P. Radin, The Trickster..., s. 18-19 [epizod 15]. 27 Zob. analizę Hyde'a na temat źródeł apetytu trickstera: 29 Ibid., s. 19-20 [epizod 16]. ibid. (Slipping the Trap of Appetite), s. 18-38. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �52 mitów o tricksterze. Wśród opowieści przytacza­ nych przez Radina znajduje się epizod, w któ­ rym trickster przemienia się w kobietę. Podczas wędrówki, kiedy przychodzi zima i kończy się pożywienie, Wakdjunkaga udaje się do wioski i pod postacią kobiety poślubia syna wodza (później rodzi mu dzieci), w ten sposób chro­ ni się przed zimą i brakiem pożywienia. Radin wskazuje, że wątek przemiany płci pojawia się również w innych mitologiach Indian północ­ noamerykańskich i bywa różnie interpretowany. Zmiana płci trickstera często jest traktowana jako zabawa, żart, na który trickster pozwala sobie, będąc kimś, komu z definicji nie jest przy— pisana konkretna postać i płeć Tb trik który ma p o k a z a ć jak daleko trickster-transeresor może posunąćsię w przekraczaniu społeczno obycza jowycheranic- iakie uświęcone zasady iest gotów złamać. Jednak przemianę trickstera w kobietę można również interpretować iako Dróbe zemsty za obelgi iakich doznawał nodczas wcześnie/ szvch wędrówek i konfrontacji z ludźmi i zwier7Ptami W t v m knnkrptrwm mirip n n r h n d 7 a r v m od Winnehiao naiwaznLszvm rnntvwPm dla Vt't ó r e g o tricKster t •k t K • • piec \'VKKomety, t'' jestt przyjmuje chęć zdobycia pożywienia i przetrwania zimy. 3 0 Mimo że trickster pozbawiony jest konkretnej Aneta Ostaszewska Jednocześnie, jak zauważa Radin, transformacja płciowa to ważna część edukacji seksualnej trick­ stera. Rozpoczyna się ona od rozróżnienia oby­ dwu płci. Dotychczas trickster był istotą o nie do końca ukształtowanej formie, istotą uzależnioną od instynktu i żyjącą tak, jakby każda część jego ciała funkcjonowała oddzielnie i niezależnie od siebie. Teraz poznaje, czym obie płcie różnią się od siebie i do czego służą ich genitalia . W edukacji seksualnej trickstera istotną rolę odgrywają zwierzęta. Pręgowiec, naśmiewając się z Wakdjunkagi, podpowiada mu, gdzie geni­ talia powinny być umiejscowione: „Czy to twój penis, który nosisz na plecach?" - pyta. Trick­ ster, mimo zakłopotania, stosuje się do wska­ zówek pręgowca . Przyjmuje postać zbliżoną wyglądem do człowieka. 30 31 32 Tradycje europejskie a trickster Karl Kerenyi traktuje epizody dotyczące sek­ sualności trickstera jako wyraz jego emancypacji. Pisze: „Fallus jest jego alter ego" . Porównuje trickstera do greckiego Hermesa, który bywa przedstawiany właśnie w postaci fallusa . Opie­ kun kupców, patron złodziei i magów, podobnie 33 34 wspaniałego organu mnie pozbawiłeś!" - rozpacza tożsamości, to jednak w mitach przytaczanych zarówno trickster, a następnie z pozostałości po genitaliach tworzy przez Hydea, jak i Radina, najczęściej występuje rośliny, które mają służyć człowiekowi, m.in. konwalie, w postaci męskiej. O kobietach tricksterach patrz: L . Hyde, lilie, karczochy i ryż. Rozstaje się również z pudełkiem, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 8. w którym wcześniej nosił genitalia. Patrz: Ibid. 31 P. Radin, The Trickster..., s. 38-39 [epizod 38]. 3 3 32 Jednak przyjmuje te rady z niechęcią. Atakuje Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 182. K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek penisem pręgowca - chce w ten sposób ukarać zwierzę 3 4 za ingerencję w jego seksualność. Pręgowiec skrywa pudełko trickstera. W jednej z opowieści Klemensa Zagadką dla Kerenyiego pozostaje jednak tajemnicze się w dziupli, którą trickster penetruje swym dużych z Aleksandrii dotyczącej Macedonian Cabiri, Kerenyi rozmiarów penisem. I m dalej ucieka pręgowiec, tym odnajduje przykład czczenia Dionizosa, polegający bardziej rozciągają i wydłużają się genitalia trickstera. na składaniu w ofierze fallusa przynoszonego „Ho!" - krzyczy nagle i pośpiesznie wyciąga z dziupli w specjalnym pudełku. Zwyczaj ten rozpowszechnił swój penis. „Mój, cóż za haniebny uraz mi poczyniłeś!" się pośród Etrusków, znany był także w Azji Mniejszej. - woła. Pręgowiec odgryzł mu genitalia - po dużych Zastanawiające pozostaje to, że sam Dionizos nigdy nie rozmiarów penisie został tylko fragment. „Cóż za był przedstawiany w postaci fallusa. Ibid., s. 182-183. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 53 jak trickster Winnebago, jest kimś pomiędzy, nie bóg, ale i nie człowiek, posłaniec i strażnik światów Z postacią trickstera łączy Hermesa także skłonność do oszukiwania i błaznowania. O swo­ jej tricksterowskiej (łotrzykowskiej) naturze grecki bohater daje znać j u ż pierwszego dnia ży­ cia: kradnie Apollinowi bydło i tworzy lirę, dzię­ ki której łagodzi gniew boga i zatrzymuje jego zwierzęta. Trickster jednak nie tylko oszukuje i zwodzi innych, ale również sam bywa oszuki¬ wany i nierzadko pada ofiarą zarówno swoich, jak i czyichś żartów. Kerenyi zwraca uwagę na paralelę występującą pomiędzy oszukiwaniem i głupotą. Te dwie cechy zdaniem wsze idą ze sobą w parze W przypadku zaś f i trickstera mitologiczny motyw oszukiwania jest pierwszy i najważniejszy. Pod tym względem na przykład Prometeusz który okłamuie Zeusa może być spokrewniony z tncksterem. Ciekawe pytania wysuwa Kerenyi, rozważa­ jąc epizod o walce lewej ręki z prawą. Zastana­ wia się, czy Prometeusz i jego brat Epimeteusz nie byli pierwotnie jedną dualistyczną istotą, podobną do trickstera . W opowieści o walce rąk Kerenyi dostrzega nie tyle przejaw głupoty czy brak elementarnej świadomości trickstera co do własnego ciała, ale charakterystyczny dla tej figury element autoironii. „Czy to nie jest tak pyta Kerenyi - że trickster z premedytacją robi to, co robi, odgrywa krwawą scenę aby wzbudzić śmiech?" . Czy trickster nie pełni „tradycyjnej" roli błazna? - to drugie, właściwie retoryczne pytanie, które natychmiast się pojawia. 35 36 Według Kerćnyiego „coś" z trickstera mają w sobie również historyjki o życiu rozbójników i łobuzów, jakie przetrwały od czasów Petroniusza, a których rozkwit nastąpił wraz z twór­ czością Franciszka Rabelais'ego . Ciekawe, że celem tych historii nie było nigdy pouczanie, lecz opowiadanie o świetności bohatera. Inną ważną właściwością tego typu opowieści była tzw. dra­ styczna rozrywka — przemoc zawsze stanowiła ich nieodłączny element. 37 W mitologii nordyckiej negatywne cechy trickstera uosabia Loki, demoniczny i złośliwy bóg zniszczenia, śmierci i oszustwa. To jemu jak piszą Lewis Hyde i René Girard - przy­ pisywana jest odpowiedzialność za śmierć Baldra, boga piękna, dobra i światła. Niezdolny do przemocy i przez wszystkich kochany, Baldr był bogiem bez wad, właściwie przeciwieństwem Lokiego. Pewnego dnia zaczęły nękać go sny o własnej śmierci. Wtedy jego matka, by uchro­ nić syna, zaklęła wszystkie byty - oprócz jemioły - żeby nie stały się przyczyną jego śmierci. Kiedy towarzysze zabaw na wszelkie możliwe sposoby próbowali razić iego ciało żaden cios nie był w stanie mu zaszkodzić. Jednak kiedy zjawia się Loki i w reke Hotera niewidomego brata Baldra wkłada gałązkę jemioły jej dotknięcie zabija go' Loki winny śmierci dobrego bosa zostaie orzy ' kuty'do skały ^dzie za kare na i e twarz nada jad węża znajdującego się nad nim . 38 39 TO 40 Choć w niektórych mitologiach trickster ucho­ dzi explicite za sprawcę zła na świecie, to dopie­ ro wraz z rozpowszechnianiem chrześcijaństwa utożsamiony został z szatanem i kusicielem . 41 35 Ibid., s. 180-181. 38 L . Hyde, Trickster Makes This World, s. 101. 36 Ibid., s. 181. 3 9 R. Girard, Kozioł 37 Ibid., s. 175. Michail Bachtin pisze, że właśnie w powieściach Rabelais'ego ambiwalentny śmiech ofiarny, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987, s. 100-104. 40 L . Hyde, Trickster..., i. 102. (właściwy tricksterowi) osiągnął punkt kulminacyjny. 41 Trickster własnym przykładem nauczył ludzi postę­ Patrz: M . Bachtin, Twórczość pować nieuczciwie: kłamać, kraść, wykorzystywać innych Franciszka Rabelais'ego a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 173. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA itd. Patrz, co na temat interpretacji mitu przez Winnebago pisze Radin: P. Radin, The Trickster, op.cit., s. 149. �54 Aneta Ostaszewska Na konotacje figury trickstera z ludowym wize­ runkiem średniowiecznego diabła zwraca uwagę Carl G. Jung. Diabeł w średniowiecznych opi­ sach ludowych przedstawiany był jako „prostak" i „błazen". Określany jako simiadei, czyli „małpa Boga", uchodził za istotę złośliwą, skorą do pła­ tania ludziom psikusów, sprowadzającą ich na złą drogę . Najważniejszy motyw tricksterowski Jung odnajduje w opisach średniowiecznych karnawałów. W średniowieczu w pierwszy dzień nowego roku we francuskich kościołach obcho­ dzono święto, w którym uczestniczyli klerycy, dzieci i diakoni. Wybierano wówczas biskupa dzieci, który przebrany w papieski płaszcz skła­ dał oficialna wizytę w pałacu arcybiskupa Pod koniec X I I wieku zwyczai ten przybrał formę festum stultorum czyli święta głupców Jung podaje ze w raporcie z 1198 roku znalazła się notatka według którei podczas święta obrzezania (Feast ofCircumcision.obchodzonego na noczat ku nowego roku w katedrze Notre Dame zostało popełnionych tyle nikczemnych i wstydliwych 42 43 ^ v n ó w ze święte mieisce zostało zbezczeszczone nJtvlk'o nr. J . n r o ś i *artv ale n r . e . n a l a n i e me tyiKo przez sprośne żarty, przez przelanie Krwi M i m o nawoływań papieży. m . i n . I n n o c e n ­ tego n r , ao opamiętania się i n a r z u c e n i a „zartow i szaleństwa, Które roDią z Kleru posmiewisKo C G. Jung, On The Psychology OfThe Trickster Figurę, s. 194-195. 43 44 45 45 46 Zdaniem Junga archetyp trickstera jest wciąż obecny: przypisywanie złośliwych intencji przed­ miotom, mówienie o „chochlikach", popełnia­ nych „gafach" - to wszystko są motywy tricksterowskie, dla Junga jednoznaczne z archetypem „Cienia" . Mity o tricksterze przedstawiają zatem nie tylko odległą przeszłość, ale także teraźniej­ szość każdego człowieka. Mogą być odczytywa­ ne i wciąż interpretowane na nowo. Paul Radin pisze: „To właśnie stanowi o uniwersalnym uro­ ku figury trickstera, który stał się wszystkim - bó­ stwem, zwierzęciem, ludzką istotą, bohaterem, bufonem, błaznem. Kimś, kto był przed dobrem i złem. Śmiejąc się z niego, śmiejemy się z sie­ bie, a to, co spotyka jego, spotyka nas" . Warto o tym pamiętać. 47 4 7 Jung pisze, że „Cień" (czyli trickster) jest czymś na wzór błędu, faux pas, który zapisywany jest jako wada Ibid., s. 196-197. naszej świadomości. Nasz osobisty „Cień" jest pochodnym Ibid. tego zbiorczego archetypu. Pęka od uderzenia cywilizacji, Święto osia traktowano jako błazeńskie wspomnienie zostawiając ślady w folklorze, a te często trudno jest ucieczki Świętej Rodziny do Egiptu. Patrz: Ibid., s. 198. 4 6 44 48 zwyczaj.obchodzenia święta przetrwał do A V wieku. Kościół nadal nawoływał do porzucenia 42 niemoralnych praktyk, w których „[...] nawet księża i klerycy biorą udział i podczas których wy­ biera się arcybiskupa, biskupa lub papieża, który nazywany jest papieżem głupców" (fatuorum papam). Motyw tricksterowski odnaleźć m o ż ­ na również w obchodzonym w średniowiecznej Francji święcie festum asinarium (święto osła) . Głównym bohaterem był osioł, a procesja z jego udziałem przechodziła przez kościół. Po zakoń­ czeniu każdej części mszy kongregacja wiernych wydawała z siebie odgłosy przypominające ryki osła . Jung przywołuje XI-wieczną notatkę, w której czytamy: rozpoznać. Współczesny człowiek nie podejrzewa nawet, że to jego własny, głęboko ukryty „Cień" może być tą siłą „Na zakończenie mszy zamiast słów: ite missa est, ksiądz płatającą figle. ryczał trzykrotnie, a kongregacja zamiast słów: Deo 48 P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 168-169. gratias, odpowiadała również trzykrotnie Y-a" (Jung przypomina, że bóg Żydów był wulgarnie wyobrażany jako osioł); Patrz: Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9024d04e29b9abbd70c44e2e6c9cca.pdf dbca3d39340541799f8ca009ab4494da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5590 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5198 Title A name given to the resource Biała forma, czarna treść / Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.31-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzońca, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna I I Rzońca u n w 1 9 8 2 n Ukończyła stosunki etniczne i migracje m i ę d z y n a r o d o w e ( 2 0 0 5 ) na Wydziale Studiów M i ę d z y n a r o d o w y c h i Politycznych UJ oraz filmoznawstwo ( 2 0 0 5 ) na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ. Obecnie jest doktorantką I (nauki humanistyczne, specjalność nauki o sztuce) W Z i K S UJ, a także nauczycielką I wiedzy o kulturze w IV L O w Krakowie. Obszar jej zainteresowań badawczych I obejmuje problematykę tożsamości kulturowej w wieloetnicznych społeczeństwach I Australii i Kanady oraz t o , w jaki sposób zagadnienia tożsamościowe przedstawiane są | w sztuce tych krajów - malarstwie, literaturze i filmie. Biała forma, czarna treść czyli problemy t w ó r c ó w aborygeńskich w rzeczywistości australijskiej XX i XXI wieku 1. Problem pierwszy - kwestia autentyczności iali kolonizatorzy, zdobywając kolejne i Nowe Światy, narzucali podbitym lu­ :dom swoje postrzeganie rzeczywistości. To inne postrzeganie zawierało się nie tylko w sposobie myślenia, ale także w materialnej formie, którą nadaje się myśli, by móc się nią podzielić z członkami swojej społeczności. Dla Europejczyków czas ma postać linearną. W a ż ­ ne dla nich wydarzenia umieszczane są więc symbolicznie na osi CZ3-SU która „przyrasta" od lewej strony do prawej, co ułatwia chronolo­ giczne porządkowanie faktów. Konsekwencją takiego systemu myślenia jest też sposób stoso­ wania pisma Druea w a ż n a sprawa iest potrzeba graficznego zapisu mowy, by nawet człowiek B ILUSTR. TOMASZ BOHAJEDYN �32 oddalony od osoby piszącej w czasie i prze­ strzeni mógł jej myśl odczytać i z niej korzystać. Dla Europejczyków czymś naturalnym jest za­ pisywanie historycznych wydarzeń, wyników badań, naukowych i filozoficznych koncepcji, następnie gromadzenie tych zapisów tworzących kolektywne dobro, z którego czerpać mogą inni (umiejący posługiwać się pismem) członkowie społeczności. Z takim postrzeganiem rzeczywistości Euro­ pejczycy wyruszyli na podbój świata. W wielu miejscach natknęli się na społeczności, które pisma nie znały, co według białych świadczyło o niskim poziomie tych kultur. Przykładem ta­ kiego lądu jest Australia, której pierwsi koloni­ zatorzy (Aborygeni) nie posługiwali się pismem, a co więcej - początkowo nie mogli w ogóle zrozumieć tego systemu znaków. Wiązało się to między innymi z odmiennym odczuwaniem czasu, historii, ale także przestrzeni. Porzućmy tu rozważanie, dlaczego pierwsi Australijczycy nie wypracowali żadnego graficznego zapisu mowy Odpowiedzi na to pytanie z przyzwoitym skutkiem udzielił chociażby Jared Diamond w Strzelbach zarazkach maszynach' przed sta wiaiac te kwestie w kontekście orólnoświato wvch różnic w rozwoiu noszczerólnych cywi hzacji. Dla Aborygenów w a ż n a była (i nadal jest) zbiorowa pamięć, która swą materialną formę zyskuje nie poprzez graficzny znak będący za­ pisem mowy, ale konkretnego człowieka, który jest jedynym możliwym przekaźnikiem treści 0 charakterze literackim. W tym sensie tradycyj­ na literatura Aborygenów, przybierając formę 1 J. Diamond, Strzelby, zarazki, maszyny, Prószyński 1 S-ka, Warszawa 2000, s. 351-385. 2 H . Belting, Antropologia obrazu, Universitas, Kraków 2007, s. 73. 3 J u ż samo określenie „twórca aborygeński" może Joanna Rzońca jedynie ustną, była nietrwała, tak jak nietrwałe jest ludzkie życie, oraz zmienna, gdyż jej kształt był całkowicie zależny od niedoskonałej pamięci człowieka. Hans Belting w Antropologu obrazu przywołuje afrykańskie przysłowie mówiące 0 tym, że gdy umiera stary człowiek, to tak jak­ by spłonęła cała biblioteka . Słowa te świetnie obrazują rzeczywistość kulturową Aborygenów sprzed przybycia do Australii białych osadni­ ków. Po roku 1788 wszystko w świecie Aboryge­ nów uległo zmianie, do czego przez długi czas nie byli w stanie się dostosować - pod koniec X I X wieku sądzono nawet, że rdzenni Austra­ lijczycy znikną z powierzchni Ziemi. Tak się nie stało, a co więcej Aborygeni nauczyli się tworzyć, wchodząc w dyskurs białego człowieka i korzy­ stając z jego systemu znaków. W dużej mierze przyczyniło się do tego objęcie aborygeńskich dzieci obowiązkiem szkolnym - to właśnie szko­ ła stała się miejscem, w którym Aborygeni zostali wtłoczeni w dyskurs białej kultury, nauczyli się odczytywać komunikaty kulturowe białych lu­ dzi a późniei tworzyć własne ale i u ż według nowych reguł. Początkowo ziawisko to dotyczy ło sztuk plastycznych, później także literatury. 2 1 tu, w kwestii dotyczącej literackiej działalności współczesnych twórców aborygeńskich, narosło najwięcej kontrowersji. Atakowano czarnych pi­ sarzy jakże trudnym pytaniem o autentyczność ich działalności. Właśnie szeroko pojęta autentyczność jest jednym z podstawowych problemów współcze­ snych twórców aborygeńskich , i to zarówno tych zajmujących się literaturą, jak i tworzących 3 „Aborygeni" jest nazwą własną rdzennych mieszkańców Australii, i w tym sensie wszystko, co jest związane z życiem i twórczością tych ludzi, może być określone przymiotnikiem „aborygeńskie". Przymiotnik taki stosowany jest przez wielu antropologów i socjologów, budzić pewne kontrowersje na płaszczyźnie poprawności których zainteresowania badawcze oscylują wokół życia językowej. W niniejszym artykule przyjmuję, że pojęcie codziennego i kultury Aborygenów. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść na płaszczyźnie sztuk plastycznych. Obrazowo tę kwestię można przedstawić pytaniem: jak wiele czarnego musi być w czarnym, by nie zo­ stało uznane choćby w najmniejszym stopniu za białe? Który z pisarzy, poetów czy artystów w ogóle może nazwać siebie twórcą aborygeńskim? I gdzie dopatrywać się wyznaczników jego aborygeńskości? Czy tylko w pochodzeniu, czy także w sposobie ekspresji artystycznej ? Czy w ogóle w X X i X X I wieku można mówić o au­ tentycznej sztuce Aborygenów? Te pytania są w gruncie rzeczy pytaniami 0 artystyczną wiarygodność czarnych australij­ skich twórców. Wiadomo przecież, że sztuka dzisiejszych Aborygenów nie jest taka, jaką była w epoce przedkontaktu , że jest tworzona i od­ bierana z uwzględnieniem standardów europej­ skich i wpisuje się w dyskurs kulturowy wypra­ cowany przez białych. Dlaczego? Gdyż inaczej aborygeńscy twórcy skazaliby samych siebie na artystyczny niebyt - zbyt mało mają bowiem od­ biorców wśród rdzennej ludności australijskiej 4 1 paradoksalnie ich twórczość skierowana jest głównie do białych. Chcąc więc zaistnieć w ob­ rębie głównego nurtu, czarny twórca australijski, nawet jeśli nie do końca mu się to podoba, musi przynajmniej w pewnym stopniu przyjąć zasady obowiązujące w białym świecie. I tutaj właśnie rodzi się problem wspomnianej j u ż autentycz­ ności - czy czarna treść wlana w białą formę nadal będzie czarna? Tę kwestię bardzo trudno jest jednoznacz­ nie rozstrzygnąć. Aby choć trochę zbliżyć się do podania jakiejkolwiek odpowiedzi na tak postawione pytania, należy przyjrzeć się bliżej twórczości konkretnych artystów. Problem roz­ patrywać można na co najmniej dwóch płasz­ czyznach - w zależności od rodzaju twórczości 4 Epoką przedkontaktu zwany jest czas poprzedzający 33 danego artysty. Z jednej strony mamy artystów zajmujących się sztuką o charakterze wizual­ nym, z drugiej tych, dla których tworzywem jest przede wszystkim słowo. Sztuki plastyczne rdzennych mieszkańców Australii związane były zawsze z naturą, otaczającym ich światem przy­ rody oraz mitycznymi wydarzeniami. Tworzone przez Aborygenów wizerunki spełniały zazwy­ czaj religijne i magiczne funkcje, a ze względu na specyfikę ich koczowniczego trybu życia były porziiCcine po odegraniu swojej roli. Cechy trwa­ łe miały jedynie malowidła naskalne, które nie­ kiedy nawet odnawiano lub przemalowywano. Z chwilą pojawienia się pierwszych europej­ skich osadników, a nieco później, pod koniec X I X wieku, także pierwszych antropologów, Aborygeni spostrzegli, że ich kultura może stać się swoistym towarem, m o g ą c y m i m pomóc przetrwać w nowej rzeczywistości świata bia­ łego człowieka. O ile tradycyjna aborygeńska obrzędowość w mniejszym lub większym stop­ niu (w zależności od rejonu Australii) zaczęła zanikać, o tyle sztuka zdołała przetrwać, choć najczęściej w zmienionej formie. Działo się tak ze względu na jej atrakcyjność dla białych przybyszów którzy zaczęli kupować wyroby tu­ bylców. Zjawisko to spowodowane było dużym rozkwitem etnografii i antropologii w pierw¬ szych dekadach X X wieku którego echem był późniejszy rozwój tzw etnoturystyki. W ten sposób przetrwało malarstwo na korze, które za sprawą misjonarzy i handlarzy sztuki w latach 30. X X wieku przeżywało swój rene­ sans. Lata 50. przyniosły rozwój handlu malowi­ dłami na korze, a w latach 60. X X wieku można j u ż było mówić o pewnego rodzaju „przemyśle" . Moda na aborygeńskie pamiątki malarskie wpły­ nęła jednak na zmianę stylu tych malowideł. 5 5 M . Solińska, Współczesna sztuka tubylców australijskich, spotkanie z białym człowiekiem, czyli okres, który kończy [w:] Ludy i kultury Australii i Oceanii, red. E. Pietraszek, się wyprawami Cooka oraz przybyciem Pierwszej Floty B. Kopydłowska-Kaczorowska, Wydawnictwo w 1788 roku. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1996, s. 19. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �34 Joanna Rzońca Artyści chcąc jak najlepiej zarobić, sugerowali się wyborem klienta i swoje następne prace kształ­ towali na wzór najczęściej wybieranych przez kupujących obrazów. Zaprzestawali natomiast umieszczania motywów, które były mniej po­ pularne. Poza tym pewne elementy narzucano artystom na wpół świadomie - początkowo za­ kazywano na przykład przedstawiania postaci ludzkich z zaznaczonymi narządami płciowymi, ä z czasem okazywało się, że to właśnie te zakazsne elementy uznawane $q paradoksalnie Zä wyznacznik etnograficznej autentyczności ob­ razu. Artyści więc, chcąc zwiększyć atrakcyjność swoich prsc w oczach nabywców, umieszczali genitalia i to w wyolbrzymionych rozmiarach Aborygeńscy artyści na różne sposoby próbowa¬ li sie odnaleźć w świecie narzuconym im przez białych. Zazwvczai bvło to dopasowywanie swo iei twórczości do estetycznych unodobań koloni zatorów. Niekiedy jednak tradycyjne techniki nie wystarczały i Aborygeni zmuszeni byli do poszu kiwania noweao med.nm Tak hvło w nrzvnad kn malarzv z niesienia AranHa ktorzv od 1 936 roki, JcZw L n w . ć . k w . r e l e i L n i « i . k n 6 _ a tXzwan^'szkolaakwarystów" W 1934 roku do misji Hermannsburg przy­ byli dwaj biali malarze, John Gardner i Rex Battarbee, którzy malowali obrazy okolicy. Zor­ ganizowali oni wystawę swych prac, na którą przychodzili także Aborygeni. Eksponowane ob­ razy zrobiły na tubylcach bardzo duże wrażenie - nie ze względu na to, że nigdy czegoś podobne­ go nie widzieli, ale dlatego, iż w prezentowanych pracach rozpoznawali znane sobie miejsca. Jed¬ nym z nich był urodzony w 1902 roku najsłyn­ niejszy malarz aborygeński Albert Namatjira , który z misją związany był od dzieciństwa. To, co zobaczył na owej wystawie, wpłynęło na jego decyzję o poświęceniu się malarstwu. Malarstwo Namatjiry utrzymane jest w europejskiej manie­ 7 8 6 M . Dolińska, op.cit., s. 13. 7 M . Dolińska, op.cit., s. 27. rze realistycznej i nie ma prawie żadnych związ­ ków z tradycyjną sztuką Aborygenów, której wy­ różnikiem jest symbolizm. Jego sztukę cechuje brak postaci ludzkich oraz prawie całkowity brak sylwetek zwierzęcych - Namatjira bowiem ma­ lował jedynie pejzaże. Wśród Arandów Namatji­ ra znalazł wielu naśladowców i kontynuatorów, którzy z malowania uczynili swój zawód i dzięki jego sławie odnosili szereg sukcesów, choć może już nie tak spektakularnych. Dużą rolę odegra­ li tu misjonarze, którzy stali się pośrednikami w sprzedaży obrazów i dostarczali niezbędnych materiałów. W ślady Namatjiry poszli wszyscy jego synowie a także dwóch wnuków Za naj¬ zdolniejszych artystów z plemienia Aranda uwa- 8 „Namatjira" to przyjęte jako nazwisko plemienne imię ojca. BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Biata forma, czarna treść 35 ża się trzech braci Pareroultja . Innymi twórcami związanymi z misją Hermannsburgbyli Richard Moketarinja, Walter Ebatarinja i Henoch Raberaba. Wszyscy oni pobierali lekcje bądź u Reksa Battarbeeego, bądź u Namatjiry. Wspólną cechą malarstwa wszystkich wy­ mienionych Arandów było przedstawianie kra­ jobrazu okolic, w których się wychowali, czyli przede wszystkim Gór McDonnela otaczających misję Hermannsburg. U części artystów widać świadome, bądź na wpół świadome, nawiązywa­ nie do tradycyjnej sztuki Arandów, ujawniające się przez wtapianie symbolicznych elementów w krajobraz, na przykład jako pnie drzewa czy cienie skał. Widoczne jest to choćby w twórczo­ ści Edwina i Otta Pareroultjów oraz Richarda Moketarinjy. Malarstwo Arandów jest ciekąwym zjawiskiem w historii sztuki australijskiej. Nie należy zapominać że w całei Australii było dużo artystów wywodzących się z rdzennej lud¬ ności jednak ci związani z misją Hermanns¬ burg zdobyli największy rozgłos i uznanie Ich twórczość iest orzykładem oróby artystycznego samookreślema i odnalezienia się Aborygenów w społeczeństwie australiiskim także na płasz czyźnie sztuki Tednak wracaiac do kwestii au tentyczności ich działalności twórczej właśnie i ako twórczości czarnei" Drzvznać 'trzeba że 9 L n n ^ n r n n l l n , ^ lesi ona mocno oysicusyiiia. Zarzuty nieautentyczności (oczywiście na płaszczyźnie „etnograficznej") kierowane są również do aborygeńskich pisarzy i poetów. Tu­ taj problem sięga o wiele głębiej, gdyż dotyczy nie tylko sporu o formę, ale także tego, czy aborygeńskiemu twórcy w ogóle wolno zapisywać swoje 9 Podobnie jak Namatjira, nazwisko braci Pareroultja to plemienne imię ich ojca. 10 Teresa Podemska-Abt wyróżnia kilka okresów utwory. Dlaczego? Twórczość literacka pierwot­ nych mieszkańców Australii miała charakter oratorski, przed pojawieniem się białego człowieka Aborygeni nie posługiwali się pismem. Do naj­ wybitniejszych osiągnięć tak zwanej Literatury Tradycji Ustnej należą eposy Djanggawul i Kunapipi - oba spisane dopiero przez etnografów — oraz zbiór aborygeńskich opowieści o charak­ terze mitycznym, które pisemną formę zyskały także dopiero po przybyciu białego człowieka. O współczesnej literaturze aborygeńskiej moż­ na mówić dopiero od 1961 roku . Na fali zmian społecznych tamtego okresu cześć rdzennych mieszkańców Australii zaczęła walczyć o swo¬ je Drawa także piórem. Wtedy też podniesiony został wspomniany i u ż problem zapisywania aborygeńskich utworów. O ile jednak takie za rzuty nie miały dużei siłv przebicia exlvż każdy racionalnie myślący człowiek nie kwestionował wartości literatury czarnych twórców tylko dla y y y tecrn że miała nna nnstać utrwalona na niśmie 10 11 o fyle trndnieł mz hyłn nnradzić snhie z inneaó rnLłn J r L . L Z które t . k . e , r L 7 australijskich. Antologia literatury 2003. 11 BARBARZYŃCA 7 tubylców aborygeńskiej, Wydawnictwo Krytyki Artystycznej Miniatura, Kraków na charakter współczesnej literatury aborygeńskiej. 3 (13) 3DD8 7 Ustnej. Patrz: T. Podemska-Abt, Świat w dziejach Aborygenów, które znacząco wpłynęły Pierwszym z nich jest właśnie okres Literatury Tradycji 7 roazaju zastrzeżeniami, Które raKze zaczęto w i ai i u yi 11 czasie wysuwać. Podstawowym zarzutem był fakt pisania po angielsku, czyli w języku „białego najeźdźcy" niektóre ekstremalne środowiska czarnych Au­ stralijczyków dyskryminowały takiego twórcę, który określał siebie mianem twórcy aborygeńskiego. Chociaż problem był - i nadal jest - dość poważny, wielu czarnych pisarzy i poetów nie rezygnuje jednak z pisania po angielsku, jest to bowiem dla nich jedyna możliwość zaistnienia na płaszczyźnie literackiej. Tradycyjna mowa rdzennych mieszkańców Australii obejmuje zbyt wiele dialektów i narzeczy którymi posługuje się A. Shoemaker, Black Canberra, 2004. Words > W h i t e Pa g, e A N U Press, �Joanna Rzońca 36 stosunkowo nieliczna grupa potencjalnych od­ biorców, więc pisanie tylko i wyłącznie w języku swoich przodków byłoby dla aborygeńskich lite­ ratów rodzajem twórczego samobójstwa. Wybór angielskiego jako języka literackiej wypowiedzi wiąże się dodatkowo z przyjęciem pewnego białego dyskursu kulturowego objawiającego się w formach literackich, jakie przybierają utwo­ ry aborygeńskich twórców. „Nie jest bowiem możliwe - pomimo najlepszych intencji chowanie »nieskażonej tożsamości«, jak gdyby w Australii nie było ostatnich dwustu lat kolo­ nizacji" . Powieść, dramat to formy obce aborygeńskiej tradycji, także współczesna poezja twórców aborygeńskich różni się od utworów wykonywanych przez ich przodków. odnaleźć się w głównym, czyli zdominowanym przez białego człowieka, nurcie australijskiej kultury. Ten problem sytuacji czarnego pisarza w Australii podejmuje w swoim wierszu Mono­ pol poetka Bobby Sykes. Przedstawia ona abory­ geńskiego pisarza jako czarną lalkę odrzucaną przez środowisko rdzennej ludności za swoją nieautentyczność, a równocześnie z paternali¬ zmem i pobłażaniem, które nie mają nic współszacunkiem, traktowaną przez białych: „Grupki białych nad świeczkami, Grają w życie i bogactwa, Czarna lalka puka do drzwi, (Wpuście ją, niech nas zabawi), Lalko mów; lalko bredź; lalko pleć; (...) 12 Jednak czy owa biała forma może wybielić znajdującą się w niej czarną treść? Na to pytanie aborygeńscy pisarze i poeci odpowiadają prze­ cząco, a część z nich podkreśla to symbolicznym odrzuceniem białego nazwiska. Odejście od nazwiska „narzuconego" przez kolonizatorów jest zjawiskiem częstym w światowej literaturze postkolonialnej i zawsze jest wyrazem poszu¬ kiwania samookreślenia twórców i zaznaczęniem wagi ich kulturowych korzeni. Tę drogę podkreślenia swej aborygeńskości wybrali na przykład Mudrooroo Narogin/Nyoongah (Colin Johnson) Oodgeroo Noonuccal (Kathy Walker) Mawbana Pleregannana (Jimmy Everett) Grupki czarnych gdzieś w ciemnościach, Podejmują niewątpliwie słuszne decyzje, Czarna lalka puka do drzwi (Wpuście mnie, ja wam pomogę), Spływaj stąd nie czarna - czarna, Pomóc mogą czarni czarni. (,..)" 14 13 Dla niektórych środowisk aborygeńskich zmiana nazwiska to jednak zbyt mało, by móc uważać się za aborygeńskiego twórcę, a przyjęcie białego dyskursu kulturowego jest niedopusz­ czalne - więc nie wśród wszystkich „swoich" czarny twórca jest dobrze postrzegany. Z drugiej strony nie potrafi, a co najważniejsze nie chce, 12 Z. Białas, Słowo rygeńskjm, o tym, jak, (trudno) być pisarzem abo- [w:] Wśród pustyń, Spotkania z kulturą Aborygenów buszu, lasów i Papuasów, i ogrodów. red. K. Kuja- W utworze tym Sykes uświadamia odbiorcom rozdarcie aborygeńskich twórców funkcjonujących z racji swego pochodzenia, ale też literackiej dzia­ łalności, w białej i czarnej rzeczywistości. Pokazuje, jak bardzo kwestia autentyczności jest niejedno­ znaczna, i daje do zrozumienia, że tak naprawdę w tej kwestii nikt nie ma monopolu na rację. 2. Problem drugi - artystyczna jakość Choć ten problem nie jest tak skomplikowany i wielowątkowy jak rozstrzyganie o opisywanej wcześniej autentyczności, jest bardzo poważ- 13 Zobacz: Z. Białas, op.cit., s. 113-119. 14 B. Sykes, Monopoly (przekład Z. Białas), za: Z. Białas, op.cit., s. 119. wińska-Courtney, B. Kopczyńska-Jaworska, A. NadolskaStyczyńska, Uniwersytet Łódzki, Łódź 2003, s. 114. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść ny. W wielu przypadkach twórczej działalności Aborygenów jakość artystyczna ich wytworów pozostawia niestety wiele do życzenia. Szcze­ gólnie widoczne jest to na płaszczyźnie sztuk plastycznych - malarstwo i wyroby rękodziel­ nicze rdzennych mieszkańców Australii bardzo szybko uległy komercjalizacji, co spowodowało znaczne obniżenie ich walorów artystycznych. Dziś lwia część wytworów czarnych „artystów" przeznaczona jest dla potrzeb turystyki i ma tak naprawdę niewiele wspólnego z obiektami służącymi na przykład do rytualnych obrzę­ dów, do miana których przedmioty takie często pretendują lak wiec widać znikoma jest także ich wartość etnograficzna. O ile wysoki poziom artystyczny dzieł Namatjiry braci Parero ultia est bezdyskusyjny o tyle ' aborygeńskie" etnoobrazki, pamiątki i ozdoby dostępne na wszelkiego rodzaiu bazarach ze sztuka przez duże S"maia niewiele wsnólńero Problem ten iednak dotyczy nie tylko Australii ale właściwie wszvsrkich naństw nostkolonialnwh w którvch dobrze rozwija się gałąź turystyczna.' Komercjalizacja sztuki ludowej nie jest w hi­ storii niczym nowym. W Europie podbudowę pod to zjawisko dała epoka romantyzmu wraz ze swoim - wybiórczym przecież - zaintereso­ waniem szeroko pojętą ludowością. Kolejnym krokiem w tym kierunku była estetyka przełomu X I X i X X wieku, gdy wątki ludowe znów stały się bardzo modne, a twórcy europejscy zaczęli szukać inspiracji wśród ludów pierwotnych, których maniery artystyczne często naślado­ wali (dobry jest tu przykład Paula Gauguina). Pierwsza połowa X X wieku przyniosła również wielki rozwój etnografii - prace Bronisława Ma­ linowskiego Ruth Benedict stały się zna.ne w środowiskach nie tylko naukowych. Wszystko to sprawiło że zainteresowanie tak zwanymi kulturami pierwotnymi" znacznie wzrosło a posiadanie jakiegoś egzotycznego dzieła sztuki było bardzo pożądane. Zapanowała moda na nie do końca sprecyzowaną „etmczność". 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 37 Te ogólnoświatowe trendy wykorzystali też twórcy aborygeńscy, którzy w białych zaczęli do­ strzegać j u ż nie tylko najeźdźców, ale też klien­ tów. Ponieważ popyt na wyroby rękodzielnicze był duży, zwiększyć się też musiała „produkcja", a co za tym idzie - obniżyła się jakość. Zwięk­ szenie liczby przedmiotów do sprzedania ozna­ czało, że twórca mógł poświęcić mniej czasu na ich wykonanie, więc był w swej pracy mniej do­ kładny, jego dzieła mniej dopracowane, a często nawet niedbałe. Szybko okazało się jednak, że białemu można sprzedać prawie wszystko, pod warunkiem że się to odpowiednio przedstawi. Obecnie bardzo trudno jest odróżnić aborygeńskiego twórcę prezentującego wysoki poziom artystyczny (szczególnie ieśliiest to twórca bar dzo płodny) od kogoś masowo produkującego" oamiatkowe obrazki Sa iednak i tacy którym udało się zaprezentować swoją twórczość w cenionvch 'galeriach i to nie tylko w Australii Należą do nich miedzy innymi Paddv Oarlton Fmilv K n o w a n i e Fuhana NamniHin czv Rn' bert Thomas którego prace podziwiać można w National Gallery of Australia Kwestia artystycznej jakości jest również sprawą istotną przy analizowaniu literackich utworów czarnych Australijczyków. Niestety tu także nie zawsze ma się do czynienia z twór­ czością najwyższych lotów. Nie jest bowiem tak, że wystarczy mieć aborygeńskie pochodzenie i poruszać w utworach ważkie problemy swojej społeczności, by być dobrym poetą czy pisarzem. Utwory mające mniejsze lub większe znamiona grafomanii nie należą bynajmniej do rzadkości. Dzieje się tak z dwóch powodów. Po pierw­ sze po pióro sięgają często osoby mocno zaan­ gażowane w społeczne problemy Aborygenów (takie jak emancypacja kulturowa czarnych Au­ stralijczyków, rozliczenie z trudnym okresem kolonizacji i doświadczeniami „skradzionego pokolenia", walka o odzyskanie ziemi), które w ten sposób prowadzą polityczną bądź okołopolityczną działalność. Osoby te nie zawsze �Joanna Rzońca 38 obdarzone są literackim talentem, a żaden utwór - nawet ten zrodzony pod wpływem najwznio­ ślejszej ideologii - nie obroni się, jeśli jest słaby warsztatowo. Uwikłanie w ideologię to zresztą dość duży problem aborygeńskich literatów, któ­ rzy nierzadko wykorzystują swoje utwory jako narzędzie propagandowe, służące celom poli­ tycznym, a dopiero w drugim rzędzie zwracają uwagę na walory artystyczne. To jest pułapka, w którą wplątywali się i nadal się wplątują ar­ tyści na całym świecie: kiedy twórczość zostaje podporządkowana jakiejś konkretnej ideologii, zazwyczaj traci na tym strona estetyczna dzieł. Łatwo wówczas popaść w zbytnie uproszczenia i schematy które sprawia że utwór niezamierzenie stanie się naiwny i groteskowy. Z trudnością ta nie poradził sobie na przykład Lionel Fogarty. W \Jo ooemacie Jestem Imarbara - eeneraca egzystencji możemy przeczytać - „Jestem krewnym wszelkiego stworzenia (...) Świat jest moim narodem Ziemia jest moją matką Czarny człowiek jest z tej ziemi Czerwony człowiek jest z tej ziemi Żółty człowiek jest z tej ziemi Ale gdzie jest dom białego obłąkanego człowieka On ma na myśli zadawanie gwałtu swojej własnej matce ziemi (...)" 15 W utworze tym pełno jest ogranych zwrotów w rodzaju „ziemia jest moją matką", których autorowi nie udało się przedstawić w świeży, intrygujący dla czytelnika sposób, a taką prze­ cież jako poeta miał rolę. Bardzo razi także na¬ zbyt uproszczony podział świata proponowany w wierszu: biały c z ł o w i e k - zły, inne rasy - dobre. Od kogoś pretendującego do miana poety ocze­ kiwać można większej finezji. Podobne „błędy" 15 L . Fogarty, Jestem Imarbara - generacja ezystencji, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 16. Fogarty popełnił, pisząc Memorandum do nas. Na szczęście Australie oddano właśnie Aboryge­ nom. Twórca przedstawia w tym utworze wizję rajskiej utopii, w jaką zmieni się Australia po wygnaniu z niej białego człowieka: „W chwili obecnej w Australii nie mieszka żad­ na biała rasa, odesłano ich statkami w morze lub w kosmos. Z tego powodu nie trzeba było dużo czasu, aby przywrócić życiu naturalny stan. Ży­ cie zaczęło zatem kwitnąć nową miłością, ma­ rzeniami, uczynnością i szacunkiem względem siebie oraz opiekuńczością. Krainy zmieniły się w raj, rzeki, góry, gleby powstały, aby pozdro­ wić aborygeńska rasę. Wróciły szczęśliwe dni, w których Aborygeni polowali, respektując wzajemnie swoje plemiona. Ziemia była wypełniona ich miłością do siebie" . 16 Pomijając fakt, że Fogarty lansuje wyideali­ zowany, nie do końca prawdziwy obraz życia Aborygenów w okresie przedkontaktu (ich co­ dzienność wcale nie była wtedy błogim rajem wypełnionym miłością i pokojem), retoryka jego wypowiedzi jest zbyt naiwna i opiera się na fał­ szywym przekonaniu, że całe zło pochodzi tylko i wyłącznie od białego człowieka. Jeśli wybaczyć można by ją było kilkunastoletniemu twórcy stawiającemu pierwsze poetyckie kroki, to j u ż nie artyście mającemu na swoim koncie wiele publikacji. Zresztą taką naiwność i zbytnią idealizację w przedstawianiu swojej społeczności można zarzucić także twórcom o dużej renomie artystycznej którym raz na jakiś czas zdarza sie słabszy utwór (i akchoćby Nieszczęsna rasa autor stwa Oodgeroo Noonunccal - Kamy Walker). Kolejną trudnością, z jaką stykają się aborygeńscy pisarze i poeci, jest pisanie o wydarze­ niach dramatycznych, których nie brak przecież w historii rdzennych mieszkańców Australii. Nietrudno w takiej sytuacji popaść w nadmierny 16 L . Fogarty, Memorandum do nas, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 173. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �39 Biata forma, czarna treść patos, który niepostrzeżenie zamienić się może w najgorszy, bo niezamierzony, rodzaj śmieszno­ ści - smutne jest to szczególnie wtedy, gdy utwór dotyka spraw naprawdę ważnych i bolesnych zarówno dla białych, jak i czarnych Australij­ czyków. Niestety niektórzy aborygeńscy twórcy balansują na granicy owej niechcianej groteski. Ale przyznać trzeba, że z problemem tym świet­ nie potrafi sobie poradzić kilkoro aborygeńskich wirtuozów słowa, takich jak Mudrooroo Narogin, Archy Weller, Erni Dingo, Bobby Sykes, Lisa Bellear. Dobrym przykładem jest tu Rachela autorstwa Bobby Sykes. J u ż na początku czeka na czytelnika mocne, sugestywne wprowadzenie przywołujące wydarzenie które było przyczyna powstania wiersza: „Rachela zmarła w Rezerwacie Palmowej Wyspy, ponieważ lekarz odmówił przybycia do mej w nocy. Odeszła: 15.02.1974 - ośmiomiesięczna". Po tych słowach następuje właściwa część utworu: „Imię wybrano dla niej z Biblii Z tej dobrej a Świętej księgi Która przybyła do tego kraju Razem z kapitanem Cookiem I z metalowymi siekierkami I z wisiorkami i lusterkami I z pieniędzmi i karabinami Rachela nigdy nie spacerowała w słońcu Ani nie czuła świeżego podmuchu wiatru we włosach (...) Nazwana imieniem z Biblii Tej dobrej i świętej księgi Ludzie którzy ją przywieźli Powinni dokładniej ją przeczytać..." Poetce udało się tu uniknąć zbytniego senty­ mentalizmu, a jednocześnie umiejętnie połączyć wątek cierpienia całej społeczności spowodo­ wany zdarzeniami historycznymi (kolonizacją) z wątkiem indywidualnego dramatu konkretnej osoby. Co więcej, Sykes wykazała, że pomiędzy jednym a drugim istnieje związek przyczynowo-skutkowy. Po zdobyciu Australii Europej¬ czycy zaczęli budować na kontynencie swoją strukturę społeczną, umieszczając Aborygenów na najniższym szczeblu w hierarchii. W efekcie społeczeństwo zostało podzielone na tych, do których należy przybyć z pomoce medyczną bez względu na porę, i tych, do których spieszy się z pomocą, kiedy ma się na to czas" Poetka zwraca uwagę'na inne oblicze rasowej segregacji - nie to rzucaiace sie w oczv polegaiace na zaka¬ zie kupna alkoholu zakazie wstępu na baseny do kawiarni ale to ooarte DO orostu na oboiet ności względem ciemienia konkretnego czarne , nawet ieśli tvm człowiekiem iest niemowie Svkes z w r a c a u w a a e na szczególnie m r 7 ł o w e k a razara n h ł n d e k n l t n r v h i a ł v r h k t ó r z v n n w n ł m a r 1 r h r . e ś L ń . k / k n n l n r ł e miłnśri b l i ź n i ! go, s a r n i a Talentu i pomysłowości w posługiwaniu się słowem nie brak też innym twórcom, przedsta­ wiającym w umiejętny, świeży sposób sprawy, o których wydawałoby się, że nie można j u ż niczego nowego napisać. Zdolności takie z pew­ nością posiada Erni Dingo, którego utwory charakteryzują się oszczędnością słów (specja­ lizuje się w krótkich formach) i niezwykłą siłą przekazu: „Aborygeńskie osiągnięcia Są jak księżyca ciemna strona Choć wszyscy wiedzą, że istnieją Trudno jest kogoś o nich przekonać" 18 1 7 17 B. Sykes, Rachela, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 143. 18 E. Dingo, Aboriginal achievement (przekład własny), [w:] A. Shoemaker, op.cit., s. 161. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Joanna Rzońca 40 3. Problem trzeci - uczciwość i artystyczna swoboda v e r s u s kulturowe uwikłanie Aborygeńskich twórców dotyczy jeszcze kilka problemów, z którymi muszą się mierzyć. Choć trudno jest opisać je wszystkie w ar­ tykule sygnalizują­ cym tylko niektóre zjawiska, jednego z nich nie sposób wszakże pominąć, gdyż jest on zbyt ważny i ma ogrom­ ny wpływ na osta­ teczny kształt twór­ czości tych artystów. Otóżpoiecie twór¬ ca aborygeński" to nie tylko kategoria określaiaca etnicz ne pochodzenie danego artysty ale nrzede wszystkim newne kulturowe zobowiązanie wo- Dec swojej społecz­ ności, u d czarnycn ligijnej, politycznej czy też jakiejkolwiek innej grupy to równoczesne ograniczenie swobody artystycznej. Istnieje poważne niebezpieczeń­ stwo „zaszufladkowania" takiego twórcy, nada­ nia mu etykietki, poprzez którą analizowana będzie jego twórczość. Część artystów zgadza się na to, są też -8T- • / tacy, którzy na tym • ~» . korzystają, ale dla niektórych m o ż e to być krzywdzą­ ce. Oczekiwanie, że a b o r y g e ń s c y twórcy będą się odwoływać tylko do swojej tradycji i mitycznych wie­ rzeń oraz odczy­ tywanie ich dzieł tylko i wyłącznie przez pryzmat po¬ chodzenia mija się z idea sztuki jako takiej. Znana abo r y g e ń s k a Disarka inoetkaOodperoo Noonuccalstwierdza Ilekroć wv - mienia sie mnie nazwisKo w gazetacnmp mediacn, Th T się, sKicn oczeKuje ze będą oni w swej twórczejdziałalno­ OK l * jaKo»poetKęaPości sięgali po moty­ rygensKą«, zawsze wy i symbole wywo¬ przyczepiają mi ILUSTR. TOMASZ BOHAJEDYN dzące się z kultury . . . . ' ! ja me myślę o sobie jako o »poetce aborygenich przodków. Co znamienne, oczekiwania takie mają odbiorcy nie tylko czarni, ale także biali. skiej«... u w a ż a m , ze jestem po prostu poetką, W sztuce jest tak, że każde zobowiązanie która jest dumna z tego, ze ma pochodzenie artysty wobec jakiejś społecznej, etnicznej, re­ aborygenskie . t C 19 L . Maligłówka, Gdzie jesteśmy? [w:] Wśród pustyń, buszu, lasów Kim jesteśmy? i ogrodów, - czyli o poszukiwaniu tożsamości we współczesnej l , V k U k V A C poezji aborygenskie/, s. 124-125. BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �41 Biata forma, czarna treść Problem ten sięga jednak głębiej. Nie cho­ dzi bowiem tylko o oczekiwania odbiorców, ale o postawę samych twórców, którzy chcąc sprostać stawianym im wymaganiom, wpadają w pewnego rodzaju kulturowe uwikłanie, stając się niekiedy niewolnikami własnego wizerunku. Niektórzy potrafią wybrnąć z tej trudnej sytuacji obronną ręką, ale nie wszyscy. W czym przejawia się owo uwikłanie? Głównie w tematyce dzieł. W malar­ stwie jest to „obowiązkowe" nawiązywanie do tradycyjnej sztuki Aborygenów poprzez korzy­ stanie z charakterystycznych dla niej rozwiązań estetycznych. Na płaszczyźnie literatury przeja­ w i a się to koniecznością występowania w utworze przynaimniei iednego z nastepuiacych elemen¬ t ó w : odwołania do kategorii Dreamtime drama¬ tyczne wydarzenia czasów kolonialnych utrata kulturowej niewinności problem skradzionego ookolenia" walka o ziemie serapacia rasowa Żaden aborygeński twórca nie potrafi uwolnić się od tych tematów. Ten fakt 'sam w sobie nie iestiednak zarzutem. To zrozumiałe że arX. vs ta sięga w twórczości do osobistych doświadczeń elementem wspólnym. Chociaż jest to pojęcie odwołujące się do zjawiska czasu, paradoksal­ nie ma charakter atemporalny, nie można go umiejscowić w ż a d n y m konkretnym miejscu naszego (zachodniego) rozumienia czasu i chro­ nologii. Dreamtime to epoka, w której przeszłość miesza się z teraźniejszością, a równocześnie zawiera w sobie przyszłość: „Przeszłość, teraź­ niejszość i przyszłość współistnieją, a odwieczny czas snu (Dreamtime) znajduje w przeszłości ucieleśnienie w bohaterach zaś w teraźniejszo­ ści w nowo wtajemniczonych, a jeśli łączność między przeszłością a teraźniejszością nie zo­ stanie przerwana to znajdzie swe kolejne ucieleśmenie w przyszłości" . Sen jest również dla Aborygenów formą komunikacji. Poprzez sen Dorozumiewaia sie om zarówno z członkami swoiei społeczności iak i z ziemia z która sa szczecinie zwiazań Motvw snu noiawia sie w aborweńskiei literaturze nod różnymi nosta ciami W powieści Mudrooroo Wild Cat Falling sen downem bohatera staie sie dla niesro klu a iaK tak się sie przecież orzeciez uzieio to, wydane po pierwszy w iyo:> roKu uznawane jest pierwszą powieść aborygensKą . jest to nistona młodego dziewiętnastolatka półkrwi, Który me może odnaleźć się we współczesnym spoleczenstwie australijskim. Ale symbolika snu pojawia się najczęściej w odniesieniu do pojęcia Okresu Marzeń. Wspo­ mniany wcześniej pisarz Mudrooroo wyróżnia w historii Australii dwa przełomowe wydarze­ nia: nadejście epoki lodowcowej oraz przybycie Europejczyków, od czego zaczęła się brytyjska kolonizacja kontynentu. Aborygeńska poetka Lisa Bellear dzieli ten ostatni okres na siedem pokoleń, na które przypada po 30 lat (co W SU¬ mie daje 210 lat kolonizacji) . Każde pokolenie sKiaoa, dzieie A Aborygenów dzieje borygenów peine są spmeczne niesprawiedliwości Którą twórców mogio zapewne odczuć taKze na własnej s K o r z e ^ n o d z i jednaK o to, jaK czarni pi­ sarze i poeci radzą sobie z tymi elementami c z y opierają o nie swoją twórczość z potrzeby serca , czy tez dlatego, ze tego od men, jako twórców aborygenskich, się oczekujer Pierwszym z wymienionych motywów po­ wtarzających się w czarnej australijskiej twór­ czości jest Dreamtime, czyli koncept Epoki Snu, czy t e ż - Okresu Marzeń. W przeciwieństwie do wyobrażeń o stworzeniu świata, które różnią się od siebie w wierzeniach grup w poszczegól­ nych częściach Australii, Dreamtime wydaje się 20 f 7 p ; , .Lookreśleni, TWłn to JLłane samooKresienia. 22 20 J.R. Lewis, Encyklopedia snu, Cibet, Warszawa 1998, s. 20. 21 Z. Białas, Słowo aborygeńskim, 22 A. Podgórniak, Mit jest publicznym snem, a sen prywatnym mitem. Ośnie, o tym, jak (trudno) być pisarzem s. 114. 3 (13) 3DD8 Dreamtime we współczesnej Wśród pustyń, BARBARZVNCA buszu, lasów marzeniu i micie, czyli literaturze australijskiej, [w:] i ogrodów, s. 109. �42 Joanna Rzońca próbuje otrząsnąć się z tragedii utraty pewnej epoki, która trwała, zanim przybyli Brytyjczycy. Bellear w wierszu Nieuchronność (Inevitability) oskarża białych o odebranie Aborygenom właś­ nie ich snów: oraz „ich wąż". Europejczycy przywiedli ze sobą do Australii szeroko pojęty grzech i spowodowali nie tylko utratę tożsamości Aborygenów, ale też ich pierwotnej niewinności. Ten problem poru­ sza w swoim liryku Zaglada (Desolation) Jack Davis: „Mieliśmy wizję Mieliśmy sny Marzenia A potem nadeszła kolonizacja" . „Własną ziemię uczyniliście nam obcą. Kroczymy po niej niepewnie z na wpół białym umysłem. Gdzie jesteśmy? Kim jesteśmy? Ginącą rasą. 23 Bellear podkreśla jednak, że jeszcze nie wszystko zostało stracone, że jeszcze istnie­ je możliwość powrotu do Dreamtime na dro­ dze pełnego politycznego i społecznego rów­ nouprawnienia. Symbolicznie daje świadectwo tej nadziei j u ż w tytule, jaki nadała zbiorowi swych poezji: Dreaming in Urban Areas. Takie przekonanie poetka wyraża też w wierszu The Dream, nawiązującym j u ż w pierwszych sło­ wach do słynnego przemówienia Martina L u thera Kinga, który przewodził ruchowi na rzecz równouprawnienia czarnej ludności w Stanach Zjednoczonych. Jednak w stwierdzeniu poetki: Yes I have a dream iest coś wiecei niż tylko wizia lepszei przyszłości Aborygenów Dla Bellear Aborygenki, słowo dream jest nośnikiem innego zgoła znaczenia. Siła tego stwierdzenia ( ) jest oodwóina Po oierwsze ooorzez intertekstual n o ś ć j e s t t o zapowiedź zmagano równe prawa Po drugie jest to nawiązanie do dreamtime i dreaminp podkreślenie faktu że siła Aborygenów leżv w duchnwei sferze w zhinrnwvm śnie/ma rżeniu, w sferze niedostępnej białym" . 24 Do Kinga nawiązuje też wiersz Bobby Sykes, która jednak pisząc / too have a dream odnosi się do czasów przedkolonialnych. Dla Sykes Au­ stralia przed rokiem 1788 była Rajem, w którym nagle pojawił się „biały Adam" i „biała Ewa" 25 Przed nami i za nami tylko pustynia (...) Dość mamy ławek w parku - naszych łóżek, Cieszy nas zachód słońca, zwiastun mroku. Najbielsza Panienko od Metylu! Zachowaj nas od zimna i łez. Ochroń przed nienawiścią I ześlij szybką śmierć" . 26 Utrata pierwotnej niewinności to kolejny temat chętnie podejmowany w aborygeńskiej literaturze. Źródeł wszelkiego rodzaju grze­ chów twórcy dopatrują się w wytworach cywi­ lizacji białego człowieka. Dobitny wyraz daje temu Jennie Hargraves Nampijinpa w wierszu Dziecko, zostaw magnetofon w spokoju. Autorka wymienia po kolei przedmioty będące produk­ tami zachodniej cywilizacji, od tych najbardziej niewinnych (zaczyna od magnetofonu), na al­ koholu kończąc. Wiersz stylizowany jest na ro­ dzicielskie upomnienie - oto rodzic pełen troski i obaw o przyszłość swego dziecka napomina je, by trwało przy pozytywnych wartościach które zaoferować mu może jedynie kultura aborygeńska: 23 L . Bellear za: A. Podgórniak, op.cit., s. 109. 25 Ibid., i. 110. 24 A. Podgórniak, op.cit., s. 109. 2 6 J. Davis, Zagłada, [w:] L . Maligłówka, op.cit., s. 122. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść „Zostaw rzeczy białego człowieka Muzykę, grog, papierosy, wideo I te wszystkie inne rzeczy też! Chodź z nami świętować Chodź na polowanie, chodź zatańcz Chodź, żebyś znał Swoją własną kulturę" . 27 27 J. Hargraves 43 I tu pojawia się kwestia pewnego rodzaju uczciwości artystycznej. W większości utworów świat Aborygenów, ich kultura, wierzenia, sys­ tem wartości są mocno idealizowane. Współcze­ sna rzeczywistość jest jednak nieco inna. Przede wszystkim stereotypowy wizerunek Aborygena biegającego półnago po buszu, w którym żyje Nampijinpa, Dziecko, zostaw magnetofon w spokoju, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 133. 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA �44 Joanna Rzońca w zgodzie ze wszystkimi żyjącymi tam istotami, jest bardzo mylący. Obecnie większość Aboryge­ nów mieszka w miastach, a największe ich sku­ pisko znajduje się w Sydney (około 35 tysięcy) . Druga taka duża społeczność (około 30 tysięcy) zamieszkuje miasta i miasteczka ciągnące się wzdłuż wschodniego wybrzeża od Sydney do granicy ze stanem Queensland. Aborygeni ci prowadzą miejski tryb życia i mają problemy typowe dla mieszkańców miast, wzmocnione jednak „piętnem" swego pochodzenia. Nie za­ tracili oni bowiem swej „aborygeńskości" i czują potrzebę jej zachowania, nawet gdy wpisują się w główny nurt australijskiego społeczeństwa na. przykład poprzez swoją prace Zazwyczaj Aborygeni prowadzący wielkomiejski tryb życia me zatracili ooczucia aborygeńskości czuia sie i określaia jako australii scv Aborygeni Ich sa mookreślenie nie zależy tez od cech fizycznych czv koloru skóry Raczei odnosi siedowsnólnvch doświadczeń posiadania wsnólnych krewnych onowieści pochodzenia historii onresii L ' kryminarii i wielu innych czynników NaiczV ścili ahnrloeńsknść J t źródłem nr.yiemn J o 28 sciej aoorygensKosc jest z r o a i e m p r z y j e m n e g o starożytnego dzied^ Życie Aborygenów w miastach ma jednak tak­ że swoją ciemną stronę. Społeczność tę charak­ teryzuje niestety duże upośledzenie materialne, uzależnienie od opieki społecznej i innych form wsparcia oraz ogólna niezaradność życiowa. Do­ chodzi do tego duża płodność - w aborygeńskich rodzinach przychodzi na świat o wiele więcej dzieci niż w rodzinach białych (w latach 90. X X wieku 40% Aborygenów miało mniej n i ż 15 lat). Powszechne jest zjawisko nieuczęszczania do szkoły lub kończenia edukacji w 15. roku życia. Aborygeni rzadko są właścicielami d o m ó w (posia­ 28 G. Perram, Rola spółdzielni mieszkańców miast: Aborygeńska w Newcastle, [w:] Wśród pustyń, w życiu aborygeńskich Spółdzielnia buszu, lasów danie własnego domu jest charakterystyczne dla niemal wszystkich Australijczyków), a bezrobocie wśród nich wynosi około 23% (gdyby wliczyć Abo­ rygenów zatrudnionych przy robotach publicz­ nych, ta liczba wzrosłaby do 40%). Problemem jest także przestępczość, szcze­ gólnie nieletnich (dość częste jest wśród nich zja­ wisko samobójstw w więzieniach), alkoholizm, narkomania oraz choroby i wysoka śmiertelność wśród niemowląt, co wynika z niskiego poziomu higieny. Także średnia długość życia ludności rdzennej jest znacznie niższa n i ż u reszty Au­ stralijczyków i wynosi dla kobiet 60 lat, a dla mężczyzn 57 lat. Złe warunki materialne, a na¬ wet bieda, biorą się też ze specyfiki aborygeńskiej kultury i odmiennego podejścia do życia. Otóż w tradycyjnych społecznościach aborygeńskich co yv dużej mierze przeniesione zostało także do miejskich środowisk, osoba posiadająca indywi­ dualne bogactwo nie wzbudza szacunku i jest spychana na margines £rru py a wieź grupowa iest dla Aborygenów niezwykle istotna Ta mmei atrakcyina strona soołeczne, natury Aborygenów iest dla wielu twórców tematem wstydliwym To oczywiste exlvż łatwiei iest pamiętać o tym' co nozvtvwn'e Sa iednak i tacy artyści k t ó r z y no L m u i a w'„tworach t a k ż e i te trudna przecież tematykę O z y n i to na n r z y k ł a d Rohert W a l k e r w wierszu O^ay bądźmy uczciwi- „Okay, bądźmy uczciwi Nie jestem święty (...) Nie urodziłem się w niebie Okay, okay! A więc bądźmy uczciwi: Byłem i z tej i z tamtej strony, Od jedenastego roku życia 2 9 Za: G. Perram, op.cit., s. 84. Awabakal i ogrodów, s. 83. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Biata forma, czarna treść 45 I byłem nikczemny, Pełen nienawiści I w całej okazałości niebezpieczny (...)" °. „Po przeciwnej stronie ulicy Ponad głowami samochodami Rzucając mi spojrzenie Pozdrowienie zaciśniętą dłoń Uśmiech... 3 W niektórych powieściach, wierszach i dra­ matach obok tematów związanych z rozlicze­ niem krzywd wyrządzonych przez białych znaj­ duje się też miejsce na krytyczne spojrzenie na swoich współplemieńców. Pisarze nawołują innych Aborygenów, by zmienianie świata za­ cząć od siebie. Ważną kategorią jest tu poczucie własnej godności, dumy z tego, że jest się Aborygenemi „Podnieś głowę, bądź hardy Pokaż im, że jesteś czarny" . 3 1 Ta aborygeńska duma powinna towarzyszyć k a ż d e m u czarnemu Australijczykowi, nieza­ leżnie od tego, co robi i gdzie się znajduje. Dzięki poczuciu godności można wyzwolić się ze sztucznej przestrzeni miasta, pokonać para­ liżujący stan zagubienia i przekonania o braku własnej wartości. Do przechodzenia przez życie z podniesioną głową nawołuje wszystkich czar­ nych Bobby Sykes w utworze Pewnego dnia. W wierszu podmiot liryczny opisuje spacer po jednej z głównych ulic „w dzielnicy Biała W i l ­ la" - poetka pisze o poczuciu obcości w białym świecie, względem którego czuje się czymś gor­ szym mniej zna.cza.cym Stan ten zmienia się po dojrzeniu po przeciwnej stronie innego Abory gena który gestem solidarności przywraca pod miotowi lirycznemu pewność siebie i poczucie własnej wartości: 3 0 R. Walker, Okay, bądźmy uczciwi, [w:] T. Podemska- -Abt, op.cit., s. 154. 31 32 Artystyczna działalność Aborygenów jest z pewnością zjawiskiem ciekawym i jeszcze w Polsce stosunkowo mało znanym. Choć wpi­ suje się w nurt sztuki postkolonialnej, jej cha­ rakterystyczny kontekst kulturowy sprawia, że wykracza poza ramy tego zjawiska. Całości tej problematyki nie da się zanalizować w jednym artykule, dlatego też przedstawione tu aspekty sztuki aborygeńskiej traktować należy jedynie jako zaznaczenie pewnych problemów, a nie jako głębszą analizę. Ze względu na rozmiary tekstu wiele aspektów dotyczących współczesnej sztuki rdzennych mieszkańców Australii zostało tu pominiętych, a niektóre tylko wymieniono, co nie znaczy wcale że sa one nieistotne. Jednak chcąc zachować przejrzystość i logiczną spój ność należało dokonać pewnei selekcii informacii i przedstawić tylko te problemy które wydaia s e naiistotmeisze naibardziei reprezentatywne Selekcja ta jest oczywiście subiektywnym wyboautorki. 32 B. Sykes, Pewnego dnia, [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 144. J. Carlson, * * * (podnieśgłowę), [w:] T. Podemska-Abt, op.cit., s. 127. 3 (13) 3DD8 Czarny Bracie Byłeś majestatyczny Twoje iskierki rozjaśniły ulicę Białej Willi I nie szłam już dłużej wzdłuż ulicy Ale Bracie Ja szłam teraz przed siebie!" . BARBARZVNCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a9e8f729ea18b9b7aaf421fe63e2b92.pdf 9f420870812403615ba64222bfee3d3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5645 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource gender antropologia ciała antropologia jedzenia jedzenie - aspekt antropologiczny bulimia anoreksja antropologia płci Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5248 Title A name given to the resource Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat B Doktorantka W y d z i a ł u Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka s t u d i ó w podyplomowych z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje się pozyskiwaniem ś r o d k ó w ma działalność organizacji p o z a r z ą d o w y c h . Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy nformacje o śmierci nikomu wcześniej nie­ znanej urugwajskiej modelki Luisel Ramos obiegły świat, wywołując konsternację i obu­ rzenie. W sierpniu straciła przytomność podczas pokazu, lekarze nie zdołali uratować jej życia. Aby utrzymać linię, żywiła się wyłącznie liśćmi sałaty - takie dane podaje internetowa encyklo­ pedia . Kolejna tragedia wydarzyła się w listo­ padzie w szpitalu w Sao Paulo, gdzie zmarła 21-letnia Ana Carolina Reston. Karierę modelki rozpoczęła w trzynastym roku życia, nowe kre­ acje prezentowała w Japonii, Turcji i Meksyku, a przez ostatnie miesiące życia jadła jedynie po­ midory i jabłka. W chwili śmierci przy wzroście 174 cm ważyła zaledwie 40 kg. Temat podjęli nie tylko publicyści, sprawą zajęli się również 1 1 2 http://pl.wikipedia.org/wiki/Luisel_Ramos. B M I (ang. Body Mass Index) jest to wskaźnik będący ilorazem masy ciała liczonej w kilogramach i kwadratu poważni urzędnicy państwowi, którzy domagają się, aby dziewczęta o „rozmiarze zero" przestały się pojawiać na wybiegach. Władze Madrytu za­ kazały miejscowym kreatorom zatrudniania na wybiegu kobiet bez właściwego zaświadczenia lekarskiego oraz z BMP wskazującym na znacz­ ną niedowagę . Kolejne doniesienia o niebez­ piecznej chorobie, która szaleje w świecie mody, systematycznie potęgowały nastrój grozy. Do krucjaty włączyły się gwiazdy srebrnego ekranu - jedna z aktorek przyznała, że czasopisma ze zdjęciami chorobliwie chudych dziewcząt ukry­ wa przed sześcioletnią córką. Tajemnicza przypadłość dotyka kolejne oso­ by. Problem dostrzeżono w szkołach, pedago­ dzy robią wszystko, aby mu zapobiegać . Jeden 3 4 3 4 http://wiadomosci.onetpl/1384102,2678,kioskart.html. „Gazeta Olsztyńska", 2A0.2007, http://wiadomosci. wp.pl/kat,31314,wid,8665437,prasaWiadomosc.html. wzrostu podanego w metrach (przyp. red.). BARBARZYŃCA PDQ8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy z poradników dla kobiet w rubryce „gorący temat" alarmuje, że wśród uczennic szkół ponadgimnazjalnych zapanowała dziwna moda na grupowe odchudzanie. Kilka nastolatek po­ stanawia zgubić „dodatkowe" kilogramy, infor­ mują o swoim pomyśle koleżanki - te następnie dołączają do zespołu. Po kilku tygodniach poja­ wiają się rywalki - na początku w klasie, później w sąsiedniej szkole. Dziewczęta, dopingowane do osiągania coraz lepszych wyników, rywalizują i prześcigają się w wymyślaniu własnych diet. Wspólnie się ważą, po czym porównują rezulta­ ty. I chociaż chudną, to uważają, że ciągle zbyt mało . Podobny problem mają kobiety, które pra­ cując na odpowiedzialnych stanowiskach i wy­ chowując dzieci, muszą nieustannie dbać o swój wygląd. Należą do pokolenia wychowanego na supermenki i wydają się mieć idealnie ułożone życie. Doskonale radzą sobie w trudnych sytu­ acjach, lecz w chwilach słabości, kiedy nikt nie widzi, objadają się tylko po to, aby za moment móc wszystko zwrócić. W ten sposób funkcjo­ nują przez lata, nie budząc żadnych podejrzeń wśród najbliższych . Autorstwo terminu anoreksja przypisuje się dwóm osobom, które niemal równocześnie opi­ sały podobny zespół fizycznych objawów. Jed­ nym z badaczy jest William Guli, angielski lekarz, drugim - francuski neurolog Charles Lasegue. Bulimia od samego początku kojarzo­ na była raczej z moralnym, a nie medycznym wymiarem żarłoczności. Wczesne przypadki głodzenia wyrażały pogardę i wstręt do ciała oraz 5 6 5 „Tina", 16-18.04.2007, s. 20. 6 J. Podgórska, „Polityka", 7.10.2006, s. 106. 7 Por. S. Kurowski, Od ascezy do obżarstwa, 7 8 9 10 11 12 9 [w:] Oczywisty Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 52. R. Przybylski, Pustelnicy i demony, Znak, Kraków 1994, s. 77. jego biologicznych funkcji. Ciało jako byt niedo­ skonały stanowiło siedlisko zła oraz przeszkodę w wyzwoleniu dla duszy, zasługiwało zatem na agresję. Asceza miała w sposób symboliczny wyobrażać walkę z Szatanem i być potępieniem grzesznego świata . Zjawisko umartwiania ciała obecne było na początku chrześcijaństwa i w ca­ łym średniowieczu. Anachoreci, dążąc do zba­ wienia, poddawali się rozlicznym torturom, mię­ dzy innymi głodowali: „Niektórzy jadali bowiem co drugi dzień, chociaż byli i tacy, którzy przyj­ mowali pokarm co piąty" . Osiemnastowieczni medycy podobne praktyki będące demonstracją pobożności i wyrzeczeniem się potrzeb zmysło­ wych określali mianem anorexia mirabilis . R. Bell w swojej książce Święta anoreksja przedstawia kronikę przypadków osób, które świadomie rezygnowały z jedzenia i narzucały sobie długotrwałe posty. Przypuszcza się, że na anoreksję i bulimię chorowała między innymi Joanna d'Arc. Święta Katarzyna z Sieny tortu­ rowała ciało, aby ujarzmić niższą część swojej natury - przepasana łańcuchem nabitym gwoź­ dziami spała godzinę co dwa dni . Żywiła się jedynie łyżką ziół dziennie, a kiedy zmuszana była do spożycia czegoś więcej, wkładała patyk do gardła i wymiotowała . Prawdopodobnie chciała się w ten sposób zbuntować przeciwko rodzinie, która zmuszała ją do małżeństwa. Odmawiała jedzenia córka węgierskiego króla Małgorzata. Podobnie jak w historii Katarzyny, głodówka miała być wyrazem sprzeciwu wobec postanowienia ojca o wydaniu jej za m ą ż . 10 BARBARZYŃCA Gdańskie J.N. Vuarnet, Ekstazy kobiece, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 63. 11 J.R. Bemporad, Cultural and Historical Aspects of Eating Disorders, [w:] Eating Disorders, New York 1995, s. 407. 12 nu M . M . Jablow, Anoreksja, bulimia, otyłość, Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001, s. 30-31. urok biesiadowania, red. P. Kowalski, Towarzystwo 8 61 Ibid., s. 406. �62 Katarzyna Kubat O d m o w ę jedzenia u t o ż s a m i a n o z wielką siłą woli, głodujące osoby adorowano i podziwiano. Niektóre, jak Katarzyna czy Małgorzata, uzna­ ne zostały za uosobienie pobożności i wyniesione do godności świętych. Wierzono, że rezygnacja z cielesnych przyjemności i umartwianie stano­ wią jedyną słuszną drogę godnego, religijnego życia oraz prowadzą do nieśmiertelności i przynoszą wieczną chwałę. Dzięki wynalazkowi druku rozpowszechniło się w Europie wiele legend o „cudownych pannach" żyją­ cych bez jedzenia. Podobne przypadki zostały odnotowane również po dru­ giej stronie Atlantyku, gdzie purytanie natknęli się na sprawę czarownic z Massachusetts - donoszono, że su­ rowe głodówki sprawiały tym kobie­ tom „dziwną przyjemność" . Między X V I a X V I I I wiekiem barwne historie o pierwszych anorektyczkach zostały wchłonięte przez kulturę ludową. Niektórzy lekarze, podobnie jak du­ chowni, poddawali poszczące dziew­ częta wnikliwej obserwacji, chcąc do­ ciec, czy one rzeczywiście nie jedzą. Znany jest przypadek jednej z „cu­ downych panien", którą przyłapano na potajemnym jedzeniu, a następ­ nie stracono . Anoreksja przybierała postać coraz bardziej jarmarczną FOT. HUBERT FRANCUZ wygłodzone niewiasty prezentowano na dworach i odpustach, składano im wizyty i obsypywano podarkami. Sensacyjne towały wychudzone ciała swoich córek i sióstr informacje o głodujących kobietach rozbudzały za odpowiednią opłatą. Jednym z takich przy­ ogromną ciekawość, dlatego rodziny prezen- padków była Sara Jacob, dziecko angielskiego 13 14 13 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 1 4 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 180. BARBARZYŃCA E(1E| �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy farmera - rodzice czerpali zyski z pokazywania córki gapiom dopóty, dopóki dziewczyna nie umarła z wycieńczenia . W X I X wieku termin „poszczące dziewczęta" wszedł do powszechne­ go obiegu oraz zadomowił się na dobre w euro­ pejskich czy amerykańskich słownikach i leksy­ konach. Poszczące panny ciągle były obiektem zainteresowania i podziwu, a opisy ich sylwetek przedstawiano w prasie. Wielka popularność „niejadków" inspirowała coraz więcej kobiet i stymulowała do naśladowania podobnych za­ chowań . Epoka wiktoriańska jest momentem, kiedy wśród elit pojawia się nowy ideał kobiecego piękna i stylu życia. Idealna dama, zamknięta w czterech ścianach bawialni, miała ucieleśniać delikatność, słabość i podległość. Dziwne zacho­ wania przypominające zaburzenia jedzenia tłu­ maczono wyjątkową podatnością na załamania nerwowe. Typowym problemem była sitofobia - chorzy odmawiali przyjmowania pożywienia, które rzekomo było zatrute. Kolejna jednostka chorobowa to chlorosis (blednica), odznaczająca się brakiem apetytu, ogólnym zmęczeniem oraz anemią - w potocznej świadomości kojarzyła się z niezaspokojeniem płciowym i miała wy­ stępować u ludzi zamożnych . Kwestią, która wydaje się szczególnie interesująca, jest stosunek objawów do obowiązującego wówczas pojęcia kobiecości oraz ideału urody. Symptomy chlorozy odbijały się w modelu kobiecego piękna utożsamianego z „mdlejącym urokiem", bla­ dością i kruchością. Popularnym schorzeniem, które pod wieloma względami mogło przypomi­ nać dzisiejszą anoreksję, była przede wszystkim histeria . 15 16 17 18 63 Sposoby przejawiania się zaburzeń jedzenia oraz ich rozumienie są historycznie zmienne - wszelkie interpretacje odzwierciedlają głów­ ne poglądy i wierzenia obowiązujące w danej epoce. Problem został ostatecznie opisany w ka­ tegoriach medycznych i zdiagnozowany jako choroba psychosomatyczna. Oznaki pobożno­ ści zaczęto postrzegać jako objawy chorobowe. Głodówki przeniesiono ze sfery religijnej do świeckiej, następnie poddano medycznej obrób­ ce. „Właściwa" anoreksja rozpowszechniła się wraz ze zmianą standardów urody w latach trzy­ dziestych X X wieku, kiedy pojawiły się mody na rozmaite diety będące nową formą manifestacji określonego stylu życia . Bulimia nie doczekała się tak barwnego i szczegółowego opisu jak anoreksja, chociaż jej obecność została odnotowana j u ż w I I w. n.e. przez Galena, który użył słowa bulimis do opisu jednostki chorobowej objawiającej się nienatu­ ralnie dużym apetytem. Na przestrzeni dziejów termin bulimia sporadycznie pojawia się w pi­ śmiennictwie medycznym, mimo iż indukowa­ ne wymioty były przez wieki znane jako druga, obok upuszczania krwi, technika odtruwająca organizm . Problem został jednoznacznie zdefiniowany. Poza oficjalną wiedzą medyczną funkcjonuje „drugi nurt" - pełna niespójności i ąuasi-teoretycznych uproszczeń wiedza potoczna. Kultura popularna jest głównym źródłem danych na temat obydwu chorób, zwykle są to informacje pobieżne i fragmentaryczne, stanowią kompila­ cję obiegowych opinii, plotek, dawnych wierzeń i wątków medycznych. Mamy tutaj także do czy­ nienia z pewnym przetworzeniem naukowych 19 20 15 J.R. Bemporad, op.cit., s. 403. 18 A. Gromkowska, op.cit., s. 180-182. 16 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 19 A. Giddens, Nowoczesności 17 M . Pilecki, Historia zaburzeń odżywiania się, [w:] Ano­ reksja i bulimia psychiczna, red. B. Józefik, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1996, s. 17. {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 2002, s. 145. 20 M . Pilecki, op.cit., s. 18. tożsamość, P W N , Warszawa �Katarzyna Kubat 64 sądów, które umożliwia racjonalizację fenomenu jak gwiazdy filmowe. Najpierw zaczynają Uczyć na poziomie „zdroworozsądkowego myślenia" kalorie. Potem szukają diet. W końcu zaczynają się i zredukowanie jego złożoności. W takiej formie głodzić i chorują . Dzieje się tak dlatego, że w na­ wyobrażenie o anoreksji i bulimii jest powszech­ szej kulturze atrakcyjność fizyczna jest większym nie przyswajalne, a zjawisko staje się czymś oczy­ atrybutem kobiet niż mężczyzn. Przedstawiane wistym. Za przykład mogą posłużyć fragmenty przez media sylwetki chudych kobiet są dla wielu tekstu zamieszczonego w pewnym portalu in­ nastolatek synonimem urody i atrakcyjności sek­ ternetowym: Anoreksja [...] jest jedną z nowych sualnej ^. Dziewczęta chcą za wszelką cenę zyskać chorób cywilizacyjnych [...] Osoby wykazujące figurę top modelki (• • - j . A wszystko zaczyna się zaburzenia łaknienia zwykle charakteryzują się tak niewinnie. Kilka nastolatek zauroczonych fi­ takimi cechami osobowości, ja\ perfekcjonizm, gurą znanych z telewizji modelekpostanawia się wysoki poziom aspiracji i ambicji [...] Uważa się, odchudzić. Cóż w tym złego? że anoreksja może być objawem schizofrenii lub Przedstawione poglądy odzwierciedlają kul­ choroby afektywnej. [...] Bulimia (bulimia ne­ turowy mechanizm - zagadkowe i niepokoją­ rvosa) to odwrotność anoreksji [...] Waga chorych ce zjawisko zostaje wytłumaczone i przez to waha się. Od wyniszczenia stosunkowo szybko do­ oswojone. Mamy tutaj do czynienia z czymś, co chodzi do patologicznej otyłości. [...] Chorzy na Peter L . Berger i Thomas Luckmann określili bulimię są głodni zaraz po zjedzeniu. [...] Często mianem „terapii" - zastosowaniem takich me­ objadają się w nocy. [...] To dążenie do idealnego chanizmów pojęciowych, które umożliwiają za­ wyglądu jest naturalne dla naszego gatunku. Od chowanie aktualnych czy potencjalnych dewian­ tysięcy lat stawiano wyżej walory fizyczne nad tów w obrębie ustalonej definicji rzeczywistości. umysłowymi. Mężczyźni zawsze oglądali się za Dewiacja zostaje zracjonalizowana przez „nie­ pięknymi kobietami [...] W ten sposób rodzi się fachowców" w ramach obowiązującej potocznej fobia. Kobiety posiadają bardziej złożoną psychikę wiedzy o świecie i włączona do symbolicznego niż mężczyźni [.. J . uniwersum, co gwarantuje jego trwanie. Na Komunikaty preparowane przez kulturę ma­ „poziomie ekspertów" stworzona zostaje teoria sową przedstawiają zaburzenia jedzenia jako dewiacji, aparat diagnostyczny i system lecze­ zjawisko dziwne i niezrozumiałe. Przyczyna nia . Ponadto potwierdza się tutaj przekonanie Susan Sontag o tym, że choroby najbardziej ta­ chorób - w dalszym ciągu nie do końca j asna dla profesjonalistów - w odniesieniu do najprost­ jemnicze, czyli uważane na gruncie medycznym szych skojarzeń znajduje poręczne wyjaśnienie. za wieloprzyczynowe, niosą w sobie ogromny Nadmierna koncentracja na wyglądzie, ciągłe potencjał jako metafory zła moralnego czy spo­ odchudzanie oraz zapatrzenie na celebrytów łecznego . popkultury to podstawowe składniki zdrowo­ Z jednej strony choroby przedstawione są rozsądkowej etiopatologii: Marzą, by wyglądać jako bardzo niebezpieczne, z drugiej otacza się 22 2 24 25 2 1 26 27 21 22 23 http://prace.sciaga.pl/50481.html. „Rzeczpospolita", 14.04.2006. http://www.słowo.com.pł/?dod=3&id=5881. 24 „Zdrowie", 3/2007, s. 54. 25 „Tina", op.cit., s. 20. 2 6 P.L. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, 2 7 tworzenie PIW, Warszawa 1983, s. 179-183. S. Sontag, Choroba ja\o metafora. AIDS i jego metafory, PIW, Warszawa 1999, s. 65. BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy je aurą sensacji. Podobnie jak kiedyś „cudowne panny", tak dzisiaj kobiety z oznakami anoreksji, zwłaszcza gdy należą do „wyższych sfer", wzbu­ dzają niezdrowe zainteresowanie połączone z fascynacją: Zapadnięte policzki, wystające żebra i łopatki- Tak dziś wygląda jedna z sióstr Olsen, Mary-Kate. W dorosłość weszła ze 150 milionami dołarów na koncie, była szczęśliwie zakochana [...] W prasie zaczęły się pojawiać pierwsze ko­ mentarze dotyczące problemów, jatye Mary-Kate ma z jedzeniem. Reporter jednej z gazet tak ' cjonowal kolację jednej z sióstr Olsen w modnej restauracji: „Zamówiła pomidora. Pokroiła go na sześć części i bardzo powoli, kawałek po ka­ wałku, starała się go zjeść. Widać było, że sprawia jej to trudność. W końcu jedna\ńc udało. To było wszystko, co zjadła tego wieczoru" . Anoreksja jest jednym z najmroczniejszych sekretów świata mody. Teraz jej ofiarą może paść wielki koncern projektancki. To, o czym do tej pory plotkowało się w sieci, teraz podano w formie oficjalnej infor­ macji: Allegra Versace, 20-letma cóĄa Donatelli i spadkobierczyni imperium Versace, jest chora na anoreksję Opisy prezentujące zjawisko bulimii wywo­ łują raczej negatywne skojarzenia. Sama nazwa „wilczy apetyt", wskazując obecność niepoha­ mowanych impulsów, w sposób jednoznaczny odwołuje się do wyobrażeń o zwierzęcej naturze człowieka. Choroba poprzez metaforyczne „odczłowieczenie" postrzegana jest jako bardziej złowroga . Jedna z młodych gwiazdek show-businessu, Lindsay Lohan, wyznała, że była do tego stopnia chora i obolała, że nie miała siły się u m y ć . Znajomy cierpiącej od 16. roku życia na r e l a 29 29 30 31 28 http://katalog.bizz.pl/index. php?engine=tekst&nid=5892&cid=118. 29 http://zyciegwiazd.onet.pl/1409398,l,allegra_krolewna_ anoreksji,artykul.html. 30 S. Sontag, op.cit., s. 125. nu BARBARZYŃCA 65 bulimię Britney Spears opowiada, jak objadała się chipsami, lodami, słodyczami i colą, po czym z poczuciem winy zmuszała się do wymiotów . Z wyniszczającą chorobą zmagała się Jane Fon¬ da: Byłam bułimiczką prawie trzydzieści łat. Zwracałam niemał każdy posiłek, k y zjadłam. Kiedy to się zaczęło, nie było jeszcze nazwy na tę chorobę. A ja przez wszystkie te łata nie po­ wiedziałam o tym nikomu. Ta\ strasznie się tego wstydziłam. Uważałam, że jestem obrzydliwa. Wiem też, że ze względu na chorobę rozpadały się moje związki . Sam sposób, w jaki mówi się o znanych ko­ bietach dotkniętych chorobą, wywołuje ambiwa­ lentne odczucia. Zwłaszcza anoreksja przestaje być traktowana jako coś złego - w otoczeniu dworów, fleszy i czerwonych dywanów nabiera atrakcyjności, zaczyna być postrzegana jako eks­ kluzywna forma kreacji, model tożsamości wyra­ stającej ponad przeciętność. Co istotne, choroby przedstawia się obok wiadomości o środkach odchudzających i dietach oraz zdjęć wychudzo­ nych modelek. To wprowadza dziwne napięcie i dodatkowo neutralizuje negatywne skojarze­ nia związane z anomalią. Kontekst, w jakim podaje się informacje o chorobach - nacisk na modelowanie ciała połączony z prezentacją arsenału narzędzi koniecznych do osiągnięcia idealnego wizerunku, komunikaty utożsamiają­ ce powodzenie ze szczupłą sylwetką - sprawia, że zaburzenia jedzenia mogą zostać uznane za środek umożliwiający stworzenie pożądanego image. Media, przedstawiając groźne zjawisko przy równoczesnym lansowaniu patologicznego piękna oraz nacisku na autokreację - dostarczają 32 tór 33 31 http://wwwAinomaniak.pl/ploAi/ploAi/ploAa. php?p=3992. 32 http://muzyka.onet.pI/l 33 „Twój Styl", 12/2006, s. 47. 0172,1501975,plotki-html. �Katarzyna Kubat 66 pewnego wzorca ułatwiającego osobom o okre­ ślonych predyspozycjach ekspresję intrapsychicznych problemów Objawy bulimiczne i anorektyczne prezen­ tuje się coraz częściej na łamach książek. Na anoreksję cierpi, stworzona przez M . Gretkowską, Sandra K. - pracownica agencji reklamowej, która po kolejnej kuracji odchudzającej odkrywa w sobie dar jasnowidzenia, następnie staje się etatową wieszczką przepowiadającą notowa­ nia giełdowe. Ważne miejsce zajmuje literatura dydaktyczna dla nastolatek, która z założenia powinna zniechęcać i odstraszać - opisy kon­ kretnych przypadków, oprócz funkcji ilustracyj­ nej, mają stanowić potwierdzenie teorii o przyczynowo-skutkowym związku kultu szczupłej sylwetki i autodestrukcyjnych zachowań. Jed­ ną z bardziej popularnych pozycji jest książka W Lachowicz Przeklinam cię, ciało. Jak można się domyślić, jest to tekst o nastolatce, u której burza dojrzewania wyzwala patologiczne skłon­ ności - bohaterka głodzi się, potem sięga po narkotyki, zapada na anoreksję, później bulimię. Kolejnym przykładem jest książka H . Hassemuller W sidłach anoreksji. Tutaj znowu młoda i delikatna dziewczyna przeżywa kryzys zwią­ zany ze zmianami zachodzącymi w jej ciele. Postanawia je kontrolować, pragnie schudnąć, w efekcie doprowadza się do anoreksji. Anorektyczki zostają ikonami masowej wy­ obraźni - przykładem mogą tu być słynne bliź­ niaczki Samanhta i Michaela - „współczesne święte anoreksji". Siostry obiecały sobie, że tak długo będą się odchudzać, dopóki jedna z nich nie umrze. Ich przerażające zdjęcia obiegły cały 34 Por. M.F. Rogers, Barbie ja\o i\ona kultury, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa 2003, s. 139. 35 3 6 34 36 - człowiek maszyna, red. A. Celińska, K. Fidler Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury", Kraków 2005, s. 201. http://porcelanowe.lap.pl/site/pro.php. Por. K. Moskwa, www.obsesje.kompulsje.manipulacje.com, Anoreksja i bulimia w sieci, [w:] Człowiek świat. Podobne znaczenie przypisuje się postaci Karen Carpenter, zmarłej na anoreksję w 1983 roku wokalistki The Carpenters, popularnego duetu z lat 70. Kontrowersyjny reżyser Todd Haynes nakręcił fdm krótkometrażowy Super¬ star: The Karen Carpenter Story, opowiadający 0 umieraniu piosenkarki. Niezwykłość projektu polegała na tym, że w fdmie zagrały lalki Barbie - reżyser zestawił chorobę z lansowanym pato­ logicznym ideałem piękna . Prawdziwą „kopalnią" - nietrwałych wpraw­ dzie, ale atrakcyjnych z punktu widzenia an­ tropologa - tekstów są internetowe pamiętniki anorektyczek i bulimiczek oraz strony „pro-ana" propagujące alternatywny sposób odżywiania: Pro-ana to styl życia, dążenie do doskonałości, perfekcji, panowanie nad sobą i nad własnym ciałem*. Błogi są relacjami z prywatnych wojen toczonych codziennie z własną cielesnością, autorki informują o wykonanych ćwiczeniach 1 składzie przyjętego pokarmu. Czytając swoje dzienniki, dziewczyny kontrolują się i dopingują nawzajem, śledzą sukcesy i porażki towarzyszek, wymyślają nowe strategie w walce ze wspólnym wrogiem. Ujawniając publicznie wstydliwe se­ krety, świadomie narażają się na krytykę i ka­ rzące spojrzenia, co ma zwiększać motywację do kolejnych zmagań oraz skuteczność wykorzy­ stywanych technik. Dziewczynom przyświeca ten sam cel : musze być chuda musze po prostu musze;] a z waszą pomocą i moją motywacją na pewno się to uda;) nie mogę zawieść siebie dość użałania się;) czas zacząć prawdziwą wałkf o to co kocham ... kości... chudość... :) do zobaczenia moje siostrzyczki:*:*:™ 37 http://chuda-bede.blog.onet.pl/. zwierzę BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy Fora internetowe pełnią funkcję centrów informacyjno-doradczych, gdzie każdy może zgłosić problem lub zwrócić się z zapytaniem, a poruszona kwestia jest poddawana dyskusji. Najczęściej konsultuje się sprawy diet, środków odchudzających oraz innych wypróbowanych metod redukowania wagi. Bywalczynie forów czy blogów tworzą w sposób spontaniczny zwarte gro­ no i afirmują patologiczny sposób bycia - niektóre 38 E. Goffman, Piętno. nU Rozważania o zranionej tożsamości, BARBARZYŃCA 67 rzeczywiście są chore, niektóre do tego aspirują. Posługują się slangiem, konstruują własne stereo­ typowe wzorce zachowań, mają silne poczucie przynależności do grupy i są przekonane o jej elitarnym charakterze. Odwołując się do Goffmanowskiej klasyfikacji dewiantów, podobne subspołeczności można by określić mianem sekciarskich - ze względu na kolektywne i demonstracyjne zaprzeczanie społecznemu porządkowi . Warto 38 Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk2005, s. 186-188. �Katarzyna Kubat 68 jednak zwrócić uwagę, że chociaż negują niektó­ re tradycyjne wartości - takie jak życie i zdrowie, przez co muszą ukrywać swoją działalność - to jednak doprowadzają do skrajności ideały akcep­ towane w kulturze dominującej, takie jak orien­ tacja na sukces, szczupła sylwetka. Istotny jest sposób, w jaki chore postrzegają siebie i swoje zaburzenia. Anorektyczki są z sie­ bie zadowolone - w ich własnym mniemaniu anoreksja jest manifestacją skrajnego perfekcjonizmu i siły charakteru: ty NIE POTRZEBU­ JESZ jedzenia [...] głodowanie jest przykładem siłnej wołi [...] medowaga odpowiada perfek­ cyjnemu ciału . Wychudzone ciało i sterczące kości symbolizują triumf nad popędami i wy­ mykającą się spod kontroli cielesnością oraz apetytem, tym samym gwarantują sukces i dobre samopoczucie: będziesz mogła zobaczyć swoje piękne, piękne kości [...] kości są czyste i gładkie/ wyraźne. Tłuszcz jest brudny i wisi na tobie jak spadochron . Masz kości „na wierzchu", a to jest piękne". Bulimiczki uważają swoje praktyki za dys­ funkcjonalne i wstydliwe, czują wstręt do sie­ bie. Żyją z poczuciem porażki: Ja wałczę z tym ścierwem juz kupę czasu ciągłe powtarzam sobie ze to ostatni raz ałe zawsze wychodzi inaczej :( nie potrafię sobie z tym poradzić jest to bardzo uciążłiwe [...] mam przez to baaaardzo niska samoocenę popadam w stan monotonni i małej depresji nic mnie nie cieszy tak jak kiedyś bo nie czuje się ładna atrakcyjna tylko jak hipopotam z opuchniętym gardłem" . Anoreksja postrzegana jest w tym kontek­ ście jako najlepsza metoda pozwalająca osią­ i9 40 2 39 40 http://www.umierajaca-dusza.blog.pl/. d http://porcelanowe.lap.pl/site/dlaczego.php. 42 http://users.nethit.pl/forum/read/necrosa/4096116/. http://Ąsiegi.emix.net.pl/wyswietl.php?user=bulimia. m 43 44 45 46 44 http://forum.gazeta.pl/forum/72,2. html?f=11181&w Ibid. 41 43 gnąć wymarzoną sylwetkę - nie tylko szczupłą, ale wręcz chudą: ja chce schudnąć! nienawidzę swojego odbicia w lustrze, przy wzroście 164 mam 67 kg masakra ...każdego dnia czuje się jak ohydna świnia!!! przez ostatnie kilka byłam na głodówce, ale niestety miałam napad-a raczej kiłka-me mogę juz tak żyć....ja chce mieć anę, marze o tym codziennie i nic nie wychodzi... , ja na prawdę chcę schudnąć!!!!! pomóżcie mi. co mam zrobić?? ja też chcę być taka jak wy -Ano­ rektyczki- chudość jest piękna a me takie zwały tłuszczu jak ja mam. przy wzroście 170 ważę 61 kg jestem grubą Świnią . Niewłaściwe zachowania żywieniowe mogą być w odczuciu osób chorych źródłem rzeko­ mych korzyści, co sprawia, że trwanie przy nich staje się wygodne . Przede wszystkim zarówno anoreksja, jak i bulimia stanowią znakomity sposób na sterowanie otoczeniem i unikanie sytuacji trudnych. Należy tutaj powtórzyć za Goffmanem, nawiązując do jego teorii piętna, że możliwość usprawiedliwiania swoich niepo­ wodzeń stanowi wprawdzie drugorzędną, ale jednak konkretną korzyść dla nosiciela skazy. Dodatkowo doświadczenie męki, w kontekście powszechnych przekonań o związku cierpienia z życiową mądrością, ewokować może wyobra­ żenia ukrytego błogosławieństwa . Manipulacje jedzeniem zasadniczo wypełniać mają emocjo­ nalną pustkę, ucieczka w jedzenie lub „niejedzenie" pozwala odizolować się od problemów i otaczającego świata. Wypowiedzi zaburzonych internautek odzwierciedlają jednak jeszcze inne, szersze zjawisko, które dotyczy całej kultury ponowoczesnej, a mianowicie problem z okre- 45 = 42128842. S. Abraham, D . LIeveIlyn-Jones, Anoreksja ...op.cit. [TA PRACA N I E BYŁA CYTOWANA], s. 104. 4 6 E. Goffman, op.cit., s. 41-42. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy śleniem własnej tożsamości i nieustanny trud jej konstruowania . Materiały zamieszczone w sieci jednoznacz­ nie wskazują, że patologię można potraktować jako jedną z wielu ofert dostępnych na szerokim rynku image ow . Wszelkie niekonwencjonalne zachowania żywieniowe, dając poczucie nie­ powtarzalności i kontroli, stają się tym samym elementem kreacji i pozwalają skonstruować atrakcyjny dla niektórych osób wizerunek . Charakterystyczny wygląd czy sposób bycia po­ zwala wyróżnić się spośród innych, daje złudze­ nie bycia oryginalnym i przekonanie o wyjąt­ kowości własnej osoby. Jednocześnie znajduje potwierdzenie i uzasadnienie w systemie obo­ wiązujących w grupie norm i wartości. Przej­ mując aprobowane i stypizowane wzorce za­ chowań, identyfikując się z resztą „plemienia", jednostka realizuje gotowy projekt tożsamości - nieustające manipulacje jedzeniem oraz cia­ łem są elementem rozpaczliwej walki o to, aby tę tożsamość utrzymać. Rozpatrując zjawisko z a b u r z e ń jedzenia, należy przede wszystkim przywołać koncepcje reakcji społecznej. W przeciwieństwie do teorii etiologicznych nie koncentrują się one na przy­ czynach patologii, kładą za to nacisk na procesy, podczas których dochodzi do uznania konkret­ nych jednostek za dewiantów . Wedle założeń interakcjonizmu symbolicznego, gdzie zwykle wykorzystuje się metaforykę zaczerpniętą z te­ atru, rzeczywistość społeczna utożsamiona jest 47 48 49 50 4 7 Por. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią, 69 z nieustannym działaniem, którego istotą jest ciągła definicja sytuacji. I co szczególnie ważne w kontekście tych rozważań, elementem central­ nym interakcji jest wyobrażanie sobie tego, jak jest się widzianym z perspektywy drugiej osoby. W konsekwencji stabilizuje się lub modyfikuje własną rolę, wykorzystując zestawy gotowych identyfikatorów, i dostosowuje ją do oczekiwań grupy^ . Odwołując się do powyższych ustaleń, moż­ na przyjąć, ze teksty kultury definiują rolę, dostarczają środek, za pomocą którego osoby 0 pewnych predyspozycjach mogą demonstro­ wać wewnętrzny problem, równocześnie redu­ kując rzeczywistość do granic własnej słabości . Wypreparowany wzorzec - ściśle powiązany z systemem znaków i symboli, określając i na­ rzucając społecznie aprobowane ramy ekspresji, powoduje, ze patologia przejawia się w taki, a nie inny sposób. Tworzy powszechnie zrozumiałą 1 czytelną fasadę szaleństwa, stereotypowe wy­ obrażenie choroby umożliwiające klasyfikację. Jest składnikiem zarówno subiektywnego, jak i obiektywnego świata. Mechanizm ten został opisany przez Bergera i Luckmanna: Opętanie mieszkańca haitańskiej wioski, który zinternalizujepsychologię voodoo, zaczyna się od momentu odkrycia pewnych dobrze zdefiniowanych oznakPodobnie nerwica nowojorskiego intelektualisty, który zinternalizuje psychologię freudowską, za­ czyna się od stwierdzenia pewnych dobrze znanych symptomów . 1 52 53 Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków s. 78-81. 2001, s. 136-137. 50 48 49 Ibid. 1993, s. 261-262. Por. I . Wojciechowska, Kiedy ciało ma decydujący w sprawie wartości tożsamości człowieka - drogi prowadzące glos do anorektycznej, [w:] A. Suchańska, Podmiotowe ispoleczno-kulturowe uwarunkowania anoreksji, W) A. Siemaszko, Granice tolerancji, PWN, Warszawa PD08 BARBARZYŃCA 51 Ibid., s. 268-269. 52 R. Bastide, Socjologia chorób psychicznych, PWN, Warszawa 1972, s. 368. 53 P.L. Berger, T. Luckmann, op.cit., s. 270. �Katarzyna Kubat 70 Choroba jest społecznie wytwarzana, powsta­ je w procesie komunikacji, oddziaływań pomię­ dzy jednostką a otoczeniem w odniesieniu do zbiorowych wyobrażeń i obowiązującej wiedzy. Objawy przekształcają się w przekazy, chory odgrywa swoją rolę według przygotowanego scenariusza, który będąc częścią symbolicznego uniwersum, odzwierciedla powszechne wartości i niepokoje . Kultura popularna, dostarczając informacje na temat obydwu chorób, nie tyl­ ko proponuje gotowy sposób na demonstrację wewnętrznego konfliktu, ale daje gwarancję, że zostanie on poprawnie odczytany, ponadto umożliwia racjonalizację zjawiska. Włączenie go w system wiedzy potocznej sprawia, że de­ wiacja przestaje zagrażać spójnemu obrazowi świata i tym samym umożliwia jego trwanie. Komunikaty o zaburzeniach jedzenia z jednej strony odzwierciedlają niespójności i kulturo­ we ambiwalencje, z drugiej poddają dewiację kontroli . Warto zwrócić uwagę, że problem przeraża i budzi strach, ale również fascynuje. Element chaosu, irracjonalność kojarzona z patologią od wieków wywołują pewną ekscytację. Tym, co przy­ ciąga, jest ciemna strona psychiki, element tajem­ nicy związany z obcością. Dewiacja, należąc do innego porządku, wieloznaczna i przepełniona symboliczną głębią, pociąga i odpycha jedno­ cześnie. Wyzwala emocje będące połączeniem podziwu i trwogi, zaciekawienia i niechęci. Ta ambiwalencja jest odzwierciedleniem nie tylko stosunku do obcości . Przede wszystkim przy­ pomina postawę wywołaną obecnością sacrum . 54 55 56 57 54 R. Bastide, op.cit., s. 366-367. 55 K. Moskwa, Zaburzenia jedzenia w ujęciu antropologicznym, [w:] Problemy psychologii i kultury, „ALBO albo", 4/2004, s. 51. 56 Por. Z. Benedyktowicz, Portrety „obcego". Już Stary Testament tłumaczy pojawienie się sza­ leństwa boską ingerencją, choroba psychiczna greckich herosów miała być karą zesłaną przez rozgniewanych bogów, koncepcję „boskiego sza­ leństwa" można odnaleźć w pismach Platona . Chorobie przypisuje się więc znamiona świętości, nieziemski - czasem boski, czasem demoniczny charakter dewiacji powoduje, że lęk i groza w jej obliczu przeplatają się z chęcią zbliżenia. Dziw­ na, niebezpieczna i niesamowita stanowi swoisty ekwiwalent sacrum - tym należy tłumaczyć jej siłę oddziaływania, ciągłą obecność i niezmienne zapotrzebowanie na szaleńców. Przenosząc problem na poziom psychologii kultury, można się dopatrzyć związku dewiacji z doświadczeniem ofiary i opisać zjawisko we właściwych mu kategoriach. Istotą tego zbioro­ wego i uniwersalnego w swym wymiarze rytuału jest poświęcenie jednostki dla jakichś wyższych celów - zwykle przebłagania sił nadprzyrodzo­ nych. Postać kozła, wokół której koncentruje się cykl ofiarniczy, powinna być personifikacją ar­ chetypowego, transkulturowego pod względem formy i treści syndromu cienia. Ofiara, której wy­ bór ma publiczny charakter, konfrontuje jednost­ ki z doświadczeniem granicznym - tematami śmierci, cierpienia, życia czy lęku, odpowiadając tym samym na najbardziej pierwotną ludzką potrzebę. W figurę kozła ofiarnego wpisywać się mają najbardziej destrukcyjne tendencje tkwiące w kulturze. Spośród wielu następujących kolejno sekwencji procesu szczególnie ważny wydaje się tutaj moment demonizowania ofiary, kiedy to na wytypowaną jednostkę przerzucane są zbiorowe 58 59 57 Ibid, s. 160. 58 W A . Brodniak, Choroba psychiczna w społecznej, świadomości Oficyna Naukowa, Warszawa 2000, s. 65-83. Od stereotypu do symbolu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 5 9 Por. M . Sznajderman, Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa 1994, s. 5-7. Kraków 2000, s. 148-150. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy winy, lęki i nieszczęścia. Kolejnym etapem jest unicestwienie, dzięki któremu społeczność inte­ gruje się i odradza na nowo . Kozioł ofiarny staje się ważną figurą wy­ obraźni zbiorowej, cykl ofiarniczy odtwarza proces stworzenia kosmosu, oczyszczenia i od­ nowy. Projekcja elementów chaosu na zidentyfi­ kowany uprzednio obiekt umożliwia zbiorowo­ ści uwolnienie i zneutralizowanie potencjalnie dezintegrujących składników. I chociaż związki z archetypowym jądrem uległy degradacji, to w pozornie niewinnych zachowaniach, takich jak plotkowanie czy publiczne poniżanie, moż­ na się dopatrzyć archaicznych śladów - podob­ ne reakcje mają wyrażać kolektywną tęsknotę za doświadczeniem granicznym . Należy tutaj wspomnieć również o figurze błazna, roli odgry­ wanej zwykle przez małomiasteczkowego pijaka czy wiejskiego idiotę . Stabilizacyjną funkcję dewiacyjnych zachowań podkreśla K.T. Erikson. Zapotrzebowanie na aberracje wiąże się z ko­ niecznością nadawania systemowi większej spój­ ności i wyrazistości, o uznaniu pewnych postaw za patologiczne decyduje widownia społeczna, kierując się swoim kapryśnym i selektywnym zainteresowaniem. Co szczególnie istotne, celem formalnych instytucji kontroli nie jest wbrew pozorom zwalczanie nietypowych zjawisk, ale utrwalanie i utrzymywanie ich na stałym po­ ziomie . Egzemplifikacją przedstawionych powyżej teorii mogą być wydarzenia związane z włoskim tygodniem mody, kiedy to na ulicach miast poja­ wiły się billboardy przedstawiające zdjęcia nagiej anorektyczki - francuskiej aktorki Isabelle Caro. Założeniem kampanii promującej jedną z firm 60 61 62 63 6 0 Z.W Dudek, A. Pankalla, Psychologia kultury, Eneteia, Warszawa 2005, s. 272-281. 61 Ibid., s. 283-288. W) PD08 71 odzieżowych było, obok celów marketingowych, uczulenie na problem zaburzeń odżywiania wśród młodych kobiet. Zwierzenia bohaterki projektu, która - jak podkreślano - zna pięć języków, jest specjalistką w jeździe figurowej na lodzie i gra na skrzypcach, zamieszczono we włoskim wydaniu magazynu „Vanity Fair", 0 cierpieniu i trudnym dzieciństwie informo­ wała dodatkowo na swojej stronie internetowej. Kontrowersyjna akcja wywołała falę dyskusji, mimo że uzyskała oficjalne poparcie włoskiego ministerstwa zdrowia. Podawano w wątpliwość zasadność projektu, alarmowano, że jest bez­ użyteczny, a nawet szkodliwy. Napięcie wzmoc­ nił fakt, że autorem przedsięwzięcia był fotograf 1 prowokator Oliviero Toscani, który wsławił się użyciem w kampanii reklamowej Benettonu zdjęć skazańców czekających na wyrok śmierci i mężczyzny umierającego na AIDS . 64 # # # # Jak widać, antropologiczna analiza dostarcza argumentów, które uniemożliwiają redukcję fe­ nomenu zaburzeń jedzenia jedynie do parame­ trów medycznych. Systemy znaczeń i symboli skoncentrowanych wokół zagadnienia, a także mechanizmy, które je generują i utrwalają, po­ zwalają ulokować zjawisko w porządku m i ­ tycznym - bardziej n i ż w lekarskim rejestrze. Aberracje nie tylko stanowią element kultury. Są przede wszystkim specyficznym sposobem komunikacji i pełnią ważną funkcję społeczną. Można więc stwierdzić, że szaleństwo - będąc wspólnym wytworem - rozgrywa się tak samo w psychice chorego, jak i w wyobraźni całej zbiorowości. 62 Por. E. Goffman, op.cit., s. 184. 63 A. Siemaszko, op.cit., s. 283-292. 64 BARBARZYŃCA http://www.tvn24.pl/'-2,1522526,wiadomosc.html. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/020ec46c3db504d8af07734d17e9f8db.pdf 6fa35fbb0bb5674c76aec1efd7e4c727 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5241 Title A name given to the resource Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.52-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrowiak, Kamil Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K a m i l PietTOwiak -w roku. Doktorant w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Prowadzi badania na temat życia młodych osób niewidomych.Wspóteutor błoga internetowego Fonosfera - antropologia zmysłów (fonosferra.wordpress.com). U r 1 9 8 5 Na marginesie Jacka Olędzkiego Ir v Murzynowa �O Małkowski wyłeciałzdomu d k ł a d a j ą c na bok m ą d r e , a czasami wręcz za mądre rozważania, prowadzone w ramach wystarczająco j u ż popularnej odmiany antropologii o antropologii , chciałbym przedstawić pewną próbę, czy też - wyprzedzając nieco tok rozważań - p e w n ą próbkę m o ż l i w o ­ ści s p o ż y t k o w a n i a tak zwanego etnograficznego detalu. Stanowi on w moim przekonaniu jeden z filarów celowej i bliskiej życiu etnografii, czy szerzej - bliskim życiu badaniom s p o ł e c z n y m . Zasadniczą inspiracją prezentowanego tu tekstu jest Murzvnowo lacka Olędzkiego warszawskiego etnografa i antropologa kulturowego w najlepszym - według miary Grzegorza Godlewskiego - tego słowa znaczeń J . Przedmiotem analizy będzie zanotowa.na. orzcz nics?o w trakcie wieloletnich badań terenowych w Murzynowie (wo i mazowieckie oow płocki gm. Brudzeń Duży) Ballada o g napisana w latach sześćdziesiątych X X wieku przez Feliksę (...). Karasiewiczowa wyleciała z rzeszotem G...jużzaZapędowskim płotem Zapędowska zrobiła krzyk wiełki 1 G... jest u nauczycielki Brząkalskażebyg... nie przyszyła Do Kacpra wypędziła Kacper był pijany G... uciekło do Any Anypasła barana (...). 2 Grudzina wołag... guńta G... u Zygmunta i Szvmczakowa iedna z mieszkanek wsi sobie przytoczyć jej fragmenty: Zygmunt chciał wsadzić do wychodka Ałeg... użyło innego środka Ujęło się pod boki I do Fabiszewskich dwa skoki Stefan poznał, żeg... wędruje Myślał, że na statek maszeruje (...). UJabłkowskich myśłełi, że tu bułka Napędzili do podwórka Pozwolę Wszyscy doznali apetytu ' Ale nie mieli sprytu G... śmierci się bało Srał Szatkowski pod wozem Złapać im się dało Wiązał g... powrozem G... mocno śmierdziało G... się urwało Szło po drodze i stękało (...) Do Marciniaka poleciało Tadzio się pyta Marciniak złapał deski Gdzie sięg... urodziło G... u Kazimierskich (...). G... się zamyśliło Stasiak koziołki fika Potem sobie przypomniało G... u Kazika I nad strug powędrowało Kazik tańczy Kozaka Stryjo złapał obręczy G... u Trojaka Niech się więcej nie męczy TrojakprzełĄkłsięg... Wszyscy byli bardzo mili ziehnego I mu pogrzeb wyprawili' G... u Małkowskiego „Coraz bardziej jałowy wydaje mi się nurt w antropologii, z upodobaniem oddający się godnym lepszej sprawy, permanentnej metarefleksji. Przypomina on nieco narcystyczną kontemplację własnego pępka. Antropologia - nauka 1 0 antropologii, tak można by oddać tę sytuację, parafrazując zabawną definicję teologii ukutą przez Leszka Kołakowskiego (»Teologia: nauka o teologii, a zwłaszcza o tym, że teologia jest bardzo mądra«)". D . Czaja, Być tu, pisać tu, [w:] idem, Sygnatura 1 fragment. Narracje antropologiczne, W U J , Kraków 2003, s. 8. Por. A. Wyka, Badacz społeczny wobec doświadczenia, 2 PAN, Warszawa 1993. 3 J . Olędzki, Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości 1 (18) PD1P BARBARZ?ilCA IFiS kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiejXVIII-XX w., W U W , Warszawa 1991. „Jestem antropologiem - to znaczy, że mam za sobą doświadczenie terenu. Mogę rozważać różne kwestie na poziomie antropologicznym, nie definiując siebie jako antropolog. To jest może rzecz trzeciorzędna, ale mnie czasem irytuje, jak wiele osób bardzo pochopnie używa określenia »antropolog« sugerując, że ma za sobą pewien grunt, którego nie ma". D . Hall, T. Rakowski, Potężne zbiorniki znaczeń. Wywiad z Grzegorzem Godlewskim, „(op. cit.,)" 3-4 (24-25) 2005, s. 6. 4 5 J . Olędzki, op. cit.,s. 154-156. �Kamil Pietrowiak 54 Jak powiada Olędzki, historia o w ę d r u j ą c y m przez wieś gównie - p o z w ó l m y sobie na ujawnienie danych osobowych głównego bohatera utworu jest znakomitym przykładem właściwej niektórym z m u r z y n o w i a k ó w „spostrzegawczości i zarazem łatwości formułowania lapidarnych charakterystyk człowieka" . Szczególnie interesujące jest zasto­ sowanie przez Szymczakową symboliki ludzkich ekskrementów, który to zabieg pozwolił jej wyłu­ skać charakterystyczne cechy przedstawianych w balladzie współmieszkańców. Olędzki w y r a ż a to bardzo czytelnie- chodzi tu o zło w swym naiordynarniejszym materialnym wyrazie Autorce udało sie rozpoznać osobowości współmieszkańców stosując niezastąpiony wybiee skonfrontowania ich ze złem" . Celem moich dociekań będzie przyj­ rzenie sie powyższei interpretacji ballady w świetle orólnieiszych filozoficznych założeń Muranowa oraz kore,nońduiacvch z nimi rozważań zawar 6 7 v rvrh J4 y u inż n r a r v M a r v D o n c d a s C?v<;tnśr „ c L n i e dwa i v r a żnne nrzez O l e d z k i e . n snnsrrzeżenia P n n i e Z z e wvsreLiare iakn n i . L 7 n n l . n n w v hnharer balladv w y s t ę p u ą c e j a k o pierwszoplanowybohater ballady gówno £ może bowno.J jest w potocznej opinii czymś złym, czy tez więcej, est „najordynarniejszym materialnym wyrazem zła 1 o drugie prawdę o danym człowieku jego charakterze, wartościach, motywacjach - m o ż e m y poznać w sytuacji, kiedy musi on skonfrontować się z taką czy inną formą zła. Uznając gówno za składnik szerszej kategorii brudu i odnosząc się do wspomnianej pracy Douglas, zakładam ogólnie, że w najprostszym ujęciu jest ono tym, co nie jest na swoim miejscu . Pojęcie bycia i nie-bycia na swoim miejscu zakłada, iż ist­ nieje „zbiór uporządkowanych relacji i naruszenie tego porządku" . Przyjęcie owego twierdzenia jest wskazane z dwóch powodów. Po pierwsze, pozwala w klasvrznei JrmM P u n k t e m onarcia wykroczyć poza, nieprzydatne w tym wypadku, rozumienie czystości i brudu w odniesieniu do ludz­ kiego ciała i związanych z tym praktyk higienicz­ nych . Po drugie, kieruje wprost do bronionej przez Olędzkiego „tezy o warunkowaniu istnienia przez doświadczenia o charakterze dezintegracyjnym (...), związane z tym cierpienie, poczucie nicości czy zła, ale też zdolności miłosierdzia, współczucia" . Konieczne jest jednak w tym miejscu pewne uści­ ślenie. R ó w n o l e g ł e do siebie pojęcia czystości/ brudu, porządku/nieporządku, integracji/dezinte­ gracji nie będą odnosić się tu do sp rawnego funk­ cjonowania zaerożeń i niespójności daneeo systemu społeczneeó lecz do studiowaneeo przez autora kardynalneeo zaeadnienia jakim jest - osobo­ wość sam człowiek albo mówiąc inaczej osobo w o ś ć ' k o n k r e t n y c h osób i osobowość konkretnej zintegrowanej zbiorowości" Co wiecei mimo wvrażonvch wnrosr insniradi wvnikami badań J z o n v r h z k r e L amervkań kiei szkołv knhnrv i osobowości" Olędzki nie anal znie L n o s r k o wego ludzkiego'życia i doświadczenia w odniesieniu 10 11 12 _ 8 9 6 Ibid.,*. 154. 7 Ibid.,s. 156. 8 M . Douglas, Czystość i zmaza, tłum. M . Bucholc, PIW, Warszawa 2007, s. 77. 9 Ibid. i e d v n i e d n f n r m n i a r e i ie k i i l t n r v — 7tn7nnei r a ł n ś r i jedynie do tormu ącej je kultury - złożonej całości mującej ogol n a w y k ó w nabytych w obrębie społeczeństwa . Udnosi je również do wziętych jak sądzę na poważnie, egzystencjalnych i escha­ tologicznych kategorii istnienia i tożsamości, bycia i posiadania . Wzięcie na poważnie oznaczałoby tu rozumienie konkretnych ludzi, czy tez bardziej 1 0 Por. G . Vigarello, Czystości brud. Higiena ciała od średniowiecza doXX wieku, tłum. B. Szwarcman-Czarnota, W.A.B., Warszawa 1996. 1 1 J . Olędzki, op. cit, s. 18. 12 Ibid.,*. 13 Ibid, s. 352-353. 11. A. Kłoskowska, Różnorodność wzorów kultury i funkcje antropologii kulturalnej, [w:] R. Benedict, Wzory kultury, tłum. J . Prokopiuk, P W N , Warszawa 1966, s. 38. 1 4 „ W pracy swej przyjmuję rozdzielność między istnieniem i tożsamością. Tym samym traktuję jako odrębne, chociaż wzajemnie warunkujące się, stany określane przez te pojęcia. Jako tożsamość uznawana będzie integralność i niezawisłość osoby. Jednocześnie stan ten kwalifikowany będzie za niższy w stosunku 1 5 BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego patetycznie - samego człowieka i jego kulturowych u w a r u n k o w a ń , w świetle przejmującej tajemnicy ludzkiego bycia w świecie, dobra i zła, Absolutu i Nicości, życia i śmierci . M a j ą c w pamięci przyjęte tu założenia, przejdźmy do ogólnego omówienia treści ballady. 16 Idąc za wskazówkami Douglas, można zaryzy­ kować przypuszczenie, że pomieszanie i dezorien­ tacja m i e s z k a ń c ó w Murzynowa, spowodowane niespodziewaną wszechobecnością gówna w ich wsi, wynikło z naruszenia praktykowanego dotychczas porządku dnia codziennego, a także z zagrożenia w e w n ę t r z n e j organizacji i integracji poszczegól­ nych osób, które zostały z g ó w n e m skonfronto­ wane. Jest ono tu czymś szkodliwym i wrogim, bo wyprowadzającym z opartej na rutynie harmonii wartości i zachowań, jest czymś „zakłócającym lub n a r u s z a j ą c y m klasyfikacje do k t ó r y c h jesteśmy przywiązani" podważającym budowana w trudzie i uparcie bronioną tożsamość. Wrażenie zakłócenia porządku potęguje obdarzenie kału animistycz¬ nymi ( uciekło" Doleciało" wędruje") czy wręcz antroDomorficznymi cechami"( uieło sie ood boki" zamvśliło sie" o m r o o m n i a ł o sobie") Bvcie nie 'ńa swoim miei'scu" oznacza ru rakże bvcie czvmś czvm nie n o w i n o sie bvć Fkskremenrl nrzvimn' i J e ludzkie właściwości iawia sie iako no J ć nie z reco świara sraia sie - z a L J n W ro s i e r d z e n i e -lokalna o w i a n a skarolo J . n L L r n h i e Lmi 17 Tl l1 iną sposób okieiznac, Tn T o w a ć , zrozumieć. czego me unn o r m Łączy się to ze wskazanym przez łotra Kowalskiego dwuznacznym statusem taksonomicznym wszelkich n r 55 wydzielin ludzkiego organizmu: „z jednej strony jako produkt ciała człowieka są ciągle jego cząstką, z drugiej zaś - jako że zostały j u ż wydalone, zdają się być zupełnie odrębnym przedmiotem" . W odnie­ sieniu do pojęcia tożsamości owo nieoczekiwane spotkanie stawia wobec konieczności odpowie­ dzenia na pytanie: Czy to jeszcze ja, czy j u ż nie ja? I dalej, idąc za interpretacją Olędzkiego: Czy zło jest we mnie, jest częścią mnie? Czy też jest dla mnie czymś obcym, wobec mnie zewnętrznym? 18 Odwiedzające mieszkańców Murzynowa gówno jest dostępnym doświadczeniu wyrazem nieokre­ śloności, chaosu, a zatem zaprzeczeniem ludz­ kiego, czyli kulturowo ustanowionego i zbudo­ wanego na jednoznacznych kategoriach, ładu. Jak powiada Kowalski, „ekskrementy jako substancje hybrydyczne spełniały w wielu kulturach niezwykle istotną funkcję, ponieważ poświadczały niepokojącą obecność w ludzkiej ekumenie elementów Innego Świata, w k t ó r y m nie obowiązują jedno¬ znaczne zasady taksonomiczne" . Na różnorodne wartościowanie ekskrementów wskazuje również, pracujący na źródłach etnograficznych i folklo¬ rystycznych Zbigniew Libera- defekacja i kał sa traktowane'jako synonimy brudu smrodu nie oorzadku błota nieczystości a stad i grzechu zła szoetoty"- W ludowej wizii świata bywały one rów' nież łączone z uosobieniem zła - diabłem którego naruralnvmi cechami iako złego ducha nrzvbierafa cego ciało sa brud smród i'szpetota Diabeł śmierdzi kałem i kałem obrzuca nn księdza i minisrranrów noH, as e o ™ o w a n f a K a L sa ohrwaane C ITrZZLr, 2s^arowana n i tn ikn a Ttn, Z T^7 .esT piekielnym łajnem śmierdzi A. drugiej strony kal jest widoczną oznaką zdrowia i śluzy zdrowiu. Nie należy dziecku zabraniać jesc kału, bo to na 19 7 do istnienia, które można określić jako zbratanie się z innymi i sobą, a w przypadku omawianej kultury również z Bogiem". J. Olędzki, op. cit, s. 17. „Im więcej wiemy o religiach pierwotnych, tym jaśniej widzimy że w ich strukturze symbolicznej jest miejsce na medytację nad wielkimi zagadkami religii i filozofii. Refleksja nad brudem także wymaga refleksji nad wzajemnymi relacjami ładu O T l 7 TTT 1 6 i nieładu, kształtu i bezkształtu, życia i śmierci. Wszędzie, gdzie idee brudu są wysoko ustrukturyzowane, ich analiza odkrywa splot tego typu głębokich wątków". M . Douglas, op. cit, s. 49. 17 Ibid., s. 77. 1 (18) PD1P 1 8 19 Ibid, s. 125. Z . Libera, Rzyć, aby żyć, Liber Novum, Tarnów 1995, s. 168. 2 0 21 BARHARZYm P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie, P W N , Warszawa 2007, s. 124. Ibid. �Kamil Pietrowiak 56 jego zdrowie" ; „ekskrementy niosą ze sobą idee - zło, uzupełniona bardziej sprecyzowanymi, usta­ płodności, bogactwa i szczęścia. »Gdzie gówno, tam chleb. I m gówno większe, tym kłos pleńszy«. Obok lonymi podczas badań terenowych orientacjami: „dobroczynienia - złoczynienia, nieoszukiwania - gnoju (...) są one wykorzystywane w magii miłosnej jako afrodyzjaki, jako medykamenty przeciw impo­ - tencji, bezpłodności" . zdarności - niezdarności, dbałości - niedbałości" . 22 23 oszukiwania, mądrości - roztropności, ryzykowania nieryzykowania, nieschlebiania - schlebiania, 26 M a j ą c na uwadze właściwą postrzeganiu eks­ Zasadniczo, nauką, którą m o ż n a by wyciągnąć k r e m e n t ó w ambiwalencję oraz przypisywanie i m danej wartości w zależności od kontekstu ich użycia, z opowiadanej przez autora historii, byłoby stwier­ dzenie, iż to, k i m jesteśmy - k i m jesteśmy jako przejdźmy do drugiej, płynącej z lektury Ballady ludzie - okazuje się dopiero podczas konfrontacji ze o g..., nauki Olędzkiego, a mianowicie do stwier­ dzenia o możliwości czy wręcz niezawodności roz­ złem. Samo zło może być tu rozumiane na wiele spo­ sobów - jako nieszczęście, bieda, choroba, pokusa, poznawania osobowości i cech charakteru danych osób poprzez konfrontowanie ich z bardziej lub mniej konkretnymi przejawami zła. Jak powiada autor, charakterystykę poszczególnych osób wyraża w balladzie „przedmiot schwytany w obronie przed zły zamiar, grzech, kradzież, kłamstwo czy zdrada. Nie jego forma jest jednak najistotniejsza, lecz reakcja osoby, która musi się z n i m zmierzyć. Zło w balladzie murzynowskiej wywołuje sprzeciw, obu­ rzenie („Karasiewiczowa wyleciała z rzeszotem"), nieszczęściem rodzaj okrzyku czy jakieś najbardziej skrótowo przedstawione zachowanie" . Skrótowy opis może o b e j m o w a ć wykonywany przez dana osobę z a w ó d (stolarstwo krawiectwo) poziom iei gosoodarności iei uoodobania i nałogi (oiiań p r z e r a ż e n i e ( „ M a ł k o w s k i w y l e c i a ł z domu", Zapedowska zrobiła krzyk wielki") lek ( Trojak przeląkł sie") szaleństwo ogłupienie' ( Stasiak fika koziołki") zaradność odwagę ( Zygmunt chciał wsadzić do wychodka"' StryiozłaDał obręczy") cie stwo), cechy charakteru (tchórzostwo, gwałtówność ooczucie humotu odwaga") Reakcia na otzv bvcie kału - nottaktowana wnrosr iako reakcia n a kawość i soryt ( Tadzió"sie ovta / Gdzie sie g uro dziło") Zdarza sie iednak że trafia ono naoodatny gtunt ( U labłkowskich mvśleli że ru bułka ») K o n k r e r n a reakcia na zło sraie sie rn z iednei srronv właściwvm każdei z osób snosohem sobie 24 zło - niawnia żarem naihardziei cechv n o s z c z e g ó l n w h króre znane 7 m J 7 i p n n v ( bvłv 4 , w roznoznawalne meszkańców Mnrzvnowa dobrze anrorce balladv z a r ó w n o m , n a H ™ ™ nJwierruwrh z codziennych, wręcz nadzwyczaj przyz emnycn, jak odświętnych sytuacji, ^echy te b a d a ł y się na swoiste stereotypy osobowe i byty, zdaniem Olędzkiego „rozważane przede wszystkim w kate­ goriach spoleczno-etycznych, a następnie sprawno­ ściowych (zdolności motoryczne jednostki) i moż­ liwości kreacyjnych w swym naj bliższym otoczeniu (w obejściu i na polu) . odstawową miarą opi­ sywanych atrybutów charakterologicznych i wyni¬ k a j ą c y c h z nich z a c h o w a ń jest opozycja dobro n ivLk i i 7 wowe cechy charakteru, wady i zalety, słabości i talenty. Mające przed nami zewnętrzne zagrożenie, napotkana sytuacja czy poczucie własnej memoralnosci wymusza bycie_ osobą, wzmaga drama­ tyzm konieczności podejmowania samodzielnych decyzji i działania. Odwołując się do analizowanych przez Winrneda Menmnghausa myśli jean-laula Sartre a i Emmanuela Leyinasa, można zaryzykować stwierdzenie, ze przedstawiony w balladzie wstręt 22 Ibid., s. 163. 23 Ibid, s. 165. 24 J . Olędzki, op. cit., s. 154. 26 Ibid, s. 157. 25 Ibid.,s. 27 M . Douglas, op. cit, s. 80. 156. leni z z a c J I i a c v m i iei wewnerrznei snóiności anoma liami i r n i e i e L ™ W ? Hm.iei iiam przypadkami niejednoznacznymi z drugiej zas, lustrem u w y d a t n i a j ą c y m najbardziej podsta­ BARBARZVHCA 1 (18) PD1P �wobec symbolizujących zło ekskrementów „prze­ staje pełnić funkcję przede wszystkim tamy psy­ chicznej czy negatywnego stymulatora. Jego nieod­ parta obecność odnosi się j u ż tylko do mnie samego »jak coś absolutnego« - jako doświadczenie mojej własnej »egzystencji s a m e j « " . Warto wspomnieć, że Moses Mendelssohn i Immanuel Kant podobnie definiowali wstręt, będący w e d ł u g nich w kon­ tekście estetyki „ » c i e m n y m « doznaniem, które w tak kategoryczny sposób jest wskaźnikiem »rzeczywistości«, że przełamuje rozróżnienie »rzeczywiste - wyobrażone«, a tym samym warunek iluzji artystycznej o d c z u w a m w s t r ę t zatem doświadczam czegoś j a k o 'bezwa¬ runkowo rzeczywistego (nigdy jako 28 - s z t u k i ) " . Rozpatrywanie doświadczenia zła jako swego rodzaju pomostu wiodącego ku rzeczywi­ stości, ku prawdzie, prowadzi na powrót do bro­ nionej przez Olędzkiego, inspirowanej dokonaniami Kazimierza Dąbrowskiego , tezy „o warunkowaniu istnienia przez doświadczenia o charakterze dezintegracyjnym (przede wszystkim dezintegrację pozy­ tywną), związane z tym cierpienie, poczucie nicości czy zła, ale też zdolność miłosierdzia, współczucia" . 2 9 30 31 Pozostaje jednakże pytanie: Dlaczego w murzynowskiej balladzie, wędrujące po wsi gówno omija albo, lepiej powiedziawszy, nie napotyka osób sta­ tecznych? Dla uściślenia, „termin stateczny posiada 2 9 Ibid., s. 16. Podkreślenie w oryginale. K. Dąbrowski, Dezintegracjapozytyuma, PIW, Warszawa 1979; idem, Trud istnienia, Wiedza Powszechna, Warszawa 1986. 3 0 2 8 W. Menninghaus, Wstręt. Teoria i historia, tłum. G . Sowiński, Universitas, Kraków 2009, s. 433. 1 (18) PD1P BARBARZmA 3 1 J . Olędzki, op. cit.,s. 18. �Kamil Pietrowiak 58 najwyższą kwalifikację dodatnią. Oznacza on czło­ wieka zrównoważonego, wiedzącego dobrze, do czego dąży (...). Stateczny uchodzi zdecydowanie za czło­ wieka dobrego, życzliwego innym, nieraz kosztem własnym. Nie należy bynajmniej do lękliwych, to osobnik przez całe swoje życie ryzykujący wciąż nowe przedsięwzięcia. Uchodzi też za uosobienie zarad­ ności i dbałości. Statecznych musi cechować pogoda ducha (optymizm), chociaż nie wesołkowatość" . Do takich postaci należeli, nie pojawiający się w balladzie, Jan Małkowski i Hipolit Kowalski, osoby niezwykle cenione i szs.now3.ne przez Olędzkiego. Dlaczego zostało i m odmówione dobroczynne spotkanie ze złem Dlaczego nie było i m dane stanąć w i ego obliczu przejrzeć sie w nim dowiedzieć sie poprzez nie czegoś o sobie? ' 32 5 Nasuwa się tu pewna odpowiedź. Cechująca nie­ których z mieszkańców Murzynowa stateczność jest wyrazem ich stosunku do życia, ich świadomości istnienia, która „określa stany niewyrażalne, niewy­ powiedzianą rzeczywistość bytu (bycia), przemożnego doświadczania swego j a duchowego ponad przywiązanie materialne i stany pospolitego dysponowania dobrami przyziemnymi" . Osoby stateczne, osiągnąwszy zawczasu najwyższy poziom procesu pozytywnej dez­ integracji, nie potrzebują już negować owej, nigdy nie znikającej, „resztyżycia, która nie mieści się w schludnie przyjętych kategoriach i wciąż domaga sie uwagi" nie potrzebują z nia walczyć czy przed nia uciekać' albowiem jest ona dla nich jednym z przejawów wymy­ kającego sie lorice porządku wszechrzeczy - istnienia Stateczność zatem bedac realizacja społecznego wzoru osobowości byłaby zarazem Jego przekroczeniem wyjściem ku knnacym energie obrzeżom i obszarom pozbawionym społecznie nadanej struktury 33 34 35 Jak referuje Waldemar Kuligowski, wedle poglądów Normana Denzina „etnografia stanie się w najbliższej przyszłości działalnością moralną, ale­ goryczną i terapeutyczną. Jako nauka jest bowiem czymś więcej, niż tylko zapisem ludzkiego doświad­ czenia - etnograf pisze maleńkie historyjki moralne, gawędy, które znaczą jeszcze coś ponad tradycyjną dla antropologów celebrę różnic kulturowych" . W mojej ocenie Murzynowo Jacka Olędzkiego jest doskonałym potwierdzeniem powyższych przewi­ dywań, więcej nawet - jest ich wyprzedzeniem. Badawcza i pisarska metoda Olędzkiego polega na wyszukiwaniu drobnych, z pozoru nie wiele znaczacych szczegółów z życia badanej społeczności oraz czynieniu z nich dających do myślenia detali etnograficznych oglądanych często w perspektywie pytań fundamentalnych ostatecznych ? Wiąże sie to być może z Jego zanotowanym orzez Wojciech! Marchlewskiego nrzekonaniem że doświadczenia wvnikaiare ze snórkań Olędzkiego hadarza z innvmi Z ź m i sranowia asnmnr do mówienia o n r a w d a r h ogólnoludzkich" .1 choć sam Olędzki zaliczałsiebie dn kareonrii h a d a r ™ , fanra.ia knnrrnlnwana nie ka egom badaczy f a n t a z j ą kontrolowana mewybujalą , pytanie, ile opowiadane przez niego historyjki moralne mówią o życiu mieszkańców Murzynowa, na ile zas o jego własnej osobie i poglą­ dach na sprawy istnienia, pozostanie z konieczności bez odpowiedzi, lodobny los musi spotkać wątpli­ wość, na He dobiegająca do końca analiza Ballady og... relacjonuje i od-twarza intencje Olędzkiego, na i e zas jest juz odległą od nich prze-tworczą fantazją (kontrolowaną?) piszącego te słowa autora. 36 3 38 3 6 W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna, Wyd. Poznańskie, Poznań 2001,s. 125. „Fakty te o czymś świadczą. D l a badacza poszukującego wielkiej teorii nie mają one większego znaczenia. D l a mnie przedstawiają jednakże godny odnotowania szczegół", Olędzki, op. cit, s. 194. Por. także: W. Caban, Tematy nieobecne: Moje wieczorne spotkania z Jackiem Olędzkim 3 7 32 Ibid., s. 158. 33 Ibid., s. 314. 3 4 M . Douglas, op. cit., s. 192. 35 Ibid, s. 149. w Murzynowie, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 45-50. W. Marchlewski, Wmnichęgo... O metodzie badawczej Jacka Olędzkiego, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 126. 3 8 39 Ibid.,*. 124. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Na marginesie Murzynowa Jacka Olędzkiego Postscriptum W opowiadanej przez Olędzkiego historii uderza jeszcze jeden szczegół, niosący w sobie nieco bardziej sprecyzowaną, a wręcz specjalistyczną nadzieję. Jest nim wypowiedziana nieśmiało wzmianka: mimo iż w latach prowadzonych przez niego badań nie było we wsi szkoły i funkcjonującego w niej zespołu sce­ nicznego, „murzynowska ballada żyje, co i raz wzbo¬ gacana o nowe wiadomości. Na przykład: opiekun wioskowego muzeum przedstawiony zostaje jako 59 osobnik »wielce zdziwiony, po co g... przyszło w te strony«, ale również jako Pan Jacek, co »zapraszag... na ławeczkę, a ono myśli o ucieczce«" . Nie trzeba d o d a w a ć , że opiekunem wioskowego muzeum był sam Olędzki. Jest to dla mnie jeden z wielu odnalezionych w Murzynowie, dodających otuchy d o w o d ó w celowości i zasadności uprawiania tere¬ nowej, gruntownej i rzetelnej, a zarazem bardzo ludzkiej i osobistej - angażującej całą osobę badacza - etnografii . Bo jednak coś z tego zostaje. C h o ć b y na c h w i l ę . 40 41 42 FOT. P. S Z U B A Reflections Around Jacek Oledzki's Murzynowa A fundamental inspiration for this article is Jacek Oledzki's Murzynowa, one o f the most important works in Polish ethnography. By analysing Ballada o g... (BalladAbout Shit), a funny rhyme noted by Olędzki during his long-lasting research in the eponymous village, the author attempts to present a characteristic way o f using and interpreting o f ethnographic detail. The analysis is based on the notions o f purity/dirt, order/chaos borrowed from the classical work o f Mary Douglas, Purity and Danger, as well as on the main existential and philosophical assumptions of Murzynowo: 4 0 J . Olędzki, op. cit., s. 156. Por. J . Tokarska-Bakir, Dalsze losy syna , Projekt etnografii nieprzezroczystej, „Polska Sztuka Ludowa" 1 1995, s. 20-21. 4 1 4 2 Por. M . Machowska, M . Kwiecińska, Murzynowa pamiętają Jacka Olędzkiego? mieszkańcy Raport z badań terenowych, „Etnografia Nowa" 2 2010, s. 143-157. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/690ca07bb965ee0be0e4e5a32e767de0.pdf 2282f4cf34a654b7db95b9620b83bd20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5637 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5240 Title A name given to the resource Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.41-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zysiak, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A g a t a Zysiak Łodzianka, doktorantka w Katedrze Socjologii Kultury na Uniwersytecie Łódzkim, stypendystka MNiSW oraz Uniwersytetu wTartu (Estonia).Wspórzałożycielka i przewodnicząca Stowarzyszenia Topografie (www.topografie.pl), członkini zarządu Polskiego Towarzystwa Historii Mówionej. Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Wprowadzenie Moc słowa Ramy nowych technologii, zwłaszcza Internetu i Sieci 2.0, okazały się istotnym wsparciem dla ogło­ szonej w latach 90. ofensywy pamięci - wzmocniły archiwizacyjną manię gromadzenia wszystkiego, zde­ mokratyzowały i spopularyzowały genealogię oraz historie mówione. W centrum tych procesów stoi ludzkie życie jako świadectwo, jako historia, jako kod zero-jedynkowy. Uobecnienie cudzego doświadczenia, zapewnienie jednostkowemu losowi upamiętnienia, z etycznego punktu widzenia staje się najcenniejszym darem i centralną kategorią wielu internetowych ser­ wisów projektów historii mówionej jednym słowem Historii 2 0 k t ó r e j - w odróżnieniu od historii rze­ czywiste j "'-znacznie bliżej do nurtów niekonwencj onamych niż akademickich. Opowiadanie od zawsze odgrywało uświęconą rolę w naszej kulturze: nie zagrożone pojawie­ niem się pisma (a jedynie przez nie utrwalane), jest centralną kategorią ludzkiej komunikacji. Nie raz w dziejach naszej kultury padały mocne okre­ ślenia, ustanawiające rolę opowieści, jak słynne stwierdzenie Rolanda Barthesa, iż „opowiadanie jest międzynarodowe, ponadczasowe, ogólnokulturowe, jest wszechobecne jak życie" . Narracja jest metakodem o charakterze uniwersalnym: Kluczowe są późniejsze losy zdeponowanej opo­ wieści. C h o ć sam akt jej zapisywania niesie ogrom znaczeń, jest on jedynie momentem. Po n i m opo­ wiadanie trafia do bazy danych, zalega wśród tysięcy bitów podobnych sobie treści. Czy będąc ekspo­ natem w muzealnej gablotce, teczką w archiwum, jest jednocześnie wciąż żywą opowieścią czekającą na odbiorcę? 1 Odruch opowiadania jest tak naturalny, a forma nar­ racyjna tak dalece nieuniknionaw przypadku jakiego­ kolwiek opisu wydarzeń zgodnego z ich rzeczywistym przebiegiem, że narracyjność mogłaby wydawać się problematyczna tylko w kulturze, w której byłaby nieobecna . 2 R. Barthes, Wstęp do analizy strukturalnej opowiadań, tłum. W. Błońska, [w:] M . Głowiński, H . Markiewicz (red.), Studia z teorii literatury. Archiwum przekładów „Pamiętnika Literackiego", t. I, Ossolineum, Wrocław 1977, s. 156. 1 2 H . White, Znaczenie narracyjności dkprzedstawiania rzeczywistości, [w:] idem, Poetyka pisarstwa historycznego, tłum. M . Wilczyński, Universitas, Kraków 2000, s. 135. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICń �Agata Zysiak 42 Jednym z apologetów powieści o własnym życiu jest Philippe Lejeune, badacz autobiografii i założy­ ciel Stowarzyszenia na rzecz Autobiografii i Spuścizny Autobiograficznej (APA - L'Association pour ÏAutobiographie et le Patrimoine Autobiographique). Stowarzyszenie od 1992 roku zbiera niepublikowane teksty autobiograficzne, które następnie są oceniane przez grupy czytelnicze wewnątrz stowa­ rzyszenia. Każda nadesłana autobiografia jest czy­ tana i archiwizowana w zasobach organizacji. D l a Lejeune'a autobiografia jest kluczem do tożsamości: jeśli chodzi o fakt że tożsamość indywidualna zarówno w oiśmiennictwie lale i w zvciu. tworzv sic dzięki opowiadaniu to nie znaczy to bynajmniej że mieści sie ona w świecie fikcji" - to w autobiografii tworzy sie tożsamość narracyjna na której orzecież o o W a całe nasze życie Ooowiesc o życiu est także aktem uobecnienia, otwarcia i dialogu. Nie musi ona t r a n s m i t o w a ć orawdv która jako kategoria naukowa w ogóle nie może mieć zastosowania do tego typu opowieści Jest natomiast mostem rzu3 noza iednosfkowa zamknięta nodmioto wość na zewnątrz w kierunku Innego Autobiografie nie są przedmiotami estetycznej kon­ sumpcji, lecz społecznymi środkami ludzkiego po­ rozumienia (...). Autobiografia została stworzona po to, aby przekazać uniwersum wartości, wrażliwość na świat, nieznane doświadczenia - i to w ramach relacji osobistych . 4 Opowiadanie gra podwójną rolę - jest uniwer­ salną czynnością, metaprzekazem doświadczenia, ale jednocześnie zawsze pochodzi od konkretnej osoby. W akcie tworzenia zawsze jest obecny ele­ ment osobisty - własny, ale przecież często powta­ rzalny. Tak jak całe d o ś w i a d c z a n i e w ł a s n e g o życia jest zawieszone m i ę d z y potrzebą poczucia 3 P. Lejeune, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, tłum. W. Grajewski, S. Jaworski, A . Labuda, R. Lubas-Bartoszewska, L W r s i t a s , Kraków 2007, s. 5. 4 Ibid., s. 18. wyjątkowości i jednostkowości, a poszukiwaniem wspólnoty i typowości, tak i biografia zawieszona jest między tym, co wyjątkowe, a tym, co wspólne. Lejeune konstatuje: „Bolesna to myśl, że jednostka jest faktem seryjnym, oryginalność zaś - kodem" . Dla badaczy ludzkich opowieści to właśnie ta seryjność jest stopniem, po k t ó r y m mogą się wspiąć k u szerszej refleksji społecznej, wyjść poza. monadyczność jednostkowego doświadczenia, p o k u s i ć się o generalizacje. 5 W laboratorium M y ś l ludzka w ostatnim stuleciu zdaje się być zdominowana przez kolejne zwroty i renesans roz­ maitych pojęć - nie inaczej stało się z opowieścią o w ł a s n y m życiu - autobiografią. Opowiadanie pełniło od zawsze ważne funkcje społeczne, przez wieki korzystano z wiedzy świadków wydarzeń grecki histor to właśnie świadek, sędzia, ten, który wie (figura naocznego świadka jest zaś często wyko­ rzystywanym chwytem retorycznym). W i l h e l m Dilthey twierdził, iż najpełniejszą formą wypo¬ wiedzi historiograficznej jest autobiografia B y ł jednak moment w k t ó r y m opowiadanie zatraciło swoja istotę o d r y w a j ą c sie od m ó w c y Lejeune zauważa, iż atmosfera lat siedemdziesiątych pozo¬ s t a w a ł a wroga autobiografii iako gatunkowi Ogłoszono śmierć autora a oodmiot indywidualny stał sie iluzia Rzeczywistość bvła iuż tvlko efektem tekst,, Wszvstko bvło fikcia"Mednak wraz z „nra womocnianiem się historii m e n t a l n o ś c i i ofensvwa narrat~vwi7mn antohioprafia zaczęła nrze7vwać o Ł e n i e ^ n o w i e ś ć o ludzkim żvciu s t a n i e renrralna k a r e L a Hla b i s l i i n H H n l n e i k r ó j centralną Kategorią Ola Historii oaaomej Której zainteresowania biograhą wynikają z potrzeby, czy nawet powołania historyków do »oddania-sprawie6 5 Ibid, s.219. J . Topolski, Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, Wyd. Poznańskie, Poznań 2008, s. 8. 6 7 P. Lejeune, op. cit, s. 284. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum dliwości-dziejowej« (...) i wywołania na pierwszy plan historiografii ludzi z grup społecznych dotąd przez nią zaniedbywanych" . 8 Momentalnie dostrzeżono ryzyko, nie dla modelu uprawiania nauki, ale dla zachowania war­ tości biografii poddanej badaniu. C h o ć rzeczywi­ ście ilościowe, statystyczne analizy indywidualnych opowieści mogą budzić wątpliwości, to jednak sta­ nowisko Daniela Bertaux można uznać za skrajne. Bertaux uważa, iż należy odrzucić j a k ą k o l w i e k analizę źródeł ustnych, g d y ż jako „świadectwo jedyne, niezastąpione, totalne i uniwersalne" odtwa­ rzają one „to, co zostało przeżyte" . Opowieści o życiu przydaje to wręcz mistycznego rysu - jest ezoteryczna budzi l ę k Autobiografia fascynuje ale boimy sk kontaktu z nia Próbujemy powe­ tować sobie jej urok unikając odpowiedzialności" Większość badaczy podchodzi do biografii i auto' biografii z mniejszym pietyzmem i służą i m one iako źródła wiedzy o interoretacii świata Zresztą ak zauważa Lawrence Stone radykalne o o d e i ś d e B e r t a u x może donrowadzić do nowroru czvs ego kolekrionersrwa do onowiadania hisrorii rvlko dla nie samei" T b o ć n r z e H e ż z ie.o n e r s n e k L v nie 9 10 11 ma w tym nic złego Opowiadanie jednoznacznie łączy się nie tyle z historią oddolną, co przede wszystkim z historią mówioną. Przyjmując perspektywę socjologiczną, w historii mówionej nie szuka się faktów, tego, jak naprawdę było, lecz tego, „co i jak jest przez roz­ m ó w c ó w pamiętane i opowiadane, jak to oceniają, jaki sens przywoływanym zdarzeniom przypisują" . 12 M . Kurkowska-Budzan, Historia zwykłych łudzi. Współczesna angiehka historiografia dziejów społecznych, Historia Iagiellonica, Kraków 2002, s. 162. 8 9 Ibid, s. 76. 1 0 P. Lejeune, op. cit., s. 284-285. 1 1 L . Stone, The Revival of Narrative Reflections on a New OU 43 Biografie nigdy nie będą surowymi danymi {raw data) i nie mogą podlegać analogicznej do nich ocenie. Alessandro Portelli, klasyczny j u ż badacz historii m ó w i o n e j , każde świadectwo traktuje jako subiektywny akt pamięci, który może odbiegać, i tak dzieje się zazwyczaj, od ścisłych standardów wyznaczających prawomocność materiału badaw¬ czego. Należy od razu dodać, że „błędy, prze rys owania, mity mogą zaprowadzić nas ponad fakty - do znaczeń, jakie rozmówcy i m przypisują, po to, by nabrały sensu w ich opowieściach" . 13 W a ż n y m etapem w rozwoju historii mówionej było przeniesienie uwagi z tematu poruszanego przez świadka na jego osobę: wówczas większe zain­ teresowanie zyskała biografia. Skupienie na historii życia oznaczało jednocześnie zbliżenie do socjologii jakościowej. Bardziej „tradycyjny" kierunek śledził odbicia obiektywnej rzeczywistości w relacji mówią­ cego i pozostawał zorientowany raczej na społeczny kontekst jednostkowych losów, procesów społecz­ nych determinujących życie jednostki, powiązań między życiem a strukturą i zmianą społeczną . 14 Nowsze podejście, obecnie występujące równo­ legle, zwracało większą uwagę na procedury inter­ pretacyjne służące tworzeniu biografii, wytwarzania opowieści o życiu. Narracja odrywa się od autora i staje się przedmiotem badania. Ten kierunek roz­ wija się przede wszystkim w nurcie badań biogra­ ficznych (m. in. Gabriele Rosenthal, Fritz Schiitze). Biografia 2.0 Rosnąca popularność projektów gromadzących materiały historyczne, ze szczególnym uwzględ­ nieniem osobistych świadectw, to element wspo­ mnianej Historii 2.0, k t ó r a okazała się silnym History, „Past and Présent" 85 1979, cyt. za: M . Kurkowska- Historia%20mowiona%20i%20wojna.pdf, 16.11.2010. Budzan, op. cit., s. 119. Ibid. Więcej na ten temat: A. Portelli, Death ofluigi Trastulli and Other Stories: Form and Meaning in Orał History, Sunny Press, Albany 1991, s. 2. 1 2 P. Filipkowski, Historia mówiona i wojna, Ośrodek K A R T A , Warszawa 2005, s. 2. Tekst dostępny pod adresem: http://ww.staff.amu.edu.pl/-ewa/Filipkowski.%20 1 (18) PD1P BARBARZYilCA 13 1 4 P. Filipkowski, op. cit, s. 8. �Agata Zysiak 44 impulsem do gromadzenia indywidualnych wspo­ staje się zabawą" . Kolejny: Where You There? m n i e ń i opowieści o życiu. Dzięki takim portalom jak prekursorski Veterans History Project , prezen­ zapowiada, że jest „ m i e j s c e m , gdzie k a ż d a opo­ w i e ś ć znajdzie wreszcie u w a g ę , na j a k ą zasłu­ tujący świadectwa osób uczestniczących w wydarze­ niach wojennych, każdy ma możliwość wypowiedzi, guje", a k a ż d y u ż y t k o w n i k „jest w s p ó ł t w ó r c ą w c i ą ż p o w s t a j ą c e g o cyfrowego projektu, zbie­ upublicznienia swojej małej historii czy sporu z tą rającego wspomnienia w łatwo d o s t ę p n ą bazę „ W i e l k ą Historią". Za p r z y k ł a d y m o g ą służyć między innymi: The U.S. Latino & Latina W W I I bogatych m a t e r i a ł ó w historycznych" . O g l ą d historyka zostaje dopełniony, a b y ć może nawet Oral History Project - jak sama nazwa wskazuje wyparty, przez ogląd u c z e s t n i k ó w zdarzeń - figura naocznego ś w i a d k a jest bezspornym sposobem na 15 - „wypełniający lukę w historii drugiej wojny świa­ 20 21 towej o doświadczanie pokolenia Latynosów" - czy Greek American Experiences Between Two Cultures dodanie w i a r y g o d n o ś c i . - „dający możliwość Amerykanom greckiego pocho­ dzenia nagrywania i dodawania opowieści, anegdot i osobistych historii" . Na wymienionych stronach mają zostać zgromadzone liczne biografie, wspólnie projekty historyczne, może świadczyć o rzeczywi­ stym wzroście zainteresowania własną przeszłością. Tysiące u ż y t k o w n i k ó w chcących przekazać swoją opowieść najlepiej zaświadcza, iż mówiąc o ofensywie pamięci i renesansie autobiografii (o których dalej) 16 17 m a j ą c e s t w o r z y ć z r ó ż n i c o w a n y obraz historii, przedstawianej jako określony zbiór, z a m k n i ę t y na świadectwa pewnych grup (zawsze istnieje korpus świadectw nie mieszczących się w doksie - np. świa­ dectwa antysemickie). Terapeutyczny wymiar nar¬ racji o życiu także znalazł odzwierciedlenie w sieci, stanowi bowiem główną ideę projektu Story Corps, którego podtytuł Rozmowa życia (The conversation of a lifetime) wiele m ó w i Projekt ma na celu uho­ norować i uczcić cudze życie poprzez słuchanie" oraz przypomnieć o wadze słuchania i uczenia sie od ludzi wokół nas" Innym ciekawym projektem iest serwis Memory Archive encyklopedia w s d o m n i e ń o bliźniaczej do Wikioedii konstrukcji 18 19 Gromadzi on subiekrvwne relacje na remar obiek tywnie" istotnych wydarzeń czy postaci Inny serwis, Linkory, t ł u m a c z y : „każdy ma wspomnienia. Dzielimy je z przyjaciółmi i rodziną (...). Linkory to jedyne miejsce, które sprawia, że zapisywanie, dzielenie i łączenie w s p o m n i e ń 1 5 1 6 Szeroki odzew, z jakim spotykają się internetowe nie tworzymy jedynie intelektualnych konstruktów. Przeszłość ma znaczenie, pamięć jest istotna i ludzie chcą w ich tworzeniu uczestniczyć. Każdego dnia mamyznimi do czynienia-z jednej strony przeszłość nas fascynuje, z drugiej osacza. Aby poradzić sobie z jej ciężarem, trzeba się na nią otworzyć - uczynić przeszłość obecna Historia może być i jest uży¬ teczna ale iest przede wszystkim uzależniająca Hans U Gumbrecht pisze nawet o fascynacji przeszłością jako podstawie naszej kultury Nazywam to fascy 22 nacią ponieważ iest to pociąg do"czegoś co pozostaje ooza racjonalnym wyborem i z czego nikt nie iest w sranie nas w v L z v ć " 3 Skoro iuż dźwigamy na wła snwh barkach nadzielę i winy minionych nokoleń orzeknienwodknnien a leśli nasza relaHa z nrzeszło' 2 ŚHa ies J J L L dziwić iż o g r o l n y wysiłek iest podejmowany prze! ' 1 7 http://chnm.gmu.edu/greekam/index.html, 16.11.2010. 1 8 http://www.storycorps.org, 16.11.2010. 1 9 http://www.memoryarchive.org/en/MemoryArchive, 16.11.2010. o 7 7 ) Y ) 7Y 2 0 http://linkory.com/, 16.11.2010. 2 1 http://www.wereyouthere.com/page/about-us.php, http://www.loc.gov/vets/about.html, 16.11.2010. http://www.lib.utexas.edu/ww2latinos/index.html, 16.11.2010. rak rradrzna ro n e można sie 16.11.2010. H . U . Gumbrecht, Użyteczność historii (uobecnienie i odkupienie), [w:] E . Domańska (red.), Pamięć, etyka i historia, Wyd. Poznańskie, Poznań 2006, s. 125. 2 2 23 Ibid, s. 122. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �FOT. P. S Z U B A szerokie grono osób, aby przynajmniej spróbować osiągnąć ulgę - uzyskać odkupienie. Teologiczny język, jaki towarzyszy m ó w i e n i u o przeszłości, nie jest przypadkowy. Sformułowania takie jak: sakralizacja biografii, akt składania świa­ dectwa, złożenie opowieści życia oraz odniesienia do zbawienia, odkupienia, podjęcia dziedzictwa występują u wielu badaczy. Być może narzucone nam ramy dyskursu najlepiej oddają wagę tematu. przedmiotu. Kiedy jednak przedmiotem badania jest ludzkie życie i indywidualna pamięć, jednocześnie w pole zainteresowań każdego naukowca powinna wejść etyka. Pierwszym istotnym momentem jest samo podejście do aktu opowieści, drugim rola, jaką w tym procesie może odegrać badacz. Jak pisze Walter Benjamin w O pojęciu historii: (...) istnieje tajemne sprzysiężenie między pokolenia­ mi minionymi i pokoleniem naszym. To my byliśmy oczekiwani na ziemi. To nam dana jest - jak każdemu pokoleniu przed nami - słaba siła mesjaniczna. I to o nią przeszłość zgłasza roszczenia. Nie można tego roszczenia łatwo oddalić . Ciężar tematu Etyka nigdy nie stała się pojęciem definiującym paradygmat w historiografii, choć niejednokrotnie pojawia się w ramach dyskusji o odpowiedzial­ ności historyka czy jego podejściu do badanego 24 2 4 W. Benjamin, O pojęciu historii, tłum. K. Krzemieniowa, [w:] idem, Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty, Wyd. Poznańskie, Poznań 1996, s. 414. �Agata Zysiak 46 Roszczenie, o k t ó r y m mowa, to podjęcie nadziei i celów minionych p o k o l e ń , kontynuacja dzie­ dzictwa, które, zwłaszcza w przypadku „przegranych historii", jest stale zagrożone. Obcując z biografią, czyli ze zdeponowanym świadectwem życia, badacz nakłada na siebie ciężar natury etycznej - dostaje do rąk cudze życie, nadzieje i wartości, a także roz­ czarowania, grzechy i roszczenia. Jak trafnie podsu­ mowuje Hayden Wbite, „narracja jest najbardziej odpowiednią formą do przedstawiania procesów historycznych. Potrafi ona bowiem zaangażować świadomość w próbę nadania znaczenia ludzkiemu życiu" oraz jedynie narracja może uchwycić zło¬ żoność w y b o r ó w egzystencjalnych całe zaangażo­ wanie, aspiracje, frustracje i klęski U ) " . 2 5 W tym świetle zajęcie się biografią oraz jej gro­ madzeniem i przechowywaniem przestaje wymagać jakiegokolwiek uzasadnienia. Wartość biografii staje się aksjomatem. Żywi są zobowiązani podjąć dzie­ dzictwo umarłych, przyszłość musi wziąć na swe barki spadek po przeszłości. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest kolejne zobowiązanie, jakie bierze na siebie badacz: podjęcie dialogu i translacji między poszczególnymi wersjami historii, m i ę d z y poko­ leniami i wreszcie między grupami o sprzecznych interesach. Historyka w roli tłumacza widzi m in Fernando Sanchez-Marcos i podkreśla doniosłość tej roli: winniśmy [my, historycy - A.Z.] zaoferować współ­ obywatelom naszą umiejętność przerzucania mostów rozumienia (...), spoczywananas moralny obowiązek uświadamiania naszym współobywatelom, że istnieją możliwości translacji, czyli przeniesienia sensu z jed­ nej kultury do drugiej, które pozwolą uczynić sposób percepcji otaczającego świata oraz sposób pojmowania kategorii My i Oni zrozumiałym i bardziej ludzkim . 26 Dialog ma stać się u z d r a w i a j ą c y m katharsis, bo choć nie stroni od napięć, rozczarowań czy poczucia wyobcowania, to właśnie ich przezwy­ ciężenie jest n a j w i ę k s z y m wyzwaniem naszych czasów . W końcu 27 historiografia jest nieustannym dialogiem, który nie­ koniecznie doprowadzić musi do konsensusu. Dialog ten może pogłębić rozumienie przeszłości przez na­ świetlenie jej z różnorodnych punktów widzenia . 28 Historyk bierze na siebie obowiązek reprezen­ tacji zmarłego, empatycznie otwiera się na jego wizję przeszłości - nie krytykuje, nie ocenia. Czy jest więc jeszcze badaczem? Taka Levinasowska wizja historii, właśnie przez swoją empatię, otwartość, podkreślanie dialogu, nie poddaje się łatwo krytyce. Może historycy muszą odpracować lata imperializmu, umacniania naro­ dowych tożsamości czy służby różnego rodzaju wła­ dzom? Wśród wielu zdaje się występować potrzeba pokuty, która jest jednocześnie odpracowaniem grze­ chów poprzednich pokoleń - biorą na siebie ich dzie­ dzictwo, ale już niekoniecznie wspomniane nadzieje. Empatyczny historyk zdaje się zatracać podstawowe przymioty naukowca a jego celne i krytyczne spoj­ rzenie traci na ostrości. Niebezpieczeństwo to dotyczy zarówno adeptów Klio jak i każdego naukowca który obcuje z tak wrażliwa materia Biografia nadaje ludzka twarz temu co inaczej byłoby bezosobowe ? a bez osobowy orzedmiot badań łatwiej ooddać analizie ooddać kolonialnemu sooirzeniu zaklasyfikować i uorzedmiotowić Tymczasem ludzkiego ciemienia i bólu nie można sprowadzić tylko do tekstu* 2 E . Domańska, Wprowadzenie, [w:] E . Domańska (red.), op. cit., s. 21. 2 7 2 8 G . G . Iggers, Użycia i nadużycia historii: o odpowiedzialności historyka w przeszłości i obecnie, tłum. A. Pantuchowicz, [w:] 2 5 H . White, Kosmos, chaos i następstwo w przedstawieniu historiologicznym, tłum. P. Ambroży, [w:] E . Domańska (red.), op. cit., s. 92-93. 2 6 F. Sanchez-Marcos, Historyk jako tłumacz, tłum. J . Mydlą, [w:] E . Domańska (red.), op. cit, s. 38. E . Domańska (red.), op. cit., s. 113. Idem, Historiography in the Twentieth Century. From Scientific Objectivity to the Postmodern Challenge, Wesleyan University Press, Middletown 2005, s. 75. 29 3 0 M . Kurkowska-Budzan, op. cit., s. 167. BARBARZVHCA 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Archiwum Składając swoje wspomnienia, czy to przed pro­ wadzącym badanie, czy poprzez spisywanie frag­ m e n t ó w biografii i zamieszczanie ich w Internecie, osoba staje się świadkiem. A k t złożenia świadectwa jest zobowiązujący, jest jednocześnie deklaracją uczestnictwa, wezwaniem do uznania prawomoc­ ności i autentyczności relacji. Oczywiście mogą one nie zostać przyjęte, a wówczas świadectwo zostanie podważone. A k t świadectwa musi w dużej mierze zasadzać się na wierze w cudze słowo. Stwierdzeniem „byłem/am t u " j e d n o c z e ś n i e zaświadcza się o niemożności oddzielenia rzeczy­ wistości od obecności narratora. Świadek jako zda­ jący „obiektywną" relację jest silnie zakorzenioną figurą w naszej kulturze. Każde świadectwo zaś jest zarazem autoreferencyjne i autodesygnacyjne: Świadek poświadcza przed kimś rzeczywistość jakiejś sytuacji, której był uczestnikiem lub widzem, może nawet bohaterem lub ofiarą, jednakże w momencie świadczenia zajmuje pozycję trzecioosobowego ob­ serwatora w stosunku do wszystkich uczestników zdarzenia . 31 Raz złożona relacja trafia do bazy, magazynu czy archiwum. Zostaje skatalogowana, uporządkowana i udostępniona szerszej publiczności. Współtworzy archiwum - czym innym są internetowe projekty gromadzące tak liczne dane? Rozgraniczenia między archiwami i bibliotekami oraz między archiwami i muzeami są dziś mniej zasadne niż mogłoby się w y d a w a ć . Takie granice opierały się zasadniczo na fizycznej własności obiektów zawierających infor­ macje - w odniesieniu do archiwum internetowego takie rozróżnienie traci na znaczeniu . Uznanie 47 serwerowych baz danych właśnie za archiwum niesie ze sobą różnorakie konsekwencje. Co się dzieje z opowieścią o ludzkim życiu, gdy umieszczona zostaje w archiwum - czy to w postaci przykurzonej teczki w hali z identycznymi półkami, czy zero-jedynkowego systemu tabel, k t ó r y nie wydaje się wiele atrakcyjniejszym dla takiej nar­ racji miejscem? Możliwe, że „tworzenie archiwum jest zadaniem nie tylko naukowym, lecz przede wszystkim egzystencjalnym. Jest manifestacją odpo­ wiedzialności wobec zmarłych, dowodem spłacenia długu" . Ponownie wracamy do Benjaminowskiego długu wobec tych którzy odeszli Ślad w archiwum staje się bytem egzystencjalnym - dowodem że jestestwo nie ginie W tym świetle archiwum należy rozpatrywać w kategorii troski Archiwista zdaje sie być czułym kustoszem w y p e ł n i a j ą c y m iede naste przykazanie- Pamiętaj" próbującym sprostać zadankt zachowania cudzego jestestwa. 33 34 Archiwum niesie też nadzieję uobecnienia prze­ szłości - zatapiając się w jego zbiorach m o ż n a mieć nadzieję odnalezienia impulsów teraźniejszości w tym, co p r z e m i n ę ł o - impulsów niejako zamro­ żonych w jednostkowych opowieściach. Archiwum daje obietnicę spełnienia pragnienia bezpośredniego d o ś w i a d c z e n i a przeszłości, niczym symulakrum wyczarowując przeszłe ś w i a t y . 35 36 W coraz większym stopniu nasz dostęp do rze­ czywistości jest zapośredniczony przez archiwa, których miejscem, a zarazem nie-miejscem, stał się Internet . Są to nie tylko wspomniane projekty historyczne, ale także wyszukiwarki, elektroniczne wersje czasopism, e-książki i e-biblioteki, szeroko 37 E . Domańska, Adieu (Wspomnienie o Profesorze Topolskim), [w:] J . Pomorski (red.), Światooglady historiograficzne, Wyd. U M S C , Lublin 2002, s. 82. 3 3 32 34 3 1 P. Ricoeur, Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J . Margański, Universitas, Kraków 2007, s. 215-216. 3 2 E . Ketelaar, Being Digital in Peoples Archives, .Archives & Ibid. 3 5 P. Ricoeur, op. cit, s. 225. 3 6 E . Domańska, Wprowadzenie, [w:] E . Domańska (red.), op. cit, s. 25. 3 7 K. Bojarska, Artysta jako archiwista, tekst opublikowany Manuscripts" 2003, vol. 31, no. 2, s. 8-22. http://www.agad. w katalogu wystawy „Antyfotografie", Galeria Miejska Arsenał archiwa.gov.pl/electro/ketelaar.html w Poznaniu, 11.5-10.6.2007. http://www.obieg.pl/teksty/5646 1 (18) PD1P BARBARZVSCA �FOT. P. S Z U B A zakrojone projekty digitalizacyjne. N a archiwi­ zowanie przeznaczane są fundusze europejskie, potrzeba digitalizacji materiałów spotyka się ze zrozumieniem władz rozmaitych szczebli - jest to kolejny aspekt nawałnicy p a m i ę c i . Hayden White stwierdził: 38 W świecie, w którym żyjemy na co dzień, każdy kto bada przeszłość „jako cel sam w sobie", musi wydawać się albo „antykwariuszem" uciekającym od problemów teraźniejszości w czysto prywatną przeszłość, czy też kimś w rodzaju kulturowego nekrofila, to jest kogoś, Warto przywołać choćby działania Komisji Europejskiej prowadzącej program DigiCULT, który ma zachęcać instytucje pamięci do wyjścia poza proste udostępnianie i zabezpieczanie materiałów źródłowych, do zorientowania się na usługi odnoszące się do indywidualnego doświadczenia http://www.digicult.info/pages/index.php, 16.11.2010. 3 8 ktowtym, co martwe i umierające, odnajduje wartość, jakiej nigdy nie odnalazłby w tym, co żywe. 39 Czym jest jednak badanie przeszłości „jako celu samego w sobie" - czy jest jeszcze możliwa przeszłość nie wprzęgnięta w służbę tożsamościowych roszczeń, wspólnotowych potrzeb czy hegemonicznych ciągot zarówno jednostek, jak i grup społecznych? Chyba, że żyjemy w społeczeństwie kulturowych nekrofilów, niepotrafiących pozbyć się brzemienia własnych dziejów Nicholas Negroponte podkreśla, że we współcze­ snym społeczeństwie informacyjnym cyfrowa pro­ dukcja wyparła materialną, gdyż ludzie zajęci są raczej produkcją bitów, niż atomów. Archiwa, biblioteki i centra dokumentacji odchodzą od dostarczania 3 9 H . White, Brzemię Poetyka..., historii, tłum. E . Domańska, [w:] idem, op. eit., s. 61. �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum fizycznych d o k u m e n t ó w na rzecz internetowego dostępu. Archiwum zdaje się stałym punktem odnie­ sienia, żywym elementem społeczeństwa, natomiast „Internet stał się swojego rodzaju totalnym archiwum, obiektywnym repozytorium nie tylko wiadomości o świecie, ale także, w coraz większym stopniu - relacji społecznych" . 40 Zakładając, iż rzeczywiście mamy do czynienia z p ł y n n ą p o n o w o c z e s n ą tożsamością, musi jej towarzyszyć atomizacja pamięci. Potrzeba posia­ dania korzeni, przynależności do wspólnoty, nie­ jako zmusza jednostkę do pamiętania: „Im mniej zbiorowe jest doświadczenie pamięci, tym większa potrzeba jednostki, aby dźwigać ten ciężar" . Jeśli do tego rację ma Pierre Nora, mówiąc o nawałnicy pamięci, czy Paul Ricoeur, opowiadając o gorączce dokumentalnej ogarniającej naszą epokę, archiwum staje się remedium, zarówno na poziomie składania świadectwa jak i obcowania z nim. Jak zapytuje nas retorycznie Gumbrecht: 49 „przyswojenie biografii jest równoznaczne z jej zniesieniem" . Ważność narracji zostaje zagrożona: „Świadectwo, przechodząc przez drzwi archiwów, dostaje się w sferę krytyki, gdzie zostaje nie tylko poddane brutalnej konfrontacji z konkurencyjnymi świadectwami, lecz pogrążone w masie dokumentów, które wcale świadectwami nie są" . Czy przy setnej złożonej biografii możliwa jest troska i empatia? Z jednej strony, archiwum, zamiast żywej społecznej instytucji, może stać się przytułkiem dla niechcia­ nych resztek, a z drugiej - jako żywa instytucja może zmienić się w pełne uświęconych szczątków sanktuarium . 44 45 46 Jeszcze jakiś czas temu, kiedy pamięć i archiwum zaczynały zaprzątać uwagę badaczy, Ricoeur proro­ kował: archiwista będzie się przekształcać z kustosza zbiorów w dostawcę - pośrednika {broker) informacji, który kontaktuje się ze swoim klientem tylko na odle­ głość". I dodaje: „Pracownia naukowa (czytelnia) bez papierów być może stanie się - jako pomieszczenie - w ogóle bezużyteczna! Zdaję sobie sprawę, iż to brzmi futurystycznie, a nawet nierealnie" . W dobie I czymże byłoby uwypuklenie nieredukowalnego dy­ powszechnej digitalizacji, internetowych archiwów, stansu, jaki dzieli nas od minionych światów, jeśli nie pragnieniem ponownego ich uobecnienia (desire to re¬ widzimy, ile w tej wizji było słuszności. Czy jednak -present) - przywrócenia ich obecności? Kultura histo­ przechowywana pamięć, zdeponowane świadectwa sa jedynie informacja kolejna z wielu jakie atakują ryczna żyje nieuchronnie między dążeniem do zaspo­ nas i domaeaia się uwaei każdego dnia> Wydaje sie kojenia owego pragnienia obecności a świadomością, iż że w ere wchodzą znacznie poważniejsze procesy stawia przed sobą zadanie niemożliwe do spełnienia . Pamiec i wspomnienia zbyt ściśle związane sa z tym co tak zaprząta uwa^e zarówno dzisiejszych polityków M o ż l i w o ś c i manipulowania znaczeniami naukowców iak i zwykłych obywateli - tożsamością w ramach archiwum są ogromne. Materiał zostaje i nrzvnależn'o da do wsnólnorv Przeszłość iesr i będzie oderwany od autora, wyrwany z kontekstu: „wewnątrz naZdziem sł„żacvm konstruowani,, własne.o la" archiwum zanikają wszelkie ślady oryginalnych W i r L i z o w a n h , działań nolirvrznvrh c z v r o z . L a n i , , ' użyć poszczególnych elementów" . Zwłaszcza przy roszczeń poszczególnych grup. tak delikatnym materiale, jak opowieść o życiu, 41 47 42 43 4 4 4 0 K. Bojarska, op. cit. A. Giza, Biografia jako fakt empiryczny i jako kategoria teoretyczna, [w:] J . Włodarek, M . Ziółkowski (red.), Metoda P. Nora, General Introduction: Between Memory and History, [w:] idem (red.), Realms of Memory: Rethinking the French Past, cyt. za: E . Ketelaar, op. cit. Tłum. własne. 4 1 biograficzna w socjologii, P W N , Warszawa-Poznań 1990, s. 51. 4 5 P. Ricoeur, op. cit, s. 194. 4 2 H . U . Gumbrecht, op. cit, s. 204. 4 6 E . Domańska, Adieu..., op. cit, s. 81. 4 3 K. Bojarska, op. cit. 4 7 E . Ketelaar, op. cit. 1 (18) PD1P BARBARZVSCA �Agata Zysiak 50 Wielogłos Historia 2.0 umożliwia artykulację odrębnych wersji historii teoretycznie każdej grupie. Spełniając postulaty historii niekonwencjonalnej, w sposób szczególny zorientowana jest właśnie na te grupy, które miały ograniczony dostęp do dyskursowego pola historii. Poza projektami o określonych ramach tematycznych (które i tak wybierają na temat badania aspekty bliższe zainteresowaniom historii niekonwen­ cjonalnych) istnieje zupełna dowolność w zamiesz­ czaniu indywidualnych punktów widzenia. Materiały prezentowane na portalach mogą reprezentować ełosy nieobecnych zapomnianych czy wypartych o i l e L i sami podejmą wysiłek ich artykulacji. ' Oczywiście kosztem, który trzeba zaakceptować, jest pewna doza manipulacji i zniekształcenia, jednak zdają się one być naturalnym rezultatem zgody na heterogeniczność historii. Wielogłos, dopuszczenie głosów zmarginalizowanych i wypartych, stało się wyzwaniem nie tylko dla sceptyków, ale także dla entuzjastów, gdyż to, co dla jednych było błędnym założeniem, dla innych okazało się marzeniem ściętej głowy - heterogeniczność nie miała stać się dodat­ kiem do gładkich manifestów komercyjnych ser­ wisów, ale miała nieść ze sobą potencjał subwersyjny. Przyznanie ważności nieobecnym głosom i alter­ natywnym wersjom wydarzeń oznacza także równość wszystkich narracji bez stawiania żadnych ograni­ czeń. Oznacza to pełną inkluzję (także dla radykal­ nych stanowisk) i wolną drogę dla rewizji oficjalnej historii. Choć puste karty przeszłości rzeczywiście są wypełniane, to dzieje się to zawsze z naniesie­ niem nieuniknionych przesunięć interpretacyjnych (jakie zawsze nanosi tłumacz-hegemon). Dzieje się to w bardzo konkretnych ramach, wpisujących się w ogólnie przyjętą doksę narracji historycznej. Każde zapełnienie pustej karty nie jest więc pluralizowaniem dyskursu, ale przewrotnym wzmacnianiem istniejącej hegemonii. Istota rzeczy leży w niemożności przekro­ czenia teoretycznie otwartych granic. Warto w tym miejscu odwołać się do koncepcji abiektu Julii Kristevej , którą aplikuje na pole nauk historycznych Ewa D o m a ń s k a . Abiekt jest pojęciem zapożyczonym z psychoanalizy i ma okre­ ślać to, co odrzucone w naszej kulturze, wyparte jako „nieczyste". Abiekt danego systemu jest ele­ mentem z niego wyrugowanym, a przez to wrogim, zagrażającym jego stabilności. D o m a ń s k a , wadzając teorię abiektu w pole historii, utrzymuje, że historie niekonwencjonalne są właśnie abiektem historii tradycyjnej . Tematy, które podejmuje historia niekonwencjonalna zostały odrzucone przez historie tradycyjna iakó nienaukowe i nie­ istotne. Historia tradycyjna, akademicka, kon­ stytuowała sie dażac do statusu science dystansuiac sie od swoich związków z mitem i ideologia W konsekwencji to co przypomina o stanie sprzed ukonstytuowania sie /ostaie orzesuniete w sferę rabu Takim ahiekrem ies Innv - r„ iesr nim s„hiekrvwne doświadczenie Domańska 48 49 50 nawer ^auy b v wvróżnikiem hisrorii niekonwenrio iiawei, wyioziiiKiem iiisiom iiieKoiiweiicjo nalnei nrzvnić isrnienie elemenrów wvnarrvrb To • JL : ZLrlwanie m d p i n n l i a r p w W J 51 r p i t n n r p n r i r V i d'k J ,™ i n a n e J ITl Z p r z e z H ™ l a tostera . Utrzymuje on, rz abiekt w rzeczywistości jest elementem regulującym system, pozwala mu się oczyścić, a następnie zostaje włączony W ten sposób subwersyjny element mający obalić system, umacnia go i zatraca swoją istotę. 4 8 N a temat oryginalnego ujęcia Kristevej zob. J . Kristeva, Potęga obrzydzenia. Esej o wstręcie, tłum. M . Falski, W U J , Kraków 2007, s. 7-22. 49 Abiectus (łac.) - porzucony, wstrętny. E . Domańska, Historie niekonwencjonalne, Wyd. Poznańskie, Poznań 2006, s. 94. 5 0 51 Ibid, s. 98. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Collectors of Memories in the Digital Archive New technologies, the Internet and Web 2.0 appeared to be a new and vivid framework for memory boom proclaimed in the 90s. By reinforcing the obsession of collecting and memorizing every piece of human life, they refreshed a declining trend and helped to popularize and democratize its postulates. Human existence as an evidence, testimony, part of history or simply zero-one code become the principal issues of those trends. From the ethical point of view, commemoration is considered the most precious gift or even moral duty; and more importantly, it also becomes a central category for History 2.0 and number of websites and online projects which have been developing in recent years. Reconfigurations and condition of the life story as such in digital times are the main focus of the article. 1 (18) PD1P BARBARZ?ilCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b162bb6acd1bd816339126c761a8f243.pdf f481efb822e70573b0606943a575f305 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5640 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5243 Title A name given to the resource Między oralnością a cyrograficznością/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.78-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Głowacki, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Głowacki Ur. w 1985 roku.Absolwent kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia kultury) oraz pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Ukończył również studia na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych w Akademii „Artes Liberales". Aktualnie pracuje jako pedagog szkolny. Związany jest z Zakładem Teorii i Historii Kultury na Wydziale Filologicznym UŚ, gdzie pod opieką prof.zw.dr hab. Ewy Kosowskiej przygotowuje rozprawę doktorską. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej na Syberię. Analiza antropologiczna baśni 0 krasnoludkach i o sierotce Marysi �Antropologia literaturymetoda badawcza Szeroko rozumiany paradygmat interdyscypli­ narności, jaki stał się udziałem współcześnie rozu­ mianej myśli humanistycznej, zakłada, najogól­ niej rzecz u j m u j ą c , p e w n ą k o r e s p o n d e n c y j n o ś ć p o m i ę d z y o k r e ś l o n y m i dziedzinami naukowego poznania, często takimi, które wcześniej m i a ł y niewiele w s p ó l n y c h płaszczyzn porozumienia. Wieloaspektowe interpretacje zjawisk kulturo­ wych przeprowadzane w perspektywie interdy­ scyplinarnej otwierają zupełnie nowe możliwości podejmowania określonych problemów, wy ma.-* gają jednak od badacza również podwójnej kom­ petencji. Przekroczenie ra.m metod ^yyp ra-cowanych w macierzystej dziedzinie, otwarcie sic na. zupełnie nowe doświadczenia poznawcze, w y m a g a j ą przyjęcia w wielu spornych miejscach komoro misu predefiniowania sprawdzonych i dotychczas funkcjonalnych terminów i poieć Bvć może wiele z nowych metod ooartych na interdyscyolinarności nie przetrwa próby czasu, ale na razie poszukują - własnej tożsamości albo doskonalą się w konkret­ nych zastosowaniach. Jedną z nich jest antropologia literatury, oparta na dorobku klasycznie rozumianego literaturoznaw­ stwa i antropologii kultury. Jak każda nowa metoda, korzystająca z dorobku tradycyjnych metodologii, musi szukać swojej własnej tożsamości, wypracować własne terminy i pojęcia. Nie sposób nie zgodzić się z konstatacją Anny Gomóły: „antropologia jest jedną z nauk. Jednakże j u ż sama nazwa może sprawiać kłopot" . Mamy do czynienia ze swoistego rodzaju dysonansem poznawczym w y n i k a j ą c y m z wielo­ znaczności terminologicznej nazw poszczególnych dyscyplin Pojawia się bowiem problem z precy­ zyjnym określeniem przedmiotu badań poszcze­ g ó l n y c h dyscyplin. Przy czym warto d o d a ć , że antropologia nie jest w tym osamotniona. Podobne problemy z ustaleniem własnej tożsamości może mieć również socjologia czy psychologia (psyche — dusza) które oodmiotem iPrzedmiotem swoiego zainteresowania uczyniły Człowieka, rozumianego indywidualistycznie lub zbiorowo Wszędzie tam gdzie człowiek zaczyna formułować prawdy o sobie' 1 L a r i a sraie sie z noznawrze.o nnnkm widzenia ro n ,mn i d , „ J i L . ' i P najmniej dwuznaczna, zauważyła t w a Kosowska: W pojęciu antropologii upatrywać można swoiste­ go błędu logicznego. Oto człowiek - jakkolwiek rozumiany - podejmuje trud wyjścia poza samego siebie i formułowania prawd o sobie. Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają mieć charakter obiektywistyczny - przypominają w pewnym stopniu wolaA . Gomóła, Od antropologii do antropologii literatury, [w:] E . Kosowska, A. Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 142. 1 Pomijam w tym momencie kwestię dotyczącą zasadności stwierdzenia, że antropologię można uznać za samodzielną dyscyplinę naukową. Dyskusja, jaka wokół tego tematu toczy się od kilku lat w naukach humanistycznych, jest niezwykle ciekawa, nie stanowi jednak zasadniczego przedmiotu moich rozważań. Zob. K. Brozi, Antropologia wartości. Ujęcie metodologiczne, Wyd. U M C S , Lublin 1989. �Adam Głowacki 80 nie Archimedesa o punkt podparcia, pozwalający na podniesienie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec własnych możliwości poznawczych, wobec nieuchronnych uwi­ kłań aksjologicznych . 2 „Wydaje się, że w Polsce pod pojęciem »antropologia literatury« można wyróżnić trzy podstawowe obszary badań" . Na potrzeby moich rozważań naj­ bliższa jest mi opcja skądinąd o najdłuższej tradycji - zaproponowana i sukcesywnie rozwijana przez Ewę Kosowską koncepcja kulturowej antropologii literatury, która zakłada, że „tekst literacki zawsze celowo lub przypadkowo [podkreślenie - A G ] ilustruje jakieś ważne kulturowo zjawisko, a przede wszystkim rekonstruuje kontekst, w jakim to zja­ wisko funkcjonuje. Stąd każdy wybór materiału może być w pewnym sensie usprawiedliwiony ale nie każdy będzie w równym stopniu reprezenta­ tywny" . Tak rozumiana antropologia literatury traktuje dzieło literackie jako materiał do badań o charakterze antroDoloeicznym Przy jednoczesnym założeniu że sama lokuie sie na styku dwu z Dozoru odmiennych narracji- autor! którvk o n s't r u n i e świar nrzedsrawionv dzieła'literackie™ z dosrennych sobie elementów i badacza - zorientowanecro metodologicznie re k o n s t r n n i a c e c r o model kultury w oparciu o pewną powtarzalność 6 7 Wobec tak zarysowanych wątpliwości, antropo­ logia literatury jako metoda badawcza staje wobec problemu nie tylko zdefiniowania, czym jest sama antropologia jako dziedzina naukowego poznania, ale też innej kwestii, a mianowicie - czym jest literatura? Czym wreszcie jest owo zestawienie - „antropologia literatury" ? Są to pytania skądinąd niezwykle ważkie i inspirujące, podobnie jak spór wokół semantycz­ nego, a momentami wokół ontologicznego wymiaru antropologii literatury , które jednak na potrzeby tego tekstu, a także samej procedury badawczej przezeń proponowanej, należy zawiesić. Niemniej jej praktyczne zastosowanie wydaje się mieć niezwykle istotny walor poznawczy w szeroko rozumianym dys­ kursie antropologicznym, ponieważ pozwala „czło­ wiekowi - w procesie odpowiednio zorientowanej analizy tekstów kultury, w tym przede wszystkim analizy warstwy referencjalnej dzieł literackich zrozumieć kontekst własnego dziedzictwa i dzia­ łanie mechanizmu jego przekształceń; zrozumieć referencie dzieła poprzez konfrontacje z innymi źró¬ dłami a w rezultacie zbliżyć sie do ideału »poznania siebie!"'. 3 4 2 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty konteksty interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003, s. 9. „Samazbitka słowna a n t r o p o l o g i a literatury jest dzisiaj pojęciem, któremu należy nadać sens kontekstualny. Nie powstało ono bowiem na oznaczenie realności, którą 3 w określonym momencie nazwano antropologią literatury, ale raczej jako efekt pewnej luki, którą wypełnia pojęcie sugerujące potrzebę badań interdyscyplinarnych; badań, które miałyby być prowadzone na styku antropologii i literaturoznawstwa". E . Kosowska, O niektórych przesłankach uprawiania antropologii literatury, [w:] W. Bolecki, R. Nycz (red.), Narracja i tożsamość, t. 1, Wyd. I B L PAN, Warszawa 2004, s. 104. 4 N a ten temat zob. A. Gomóła, Od antropologii. ..,op. cit., s. 142-157. 5 E . Kosowska, Kulturowa antropologia literatury. 8 Wprowadzenie, [w:] E . Kosowska, A . Gomóła, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury. Na tropach koligacji, Wyd. U Ś , Katowice 2007, s. 21. 6 A. Gomóła, Od antropologii..., op. cit., s. 154. Efektem prowadzonych przez Ewę Kosowską od lat osiemdziesiątych badań są liczne publikacje, dotyczące zarówno teoretycznych aspektów funkcjonowania antropologii literatury, jako metody badawczej, jak i jej praktycznego zastosowania. Zob. E . Kosowska, „Literatura popularna"- igraszki semiologiczne, [w:] E . Czaplajewicz, E . Kasperski (red.), Poszukiwania teoretycznoliterackie, P W N , Wrocław 1989; E . Kosowska, Postać literacka jako tekst kultury. Rekonstrukcja antropologicznego modelu szlachcianki na podstawie Potopu Henryka Sienkiewicza, Śląsk, Katowice 1985; E . Kosowska, Negocjacje i kompromisy. Antropologia polskości Henryka Sienkiewicza, Wyd. Śląsk, Katowice 2002; E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Wyd. U Ś , Katowice 2003; E . Kosowska, E . Jaworski (red), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd U Ś Katowice 2005- E Kosowska A Gomóła E Jaworski (red) Antropologia kultury — antropologia literatury Na tropach koligacji, Wyd U Ś , Katowice 2007. 7 8 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 39. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością wypowiedzi informatorów, składających się na pewien fakt kulturowy - Jak pisze Kosowska: 9 Gdzieś tutaj, między tymi dwiema konwencjami, etapami myślenia rwórczego, otwiera się przejście, perspektywa swego rodzaju transgresji semantycznej, która z jednej strony może być podstawą antropologizacji dzieła literackiego, a z drugiej fundamentem interpretacji antropologiczno-kulturowej. Jeśli więc te dwa sposoby uprawiania narracji w jakichś miej­ scach się spotykają, przecinają, nakładają, to mamy do czynienia z antropologią literatury — w pewnym jej rozumieniu . 10 81 tak zarysowanej problematyki - której nie sposób w pełni rozwinąć w ramach tego tekstu - warto przejść do praktycznego wykorzystania założeń proponowanych przez a n t r o p o l o g i ę literatury, ponieważ tylko wówczas można odkryć jej pełen walor poznawczy. Między oralnością a cyrograficznością „Dziewiętnastowieczni chłopi należeli do kręgu typowych kultur »oralnych«, formowanych przez słowo mówione, bez udziału pisma" , stwierdza Nikodem Bończa-Tomaszewski, opierając się na badaniach Konrada Prószyńskiego, który wyliczył, że „około 1870 roku analfabetyzm obejmował 90% społeczeństwa polskiego, a do 1907 roku zmalał do 70%" . W ł a d y s ł a w Grabski optymistycznie sza­ cował, że w 1897 roku 59% ludności w Królestwie Polskim nie umiała czytać, a w 1913 roku minimum 5 0 % . Jakkolwiek przychylnym okiem patrzy­ l i b y ś m y na dane zebrane przez W ł a d y s ł a w a Grabskiego, nie zmienia to faktu, że w X I X w. na wsiach analfabetyzm był zjawiskiem powszechnym O wiele bardziej krytyczny w tej kwestii jest Ludwik Stomma który pisze że jeszcze około 1880 analfabeci stanowią około 94% ludności wie. kie Królestwa Polskiego i oonad 95% w Galicii" Rozliczne inicjatyw^ podejmowane naprzest żeni 14 Przy czym warto zaznaczyć, że tak rozumiana antropologia literatury traktuje tekst literacki, jako materiał do „rekonstrukcji kulturowego kon­ tekstu", ale także „winna wykorzystywać, potwier­ dzane w innego typu źródłach, dane kontekstualne pozwalające na odsłanianie nie tylko podobieństw, ale i różnic kulturowych" . G ł ó w n y m zarzutem wobec antropologii literatury jest fikcyjność mate­ riału badawczego, który wykorzystuje w roli źródła zastanego, czyli literatury. Argument, „że ta i m i ­ tacja świata [rzeczywistego - A G I posklejana jest z prawdziwych detali niekiedy tak drobnych że umykających opisom'profesjonalnych antropolo­ gów" zdaje sie w oczach krytyki nie mieć zna­ czenia.'A trzeba wiedzieć że właśnie owe niuanse wsoółtworza nieoowtarzainy c"zesto kontekst kultu rowv w ktorvm fikcvine działania fikcvinvch boha rerów zvskuia sens i w i a r w o d n o ś ć " " T a k k o l w i e k niektóre z założeń antropologii literatury m o g ą budzić onór czv snrzeciw zvsknie sobie ona coraz wiecei z w o l e n n L w sran'owLc niezwvkle ciekawa 11 12 i płodną poznawczo m e t o d ę badawczą. Wobec 9 10 E . Kosowska, O niektórych..., op. cit., s. 109. Ibid., s. 109. 15 16 17 18 1 4 t. 89, 2005, s. 75. 1 5 1 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit., s. 19. 13 Ibid.,s. 19. 1 (18) PD1P W. Grabski, O nauczaniu powszechnem i zakładaniu L . Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Tower Press, Gdańsk 2000, s. 53. Jak wspomina Ludwik Stomma, jedną z takich inicjatyw podjęto w Galicji, gdzie już w 1872 r. wniesiono pod obrady Sejmu Krajowego projekt ustawy O zakładaniu BARBARZYŃCA szkól ludowych, Gebethner i Wolff, Warszawa 1913, s. 6. 1 8 1 2 K. Prószyński, Czytelność a nieczytelność narodu. O nauczaniu kilkorakiemi sposobami Promyka, Wydawnictwo Księgarni Krajowej i Gazety Świątecznej, Warszawa 1907, s. 6. 1 7 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 1 1 N . Bończa-Tomaszewski, Kultura niepiśmienna i jej wrogowie. Problem oralności wsipolskiej w XIX w., „Lud", �Adam Głowacki 82 X I X w., mające na celu szerzenie edukacji wśród chłopów, potwierdzają, że analfabetyzm polskiej wsi był podówczas jedną z „palących" kwestii. Znamienny jest fakt, że „lud wiejski niechętny jest dla oświaty" i „nieprzychylnie usposobiony do szkoły" . Bończa-Tomaszewski, odwołując się do ludowej aksjologii, konstatuje, że „nikłe postępy alfabetyzacji wsi nie wynikały ani z opresji zaborców, ani z opieszałości inteligencji, ani z ubóstwa, tylko z faktu, że chłopi nie chcieli się uczyć pisać i nie cenili pisma" . Przy czym w y m ó w k i w postaci: „Ja nie mam tyle sposobu, abym mógł posyłać swe dzieci do szkoły"; „Posyłałbym swe dzieci do szkoły, ale cóż, kiedy one są m i potrzebne do pomocy w gospodarstwie"; „Po co ma.m swe dzieci posyłać do szkoły kiedy niejeden kilka zim się uczy a jednak nic nie umie więc szkoda czasu i atłasu"' Jeśli ws zvs cv będą uczeni któż będzie trzodę pasł i na chleb pracował" - pozornie tylko uzasadniają niechęć ludności wiejskiej wobec nauki. na znaczenie procesu zetknięcia się „pierwotnej kul­ tury oralnej" , w rozumieniu, jakim nadał jej Walter Ong, z pismem i wynikające z tego konsekwencje dla ludowej oralności, jest cenną wskazówką inter­ pretacyjną, której u k o n t e k s t u a l n i e n i e 23 19 20 21 Istotnym tropem interpretacyjnym, zainicjo­ wanym, ale nie rozwiniętym w pełni przez BończęTomaszewskiego, jest myśl, że „przejście z fazy spo­ łeczeństwa oralnego do cyrograficznego jest jednym z najdonioślejszych zjawisk społecznej historii Polski między 1850 a 1950 rokiem" . Ryzykowne może się w y d a w a ć umieszczanie zjawisk o charakterze kul­ turowym - z natury swej mających charakter długo­ trwały, fragmentaryczny, nigdy c a ł o ś c i o w y - w ścisłe chronologiczne, i nadawanie i m wymiaru totalnego, przełomowego. Jednak zwrócenie uwagi 22 i utrzymywaniu publicznych szkól ludowych, która - w spaczonym zresztą kształcie - uchwalona została w 1884 r. Z . Strzetelska-Grynbergowa, Staromiejskie. Ziemia i ludność, Muzeum im. Dzieduszyckich, Lwów 1899, s. 568; cyt. za L . Stomma, op. cit, s. 53. 1 9 2 0 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77-78. Wymówki od posyłania dzieci na naukę, [w:] S. Mazurek, Komu nauka potrzebna (opisał dli ludu), druk. Fr. Czerwińskiego, Warszawa 1884, s. 27-46; cyt. za: N . Bończa-Tomaszewski, op. cit., s. 76. 2 1 2 2 N . Bończa-Tomaszewski, op. cit, s. 77. „Jak wspomniano, oralność kultury nie zmienionej znajomością pisma lub druku nazywam »oralnością pierwotną«. Jest ona »pierwotna« (primary) w stosunku do »oralności wtórnej« dzisiejszej kultury wysokiej technologii, w której nową oralność podtrzymują telefon, radio, telewizja oraz inne środki elektroniczne, których istnienie i funkcjonowanie wsparte jest pismem i drukiem. Dzisiaj właściwie nie istnieją pierwotne kultury oralne, ponieważ każda kultura wie o piśmie i jakoś jego skutków doświadcza. A jednak liczne kultury i podkultury, nawet związane z wysoką technologią, zachowują niemało zróżnicowanych nastawień właściwych oralności pierwotnej". W J . Ong, Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J Japola, Wyd K U L , Lublin 1992, s 32 2 3 �Między oralnością a cyrograficznością odnajdujemy w dziele Marii Konopnickiej. O tym jednak później. X I X wiek jest okresem, w k t ó r y m rozpoczyna się proces przeobrażania polskiej wsi, bardzo mocno wspartej na filarze oralnego paradyg­ matu myślenia, który zdaniem Onga „przekształca świadomość". Jest to moment, kiedy „pierwotna myśl oralna" styka się nie tylko z pismem, ale także z odmiennym paradygmatem myślenia - paradyg­ matem cyrograficznym. Pismo dla dziewiętnasto­ wiecznego chłopa jawi się jako coś obcego, nieznanarusza dotychczasowe struktury myślenia i przełamuje powszechnie utrwalone w ś w i a d o ­ mości schematy. W opowiastce dla dzieci O krasno­ ludkach i o sierotce Marysi zilustrowany został p roces zetknięcia się dwóch odmiennych p a r a d y g m a t ó w myślenia - oralnego i cyrograficznego.' O t w a r t ą kwestiąpozostajeto,czy opisanie przez Konopnicką 83 niezwykle istotnego faktu kulturowego miało cha­ rakter intencjonalny, czy nie. Warto jednakże pod­ kreślić, że umieściła wspomniany powyżej proces w perspektywie XIX-wiecznej ludowej aksjologii, korzystając przy t y m z przekazów folklorystycz­ nych , które w kulturze ludowej k u m u l u j ą i transponują społecznie akceptowane wartości . 24 25 2 4 A . Łobos, Słowo i muzyka w Śpiewniku dla dzieci - wpajanie postaw i przekazywanie najmłodszym u schyłku dziedzictwa narodowego XIX stulecia, „Chowanna" tom jubileuszowy 2009, s. 25. 2 5 Por. „(...) prawo w kulturach oralnych jest również przechowywane w formułowych powiedzeniach i przysłowiach, które nie są jedynie prawniczymi ozdobami, lecz same prawo stanowią. W kulturze oralnej często wymaga się od sędziego wyartykułowania szeregu stosownych przysłów, które pozwolą mu podjąć decyzję równoważną do konkretnego przypadku, jaki formalnie właśnie rozpatruje". FOT. P. S Z U B A �Adam Głowacki 84 Skoro w kulturze ludowej niezwykle ważną rolę odgrywało słowo mówione, to argument o ograni­ czeniach antropologii literatury ze względu na fikcyjność materiału badawczego wybrzmiewa szcze­ gólnie mocno. M i m o to należy pamiętać, że przyjęta przez niego wersja historii od samego początku nie budzi zaufania czytelnika. Ten, jak zwykle, siedział nad ogromną księgą, w której opisywał wszystko, co się od najdawniejszych czasów zdarzyło w państwie Krasnoludków, skąd się wzięli i jakich mieli królów, jakie prowadzili wojny i jak się im w nich wiodło. Co widział, co słyszał, to spi­ sywał wiernie, a czego nie widział i nie słyszał, to zmyślił tak pięknie, iż przy czytaniu tej księgi serca wszystkim rosły [podkreślenie - A.G.]. On to pierw­ szy dowiódł, iż Krasnoludki, ledwie na piędź duże, są właściwie olbrzymami, które się tylko tak kurczą, żeby im mniej sukna wychodziło rici spencery i płaszcze, bo teraz wszystko drogie . Wyabstrahowanie ze świata przedstawionego danych do rekonstrukcji kulturowego kontekstu jest, oczy­ wiście, zadaniem trudnym, ale nie niemożliwym. Wymaga jednoznacznie wykroczenia w tej materii poza tradycje literaturoznawcze i włączenia w proces interpretacyjny niektórych przynajmniej elementów procedury antropologicznej . 26 28 Koszałek-Opałekijego zmagania z cyrograficznością Nie budzi ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , że postać Koszałka-Opałka, „nadwornego kronikarza króla Błystka", jest fikcyjna-już choćby z tego powodu, że mamy do czynienia z krasnoludkiem. Jest to postać stereotypowa, a momentami wręcz groteskowa. Cieszy się wśród krasnoludków szacunkiem jako uczony i to jemu zostaje powierzona misja odna­ lezienia zagubionej Wiosny. Jak pisze Konopnicka: Krasnoludki tak dumni byli z kronikarza swego, że gdzie tylko kto jakie zielsko znalazł, zaraz mu wieniec plótł i na głowę wkładał, tak iż mu te wieńce resztę rzadkich włosów wytarły i łysy był jakkolano [pod­ kreślenie - A.G.] . 27 Jako uczonemu, kronikarzowi, zostaje m u powierzone zadanie z a p i s a n i a ! przechowy­ wania dziejów rodu K r a s n o l u d k ó w . Przy czym Fakt z pozoru oczywisty - swobodne konstru­ owanie historii przez „nadwornego kronikarza", w szerszej perspektywie analitycznej obrazuje nie­ zwykle istotny proces, o k t ó r y m Kosowska napisała: Pozostając wierny materiałom źródłowym historyk nie zawsze może być wierny przeszłości, gdyż obraz tej ostatniej rekonstruuje opierając się na selektywnie zachowanych przedmiotach, nierzadko stronniczych relacjach i współczesnym sobie systemie wartości. Na tym tle literatura stawiająca na równi postulat prawdy historycznej i artystycznej znalazła się w sytuacji jakby czystszej moralnie . 29 Jak wspomina Walter Ong, przejście od oralności do cyrograficzności, a w konsekwencji typograficzności, wiązało się ze zmianą statusu pamięci i z możliwością przeniesienia odpowiedzialności za przechowywanie i przekazywanie informacji na jej ekstensję, czyli pismo. W kulturach oralnych W J . Ong, op. cit, s. 60. 2 6 E . Kosowska, Antropologia literatury. Teksty..., op. cit, s. 38. 2 7 M . Konopnicka, O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 1993, s. 11-12. 28 Ibid., s. 11. 2 9 E . Kosowska, Postać literacka..., op. cit, s. 34. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością 85 „doświadczenie jest intelektualizowane mnemonicznie" , ponieważ Drugi raz na jarmarku: 30 Ach, bracie! - jęknie Koszalek-Opałek. - W cóż się obróci cała moja sława, gdy księgi nie mam! - A cóż się z nią stało? - Zaginęła! - A pióro? - Złamane! - A kała­ marz? - Rozbity! - Hm! - rzecze smutnie Podziomek. - Prawda jest, iż cała twoja uczoność przepadła, gdy nie masz ani księgi, ani pióra, ani kałamarza! [podkreślenie-A.G.] Myślenie o czymkolwiek bez pomocy formuł, bez określeń tradycyjnych i mnemonicznych, jeśli nawet jest możliwe, byłoby (...) stratą czasu, bowiem taka myśl raz wypracowana, nie mogłaby być efektywnie odzyskana, tak jak jest to możliwe przy pomocy pisma. Nie byłaby to wiedza trwała, a tylko przelotna myśl, chociaż skomplikowana . 34 31 Wobec tego kultura oralna wypracowała szereg technik mnemonicznych, które pozwalały jej sku­ tecznie nabywać, przechowywać i odtwarzać infor­ macje. Umiejętność względnie wiernego przekazy­ wania faktów była sprawnością wysoko cenioną i gwarantującą prestiż społeczny w kulturach typu oralnego, a taką bez wątpienia była XIX-wieczna kul­ tura chłopska sportretowana w omawianej przez nas lekturze.. Być może dlatego właśnie sierotka Marysia, choć niezwykle mocno naznaczona statusem sieroty i wynikającymi z niego konsekwencjami, „(...) pio­ senek umiała tyle, że cały dzień coraz to inszą śpiewała, a nigdy ich nie brakowało (...) że kto W pobliżu szedł, to stawał i słuchał, a. często i łzy miał w oczach" . O ile wiec głęboko zanurzona w oralnym paradygmacie myślenia bohaterka zyskuie akceotacie i zostai L a grodzona o tyle nieustannie zmagaiacy sie z cyrogra ficznościa Koszałek Ooałek co ru z Donosi kieskę lego n2 magnum aż rrzvkrornie ulega zniszczeniu Pierwszy raz, gdy kronikarz wylewa na nie atrament:' Trzeci, kiedy księga zostaje spalona w norze lisa Sadełko: Na próżno jednak grzebał patykiem w piasku do po­ łudnia prawie; z piór znalazł tylko czarne niedopałki, z księgi - poskręcane w rurki i przepalone karty, z któ­ rych nic już odczytać się nie dało, a kałamarz przepadł bez żadnego śladu . 35 Ponadto przyjęty przez niego system wartości nie znajduje akceptacji wśród towarzyszących mu Krasnoludków. - Iż żadne królestwo bez mądrości byc nie może, a mą­ drości bez spisywania ksiąg nie ma, przeto wnoszę, aby nas ten dobty kmieć tam powiózł, gdzie najwięcej gęsi, iżbym sobie nowe pióto mógł wyszukać i nową sławę uzy­ skać. Ale Podziomek, któty się w siano tak był zapadł, że ledwo mu nos było widać, potwal się na to i tzecze: - Na nic tobota taka! Co mi po mądrości i po sławie, kiedy będę głodny? Pełny żołądek to grunt! Reszta - torby kłaków niewarta! [podkreślenia - A.G.] - Tu zwrócił się do króla i rzeczei — Jeśli chcesz, miłościwy królu, spo¬ kój w państwie mieć, o to najpierw dbaj, żeby głodnych w nim nie było! Więc moja rada taka: jak nas ten chłop ma wieźć, niech nas wiezie tam, gdzie w kominie kasza wre, a skwatki skwierczą! Inaczej nie ma zgody. - Tak, tak! - krzyknęli insi - Nie ma zgody nie ma! 32 Polały się czarne strugi wprost na świeżo zapisane karty; Koszałek-Opalek skamieniał prawie. Na nic proroctwajego!Nanicobliczenia!...Calaksięgazalana rzeką atramentu. Tak mądrze, tak pięknie obrachował wszystko - i wszystko na nic . 33 36 3 0 W J . Ong, Oralność..., 31 Ibid., s. 60. 34 Ibid, s. 67. 3 2 M . Konopnicka, op. cit., s. 106-108. 35 Ibid, s. 259. 33 Ibid., s. 44. 36 Ibid, s. 94. 1 (18) PD1P op. cit., s. 61. BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 86 Skrajnie egoistyczna propozycja Podziomka zyskuje większe uznanie. Stąd też szacunek, jakim wśród reszty krasnoludzkiej społeczności cieszy się Koszałek-Opałek, wydaje się powierzchowny. WXIX-wiecznym systemie kultury polskiej wsi pismo, będące czymś obcym, nie­ przewidywalnym, naruszającym ustalony paradygmat myślenia, nie mogło stanowić istotnego elementu ludowej aksjologii. Warto jednocześnie zaznaczyć, że polska kultura ludowa w X I X w. jest kulturą typu magicznego, o której Piotr Kowalski pisał: paradygmatowi myślenia i ludowemu normatywizmowi i zostają wynagrodzeni. W utworze poja­ wiają się sygnały świadczące o tym, że polska wieś była w dalszym ciągu bardzo mocno zakorzeniona w oralnym sposobie myślenia, pomimo podejmo­ wanych akcji edukacyjnych. „Zasadnicza oralność języka jest trwała, niezmienna" - pisze Walter Ong. Nie zaskakuje więc opisana przez Konopnicką reakcja: 38 Słuchał tej pieśni chłop Skrobek i poczuł w sobie nagle moc taką, jakiej nigdy przedtem nie miał. I taką gorącość duszną, i czucie rzewne do tego kawałka ziemi poczuł, jakiej nigdy nie miał . Najważniejszą cechą wyobrażenia świata w kultutze magicznej jest btak wydzielenia odtębnych sfer dzia­ łalności człowieka (komunikacyjnej, praktycznej, świa­ topoglądowej). Myślenie magiczne w takich kikutach Słowo w kulturach typu oralnego odgrywa nie­ rozstrzyga o sensie wszelkich działań człowieka, dostar¬ zwykle istotną rolę - język nie jest w nich odpowied­ czając ptzesłanek do wyjaśnienia jednolitego potządku nikiem myśli, ale swoistym sposobem działania. Jak Kosmosu, natuty i społeczeństwa. Oznacza to, że we pisze Walter Ong: wszystkich działają te same ptawa otaz że sfety te są ze sobą połączone. Wyjaśnia to powód, dla któtego dzia­ Nie dziwi również przekonanie bliskie na ogół ludom łania produkcyjne wymagają jednoczesnych ptaktyk pierwotnym, że słowa mają wielką moc. (...) W tym magicznych i symbolicznych, bez nich te pietwsze nie sensie każdy dźwięk, a szczególnie wypowiedź oralna, być w ogóle zainicjowane. Stąd np. konktetne pochodząca z wnętrza żywego organizmu, jest „dy­ tolnicze i towatzyszące im gesty magiczne są namiczna". Fakt, że ludy oralne uważają zazwyczaj, zintegtowaną całością; opowiadanie mitu wyjaśnia­ a prawdopodobnie powszechnie, że słowo ma moc jącego mityczny początek pewnych działań nie służy magiczną, wiąże się wyraźnie, choćby nieświadomie, pottzebom komunikacyjnym (czy edukacyjnym) lecz ze skojarzeniem słowa z mówieniem, z brzmieniem, stanowi fragment działań ptaktycznych" z używaniem siły . 39 37 40 Z powyższej definicji wyłania się specyficzny obraz kultury ludowej jako sytemu, w k t ó r y m d o m i n u j ą c y m porządkiem myślenia jest magia. Jej wszechobecność powoduje, że każde działanie nace­ chowane jest „magicznością". Do podobnych konstatacji dochodzi Wojciech J. Burszta. Opierając się na badaniach Bronisława Malinowskiego stwierdza, że słowo mówione ma magiczny wymiar w opisywanej przez nas kulturze. Konopnicka w postaciach chłopa Skrobka czy sierotki Marysi wskazuje na te elementy, które w wiej­ skim przekonaniu stanowiły istotną wartość - uczciwą pracę, wierność dotychczasowym strukturom, sza­ cunek dla społecznie akceptowalnego ładu i porządku. Wspomniani bohaterowie pozostają wierni oralnemu Każdy magiczny akt rytualny składa się ze współwystępujących i działających na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w fotmie wypowiedzi i zaklęć) otaz d z i a ł a ń (manipulowanie ptzedmiotami). Wszelkie czyny magiczne polegają na jednego typu zabiegach: „każdy 3 7 P. Kowalski, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenia, P W N , Warszawa 2007, s. 295. 3 8 W J . Ong, op. cit, s. 28. 3 9 M . Konopnicka, op. cit, s. 171. 4 0 W J . Ong, op. cit, s. 56-57. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością rytuał ma bowiem na celu »wyprodukowanie« lub »wytwotzenie« jakiejś siły oraz przeniesienie jej pośrednio i bezpośrednio na jakiś przedmiot, któty zgodnie z wiatą tubylców- pozostaje pod wpływem tej siły". (...) Cechą charaktetystyczną zatówno mówienia, jak i działania (oddziaływania) magicznego, jest ich zasadniczo niekomunikacyjny chataktet . 41 Burszta podkreśla istotny charakter słowa mówio­ nego, którego zadaniem jest wytworzenie magicznej siły i przeniesienie jej na przedmiot. Na temat magicznej roli słowa w polskiej kulturze ludowej pisał również Jan Stanisław Bystroń. W rozdziale poświęconym ludowym formom magii stwierdza: Bardzo ważną rolę odgrywają w magii słowa. Słowo jest dla nas znów tylko konwencją, służącą porozumiewaniu się ludzi; dla umysłowości pierwotnej jest ono czymś batdzo istotnie zespolonym z osobą czy ptzedmiotem, któte oznacza, tak że słowo użyte w odpowiednich wa­ runkach może oddziałać na osobę czy rzecz, z któtąjest związane. Stąd też unika się wymawiania pewnych nazw (np. niebezpieczeństwa, choroby, złych duchów) z oba¬ wy, aby nazwa ta nie sprowadziła oznaczonego przez nie a niepożądanego następstwa; stąd też na odwtót używa się takich określeń, uznanychjako istotna nazwa, abymożna było włączyć je w formuły zaklęć, i näzw 3.WS zy daną rzecz jej właściwym mianem, mieć ją w magicznym posiadaniu i móc na nią oddziałać. Tutaj także leży geneza formuł magicznych zaklęć i zamawiań' wiara w magiczną moc słowa utrzymuje te fotmuły w stanie niezmiennym cza­ sem nawet mało zrozumiałym gdyż wszelkie świadome odchylenia od tradycyjnego tekstu może spowodować jej bezskuteczność 42 Anna Engelking ową magiczność wypowiadanych słów określa mianem stwarzających rytuałów słownych lub zaklinam Mamy z nimi do czynienia wtedy, kiedy 4 1 W J . Burszta, Mowa magiczna jako przejaw synkretyzmu kultury, „Język a Kultura" 4 1991, s. 103. 4 2 J.S. Bystroń, Etnografia Polski, Czytelnik, Warszawa 1947, s. 132. PD1P BARBARZYŃCA �Adam Głowacki 88 nadawca kreujących słów chce poprzez ich wypowie­ dzenie stworzyć „coś" z niczego. A więc dosłownie: „mówiąc to, powoduje, że tak się staje". Najbardziej podstawowym rytuałem stwarzającym jest po prostu nazywanie - nadawanie rzeczom nazw, istotom imion (dla świadomości mitycznej to, co nie nazwane, nie istnieje). Stwarzające słowa w Biblii i w mitach kosmogonicznych innych kultur to właśnie, w moim przeko­ naniu, takie zaklinania. Moc kreacyjna tkwi tutaj bądź w samych słowach, bądź pochodzi od ich nadawcy - demiurga; jest to najbardziej archaiczne (czy też magiczne") rozumienie mówienia - srwarzania" 43 „111.1g11_z.1n_ ) luiuimuii. „niuniuiia jiwaiiaiiia Wobec powyższego nie dziwi więc fakt, że to pieśń motywuje Skrobka do pracy, która w kon­ sekwencji zostaje wynagrodzona. Postać KoszałkaOpałka obrazuje możliwości i ograniczenia zmiany kulturowego paradygmatu myślenia, będące udziałem XIX-wiecznej polskiej wsi. Zmiany na tyle istotnej, że znalazła swój oddźwięk w literaturze, adresowanej do młodego czytelnika. Zastanawiająca jest tu motywacja samej autorki, która ukształtowana w cyrograficznym paradygmacie myślenia, w postaci Koszałka-Opałka dyskredytuje i ośmiesza znaczenie słowa pisanego, zdecydowanie opowiadając się za ideą oralnego prze¬ kazywania historii. Tym bardziej zastanawia ów fakt, edv przyjmiemy założenie że powieść dla dzieci ma mieć walor edukacyjny. Tym też tłumaczyć można współczesny brak zrozumienia i niechęć młodych czytelników do teiże lektury Dzieło n i l d y nie iest całkowicie oryginalne w zakresie i treści/i formy. Akcentowane rttrer c 7 v t e l n i k a novum m u s i odwo ł v w J s i e Ho ™ L ™ i n L n e ™ Jatum- gdy w żarze z ttzaskiem pękać poczną, co jest c a ł k i e m niebieskiemu gtzmotowi podobne, wtedy chłopcy, od pieluch j u ż śmiercią gatdzący, a i m d ł e dziewczątka nawet, w y g t z e b u j ą one pękające z okrutnym h u k i e m kartacze i d y m i ą c e jeszcze wptost do g ę b y kładą. C z e ­ go naocznym bywszy ś w i a d k i e m , a w y d z i w o w a ć się takiemu tycetskiemu animuszowi nie m o g ą c zgoła, k u wiecznej p a m i ą t c e potomnych tzecz tę zapisuję. D a n W polu na. ugorze, o ptzedwieczomej p o r z e . 45 Ewa Kosowska podkreśla: „ Z m i a n y w kul­ turze następują w bardzo zróżnicowanym tempie. Praktycznie rzadko znikają całe formacje - częściej wymianie podlega infrastruktura materialna, rzadziej zachowania czy postawy, najrzadziej - fundamentalne wartości" . Na trwałość takich elementów zwraca uwagę również Walter Ong: „Oralne myśli i wyra­ żenia formułowe zapadają głęboko w świadomość i nieświadomość, dlatego nie znikają w momencie, gdy ktoś przyzwyczajony do nich chwyta za pióro" . Z tego też powodu Koszałek-Opałek 46 47 Wielkiej swojej „Historii K r a s n o l u d k ó w " pewno nigdy j u ż nie napisze. C o m u , co i ś w i a t u po księdze takiej, k t ó r ą o g i e ń spalić, a wiatr r o z w i a ć m o ż e ? O n sobie znalazł lepszą, ż y w ą księgę. O n siada przy łóżeczkach dzieci, gdy u s n ą ć nie m o g ą , w y m berle; 0 skarbach ukrytych, d r u ż y n i e wiernych t o w a r z y s z ó w 1 o M a r y s i sierotce. O n mnie i raz, podczas bezsennej nocy zimowej, » p 144 P n n i ż s r u rvrar nawer nieierlnerrm d n i r z a ł e r r m opowiedział tę całą historię, którą tu spisałam [podkreślenia - A . G . ] . 4 8 ln-k L u d w tej krainie tak jest wojenny i mężny, iż drobne dzieci pieką w g o r ą c y m popiele kartaczowe kule, k t ó t e A. Engelking, Rytuały słowne w kulturze ludowej. Próba klasyfikacji, „Język a Kultura" 4 1991, s. 77. Wprowadzenie do tematu, [w:] E . Kosowska, E . Jaworski (red.), Antropologia kultury - antropologia literatury, Wyd. U Ś , Katowice 2005, s. 32. 4 5 M . Konopnicka, op. cit, s. 22. 4 6 E . Kosowska, Negocjacje..., op. cit, s. 42. 4 7 W.J. Ong, op. cit, s. 49. 4 8 M . Konopnicka, op. cit, s. 276. 4 3 4 4 K r y s z t a ł o w e j Grocie, o wielkiej wiosennej wyprawie n a Skrobkowym wozie, ^chwianie r ! T T TT r czytelnikowi może nastręczyć trudności: on im rozpowiada o o mieczach, o tarczach, o rycerzach; on im mówi t T h n r L o r c i i o r L „ i e n o r L m i e n i e m i od™, L k HJ U, p L r zee z, o aduLi or r cóoww" oLpouKresieme kreślenie 1 c einei emm tI e CK Zr i prawi im o królu Błyst- ku, jego złotej koronie, k r ó l e w s k i e j szacie i brylanto­ E . Kosowska, Antropologia kultury - antropologia literatury. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Między oralnością a cyrograficznością Zakończenie P o w y ż s z a analiza pokazuje, że wypraco­ wane w obrębie antropologii literatury narzędzia badawcze pozwalają odkryć zależności kulturowe, które w ramach klasycznie rozumianego literaturo­ znawstwa nie zostałyby dostrzeżone. Interpretacja opowiastki dla dzieci w myśl założeń antropologii literatury pozwoliła wskazać w a ż n y fakt kulturowy implicite zawarty w bajce dla dzieci. Wykorzystanie teorii antropologicznych do analizy przekazów lite­ rackich, z definicji traktowanych jako fikcjonalne, w ś w i a d o m i e zorientowanej interpretacji i przy uwzględnieniu krytyki źródła pozwala traktować dzieło literackie, jako ważne źródło wiedzy antropo­ logicznej Antropologia literatury dostarcza bowiem materiału badawczego wcześniej niewykorzystywa ne^o w rei roli lest n i m intencjonalnie wyselekcio nowana przez badacza literatura która na równych 89 prawach, jak inne źródła, może egzemplifikować pewne wzory kulturowe, ich pojemność czy inwariantność. Jak słusznie podnosi Kosowska „świat przedstawiony zawsze jest efektem wyboru i konfi­ guracji, dlatego też literatura dostarcza niemal nie­ skończonej liczby przykładów na kolejne realizacje tego samego wzorca, odsłaniając tym samym jego pojemność w danej czasoprzestrzeni oraz ilustrując proces zmiany w czasie" . A biorąc pod uwagę fakt, że spośród około 6000 języków wyodrębnio­ nych w bazie U N E S C O , jakie są dzisiaj w użyciu, tylko niewielka ich liczba posiada literaturę warto skorzystać niewątpliwego przywileju jaki stał się naszym udziałem. 49 50 4 9 5 0 E . Kosowska, Antropologia kultury..., op. cit., s. 37. http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index. php?hl=en&page=atlasmap, 02.01.2012. Between Orality and Literacy. A n Anthropological Analysis of the Fairytale O krasnoludkach i o sierotce Mary si The article consists o f two parts. I n the first one, the author attempts to explain the term "anthropology o f literature" and to show methodological and terminological problems which are connected with this method o f interpreting cultural reality. The term "anthropology o f literature" has been used in cultural and philological reflections more often recently. That term becomes gradually broader and more obscure. I n the second part o f the article, the author interprets the children's story O krasnoludkach i o sierotce Marysi {Little Orphan Mary and the Gnomes) in accordance with the principles o f anthropology of literature, thereby demonstrating its capabilities and limitations as a scientific method. 1 (18) PD1P BARBARZYIICA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e02d792c56300f0eda90522b6dd9ce57.pdf 9830643e175525b81fd9257d520b1404 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5639 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource antropologia wizualna fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5242 Title A name given to the resource Świat zamknięty w obrazie/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.60-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piechocka, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marta Piechocka Ur.w 1985 roku, magister socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. Zamieszczony artykuł jest fragmentem jej pracy magisterskiej pt. Instytucjonalizacja świata (na przykładzie fotograficznego obrazu konkursu World Press Photo), napisanej w 2009 roku pod kierunkiem dr. hab. Kazimierza Kowalewicza, profesora UŁ. Świat zamknięty w obrazie Od wizualnego stylu do odczytania mitu w fotografii Uwagi wstępne Konkurs World Press Photo to najbardziej znana, powszechnie rozpoznawalna i prestiżowa inicjatywa w dziedzinie fotografii reportażowej. Nagrodzone w nim zdjęcia tworzą wystawę odwiedzaną przez ponad dwa miliony ludzi w 45 krajach na całym świecie. Każdego rokuzwycięskiepracesąpublikowane w postaci albumu w sześciu językach. Organizowany od 1955 roku konkurs ma formę bardzo zinstytu­ cjonalizowaną. Do udziału mogą przystąpić jedynie osoby profesjonalnie zajmujące się fotożurnalizmem, których zdjęcia zostały wykonane z intencją publi­ kacji. Nagrody p rzyzn ctw3.fi e s ^ w 10 kategoriach (Spot News, General News, People in the News, Sports Action, Sports Features, Contemporary Issues, Daily Life, Portraits Arts and Entertainment, Naturę) za pojedvncze zdiecia (simie ima?e) oraz fotograficznie opoJ e d z i a n ą historię ( ^ . P r z e d m i o t e m mojego zainteresowania będą natomiast fotografie wyróżnione główną nagrodą jako Zdjęcia roku (WorldPress Photo ofthe Year). Na stronie internetowej konkursu można przeczytać, że ten tytuł przyznaje się pojedynczemu zdjęciu, które nie jest wyłącznie fotoreportażowym podsumowaniem roku, ale reprezentuje kwestię, sytu­ ację lub wydarzenie ogromnej wagi dziennikarskiej i czyni to poprzez osiągnięcie wybitnego poziomu wizualnej percepcji i kreatywności . 1 Ikona i mit. Metoda analizy wybranych Zdjęć roku Na analizowany zbiór Zdjęć roku składają się 52 obrazy. Nie przyglądam się jednak każdemu z nich, ale na wybranych przykładach staram się pokazać pewne tendencje oraz zasugerować możliwe inter¬ pretacje. Za cel stawiam sobie nie tyle kompletną i wyczerpująca analizę, ile zwrócenie uwagi na kwestie, które stanowić mogą punkt wyjścia do pogłębionych badań. M a m pełną świadomość, że moja metoda nie jest jednorodna i może budzić wątpliwości natury 1 http://www.woridpressphoto.org/awards, 25.01.2012. B A RB A ß ZV H C A 1(18) PD1P �metodologicznej. Uważam jednak, że badając obraz należy odwoływać się do różnych sposobów jego analizy. Pozwala to spojrzeć na fotografię z wielu per­ spektyw i umożliwia pełniejsze jej zrozumienie. Warto zaznaczyć, że nie tylko nagrodzone zdjęcia powinny stać się polem zainteresowania badacza, ale również instytucja organizująca konkurs i podejmowane przez nią działania. Bez uświadomienia sobie, że fotografia jako medium rozwija się poprzez różnego typu insty­ tucje, niemożliwe jest zrozumienie mechanizmów, którym podlega, tendencji, sposobów konstruowania świata. World Press Photo jako fundacja wyznaczyło sobie misie szerzenia najwyższych standardów foto­ grafii reportażowej i jej profes onalizację. Zajęło się działalnością edukacyjna tym samym wpływając na kształtowanie fotograficznego spojrzenia. Poprzez nagradzanie pewnego typu prac wyznaczyła kła syczny" styl aspiruiacy do miana naibardziei foto reoortażowego definiującego dobry fotożurnalizm rym samym dezawuuiac inne drogi rozwoiu N ów s i l składać sie beda czrery wyodrębnione cechy osia gane poprzez zastosowanie różnorodnych technik Istotne iest że owe kategorie moga również wpływać na siebie wzajemnie, zostanie objaśnione w amszej części rozważań, upieram się poniekąd na analizie kompozycyjnej. Kompozycja może bowiem wzmac­ niać przejście od konkretu do abstrakcji, wynosząc obraz na poziom ogólności, tym samym warunkując jego odbiór. a zabity partyzant Roberta Capy, marines zatykający flagę na wysepce Pacyfiku, wietnamski jeniec z przy­ stawionym do skroni pistoletem, zamordowany Che Guevara na koszarowym stole. Każdy z tych obrazów stał się mitem i wyraża w swej formie bardzo wiele. Fotografie te wykroczyły daleko poza przypadkową okoliczność, w której zostały zrobione, nie ukazują jedynie poszczególnych osób, lecz są w stanie wyrazić pewne ogólne pojęcia. Są unikalne, a zarazem odsyłają do innych obrazów, wcześniejszych lub późniejszych, próbujących je naśladować . 2 W przestrzeni publicznej funkcjonują obrazy, które są z łatwością rozpoznawane przez ludzi wywodzących się z różnych społecznych środowisk. Cieszą się szacunkiem i wyzwalają cały kompleks złożonych emocji, podlegają szerokiej reprodukcji i zostają umieszczane zarówno w publicznej, jak i prywatnej przestrzeni. Reprezentują również histo­ ryczne doświadczenie. Bez względu na to, jakie są okoliczności ich rozpowszechnienia, w y d a j ą się zawsze znajdować ponad natłokiem wiadomości, dyskusji, decyzji i śledztw. Posiadają więcej niż wartość d o k u m e n t a l n ą dzięki niesieniu świadectwa czegoś co wykracza poza słowa W e d ł u g Roberta Harimanaoraz Johna Louisa Lucaitesa Owe znajome obrazy funkcjonująjak pomniki pamięci (...), zostały wykorzystane do skonstruowania kolek­ tywnego sensu przeszłości. Od antycznej ody przez renesansową pietę do fotografii, dostępne technologie publicznej reprezentacji sytuują życie w formalnej kom­ pozycji i zachowują kontekst znaczenia ostrożnie chro­ niony przed zmianą. Takie obrazy dostarczają mniej lub bardziej wyidealizowanego sensu co do tego, kim jesteśmy i kim powinniśmy być, i pozwalają każdemu To w ł a ś n i e ten w i z u a l n y styl p r z e s ą d z a o potencjale i k o n i c z n o ś c i Zdjęć roku, stwa­ rzając d o s k o n a ł e w a r u n k i do z a g n i e ż d ż e n i a się Barthesowskiego m i t u . Czym jest ó w p o t e n c j a ł ikoniczności? M o ż n a śmiało stwierdzić, że istnieją fotografie, które z pewnością przejdą do historii i ukażą się w tysiącach publikacji. Cytując Umberto Eco: Historia naszego stulecia streszcza się w kilku symbo­ licznych fotografiach, które zdołały uchwycić istotę swego czasu: bezładny tłum wylewający się na plac podczas „dziesięciu dni, które wstrząsnęły światem", 2 U . Eco, Semiología życia codziennego, tłum. J . Ugniewska, P. Salwa, Czytelnik, Warszawa 1998, s. 265. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICA �Marta Piechocka 62 odczuć osobiste powiązanie z wielkowymiarowymi dzięki obecności Barthesowskiego punctum • detalu, wydatzeniami . szczegółu przyciągającego naszą uwagę. 3 Obrazy pojawiające się w mediach drukowa­ nych, elektronicznych lub cyfrowych, zapamiętane Pierwszy [tj. studium-MP] to niewątpliwie obszat, całe pole, któte postrzegam jako coś bliskiego, gdyż związane i powszechnie rozpoznawalne, rozumiane jako repre­ jest z moją wiedzą, kultutą ogólną. (...) Odsyła jednak zentacja ważnych historycznie wydarzeń, aktywizujące silną emocjonalną identyfikację lub reakcję , nazwę zawsze do podstawowej infotmacji (tewolta, Nikatagua) i wszystkich znaków do tego należących. (...) Zrobio­ „ikonami". Fotografia-ikona przywołuje bardzo silne, emocjonalne doświadczenie. Konstruuje scenariusz, no na tym obszatze tysiące zdjęć i mogę oczywiście odczuwać ogólne zaintetesowanie nimi, czasem przeję­ w k t ó r y m konkretne reakcje emocjonalne wobec wydarzenia stają się podstawą rozumienia i odczy­ tania znaczenia przez odbiorcę. Innymi słowy, poprzez cie, ale te emocje przychodzą do mnie X2l rozumowym pośtednictwem mojej kultuty moralnej i politycznej. (...) Dtugi element ptzełamuje studium lub poddaje skupienie na cielesnej ekspresji nie tylko podkreślają aspekt emocjonalny ale umieszczają widza w uczu­ ciowym" związku wobec przedstawionych na żdieciu osóbaDoprzLpieranienaspołecznychkonwenciach Drzedstawienia sa wiarygodne i każdy może ie rozoo je rytmowi. Tym razem to nie ja go szukam (ponieważ moja świadomość zajmuje się polem studium), to on wybiega ze sceny i jak strzała przeszywa mnie. (...) zdję­ cia, o któtych mówię, są rzeczywiście jakby zaznaczone punktami czasem nawet usiane tymi wtażliwymi miej­ znać i zrozumieć Owa emocjonalność może wynikać z okoliczności ich powstania a mianowicie konfliktu nieoewności i chaosu Wewnątrz obrazu znaiduia sie zakodowanenroblenwsnołeczeńsrwa Większość foro grafii nagrodzonwh w L e g o r i i 7ji,ri, loku nosiada scami ( ) Dlateeo ten dmei element którv narusza stud um,L^punctum. (...) ta^akiegośzdjęcia to przypadek któty w tym zdjęciu celuje we mnie ( ) 4 1 sobie Lenciafikonicznofci nrzez krórv rozumiem renieokLlona do końra właściwość nowodniara *e Si Tl Z AZTTT^rTTr zdjęcie bardzo silnie oddziałuje na odbiorcę, ma szansę zapisać się w kolektywnej pamięci, stac się symbolem danego wydarzenia, a co najważniejsze byc obrazem wyrażającym jakieś idee ogólne, w który zakradł się barthesowski m i t Ikonicznosc niesiona jest w wizu­ alnym stylu danej totograhi. onadto w ikonie zachodzi przeobrażenie tego, co banalne, ale zarazem mepokojące, w to, co wymowne i perswazyjne. Roland Barthes rozważał kwestie dualizmu pole­ gającego na współistnieniu w fotografii dwu niespój­ nych elementów, niejednorodnych, bo nie należących do tego samego świata . Do przeobrażenia dochodzi 5 R. Hariman, J . L . Lucaites, No Caption Needed. Iconic Photographs, Public Culture, and Liberal Democracy, The University of Chicago Press, Chicago 2007, s. 2. Tłum. własne. t 6 Punctum stanowi więc taki element w fotografii, który może się wiązać z podwójną referencją, czy też rozszczepieniem referencjalnym, a to zakłada j u ż pewną jakość symboliczną . Determinuje więc prze­ kształcenie się obrazu w ikonę - przejście na poziom ogólny, ale jest również bodźcem do budowania mitu i zachęca odbiorcę do poszukiwania symbolu . 7 8 Zdjęcie traktować więc będę również jako system znaków, Bzrthesowskie signifiant na poziomie mitu. Postaram się prześledzić proces przekształcania fotografii reporterskiej, której celem jest szybkie przekazanie treści o zdarzeniu w uchwyconym J . Trznadel, Aletheia, Warszawa 2008, s. 45. 6 Lbid.,s. 49-52. 7 S. Sikora, Fotografia i mit, [w:] A. Sobota (red.), Estetyka 3 4 5 i racjonalność fotografii, Oficyna Wydawnicza A T U T , Wrocław 2002, s. 99. Lbid, s. 27. 8 R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, tłum. Społeczno-Kulturalno-Antropologiczny" 1 (1) 2007, s. 56. K. Klimek, Fotografia buduje mit, „Maska. Magazyn B A RB A ß ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 63 fragmencie rzeczywistości, w obraz o znaczeniu ponadczasowym. Poprzez k o n k r e t y z a c j ę w y d o b ę d ę znaczenie ukryte w przekazie. Konkretyzacja, inaczej obiek­ tywizacja obrazu, składa się z symbolizacji pier­ wotnej (denotacji) oraz symbolizacji w t ó r n e j (konotacji). Denotacja to operacja u m y s ł o w a , której celem jest tworzenie znaczenia tylko na podstawie wizualizacji przedstawionej na obrazie . Odkrywa dosłowną treść obrazu, czyli „sens" signifiant pierwszego poziomu systemu semiologicznego Barthes'a. Konotacja to wzbogacenie denotacji o asocjacje i implikacje łączące sie z obrazem oraz kontekst w y s t ę p o w a n i a danego przekazu Poprzez ten zabieg sens" przekształci sie w forme" dla której bedè szukać nowego mitycznego znaczenia D u ż a role w procesie ana' lizy odgrywa kwestia nawiązań intertekstualnych i alep-acvinvch omawianych Zdieć roku Także one nomagaia fotografii u w o l n i ć sie od bieżącego zna L n i a i wejść na mityczny poziom sygnifikacji. 9 10 W e d ł u g M i c h a ł a Głowińskiego intertekstualność to te relacje z innymi utworami, które stały się elementem strukturalnym lub (...) znaczeniowym (semantycz­ nym), relacje zamierzone i w taki czy inny sposób wi­ doczne (.. . ) . O intertekstualności (...) mówić można tylko wtedy, gdy odwołanie do tekstu wcześniejszego jest elementem budowy znaczeniowej tekstu, w któ­ rym ono się dokonuje (.. . ) . n 12 Przywołanie intertekstualne ma wydobyć w tekście kultury nowy, wyższy sens, nie poprzez „powołanie się" na autorytet innego dzieła, ale przez wspólne wypracowanie bogatszej konotacji. Alegacja wzmacnia natomiast wymowę perswazyjną komunikatu wizual­ nego. Przywołany tekst kultury traktuje się jako auto­ rytatywny, jedyny słuszny i wartościowy. Dzięki temu powołujące się na niego dzieło zyskuje odpowiednią wymowę i jest powszechnie uznawane za wiarygodne. Należy również poruszyć kwestię wpływu podpisu na sposób odczytania i znaczenie nagrodzonych fotografii. Podstawową funkcją biorących udział w konkursie zdjęć ma być przekazanie rzetelnej informacji z miejsca zdarzenia Podpis umieszczany przy zdjęciu warunkuje jego odczytanie i interpretację zgodne z intencjami nadawcy. Słowna mediacja czyni obraz zrozumiałym". Clive Scott wyodrębnił trzy funkcje podpisów pod zdjęciami a pierwsza z nich - podpis jako docelowe wyjaśnienie - jest charakterystyczna dla fotografii konkursu World Press Photo. Tekst w tym przypadku ma służyć obiaśnieniu wszvsrkich szczegółów krorvch ze zdieria nie można o d r z L ć a króre składaia siena iak nainełnieiszv obraz kadru'- darv mieisr boha rerów" leśli dokładnie r o k n o r o k n nrlesl'edzimv fnrnarafie króre J n h v ł v o ł ó L a naârnde rrndnn h d T nr, ż n będzie oprzeć się wrażeniu ze wszystkie mają ze sobą coswspolnego. len sam podpis można by umieścić pod kilkoma innymi obrazami, bez wpływu na ich odbiór. Mowny przypis stanowi zrodło wiedzy uzupełniającej i przede wszystkim ukonkretniającej to, co widzimy, innymi słowy, podpis odsyła tylko do pierwszej war­ stwy systemu semiologicznego, umożliwiając odczy¬ tanie „sensu . T Ï 11 1 3 Zob. M . Garncarek, Instrukcja obsługi obrazu - o podpisach pod fotografiami prasowymi, [w:] T. Ferenc, K. Makowski (red.), Przestrzenie fotografii. Antologia tekstów, Wyd. Galerii f5 & Księgarni Fotograficznej, Fundacja Edukacji Wizualnej, J . Szulich-Kałuża, Społeczny obraz świata w fotografii 9 - o zastosowaniu analiz fotografii w badaniach socjologicznych, [w:] J . Kaczmarek, M . Krajewski (red.), Co widać', Wyd. Naukowe U A M , Poznań 2006, s. 69. 10 Ibid, s. 69. 1 1 M . Głowiński, O intertekstualności, „Pamiętnik Literacki" 4 1986, s. 77. 12 14 Ibid, s. 234 Clive Scott w swojej typologii wyróżnia dwie dodatkowe funkcje: podpis jako punkt wyjścia, który daje dyskretny sygnał ukierunkowujący odbiorcę, a potem pozwala działać samemu, oraz podpis jako paralelny, ale oderwany od zawartości zdjęcia komentarz, który jest na tyle zdystansowany wobec obrazu, 1 5 że ostateczne znaczenie nie zawiera się ani w jednym, ani Ibid, s. 82. 1 (18) PD1P Łódź 2005, s. 231. w drugim, ale w punkcie ich przecięcia. W tej ostatniej funkcji BARBARZ7IICA �Marta Piechocka 64 Uwolnienie obrazów z narzuconego przez Wizualny styl Zdjąć roku s ł o w o kontekstu p o z w o l i n a dotarcie do warstwy mitycznej. Traktuję Zdjęcia roku j a k o starczalne teksty k u l t u r y artykułujące samowy­ W o r l d Press P h o t o w p r o c e s i e o c e n i a n i a selek­ społeczne c j o n u j e k o n k r e t n e typy z d j ę ć . W y o d r ę b n i e n i e czte­ znaczenia, e g z e m p l i f i k u j ą c e konflikty, s ł u ż ą c e okre­ rech kategorii p o z w o l i p o k a z a ć ślaniu i naznaczaniu zjawisk i ludzi. w i z u a l n y styl n a g r o d z o n y c h p r a c . B ę d ą to: d r a - P o z o s t a j e jeszcze k w e s t i a u z a s a d n i e n i a w y b o r u z d j ę ć d o analizy. G i l l i a n R o s e w y s u w a postulat m a t y z m , charakterystyczny, d o k u m e n t a l n y n a r r a c y j n o ś ć r e a l i z m , oraz a r t y s t y c z n a eks­ s a m o ś w i a d o m o ś c i badacza, k t ó r y dotyczy koniecz­ p r e s j a . O w e cechy są wzajemnie połączone, n a ności rozważenia własnego przykład dramatyzm m o ż e być kreowany sposobu patrzenia n a o b r a z . S p o j r z e n i e n i g d y n i e jest n a t u r a l n e i czyste, zastosowanie dlatego t e ż n a l e ż y u z m y s ł o w i ć s o b i e , j a k m y go umiejscawia odbiorcę postrzegamy. wydarzeń 1 6 Subiektywność staje s i ę e l e m e n t e m szerokokątnego ale t e ż poprzez obiektywu, przez n a r r a c y j n o ś ć poprzez zesta¬ dowcip i r o n i e s t a ł y m , niezmiernie t r u d n y m do „przeskoczenia", wianie kontrastujących e l e m e n t ó w dlatego p r z y w y b o r z e k o n k r e t n y c h fotografii t r z e b a itd Wspólny jest o s i a L y poprzez z a s t o s o w a n i e t e c h n i k uwzględnić swoją wrażliwość podkreśla, że najbardziej oraz emocje. ekscytujące, Rose wstrząsa­ który i fotoreportera w c e n t r u m wszystkim zdjęciom styl w i z u a l n y jakie pomagajązdjęciu wkroczyć na poziom ikoniczności. j ą c e i o d k r y w c z e analizy ostatecznie n i e p o d l e g a j ą metodoloeii S a o n e w y n i k i e m p e ł n e e o pasji zaan- e a ż o w a n i a w to c o w i d z i m y w y p ł y w a j ą z p r z y j e m ­ ności wzruszenia fascynacji z a d u m y leku osoby oatrzacei n a obraz' k t ó r a o c t e m o r ó b u i e o o o i s a ć e 1 7 Dramatyzm D r a m a t y z m , bardzo w a ż n y element k a ż d e j nagro­ N i e o z n a c z a to, ż e w y s e l e k c j o n o w a n e p r z e z e m n i e dzonej fotografii, fotoptafie n i e w o i s u i a sie w j a k i e ś b a r d z i e i o p ó l n e w a n i e r ó ż n o r o d n y c h m e t o d . Po pierwsze, o s i ą g a się go kareLie onierałam d z i ę k i w r a ż e n i u b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fotorepor­ na z d i e c i a c h k r ó r e w e H W mnie s r a n o w i ł v doskonała e ^ z e m n l i f i k a c i e S z u k a ł a m obrazów tera z w y d a r z e n i a m i , c z ę s t o n i e b e z p i e c z n y m i . D z i ę k i sie \L Pisząc o stvl„ wizualnvm z LrhesowskiJmultum 7 7 aWnia bo dla k a ^ e . n k r ó r e iesr s n b i e k r v w n e m J bvć i n n J T l e m rTT TT TT Y J T l mentem Usw a d o m i e m e obrazu, h T n i własnej s u b i e k t y w n o ś c i p o z w o l i ł o m i n a lepsze z r o z u m i e n i e mojej postawy badawczej. tekst pod zdjęciem stanowi komentarz, który nie odnosi się bezpośrednio do obrazu, ale do jakiegoś wydarzenia. Zapoznanie się z nim zasadniczo zmienia znaczenie fotografii i różni się radykalnie od pierwszego wrażenia wywołanego wizualnym przedstawieniem. Gdyby podpisy towarzyszące Zdjęciom roku wpisywały się w tę funkcję, ich analiza musiałaby stanowić oddzielne zagadnienie rozważań. Zob. M . Garncarek, op. cit. Za: T. Ferenc, Analiza obrazów -przegląd metod i inspiracji teoretycznych, [w:] B. Sułkowski (red.), Ze studiów nad sztuka jest u z y s k i w a n y p o p r z e z zastoso­ odczuciu, ż e znajduje się o n w c e n t r u m uchwyconej sytuacji. T y m s a m y m d o c h o d z i d o p o d k r e ś l e n i a jego h e r o i c z n o ś c i jako silnie z a a n g a ż o w a n e j jednostki. T o p o k ł o s i e s t y l u z a a n g a ż o w a n e g o , k t ó r y stał s i ę n o r m ą fotografii r e p o r t a ż o w e j , z a i n i c j o w a n e g o przede przez R o b e r t a C a p ę , ale l a n s o w a n e g o r ó w ­ nież przez D a y i d a oevrrioufa oraz vjeors?e a J~vocli?efa wszystkim odrzucających rejestracje z bezpiecznego d y s t a n s u ' N i e e d y ś w a l c z ą c y o s w ó p r e s t i ż i u z n a n i e fotoreporter o b e c n i e staje sie b o h a t e r e m Dodeimuiacym w y s i ł e k b y z d o b y ć zdiecie k t ó r e o o o w i e h i s orie k o n f l i k t u wszystkim bezpiecznie p o z o s t a j ą c y m w d o m a c h . Z d j ę c i e S a d a y u k i M i k a m i z 1 9 7 8 r o k u (fot. 1) w y k o ­ 1 6 i kulturą duchową, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2007 CArt-a Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica 32), s. 7. 17 n a n o w czasie p r o t e s t ó w przeciwko b u d o w i e m i ę d z y n a ­ rodowego l o t n i s k a N e w T o k y o I n t e r n a t i o n a l A i r p o r t . A b y n a b y ć p o t r z e b n y teren, r z ą d m u s i a ł w y e k s m i t o w a ć Ibid, s. 6. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie protestujących właścicieli ziem. W wyniku brutalnego starcia obu stron zginęło 13 osób, w tym 5 policjantów. Nagrodzona fotografia emanuje dynamizmem: pło­ nąca postać demonstranta, latające w powietrzu kok­ tajle Mołotowa, walczące postaci uchwycone w ruchu. Fotoreporter bez wątpienia znajduje się w centrum wydarzenia, a widz razem z nim. Dramatyzm sytu­ acji podkreśla również kompozycja zamykająca się w „wirującym" kręgu, który wyznaczają dwie butelki, czarny dym i płonąca postać. Ciała w wyniku dyna­ micznego ruchu przechylone są na lewą stronę, dopeł­ niając wrażenie koła. Ponadto policjant znajdujący się na pierwszym planie oraz postać bezpośrednio za nim biegną w naszym kierunku W ten oto sposób wyłania się kolejna technika dramatyzacji - poprzez kompozycję. Prostota i graficzna wyrazistość mogą stanowić jej doskonałe wzmocnienie lub wręcz o niej decydować. Przyjrzyjmy się fotografii Luciana Perkinsa (fot. 2), która uzyskała tytuł Zdjęcia roku w 1995 roku. Towarzyszący opis informuje, że na zdjęciu znajduje się autobus w drodze do Groźnego, miasta, w którym trwają walki pomiędzy bojownikami o niepodległość Czeczenii a rosyjskimi oddziałami. Sama fotografia nie daje żadnej ficznej wskazówki. Zarejestrowane miejsce mogłoby znajdować się wszędzie. fot. 1. Sadayuki Mikami, Zdjęcie roku 1978 fot. 3. Larry Towell, Zdjęcie roku 1993 Centrum kompozycji stanowi tył autobusu, forma bardzo symetryczna i geometryczna, ukazana z wyjątkową dokładnością. Nasuwa się skojarzenie z nadzwyczaj precyzyjnymi fotografiami Henryego Cartier-Bressona, który zwykł przyglądać się zdjęciom umieszczanym w pozycji „do góry nogami", tak jak czynili to malarze, by ocenić kompozycję. Prosta geo­ metria kompozycji powinna działać wyciszająco. Coś jednak zaburza ten spokój i harmonię, kontrastuje z prostą i idealną formą. Ten ład przełamuje czło­ wiek naruszający przewidywalność obrazu: w oknie pojazdu znajduje się chłopiec przyklejony" do szyby trzymający ręce w geście wołania o pomoc jakby krzyczał Zabierzcie mnie stad'" Zakłóca symetrie niszczy porządek, stanowi Barthesowskie punctum przenosząc obraz na poziom abstrakcyjny, 'odrywając 1 (18) POI? BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 66 go od miejsca i wydarzenia. Siła zdjęcia opiera się na statyczności i spokoju oraz zestawieniu kontrastują­ cych elementów. Z jednej strony znakomity ład rzeczy martwych, z drugiej cierpienie niewinnego dziecka, nasuwające pytanie o kondycję i porządek tego świata. Innym dobrym przykładem dramatyzacji jest następujący obraz (fot. 3): na tle popisanego muru widzimy chłopca z uniesionym w górę pistoletem. Obok jego dłoni dwie inne, również dziecięce, trzy­ mające broń - symbol przemocy i wojny. Dziecko, którego prawa w kulturze zachodniej są szczególnie chronione, które otacza się wyjątkową troską i opieką mającymi zapewnić mu odpowiednie warunki roz­ woju, jest tutaj pozbawione swojego dzieciństwa, staje się uczestnikiem konfliktu zbrojnego. Pomimo uświa­ damiającego podpisu, że pistolety są tylko gumową zabawką, wyraz twarzy dziecka znajdującego się na pierwszym planie oraz ręce podniesione' W geście oporu pozwalają wnioskować że to nie zwykła chłoniecą zabawa ale demonstracja zaangażowania i chęci walki Zdiecie bazuje na Dołączeniu niby orzeciw stawnych wykluczających sie e l e m e n t ó w - orzemocy w świecie dzieci. A teraz przyjrzyjmy się temu zdjęciu z innej perspektywy. Fotografia może stanowić odzwier­ ciedlenie zachodniego dyskursu dotyczącego spo­ łeczności arabskiej, utożsamianej z ekstremizmem i fundamentalizmem. Pokazuje, że j u ż małe dzieci wychowywane są w duchu nienawiści. Tym samym, może niebezpośrednio, odczytujemy strach świata Zachodu przed kulturą islamską. Udramatycznieniu służy r ó w n i e ż pokazanie wydarzenia przez pryzmat jednostki. To cecha cha­ rakterystyczna prawie wszystkich nagrodzonych fotografii. Zabieg ten pomaga przekształcić się zdjęciu w obraz ponadczasowy i ikonę. Styl Zdjęć roku konkursu World Press Photo, który nazwałam stylem wizualnym, celuje w produkowaniu abstrak­ cyjnych i symbolicznych obrazów. Dokumentalny realizm Dokumentalny realizm polega na wywołaniu u odbiorcy wrażenia, że fotografia jest uczciwa, bez­ stronna i przede wszystkim wiarygodna. Wydarzenia i osoby rejestrowane są tak, by wywołać wrażenie spontaniczności i wykluczyć możliwość pozowania oraz ustawienia postaci. Widz ma uwierzyć, że jest świadkiem pewnej historii i dokładnie w ten sam sposób by ją zobaczył, gdyby był obecny w czasie jej trwania. Fotografia jest dokumentem. Realizm w tym wypadku służący idei humanitaryzmu - że wszyscy jesteśmy ludźmi i należymy do tego samego eatunku pomimo lokalnych różnic - umożliwia odbiorcy identyfikacje z obiektem przedstawionym Fotoerafia staje sie narzędziem d e m o n s t r u j ą c y m solidarność miedzy ludźmi. Wsoomniane wcześniej wrażenie bezstronności autora zdjęcia, osiągane dzięki efektowi uktvtei kamerv" oraz zwrócenie „ w L i na nroblemv innvch ludzi i eksrremalne warunki w krórvch nrzvszło im żvć zmnieiszaia dvsrans ńomiedzv odbiorca a n r z e d l w i o n a scena Pozwalają mu ziLorować fakt że fotograf działa na r a s a d j l nieć L . a r r i a a ł n ś ć r e a n rn w i t a l n e Realizm w fotografii może być budowany poprzez k o m p o z y c j ę , w y b ó r światła, użycie przestrzeni, przedstawienie ekspresji. Bohaterowie Zdjęć roku na ogół nie kierują swojego spojrzenia w kamerę, a jeśli już, to niebezpośrednio. Spoglądanie w obiektyw wyraźnie potwierdza obecność fotografa i pośred­ niczy p o m i ę d z y obserwowanym a odbiorcą. Jego brak natomiast konotuje sens obecności w miejscu zdarzenia, bardziej jako świadka niż uczestnika. R ó w n i e ż obfitość przedstawienia, pierwszy i drugi plan sfotografowany bardzo szczegółowo i wzmocniony taką samą ostrością, dają iluzję real­ nego dokumentu. 1 8 A. Rouille, Fotografia. Między dokumentem a sztuką współczesną, tłum. O . Hedemann, Universitas, Kraków 2007, s. 113. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie Narracyjność Patrząc na fotografię, czasem zastanawiamy się, co działo się tuż przed otwarciem migawki lub tuż po zarejestrowaniu obrazu, co znajduje się na zewnątrz kadru, jakie relacje wiążą znajdujących się na zdjęciu ludzi. Narracyjność fotografii opisałabym przy użyciu continuum. Na jednym końcu znajdowałaby się nar­ racja wysoce specyficzna, opisująca i informacyjna, ściśle skupiona na konkretnych ludziach, okolicz­ nościach i wydarzeniach. Na przeciwległym usytu­ owałaby się narracja abstrakcyjna, przekształcająca konkretny, uchwycony moment w wiadomość uni­ wersalna Ta kreacja jest charakterystyczna dla Zdjęć roku które odcina a się od swojego informacyjnego kontekstu i wyabstrahowane stają się wartością samą w sobie. Obraz nie od widza wiedzy fis. tenułt fot. 4. Mike Wells, Zdjęcie roku 1980 fot. 6. Don McCullin, Zdjęcie roku 1964 fot. 8. James Nachtwey, Zdjęcie roku 1994 zawiłości i szczegółów życia przedstawionych postaci Dochodzi tu do przesunięcia miedzy konkretem a symbolem s t a n o w i ą c e j oodłoże metafo ryzach i symbolizacii Fotografie o abstrakcyjne! narracii to re o wsnomni nvm wcześnie! n o r e n i e ikoniczności B a r t h e s o w s k i m , L ^ . Znów zacytuję Barthes'a a - Szczegół pochłania mnie przy oglądaniu, wywołuje żywą przemianę mojego zainteresowania, elektryzuje. Przez naznaczenie jakąś rzeczą zdjęcie nie jest już byle jakie. Ta jakaś rzecz uruchomiła brzęczyk, wywołała we mnie małe poruszenie, satori, przejście pustki (to nic, że na samo odniesienie zdjęcia można machnąć ręką). Dziwna rzecz: cnotliwy odruch, który włada „ułożony­ mi" zdjęciami (wypełnionymi przez proste studium), jest odruchem leniwym (przeglądać, szybko i miękko przebiegać wzrokiem, zwalniać i przyspieszać). Tym¬ czasem lektura punctum (zdjęcia, można powiedzieć, „naznaczonego") jest krótka i aktywna zarazę m (...) To przybliża Fotografię (pewne fotografie) do Haiku. Gdyż zapis Haiku jest także niezmienny: wszystko jest dane od razu, nie wywołując chęci rozwoju, a nawet bez możliwości retorycznego przekształcenia ( ) [A] ni Haiku ani Zdjęcie nie pozwalają marzyć 19 1 9 R. Barthes, op. cit., s. 91-92. 1 (18) PDIP BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 68 Zdjęcie roku nie pozwala więc marzyć, stanowi całość odnoszącą się do abstrakcyjnego bytu. Natomiast Walter Benjamin twierdził, że obraz stworzony przez malarza jest całością, podczas gdy obraz wykonany przez fotografa składa się z wielu fragmentów . Gilles Deleuze uważał, że malarstwo „uosabia nadal uniwer­ salny logos, owo pragnienie scalenia wszystkiego i utrzy­ mania więzi, które odwiecznie łączą Część z Całością i Całość z Częścią" . Fotografowi zarzucano fragmentaryzację świata, zaś malarzowi przypisywano kon­ struowanie pewnej całości poprzez kolejne dotknięcia pędzla. Przyjmując jednak założenie o dwóch typach narracji należy ponownie zrewidować zarzuty wobec fraementamaciiświataNarraciaabstrakcyjnaprowadzi bowiem do osiągnięcia jedności i spójności obrazu. 20 21 Przez zespół rozumie on połączenie obrazu z tekstem wyjaśniającym. Jego fotografie mają stanowić czystą informację, wpisują się więc w pierwszy, wspomniany wcześniej typ narracji. Nie posiadają nic, co mogłoby je wynieść na poziom uogólnienia. Sekuła broni się przed narracją abstrakcyjną czyniącą zdjęcie obiektem autono­ micznym. Ciekawa uwaga dotycząca muzeum może być użyta w stosunku do instytucji konkursu. Czy nagra¬ dzane zdjęcia są produkowane pod ocenę i akceptację World Press Photo? Na to pytanie odpowiedzieć nie można. Pewne jest jednak, że prace o narracyjności abs­ trakcyjnej 7ysh\)-\xyt\\\ Zdjęć roku. Co może decydować o narracji abstrakcyjnej? Na pewno punctum, które przenosi nas na inny poziom rozumowania, nadaje znaczenie. Niestety, jego definicja się wymyka. Niełatwo jest je wskazać i nie dla każdego będzie ono tym samym Potwierdzeniem tego założenia może być projekt fotografa Allana Sekuły Sketch for Geography Lesson, elementem zdjęcia. Istnieją również inne techniki wspoopublikowany wrazzesejami wksiążceDismalScience: magające oderwanie się fotografii od konkretu. Znowu Photo Works 1972-1996. Jego fotografie nie stanowią pojawia się kwestia odpowiedniej kompozycji. Dobrze metafory, ale próbę odniesienia do konkretnej rzeczy­ zorganizowana, prosta i przejrzysta, umożliwia stwo­ wistości - bazy wojskowej Stanów Zjednoczonych rzenie czytelnej narracji. Posługiwanie się zbliżeniem, w Niemczech. Nie posiadają podpisów i są zagadkowe odpowiednie kadrowanie i kąt widzenia mają zasad­ do momentu przeczytania eseju umieszczonego na nicze znaczenie. Odbiorca nie ma gdzie „uciec", obraz końcu. Obrazy nie mogc^ być wyjęte z kontekstu. Nie nie pozostawia pola dla wyobraźni Dodatkowo często można im przypisać abstrakcyjnej narracji. Na przy­ pojawia sie zestawienie dwóch kontrastujących ze soba kład fotografia kobiety stojącej obok znaku ostrzega­ elementów tak jak w przypadku omawianej fotografii jącego o minach i trzymającej pocztówkę z ludźmi przedstawiającej arabskie dzieci które nie tylko służy którzy wspięli się na ogrodzenie, nie ma sensu do udramatycznieniu ale implikuje uniwersalne znaczenie momentu przeczytania że niemiecka granica była obrazu NagrodzonezdiecieMikeaWellsaz 1980 roku kiedyś atrakcją turystyczną. (fot 4) posiada wszystkie omówione cechy. Autor podkreśla, że w jego pracach „nacisk był konsekwentnie kładziony na »zespół«, nie na formę czy znaczenie pojedynczego obrazu. (...) [Tjakie podejście wydaje się jedyną rozsądną drogą, by sprzeciwić się ten­ dencji włączania fotografii do muzeów, tendencji do pro­ dukowania prac pod ocenę i akceptację tej instytucji" . 22 2 0 W. Benjamin, Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty, tłum. K. Krzemieniowa, H . Orłowski, J . Sikorski, Wyd. Poznańskie, Poznań 1996. 2 1 23 G . Deleuze, Proust i znaki, tłum. M . Markowski, słowo/ obraz terytoria, Gdańsk 2000. 2 2 Biała dłoń dorosłego mężczyzny trzymająca wychudzoną dłoń czarnego dziecka to prosta kom­ pozycja bazująca na zasadzie kontrastu. Poprzez „por­ nografię powiększenia" obraz staje się abstrakcyjny i w pewnym sensie odrealniony. Po pierwsze, nie wiemy, kto znajduje się na fotografii, w jakiej sytuacji została wykonana, jakie relacje łączą te postaci. Po drugie, uderzająca dysproporcja (ręka dziecka jest sze­ rokości palca misjonarza) jest tak niewiarygodna i nie- A. Sekuła, Dismal Science. Photo Works 1972-1996, Normal 1999, za: M . Woodward, The Construction of Photojournalism. Visual Style and Branding in the Magnum Photos Agency, M I T , Boston 2006, s. 84. Tłum. własne. 2 3 A. Rouillé, op. cit., s. 169. BARBARZVÑCA 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie naturalna, że w pewnym sensie podważa realność tego obrazu, a tym bardziej możliwość przypisania go do konkretnych osób, więc implikuje znaczenie ogólne: Świat Zachodu niesie pomoc głodującym w Afryce. O s i ą g n i ę c i e narracji charakterystycznej dla stylu W o r l d Press Photo ma miejsce r ó w n i e ż poprzez uchwycenie gestu lub ekspresji. Fotografia Roberta Capy (fot. 5) z 1943 roku zatytułowana Neapolitańskie matki lamentujące nad swoimi synami ukazuje kobiety pogrążone w rozpaczy. Jedna z nich trzyma zdjęcie syna obok swojej twarzy. Ten obraz stanowić będzie wzór dla innych fotografów doku­ mentujących konflikty na świecie. W ł a ś n i e w owej ekspresji zdjęcie niesie swoje znaczenie. Przez sku­ pienie na twarzach dochodzi do pominięcia innych elementów, w t y m kontekstu. D z i ę k i takiemu zabiegowi fotografia odsyła na poziom narracji abstrakcyjnej i przekształca sie w ikonę niosąca Barthesowskimit. fot. 9. Georges Merillon, Zdjęcie roku 1990 Zdjęcie Dona McCullina (fot. 6) opiera się na tym samym schemacie. Nie liczy się fakt, kogo opłakuje kobieta: czy poległego na wojnie grecko¬ -tureckiej męża, czy syna. Ten przekaz - porusza­ jący, emocjonalny, silny, niemalże odbierający mowę - nikogo nie pozostawia obojętnym. Obok gestu i ekspresji, które implikują ten rodzaj narracji, w przytoczonych przykładach równie wielkie znaczenie odgrywa postać „Matki". Jak pisze Kaja Klimek, następuje pełna identyfikacja z przekazem wizualnym - każdy z nas, odbiorców, ma matkę, apołowa ludzkości jest czyjąś matką. (...) Zdjęcia traumatyczne według R. Barthesa są niemal doskonałymi analogonami. Nie wymagają komentatza ani podpisu (...). Jak silnym ptzekazemjest obtazmatki, pisze sam Barthes. (...) [P] isze o zdjęciu, któte dla niego stało się symbolem fotogtafii i odkryło przed nim prawdę o tej sztuce. Zdjęcie to ptzedstawiało właśnie jego matkę (.. . ) . 24 1 4 K. Klimek, op. cit., s. 52. 1 (18) POI? BARBARZYŃCA fot. 10. Ovie Carter, Zdjęcie roku 1974 �Marta Piechocka 70 Co ciekawe, „Matka" jest bardzo częstym motywem Zdjęć roku - jako kobieta rozpaczająca, albo otaczająca opieką swoje dzieci. To, czy kobieta w rzeczywistości opłakuje dziecko, męża czy kogoś z rodziny, staje się nieistotne. Obrazy te bardzo często bazują na skoja­ rzeniu z wizerunkiem Matki Boskiej. Robert Hariman oraz John Louis Lucaites podkreślają, że ikoniczne fotografie nawiązują do popularnych motywów iko­ nograficznych. Ten zabieg intertekstualny wynosi obraz na poziom ogólny i uwalnia od konkretu . Współczesne „Piety" i „Madonny z Dzieciątkiem" jako ikonograficzne motywy są również dowodem na bardzo silny wpływ kultury chrześcijańskiej i jej tości Fotografia humanitarna zdaje sie odwoływać do naszej empatii używając chrześcijańskich symboli reli­ gijnych uważając ie za uniwersalne Ponadto zastoso wanie takich środków kulturowych powoduje' kono­ tacje z największymi dziełami sztuki Tvm bardziei więc fotografia odrywa się od narracji konkretyzującej. 25 W tym miejscu warto zwrócić uwagę na kolejną cechę charakterystyczną wizualnego stylu Zdjęć roku, a mianowicie na a r t y s t y c z n ą ekspresję. Nie polega ona na kreacji piękna w obrazie poprzez metody estetyzujące, takie jak światło, podkreślenie tekstury czy koloru. Techniki te są wykorzysty­ wane, ale nigdy w odłączeniu od innych, wspo­ mnianych wcześniej elementów stylu wizualnego. Ich użycie zwiększa zdolność narracyjną obrazu, pomaga, kreowaniu dramatyzmu. Zdaniem Susan Sontag, nawiązywanie do malarstwa pozwala foto­ grafii uzyskać wyższy sens i uwolnić się od presji aktualności. W jednym ze swoich esejów porusza temat rozpowszechnionych przez boliwijskie władze materiałów fotograficznych przedstawia acych ciało Che Guevary złożone w stajni na noszach. Zwraca ona uwagę na kompozvcvine podobieństwo tego orzedstawienia do Martw Jo Chrystusa Mantegni czy Rembrandtowskiej Lekcji \natomii doktora Tulpa. Niezanomniane wrażenie iakie ro zdiecie wvwiera wskaznie na norenrialna możliwość L Zolirv' zacji, stawania się obrazem ponadczasowym" 26 2 5 R. Hariman, J . L . Lucaites, op. cit., s. 27. 2 6 S. Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wyd. Artystyczne Malarskość osiągana jest jednak nie tylko w kon­ tekście intertekstualnym - poprzez jawne, bądź ukryte nawiązanie do dzieł sztuki - ale też dzięki zabiegom formalnym. O kompozycji pisałam odnośnie każdego elementu stylu: dramatyzacji, narracji, dokumental­ nego realizmu. To właśnie ona jest często ową arty­ styczną ekspresją wpływającą na powyższe cechy. W przypadku Zdjęć roku może pojawić się zarzut „choroby estetyzacji". Zdjęcia wyrwane ze swojego kontekstu po pewnym czasie stają się „pięknym" obrazem „jakichś ludziwjakichś sytuacjach" . Według Jeana Baudrillarda „spisek sztuki" to nic innego, jak pozbawianie się przez nią samą wszelkiego znaczenia społecznego, kulturowego, artystycznego. M i ę d z y innymi dlatego należy fotografię trzymać z dala od pokus włączenia jej w obręb tego „skończonego" świata sztuki, produkującego nieskończone ilości obrazów, w których nie ma nic do zobaczenia, bowiem są one tylko konsekwencją pewnego rytuału produkcji kulturowej . Fotografia wplątała się w kontekst stra¬ tegii artystycznych Czego żałuje to estetyzacji foto¬ grafii tego że ten rodzaj obrazów stał sie iedna ze sztuk p i ę k n y c h ! spadł w czeluść kultury" . 27 28 29 Znaczenie estetyzacji obrazu, rozumianej jako wszelkie zabiegi formalne stanowiące o harmonii i przyjemności oglądania, w przypadku fotografii nie jest jednoznaczne. Można uznać za dyskusyjne stwier­ dzenie, że odziera ona zdjęcie z wszelkiego znaczenia (pisałam powyżej o zabiegach formalnych wpływają­ cych m.in. na narracyjność i dramatyzację, które to z kolei decydują o przejściu obrazu na poziom uniwer­ salny), ale należy zaznaczyć, że takie zjawisko czasami występuje. Wyróżniającym się stylem, który fawory­ zuje estetykę obrazu względem wszelkich innych cech, w tym bardzo istotnej narracji (bądź to konkretyzu­ jącej, bądź abstrakcyjnej), jest wizualny styl ni a.ga.zyn u i Filmowe, Warszawa 1986, s. 103. 2 7 J . Baudrillard, Spisek sztuki, tłum. S. Królak, Sic!, Warszawa 2006, s. 96. P. Zawojski, ]ean Baudrillard i fotografia, „Kultura Współczesna" 1 (42) 2008. 2 8 J . Baudrillard, P. Petit, Przed końcem. Rozmawia Philippe Petit, tłum. R. Lis, Sic!, Warszawa 2001, s. 118. 2 9 BARBARZVÑCA 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie „National Geographic". Oto, co pisze pracujący od wielu lat dla tego czasopisma fotograf, znany jako Reza, na temat swojego zdjęcia (fot. 7): Rzeź pomiędzy plemionami Tutsi i Hutu rozpoczęła się. Była sporadyczna, ale masowa. Trzech fotografów i ja byliśmy wysłani w ten region (...), by pokazać ten horror Zachodowi, obraz po obrazie. Te masakry będą później nazwane „100 000 bezsensownych śmierci". Ta kobieta znajdowała się w obozie dla uchodźców . 30 Czy takie odczytanie obrazu byłoby możliwe, jeśli nie posiadalibyśmy wyjaśnienia zamieszczonego przez autora? Czy bylibyśmy w stanie odgadnąć, o jaką sytu­ ację chodzi chociaż w przybliżeniu? A może zdjęcie jest tak skonstruowane, że odsyła nas do znaczenia uniwer­ salnego? Otóż nie. Abstrakcyjne i ostre tło odrealnia przedstawienie, wyrywając je z kontekstu mogącego dostarczyć dodatkowych informacji. W odniesieniu do fotografii często używa się sformułowania, że coś jest „zamknięte w kadrze". W tym przypadku okre­ ślenie to można rozumieć dosłownie. Nie ma żadnego elementu, który ukierunkowywałby uwagę odbiorcy f l c l COS D O Z c l kadrem. Tekstura tła „pomaga" w prze** istoczeniu znajdującej się na pierwszym planie postaci wdrewniana hebanowa rzeźbę Kobieta poprzezprzy ieta pozę upodabnia sie do afrykańskich figurek form określanych często jako orymitywne" Pozbawiona twarzy staje się bytem bezosobowym abstrakcyjnym obdamrm z Jakiegokolwiek sensu Czerwień szatv kontrastuje z czernią rzeźby" przykrywa" człowie czeńsrwo również L i i w "odrealnieniu W r v m nrzvnadkn esrervzacia nozbawia obraz z n a c z e n i budując ciekawą plastycznie formę. fot. 11. Zdjęcie roku 1979 David Burnett, n Dla kontrastu warto przywołać Zdjęcie roku Jamesa Nachtweya z 1994 roku (fot. 8). Podobnie, jak oma­ wiana powyżej fotografia, dotyczy wojny domowej w Rwandzie. Twarz mężczyzny została okaleczona przez Interhamwe, policję Hutu, która oskarżyła go o sympatyzowanie z rebeliantami Tutsi. fot. 12. Finbarr O'Reilly, Łącza do p o z o s t a ł y c h Zdjęcie roku 2005 fotografii: Neapolitańskie matki lamentujące po utracie synów, 1943 fot. 5. Robert Capa, Reza, Rwandan Refugee, http://photography. nationalgeographic.com/photography/photos/reza-oneworld/rwandan-refugee.html, 8.12.2009. Tłum. własne. 3 0 1 (18) POI? BARBARZmA fot. 7. Reza, Rwandan Refugee, fot. 13. Nick Ut, Z d j ę c i e roku 1994 1972 �Marta Piechocka 72 Rozmyte, nieostre tło powoduje skupienie uwagi na mężczyźnie. Zabliźnione rany tworzą harmo­ nijną i zatrważającą kompozycję, stając się równocze­ śnie symbolem przemocy władzy wobec jednostki. Ekspresja na jego twarzy i gest kojarzący się z próbą wydobycia krzyku osadza jednostkę może nie w kon­ kretnej rzeczywistości, ale w realnym świecie. Wzrok skierowany przed siebie, na coś, co nie zostało ujęte W kadrze, daje pewne pole dla wyobraźni i snucia opowieści. Mamy tu wszystko: dokumentalny realizm, dramatyzm kreowany przez ekspresję i dłoń obej­ mująca gardło okaleczenie układające się w parali­ żujący wzór bedacy jednocześnie lunctum pozwala­ jącym w k r o c z y ć poza konkret Fakt że fotografia jest czarno-biała również nie pozostaje bez wpływu Tak twierdzi Maria Gołaszewska, Najwyższe osiągnięcia artystyczne osiąga fotografia jako „sztuka światłocienia", stąd uważa się fotografię czarno-białą za bardziej wyrafinowaną, wysublimowa­ ną artystycznie, niż kolorowa . 31 W przypadku tej fotografii „artystyczność" nie blokuje znaczenia. Wręcz przeciwnie, pomaga w kre­ owaniu dramatyzmu i abstrakcyjnej narracji. Aż 31 z 51 Zdjęć roku jest czarno-białych. Poprzez te zabiegi aspi­ rują do miana dzieła artystycznego, nie tracąc funkcji obrazu informującego o kondycji człowieka. 27-letniego Elshaniego Nashima, zabitego podczas protestów przeciwko decyzji jugosłowiańskiego rządu o zniesieniu autonomii Kosowa. Analizując tą foto­ grafię, uwzględnię wszystkie opisane wcześniej ele­ menty stylu wizualnego oraz pokażę, jak budują ikoniczność tej konkretnej fotografii i gdzie wkrada się Barthesowski mit. Mężczyzna wygląda jakby pogrążony był w głę­ bokim śnie. Elementem centralnym kompozycji jest postać rozpaczającej kobiety. O p i e r a j ą c się na d o ś w i a d c z e n i u praktycznym, tak jak zaleca Erwin Panofsky przy opisie preikonograficznym , zakładam, że lamentująca kobieta to matka opła­ kująca śmierć syna. Pozostałe postaci to żałobnicy. 32 Dynamizm przedstawienia dramatyzuje sytuację. Wygięte do tyłu ciało rozpaczającej kobiety sprawia wrażenie ogarniętego szałem, jej ręce wymknęły się ostrości obiektywu. Podczas gdy jedna z żałobnie rozkłada dłonie nad głową zmarłego, pozostałe są sku­ pione na matce i jej bólu. To nie śmierć młodego czło­ wieka staje się najważniejsza. W takiej fotografii uwaga koncentruje się najczęściej na rozpaczającej kobiecie, ujętej w planie „do pasa", której twarz wykrzywiona jest w grymas cierpienia. Ręce zakrywają twarz lub podniesione sa do góry w geście rozpaczy. Opłakujące kobiety sa bierne ich sprzeciw wobec wojny może być tylko niemy. Kultura wizualna wydobywa więc Ikonograficzno-ikonologiczna koncepcja analizy dzieła Erwina Panofskiego polega na odczytaniu sensu obrazu na trzech poziomach. Opis preikonograficzny ma za zadanie wyodrębnić motywy artystyczne oraz odczytać zachodzące pomiędzy nimi relacje. Elementy identyfikujemy, posiłkując się praktycznym doświadczeniem. Kolejny etap, czyli analiza ikonograficzna, to łączenie kompozycji z tematami i pojęciami. Identyfikacja takich obrazów, opowieści i alegorii należy do dziedziny określanej zwykle jako ikonografia. Trzeci poziom, czyli interpretacja ikonologiczna wykracza poza dzieło mogące stanowić dokument epoki lub osobowości twórcy. Tenże nie jest świadomy ukrytych znaczeń w swoim obrazie. Badacz powinien odwoływać się do historii objawów kulturowych lub symboli. Potrzebna jest mu wiedza o tym, jak w zmiennych warunkach historycznych wyrażane są istotne dążności umysłu ludzkiego, za pomocą jakich specyficznych tematów i pojęć. Zob. E . Panofsky, Studia z historii sztuki, tłum. J . Białostocki, PIW, Warszawa 1971. 3 2 Mit macierzyństwa. Wojenne Madonny i Matki z Dzieciątkiem Pisałam powyżej między innymi o ekspresji jako środku pomagającym zdjęciu wkroczyć w narrację abs­ trakcyjną i osiągnąć poziom ikoniczności. Przyjrzyjmy się z bliska fotografii Georgesa Merillona, która w 1990 roku uzyskała tytuł Zdjęcia roku (fot. 9). Z opisu towarzyszącego obrazowi wiemy, że uchwycona scena przedstawia rodzinę i sąsiadów opłakujących śmierć 3 1 M . Gołaszewska, Estetyka współczesności, W U J , Kraków 2001, s. 206. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 73 z jednej strony najmniej drastyczny (np. w porów­ naniu z gwałtami), a z drugiej najbardziej ckliwy i zarazem najbardziej widowiskowy aspekt cierpienia kobiet w wyniku działań wojennych . Zamknięta kompozycja oparta jest na kontraście. Nieruchomość i spokój martwego ciała przykrytego białym prze­ ścieradłem kontrastują ze sceną obłędu przesyconą wyrazistymi barwami. Malarskość ujęcia wydaje się oczywista. Nasuwa na myśl barokową kolorystykę Caravaggia. Tym samym odrealnia przedstawioną scenę i przenosi ją na poziom abstrakcji. Na poziomie denotowanym sensem (sirnifiant) fotografii jest żałoba DO utracie syna i związane z nia cierpienie Ó w sens stanowi czes'ć iakieiś historii (historii młodego męż­ czyzny który przedwcześnie zakończył swoje życie) Przechodząc na nóziom mityczny sens Drzekształcony w ousta formę konotuie ooiecie macierzyństwa tym sanwmodsvłaiac do wszystkich cech z nim koiarzo nvch dobroci wrażliwości siłv noświecenia bez.ra nicznej miłości. ' Przywołanie religijnego motywu wzmacnia wymowę perswazyjną dzieła, sugerując odpowiednie odczytanie przekazu (alegacja). Jak pisze Katarzyna Kobylarczyk, 33 W odczytaniu tego pojęcia pomaga odnalezienie w fotografii relacji intertekstualnej w odniesieniu do innego tekstu kultury. Obraz dopasowany jest do kulturowych konwencji, operuje kulturowymi kliszami i tym samym uruchamia dopasowanie do już znanych odbiorcy schematów. Według Ernsta Gombricha tzw. programowa projekcja powoduje, że widzimy to, co dostarcza nam pamięć . Obraz nawiązuje bezpośrednio do jednego z najbardziej rozpoznawalnych motywów ikonografii chrześcijań­ skiej - opłakiwania Chrystusa Relacja intertekstualna w tym pLpadku może służyć odpolitycznieniu treści zdjęcia które zyskuje wymiar ponadczasowy i antywoLny.RozDaczaiacakobietastaiesiewspółczesnyrn wcieleniem Matki Boskiej oersonifikacia Ciemienia a jej zmarły syn - Chrystusem niewinną ofiarą 34 35 3 3 I. Kowalczyk, Wobec wizualnego kanibalizmu, [w:] T . Ferenc, K. Makowski (red.), op. cit., s. 72. 34 Ibid., s. 72. 3 5 E . Gombrich, Sztuka i złudzenie. O psychologii przedstawienia obrazowego, tłum. J . Zarański, PIW, Warszawa 1980, s. 182. 1 (18) PD1P „Wojenna Madonna" jest kobietą niezbyt młodą- tak, by jej wygląd konotował macierzyństwo. Najczęściej ubrana jest w chusty, co jeszcze silniej upodabniają do wizerunku Mater Dolorosa z przedstawieniaTycjana. Taki egzotyczny w naszej kulturze fragment stroju kieruje wyobrażenia odbiorcy ku przeszłości (czasy biblijne) i ku wschodowi (Ziemia Święta) . 36 Nawiązanie do m o t y w ó w mocno zakorzenio­ nych w kulturze chrześcijańskiej przenosi współ­ czesnych bohaterów konfliktu zbrojnego w sferę sacrum, czyniąc ich męczennikami. Chrystus, który umarł na krzyżu dla zbawienia ludzkości, wybaczył swoim wrogom. Wartości charakterystyczne dla religii chrześcijańskiej: miłość, wybaczenie, dobroć, wpisując się w znaczenie mitu, stają się wartościami uniwersalnymi, obowiązującymi całą ludzkość. Spójrzmy na zdjęcie jeszcze raz. Przy prawej krawędzi kadru, oddzielona od głównej akcji przez rękę jednej z żałobnie, siedzi młoda dziewczyna. Nienaturalnie opanowana w obliczu takiej tragedii, spogląda prosto w obiektyw aparatu. Nie wpisuje się w żaden z porządków - żywych i umarłych, wyrywa się kompozycji ponadczasowego obrazu. Kontrast pomiędzy nią a innymi bohaterami zdarzenia ma odmienną naturę, niż ten pomiędzy opłakującymi a zmarłym. O n i stanowią układ, jasny do odczytania komunikat tworzący mit Dziewczyna jest postacią jakby z zewnątrz poprzez swoja bardzo intrygująca reakcje laka funkcje pełni' Czy podważa mit czy wręcz przeciwnie wzmacnia go> Bezpośrednie spoj­ rzenie w kamerę w tym orzynadku oodkreśla wartość tej fotografii jako dokumentu. Odbiorca nie traci wrażenia że reoortet iest świadkiem a nie uczestni kiem svtuacii oonieważ oozostałe oośtaci uchwvcone są w głębokiej ekspresji nie patrzą w jego kierunku. 3 6 K. Kobylarczyk, Fotografia jako mit. Zdjęcia streszczają stulecia, „Zeszyty Prasoznawcze" 1/2 (181/182) 2005, s. 83. BARBARZYŃCA �Marta Piechocka 74 Zwracając się bezpośrednio do widza, dziewczyna zdaje się mówić: „To, co widzisz, dzieje się naprawdę". Oboje okazują się bezradnymi, pozbawionymi nadziei obserwatorami, którzy nie są w stanie zmienić kon­ dycji tego świata. Wiele fotografii nagradzanych w konkursie World Press Photo ukazuje śmierć. Jest ona wszechobecna, zobrazowana bezpośrednio (poprzez ukazanie zmar­ łego lub osoby tuż przed śmiercią) lub pośrednio (poprzez przedstawienie rozpaczy po utracie bliskiej osoby, głodu, dotknięcia śmiertelną chorobą, kata­ klizmu jako zagrożenia dla życia, broni itp.). Ciało ludzkie przedstawiają często w pozycji leżącej, pozba­ wione energii, unieruchomione ze względu na chorobę lub wycieńczenie. Staje się anonimowe i uprzedmio­ towione. Podlega dopasowaniu do kulturowych kon­ wencji odwołujących się np do toposu śmierci jako wiecznego snu W przypadku części fotografii nie ma przy tym pewności czy faktycznie przedstawiają one ciało martwe Łącza wysublimowane piękno z L z a śmierci (piękno martwego ciała czy też otaczającej ie scenerii lub układu kompozycyjnego) Śmierć prze staie być w takim orzyoadku realna sm ercia dotvkaiaca konkretnego człowieka, a staje się Śmiercią w ogóle, jakąś ideą śmierci" odnoszącą się do idei bytu. ' Contact Press w 1992 roku w Arlington w Teksasie. Z całą pewnością można je odnieść do niektórych Zdjęć roku: Zdjęcie zrobiono jako reportaż. Człowiek uczynił je sztuką. Gwałt? Zabójstwo było gwałtem. Zrobienie zdjęcia było gwałtem. Publikacja i wystawa były gwałtem. Pogłębialiśmy ten gwałt poprzez wpatrywanie się w ten obraz i uprzedmiotawianie w wykładach i esejach. A jednak zdjęcie pomaga nam pamiętać o wartości ludzkiego życia, zachowuje ją i w ten sposób to życie uświęca . 38 W y p o w i e d ź ta bardzo celnie chwyta problem fotografii reportażowej, która z gazet i m a g a z y n ó w staje do konkursów i dostaje się na muzealne ściany. Czy w ogóle istnieje odpowiednie miejsce dla tego typu obrazów, gdzie wartość życia, którą w sobie niosą, zostanie obdarzona należytym szacunkiem? 37 Dzięki dokumentalnemu realizmowi odbiorca jest w stanie zidentyfikować stan agonalny, w jakim znaj­ duje się przedstawiony człowiek, jednak jego tożsa­ mość pozostaje anonimowa. Na naszych oczach z bytu przekształca się w nie-byt. To, co pozostaje, to ciało zamknięte w kadrze, a raczej jego wizualny ekwiwalent. Zostaje sparaliżowane, uwięzione w momencie śmierci. Zawsze jednak przekazuje ono jakąś ideę życia, które było lub właśnie się kończy. Tym samym fotografia staje się jednocześnie gwałtem i świętością. Warto w tym miejscu przytoczyć słowa Juliannę H . Newton w kon­ tekście iednei fotografii znaiduiacei się na wystawie Photojournalism Since Vietnam zorganizowanej przez 3 7 I. Kowalczyk, Ciało zszargane w fotografii dokumentalnej i sztuce współczesnej, [w:] M.Janczyk, I. Święch (red.), Punkt widzenia-fotografa ciała, Muzeum Historii Fotografii w Krakowie, Kraków 2006, s. 27. Przekształcamy to, co wydarzyło się innym, w piksele i nazywamy wiadomościami, nagradzamy w konkur­ sach. Umieszczamy je w galeriach i nazywamy sztuką. Wrzucamy na duże ekrany, by czynić erudycyjne uwagi. W tym wszystkim tkwi coś koszmarnego: (...) przekształcanie ludzkiego ciała w przedmiot dyskusji . 39 Wprzypadku Zdjęć roku to styl wizualny pomaga w uabstrakcyjnieniu przedstawienia, utrudniając pełną identyfikację z ofiarą. Śmierć staje się odre­ alniona. Z drugiej jednak strony nie można zapo­ m i n a ć o sile tkwiącej w ludzkim spojrzeniu, które daje wybór. Umożliwia połączenie we współczuciu i refleksję nad życiem. Równie częstymi motywami Zdjęć roku są sceny ukazujące matkę z dziećmi. Aluzja religijna wydaje J . H . Newton, The Burden of Visual Truth. The Role of Photojournalism in Mediating Reality, Lawrence Erlbaum Associates, Mahwah 2001, s. 121. Tłum. własne. 3 8 39 Ibid.,*. 124. Tłum. własne. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie się w tym przypadku oczywista. Fotografie powta­ rzają wizerunek Madonny z Dzieciątkiem, który wielokrotnie był powielany w europejskim malar­ stwie i sztuce ludowej. Fotografie numer 10, 11 i 12 łączą w sobie paraliżujący strach z pasywnością i matczyną troską, odcinając się od jakiegokol­ wiek działania w celu uzyskania potrzebnych do życia środków. Matka przyciskająca swoje dziecko do siebie, chroniąca je własnym ciałem, nie jest w stanie zaspokoić jego potrzeb. Zdjęcie stawia odbiorcę w roli ojca, który ma być „żywicielem rodziny" Wyrwani ze społecznego kontekstu matka i dziecko zdani są na współczucie i pomoc odbiorcy. Mit uniwersalnego humanitaryzmu Pisałam j u ż o zdolności fotografii, traktowanej jako dokument, do kumulowania w s p o m n i e ń . Stanowi narzędzie pamięci kolektywnej. Zdjęcie roku ma streszczać w jednym ujęciu najważniejsze wyda­ rzenie danego roku. Ikoniczność analizowanych wcześniej fotografii znajdowała się w ikonograficz­ nych motywach przez nie wykorzystywanych, które stanowiły jedną z przyczyn przekształcenia się zdjęcia w byt autonomiczny, a jego sensu w mit. Pośród nagrodzonych prac znajdują się również takie, które swoją ponadczasowość osiągnęły w inny sposób. Fotografia reportażowa odegrała bardzo ważną rolę w definiowaniu wojny w Wietnamie oraz jej legitymizacji. 8 czerwca 1972 roku fotograf Associated Press, Nick Ut, w y k o n a ł zdjęcie, które przeszło do historii i zapisało się w zbiorowej pamięci A m e r y k a n ó w (fot. 13). Jego opublikowanie nastą­ piło dzień później w prasie na całym świecie. Obraz ukazał się między innymi w „Newsweeku", maga¬ zynie „Life" oraz uzyskał nagrodę Pulitzera i tytuł Zdjęcia roku w konkursie World Press Photo. Stał się symbolem horroru militarnych działań nie tylko W Wietnamie, ale został uznany za ikonę definiującą tragedię wojny w ogóle. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 75 Ciekawe, że właśnie ta fotografia spośród wielu innych, również drastycznych, stała się najsłynniej­ szym obrazem wojny w Wietnamie i najszerzej rozpo­ znawalnym obrazem amerykańskiej fotografii repor­ tażowej. To właśnie ona, a nie relacje telewizyjne, wpłynęła na stosunek amerykańskich obywateli do wojny i zdominowała kolektywną pamięć o wydarze­ niach. Naga dziewczynka biegnie krzycząc, ponieważ jej ramiona i plecy zostały poparzone napalmem. Ręce trzyma z dala od ciała, co upodabnia ją do ukrzyżowanego Chrystusa. Sprawia wrażenie, jakby ją odzierano żywcem ze skóry. Przed nią i za nią idą inne wietnamskie dzieci. Twarz chłopca znajdującego sie na pierwszym planie przybrała kształt maski Za kroczącymi ze spokojem żołnierzami unosi sie czarny dym pożerający tło sceny. Fotografia przesycona jest dramatyzmem kon­ struowanym przez nagość, ucieczkę, ekspresję, gest, kontrast p o m i ę d z y postaciami dzieci i żoł­ nierzy. Epatuje bólem i cierpieniem. Dokumentalny realizm zachowany jest przede wszystkim przez sposób ujęcia - postać dziewczynki biegnie prosto w kierunku aparatu fotograficznego. Ż a d n a z osób nie spogląda jednak w obiektyw, dzięki czemu tworzy się dystans m i ę d z y obrazem a odbiorcą umożliwiający refleksję na poziomie uogólnienia, a nie tego konkretnego przypadku. Kilka elementów tej fotografii szczególnie przy­ ciąga uwagę. Stanowią one punctum oraz miejsce przekształcenia się sensu na poziomie denotowanym w pustą formę, otwartą dla mitu. Owe detale deter­ m i n u j ą narrację abstrakcyjną. Opublikowanie tej fotografii poprzedzone było gorącą dyskusją, czy należy publicznie pokazywać zdjęcie zawierające nagość. To właśnie ona sta­ nowi tutaj element najważniejszy. Dziewczynka, która zdarła z siebie ubranie, by uciec od palącego napalmu, staje się metaforą zachwiania norm spo­ łecznego porządku dającego poczucie bezpieczeń­ stwa i stabilizacji. N i k t bowiem nie powinien być pokazywany nago publicznie, tak samo jak cywile nie powinni być bombardowani. To zdjęcie, które �Marta Piechocka 76 nie powinno być pokazane, wydarzenia, które nie jego reprezentanci (żołnierze) poprzez swoją obojętność powinny się zdarzyć. znieważają jedynie cierpienie ofiar. Z jednej więc strony Ból, którym emanuje poparzone ciało, wzmocniony żołnierz jest reprezentantem narodu, z drugiej strony przez postać chłopca, którego wyraz twarzy przywo­ naród chce mieć władzę i kontrolę nad nim. Zarówno łuje pamięci słynny obraz Edwarda Muncha Krzyk, wietnamskie dzieci, które powinny być chronione, jak jest doświadczeniem anonimowej jednostki. Poprzez i amerykańscy obywatele pokładający zaufanie w armii zwrócenie się w kierunku aparatu projektuje ten ból na zostali zdradzeni . 41 widza, w jego świat. Poprzez anonimowość staje się ona Gdy się przyglądamy temu zdjęciu jako obrazowi uosobieniem wszystkich ofiar wojny. Odbiorca czuje niosącemu mit, przestaje mieć znaczenie, jacy żołnierze, się naocznym świadkiem tragedii. Wojna prowadzi jaki kraj reprezentujący, znajdują się na zdjęciu i kto do destrukcji społecznego porządku i do moralnego jest poszkodowany. Na wojnie zawsze są ofiary wśród relatywizmu. Jednostka staje się wyobcowana, porzu- cywilów, w tym dzieci. Fotografia pokazuje zachwianie eona w świecie niezdolnym do współczucia, w którym społecznego porządku, norm i moralnych wartości, panuia niszczące siły i ból nie mający końca Tragiczny które niesie ze sobą każdy konflikt zbrojny Jednocześnie wyraz obrazu jest dopełniony poprzez relacje pomiędzy pogrążone w bólu dziecko zwraca się do odbiorcy dziećmi a żołnierzami. Ich obecność stanowi kontrast, W wołaniu o pomoc, licząc na jego współczucie. Można nie tylko dramatvzuiacvuiecie ale dostarczaiacysilnego pokusić się o stwierdzenie, że fotografia niesie przesłanie ooczucianieookoiu lolJLoPunctum oomaLiaceL pokoju, poszanowania praw człowieka, a dziewczęca w odnalezieniu mitycznego sensu. Są Barthesowskim nagość staje sie ucieleśnieniem uniwersalnego humani­ współistnieniem nie pasujących do siebie elementów taryzmu. Zawarte w niej doświadczenie terroru przy­ wołuje przekleństwo współczesnego świata Zdjęcie Przeglądałem czasopismo ilustrowane. Zatrzymałem stanowi wieewpewnymsensieterapt która uruchamia się na pewnym zdjęciu. (...) Bardzo szybko zrozumia­ mowe w celu Drzeoracowanie traumy Przeżycie trau łem, że jego istnienie (jego „przygoda") polegało na matyczne nie daie sie bowiem zwerbalizować i często współistnieniu dwu niespójnych elementów, niejed­ sovchane Jest w nieświadomość Kiedv iuż zaczvnamv norodnych, bo nienależących do tego samego świata mówić, kiedy uruchamiamy pośredniczące działanie (...): żołnierzy i zakonnic. Przeczuwałem w tym jakąś mowv oznacza ro że rana sie zabliźnia zasadę strukturalną (...) i zaraz spróbowałem to spraw­ z d i e l zd.ie sie n ó w r . r z . ć w kółko dzić, oglądając inne zdjęcia tego samego reportera (...): nad nią mit pełni funkcję katalizatora. wiele z tych zdjęć przyciągało moją 42 Scena ze n dbndow nv a a a gdyż miały w sobie właśnie taki dualizm . 40 Kierunki dalszych badań Żołnierze w przeciwieństwie do dzieci idą powoli i spokojnie, jakby otaczający ich horror był dla nich Temat Zdjęć roku pozostawiam otwarty do dal­ codziennym doświadczeniem. Nie pomagają im, są szych rozważań i dyskusji. Za cel wyznaczyłam sobie zobojętnieni na cierpienie, wyglądają, jakby traktowali zwrócenie uwagi na kwestie, które mogą stanowić dzieci niczym jeńców wojennych. Odbiorca identyfi­ przedmiot kolejnych, pogłębionych badań. Obrazy te, kuje się z ofiarą. Hariman i Lucaites analizują tę foto­ ze względu na wpisywanie się w pole fotografii repor­ grafię w kontekście amerykańskiej pamięci zbiorowej. tażowej, którą definiuje się poprzez jej funkcję reje­ Zwracają uwagę, że dziewczynka zwraca się bezpo­ strowania rzeczywistości, stają się bardzo specyficznym średnio do widza, ale ten nie może nic zrobić, ponieważ 4 0 R. Barthes, op. cit., s. 45-46. 4 1 R. Hariman, J . L . Lucaites, op. cit., s. 181. 4 2 S. Sikora, op. cit, s. 90. B A RB A R ZV H C A 1 (18) PD1P �Świat zamknięty w obrazie 77 dokumentem naszych czasów. Cechuje go bowiem może postępować jednak jeszcze dalej, prowadząc do charakterystyczny styl wizualny, który określiłam za pomocą czterech elementów: dramatyzacji, doku­ wykształcenia idei ogólnej i uniwersalnej. Dzieje się tak wtedy, kiedy wobrazie odnajdziemy Barthesowski mentalnego realizmu, narracyjności i artystycznej ekspresji. Kategorie te są bardzo płynne, przepla­ mit. Zdjęcia roku poprzez swój wizualny styl, prze­ sycone punctum (również nierzadko budowanym tają się i konstruują siebie nawzajem. Ich zadaniem lub wzmacnianym przez wspomniane kategorie) jest po pierwsze potwierdzenie dokumentalizmu fotografii, na przykład poprzez stworzenie wrażenia stwarzają dla niego doskonałe „warunki rozwoju". Abstrakcyjny model reprezentacji charakterystyczny obecności w miejscu zdarzenia, sposób kadrowania, ujęcia postaci i jej ekspresji. Po drugie, przebija w nich dla fotografii nagradzanych w konkursie World Press Photo sprawia, że widz nie może się o świecie wiele echo mitu fotoreportera zaangażowanego, gotowego znaleźć się w niebezpieczeństwie po to by dostar­ czyć społeczeństwu prawdę Przejawia się nacisk na nauczyć. Szczegółowe studia wizualnego stylu foto­ grafii reportażowej moga stanowić punkt wyjścia do efektywnej analizy iei wpływu na zrozumienie świata fotoerafa-autora który jest heroiczny i wrażliwy na drugiego człowieka. Styl wizualny pomaga uwolnić fotografie od konkretu stanowi iei potencial ikonicz ności Fotografia ikona dzięki na vceniu emocional nościa może w soołeczeństwie funkcionować iako i jego historii przez odbiorcę Rozważając konstru­ owanie narracji w obrazie usytuowałam ia na conti­ nuum: od konkretu do abstrakcji. Uważam więc za całkiem uzasadnione prowadzenie dalszych analiz które tvm razem skuojrvbv sie na wizualnym stvlu wvrazaiaca istotę iakiegoś wvdarzenia króre będzie Z e z nia odrad definiowanTi w ten śnosób zanisze się w pamięci społecznej Przesunięcie znaczenia forografii o konkrernvm rvnie narracii Pvranie o n iaka w i e d z e o ś w i e c i e n r z e k l i a forografii nozosraie STtw^te P H dograne, pozostaje r m A World Captured in an Image. From the Visual Style to the Reading of a Myth in Photography The article discusses the way in which the visual style promoted by World Press Photo enables the elevation of photography to become first a symbol, and ultimately a Barthes myth. From the very beginning of the competition the title of the World Press Photo of the Year has been awarded to works which were particularly dramatic, characterized by a documentary-style realism, narrativity and artistic expression. The analysis reveals the importance of documentation and the testimony of heroism, typical for the involved photo reporter. The visual style allows the photography to depart from the concrete reality and become a photographic icon which will function in society as a symbol of a given event. Such a photo will define the event and hence it will remain in the collective memory of people. It can also become an image which will have some general ideas associated with it, thus being a perfect candidate for a Barthes myth. 1 (18) PD1P BARBARZ^flCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a27c93da3f463e71bcba82e3e5d81965.pdf f39f842a1a7793f44f4ef57877e8253f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5642 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5245 Title A name given to the resource O autorze (prawie) wszystkich fotografii tego numeru/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.102-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szuba, Przemek Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Przemysław Szuba Ukończył Wydział Form Przemysłowych na kra­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych (2010). Dyplom pt. Projekt pompy infuzyjnej do ciągłego poda­ wania leków przeciwbólowych - wykonany w Pra­ cowni Projektowania Ergonomicznego - został zakwalifikowany do Przeglądu Najlepszych Projek­ tów Dyplomowych 2010 w dziedzinie projektowa­ nia produktu. Jest stypendystą programu Erasmus w Kolding Desingschool w Danii (2008). Współzałożyciel studenckiej eko-inicjatywy Makultura (2009), która powstała z potrzeby wdroże­ nia systemu gospodarowania odpadami na ASP w Krakowie. Uczestnik wielu wystaw grupowych oraz prelekcji związanych z działalnością Grupy. Do najważniejszych należą' Uniwersytet Otwarty AGH w Krakowie (2009) Re-Act Fashion Week (2009) tódź Design Festival (2009) i inne Od 2000 roku całkowicie oddany fotografii Zafazjawiskami architektonicznymi i urba¬ nistycznymi przestrzenią i przedmiotem Pomimo oczywistych o o r s n i c z G ń roli pomocy aparatu zmusza otoczenie do podda S' un Miliciano czyli: Śmierć hiszpańskiego republikanina lub Metafora na polski futbol Jego prace były nagradzane w konkursach foto­ graficznych oraz publikowane na portalach inter­ netowych oraz w wydawnictwach drukowanych, m.in. Snap-Me, 144 Zine, Świat Obrazu, Yanko Design, Gizmodo, Core77, IKEA Business, Gaga Magazyn i innych. Od kilku lat prowadzi fotobloga FOOTSZAK. Zwolennik zrównoważonego rozwoju cywilizacyj­ nego. Krakowianin ze starego Podgórza. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a11aa14c5225a9f0773e594dc7ac97.pdf 2ddf27ba310ce332003fa77dbe48eccd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5641 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5244 Title A name given to the resource O przestrzeni i porządku pisma/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.91-101 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakubowska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka lakubowska I F Absolwentka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej przy Uniwersytecie Wrocławskim. Poza szeroko rozumianą antropologią słowa, w którą wpisuje się niniejszy tekst, interesują ją tubylcze kultury Stanów Zjednoczonych, a w Polsce kultury górali Beskidów i Podhala oraz zjawisko postfolkloryzmu w muzyce. ormalną konsekwencją wynalazku pisma było związanie słowa z przestrzenią , czego z biegiem czasu definitywnie dokonała technika druku. Dalekowschodnie ideogramy, podobnie jak litery alfa­ betu fonetycznego, „poważnie przekształciły umysłowość i organizację społeczną" , wytwarzając swoisty typ kultury, a nie tylko system praktyk komunikacyjnych. Propagatorami tego poglądu byli autorzy Wielkiej Teorii Piśmienności (ang. Great Literacy Theory), znajdującej się niejednokrotnie pod obstrzałem antro­ pologicznych kontrargumentów. Jej pomysłodawcy - Harold Innis, Eric Havelock, Marshall McLuhan , Walter Ong oraz Jack Goody - tworzyli niejedno­ rodne środowisko naukowe (Goody był jedynym antropologicznym duchem tego interdyscyplinarnego grona), tzw. szkołę komunikacji z Toronto . Brała ona za swój cel „kulturową perspektywę refleksji nad systemami komunikacji" . Gwoli wyjaśnienia należy podkreślić, że uznanie ogromnych możliwości nie zachodnich (nie fonetycznych) modeli pisma było rewizją poglądu, że idealną formę i pełnię swych możli­ wości osiągnęło ono w Grecji klasycznej, jako linearny Kordian Bakuła wskazuje na konieczność rozróżnienia „przestrzeni" i „powierzchni". Mimo, że sytuuje pismo na płaskiej, pozbawionej wymiaru głębi „powierzchni", pojęciem „przestrzeni" posługuję się w odniesieniu do niego w dalszym ciągu, uznając materiał piśmienniczy za pewien o b s z a r , Kanadyjski teoretyk komunikacji, autor głośnej Galaktyki Gutenberga (1962) oraz metafory „globalnej wioski"; żył wiatach 1911-1980. 1 2 3 4 5 6 1 w którym słowo zyskuje zupełnie nowy (płaski?) w y m i a r . K. Bakuła, Mówione ~ pisane: komunikacja, jeżyk, tekst, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2008, s. 42. 2 G . Godlewski, Słowo -pismo - sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, s. 195. 1 (18) PD1P BARuARZtWCA 3 4 Amerykański jezuita, profesor literatury angielskiej, filozof, autor Oralności i piśmienności (1982); żył w latach 1912-2003. 5 Określenia tego użył po raz pierwszy Jack Goody w odniesieniu do Innisa, Havelocka i McLuhana, związanych z życiem naukowym Uniwersytetu w Toronto. 6 G . Godlewski, Słowo..., op. cit, s. 155. �Agnieszka Jakubowska 92 ciąg znaków i odpowiadających im dźwięków Uznano sąd, iż rozwój piśmienności zachodniej wcale nie musi stanowić wzorca wobec innych jej form. Jednakże nie wnikając w szczegóły debat i polemik toczących się wokół jądra „wielkich teorii" oraz nie rozstrzygając 0 zasadności podziałów na Zachód i W s c h ó d tkwią­ cych w tle - założeniem tego tekstu jest refleksja nad językowością człowieka, człowieka piszącego {homo scriptor). Spojrzę na linearny sposób graficznego orga­ nizowania przestrzeni słów, który stał się jednym z wielu czynników determinujących, w założeniach McLuhana i Onga, charakter kultury Zachodu. S 1 o w e m... definiujący jej „zachodniość". w czasie, narażona jest na ciągłą niepewność ujarz­ mienia czegoś, co jest żywe, spontaniczne i pełne energii. Rodzaje wypowiedzi pozostają d o m e n ą naturalnej mowy, wystawionej na p u ł a p k i czy­ hającej nieświadomości, drwiącej - w skojarze­ niach i błędach językowych - z reguł i konwencji. Zagadnienie różnicy, oddzielającej m ó w i o n e od pisanego, wspierającej się na opozycji świadome nieświadome, rozwija Ong: Mówienie uzupełnia świadome życie i nadaje mu moc, ale dociera z głębin nieświadomości, choć, rzecz jasna, dzięki świadomej i nieświadomej współpracy społe­ czeństwa. Reguły gramatyczne żyją w nieświadomości w tym sensie, że wiem, jak ich używać (...). Pismo czy zapis różnią się tym od mowy, że nie wynikają bezpo­ średnio z nieświadomości. Procesem przekładu języka mówionego na pismo rządzą reguły świadomie wytwo¬ rzone i możliwe do wyartykułowania . ** * Dążność do usytuowania żywej mowy w materii pisarskiej, j u ż w świetle myśli sokratejskiej (zgodnie z przekazem Platona) było redukcjonistycznym pojmowaniem jej właściwości, niemożliwych do ogarnięcia żadną ramą. Pismo - pisze Walter Ong - „sprowadza dynamiczny dźwięk do bezgłośnej przestrzeni, oddziela słowo od żywej teraźniejszości mowy" , czyniąc je podporządkowanym regułom pisania . 7 8 M o w ę , m i m o wszelkiej frazeologii, s t y l ó w 1 gatunków wypowiedzi, cechuje wyzwolenie z rygo­ rystycznego przestrzegania formy, w której grzęźnie „myśl uwięziona przez farbę drukarską" . W ł a d z a środków retorycznych, w tym formuł kostniejących 9 W J . Ong, Pismo a struktura świadomości, tłum. M . Pęczak, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R Sulima (red.), Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 370. 7 Walter Ong podkreśla jednocześnie nobilitujący fakt ogromnej rewolucji umysłowej, której dokonała technologia pisma, uznając ją za „nieocenioną i w istocie kluczową dla pełniejszego urzeczywistnienia ludzkich możliwości. Transformacja tego rodzaju była swoistą dźwignią podnoszącą świadomość na wyższy poziom". Nb. „determinizm technologiczny" (przekonanie, że panująca technologia przekazywania informacji wpływa na kształt i charakter kultury) wyraźnie dostrzegalny w słowach Onga, niejednokrotnie poddawany był krytyce. Ibid. 8 •> M . McLuhan, Stówo pisane, czyli oko zamiast ucha, tłum. K.Jakubowicz, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 381. 10 Kordian Bakuła (filolog, językoznawca) pod­ kreśla, że dychotomiczny podział na m o w ę oraz p i ś m i e n n o ś ć jest „ n i e p o t r z e b n y m konstruktem" i uznaje go za rezultat strukturalistycznego myślenia opozycjami binarnymi . Dekonstrukcji tego prze­ ciwstawienia dokonuje Jacques Derrida, m.in. wska­ zując na tożsamość wielu cech mowy oraz pisma (zdolność do funkcjonowania pod nieobecność autora i adresata, możliwość zmiany kontekstów 11 WJ. Ong, Pismo..., op. cit., s. 370. Przywołaną myśl Onga skonfrontować można z dużo wcześniejszym poglądem Marshalla McLuhana przesuwającym „świadomość" ku „językowości, nieświadomość zaś - technice druku, uznając ją za rosnącą hałdę odpadów świadomości". Autor pisze, że „koncepcja posuwania się w równym tempie wyłącznie na poziomie narracji jest zupełnie obca naturze języka i świadomości, ale 1 0 jest całkowicie zgodna z istotą słowa drukowanego. Tego typu układ linearny obnaża i ogałaca język, czemu towarzyszy efekt mechanicznego powtarzania i jednostajności, który wywierał coraz silniejszy wpływ na umysły ludzi epoki Odrodzenia (...). Nawet ograniczona świadomość jest znacznie ciekawsza niż głębie nieświadomości (...)". M . McLuhan, Galaktyka Gutenberga, tłum. K. Jakubowicz, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit., s. 517. 1 1 K. Bakuła, op. cit., s. 41. B A RB A R ZV H G A 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma 93 oraz wytwarzania w nieskończoność nowych czy powtarzalność i zmienność znaków - uznaje je za ogólne cechy języka). Skupiając się wokół „krytyki Saussureowskiej zasady uprzywilejowania mowy względem pisma" , wypracowuje nowy aparat ter­ minologiczny (wprowadza pojęcia „śladu", „różni" oraz „iterowalności"), z pomocą którego konstruuje tezę o n i e d o m k n i ę t y m systemie językowym, pełnym nieustabilizowanych znaczeń . 12 13 Wytworzenie zasad gramatyki tekstu i odpo­ wiedniej kompozycji pisma, możliwe dzięki wysoko rozwiniętemu umysłowi piśmiennemu, jest tym, co zdaniem Waltera J. Onga umożliwia konstruowanie „tekstu, który naprawdę staje się tekstem: słowami ułożonymi w jedną, spójną całość na papierze" . Jedność i spójność wywołują w tej sytuacji arbitralne skojarzenie linearności, która stała się zasadą struk­ turalną urzeczywistnionego ideału pisma. Wtrącenie słów w pułapkę przestrzeni pisma, możliwe dzięki uporządkowaniu zbioru znaków w ABeCaDło, stało się tym, czego z uporem chciał uniknąć Sokrates, 14 zredukowaniem nieprzestrzennei ze swej istoty mowy do kategorii przestrzennych" ' nastaniem zgubnych czasów dla ludzkiego umysłu i pamięci wskutek niewolniczego uwielbienia milczących liter bogaTeuta Sprowadzenie słów na ziemie" lub iak Dowiedziałby One uorzedmiotowienie - ooorzez wizualizacie-matenałuwerbalnePO o d k s z t a ł c e n i e efemerycznego świata dźwięku w milczący niby 1 16 wiecznv świat nrzesrrzeni" ńowvm nrakrvkom 17 17 nwarnnko D . Howarth, Dyskurs, tłum. A. Gąsior-Niemiec, Oficyna Naukowa, Warszawa 2008, s. 66. 13 Ibid., s. 68-72. 1 4 W J . Ong, Pismo..., op. cit., s. 374. 1 5 M . McLuhan, Galaktyka...., op. cit., s. 515. 1 6 Platon, Pajdros, [w:] idem, Dialogi, tłum. W. Witwicki, Tower Press, Gdańsk 2000, s. 34. 1 7 W J . Ong, Pismo..., op. cit., s. 372. 1 (18) PD1P 18 To przyoblekanie można by rozważyć w kon­ tekście Barthesowskiej metafory „tkaniny tekstu" , uznając za j e d n ą z m o ż l i w y c h jej interpretacji. Składanie „pustych semantycznie liter" w nowe formacje, ewokujące odpowiednie sensy, stwarza fizyczną możliwość obcowania z tekstem i tkania kolejnych poziomów jego rozumienia. Staje się to literalnym w y o b r a ż e n i e m konstrukcji pajęczyny, jeszcze wcześniejszym niż to, które stworzył Roland Barthes. Tak pojęta metafora, w odróżnieniu od bar­ dziej abstrakcyjnych interpretacji, oferuje bliższe, techniczne skojarzenie. Tekst tka się w procesie pisania w trakcie rozciągania od lewej k u prawej rzędów znaków, „widzialnie utrwalających zanurzonc w dźwięku, powikłane, subtelne struktury i odniesienia" . Tekst tka się w chwilach namysłów i aktach w y b o r ó w Barthesowska n i ć pa ęcza" wiie sie wokół ooiecia tekstu" tożsamego ze sola t a n i e r r k ł o s ó w w oółuczestnictwem interoretacia rozumieniem 'a wskutek rozumienia z wvrwarza niem nrzez czvrelnika wvnosażonepo w komne rencie Anrora-Tkacza-Paiaka nowvch wvohrażeń na temat dzieła.Tutaj właśnie r o z p Z y n a s i ę utkana 19 20 21 22 dało noczarek z n n e ł n i e wvmalaiacvm - 7 h ™ k Ir 1 i w A, kr er s i "e posiugin ł •" wanycn r or w o reguiacjr w a m a s r ę p zestrzemątworzeniateKstow w nowym świecie autonomicznego dyskursu (Walter Ong) 1 2 ukonstytuowanym jako swoisty „mikrokosmos zna­ czenia" (Grzegorz Godlewski), linearne i rozciągłe w czasie signifiant rządzi się „właściwą sobie eko­ nomiką, własnymi prawami ruchu i struktury" , przyoblekającymi myśl w zupełnie nowy kształt, jakość i sens. BARBARZYIICA 18 Ibid, s. 376. 1 9 R. Barthes, Przyjemność tekstu, tłum. A. Lewańska, Wyd. K R , Warszawa 1997, s. 92. 2 0 M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 382. 2 1 W J . O n g Oralnośćipiśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J . Japola, Redakcja Wydawnictw K U L , Lublin 1992, s. 121. Robert Bringhurst w Elementarzu stylu w typografii wskazał na funkcjonalne podobieństwo warsztatu tkackiego i przyrządu do składania tekstu, z pomocą którego typograf przędzie go, niczym poeta myśli (nici) - w opowieść (tkaninę). Autor pisze, że „dobrze dobrane formy liternicze tworzą żywą, jednolitą fakturę; beztrosko wstawiane odstępy między literami, wierszami i wyrazami potrafią sprawić, że tkanina się rozejdzie". R. Bringhurst, Elementarz stylu w typografii, tłum. D . Dziewońska, Design Plus, Kraków 2007, s. 27. 2 2 �Agnieszka Jakubowska 94 w Przyjemności tekstu metafora. Tutaj także dociera kosmogoniczna opowieść afrykańskiego szamana 0 „tkaninie, która była słowem" . W Zrozumieć media Marshall McLuhan, ubole­ wając z powodu zaniedbań, jakich dopuścił się świat Zachodu w „badaniu lub zrozumieniu wpływu alfa­ betu fonetycznego na ukształtowanie podstawowych wzorów swej kultury" , dokonuje analizy kulturo­ wych konsekwencji wynalazku pisma fonetycznego. Podobne wyzwania podejmowali także inni twórcy szkoły z T o r o n t o (Walter O n g w s k a z y w a ł na konieczność przeprowadzenia studiów nad zna.czeniem wertykalności i horyzontalności tekstów). Nie wypuszczając się jednak dalej pozs. M c L u h a n o w s k ą myśl, warto wskazać na kilka kolejnych, konsty­ tuujących ją założeń, poświęconych alfabetyzacji 23 24 25 1 racjonalności. Kluczowe dla interpretacji McLuhana stają się założenia o dominacji wzroku w życiu zmysłowym kultur wyrosłych w tradycji pisma alfabetycznego (analizuje to również Ong przy okazji opisywania zmian spowodowanych wynalazkiem d r u k u ) . Miało ono, zdaniem McLuhana, powodować „ana­ lityczne rozszczepienie zmysłów i funkcji", działając, przede wszystkim, na niekorzyść słuchu: 26 alfabet, będący formą intensyfikacji i przedłużenia zmysłu wzroku, ogranicza znaczenie pozostałych zmy­ słów: słuchu, dotyku i smaku . 27 Starożytne hieroglify czy dalekowschodnie ideogramy m i a ł y b y służyć zachowaniu „bogactwa 2 3 M . Griaule, Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim, tłum. E . Klekot, A. Lebeuf, Kęty 2006, s. 67. 2 4 Z a : M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 381. Błędem byłoby nie wspomnieć o osiągnięciach Jacka Goody'ego, który w The Logic ofWriting and the Organization oraz w The Domestication ofthe Savage Mind, dokonał szerokiej analizy następstw piśmienności, zarówno w kwestii instytucjonalnej organizacji społeczeństwa (1), jak i struktur myślowych i poznawczych jednostki (2). 2 5 2 6 W.J. Ong, Orałnoić..., 2 7 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, op. cit, s. 160-167. s. 383. FOT. P. S Z U B A BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �1 (18) PDIP BARBARZYŃCA �Agnieszka Jakubowska 96 znaczeń i postrzegania" oraz u m o ż l i w i a ć „pełną zmysłowo, głęboką percepcję doświadczenia" , nie­ dostępną kulturom posługującym się zapisem fone­ tycznym. R ó w n i e ż McLuhanowska konfrontacja Zachodu i kultur plemiennych uwypukla różnice między nimi, wspierające się na fundamencie prze­ życia zmysłowego. Podstawą rozróżnienia staje się „zimne, neutralne oko oraz nadczuły, delikatny, sprzężony z innymi zmysłami słuch" i powiązane z nimi pary słów, stanowiące jednocześnie element kulturowego opisu: rozczłonkowanie - jedność, indywidualność - wspólnota swoboda osobista podporządkowanie. Słowo pisane czyli oko zamiast ucha- pod takim tytułem Tacek Fuksiewicz opisuje rozprawę McLuhana w dokonanym przez siebie Wyborze pism jego autorstwa . 28 29 30 Tezę o „rozszczepieniu wrażliwości wewnętrznej człowieka Zachodu" wskutek używania alfabetu fonetycznego, można by uzupełnić jeszcze o póź­ niejszy pogląd Waltera J. Onga nt. ogromnej roli, jaką odegrał druk w pogoni człowieka do indywi­ dualizmu (dzięki ustanowieniu praw autorskich „druk stworzył nowy sens prywatnego posiadania słów") czy utowarowienia słowa przez wprzęgnięcie go w proces technologii („typografia u c z y n i ł a słowo towarem") . Alfabetyzacja, dokonująca się w łonie struktur plemiennych, spowodowała roz­ kład ustroju rozpad więzi rodzinnych oraz izolacje Wiele p r o d u k t ó w naszej racjonalności, traktowa¬ nych przez na.s jak forma udogodnienia (np system 31 kanalizacyjny), w kulturach słuchowo-dotykowych uchodzi za barierę uniemożliwiającą zachowanie ciągłości życia wspólnotowego (np. chodzenie po w o d ę sprzyja rozwijaniu z n a j o m o ś c i ) . Ponieważ upowszechnienie pisma nie dokonało się z dnia na dzień, pierwotnie umiejętność ta miała cha­ rakter elitarny. Piśmienni pięli się po szczeblach kariery ku władzy, stając się coraz bardziej ambitni i samodzielni. Wrażenia zamknięcia, samowystar­ czalności czy kompletności dzieła, wzma.ga.ne zda­ niem Onga przez druk, można by z powodzeniem odnieść do charakteryzowanych przez McLuhana zachodnichspołeczeństwposłueuiacychsiezapisem fonetycznym Uzależnienie od pisma alfabetycznego spowodo­ wało, że zdołaliśmy podporządkować rządzącej n i m zasadzie linearności również naszą racjonalność, co zdaniem McLuhana „uwikłało nas w wewnętrznie spójny system". Autor pisze: Świadomość nie jest procesem werbalnym, a jednak, przez całą wielowiekową historię pisma fonetyczne­ go, najwyżej stawialiśmy łańcuch wnioskowania jako oznakę logiki i rozumu. (...) W społeczeństwie za­ chodnim, w kulturze opartej na przekazie pisemnym, można jeszcze powiedzieć, że coś z czegoś „wynika", jak gdyby następstwem tym rządziła jakaś przyczyna sprawcza. (...) [A]ni Hume, ani Kant nie dostrzegli, że ukrytą p rzyczyn 3^ zachodniej tendencji do utożsa­ miania następstwa z „logiką" jest technika alfabetu przenikająca absolutnie wszystkie dziedziny życia . 32 33 34 28 Ibid. McLuhan wyraża tu jedną ze swych słynnych tez o „przedłużeniu zmysłów człowieka przez środki przekazu" (więcej na ten temat: M . McLuhan, Zrozumieć media. Przedłużenie człowieka, tłum. N . Szczucka, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 2004). 29 Idem, Słowo..., op. cit., s. 384. 3 0 M . McLuhan, Wybór pum, tłum. K.Jakubowicz, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1975. 31 Ibid, s. 385. 3 2 Zresztą już McLuhan posłużył się określeniem druku jako To podporządkowanie najlepiej chyba w i d a ć w przypadku zachodniej koncepcji czasu, rachowa­ nego w abstrakcyjny sposób. Głęboka internalizacja pisma spowodowała, że u l e g l i ś m y władzy klep­ sydr, zegarów i kalendarzy, umieszczających każdy moment ludzkiego życia na o s i czasu . 35 „techniki indywidualizmu". 3 3 W J . Ong, Druk, przestrzeń i zamkniecie, dum. J . Japola, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 506. 3 4 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 383. 3 5 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 136-137. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma Jednolitość, uniformizacja, ciągłość - podsta­ wowe właściwości alfabetu - odpowiadają cechom zachodniej umysłowości, stały się punktem wyjścia organizacji życia społeczno-psychicznego oraz m.in. źródłem władzy Zachodu nad człowiekiem i przy­ rodą (podobnie pisał Walter Ong, powołując się na Erica Havelocka ). Dążność do ujednolicania sytuacji oraz nadawania i m cech ciągłości - charak­ terystyczne dla kultur pisma fonetycznego - wynika więc z całkowitego podporządkowania logice alfa­ betu . Jego dalekosiężną konsekwencją jest 97 stronie druku, skłaniających ludzi do przenoszenia tego podejścia na problemy wszelkiego typu . 36 37 38 poddawanie kultury procesowi przetworzenia i ujed­ nolicenia (...) [poprzez - A.J.] zdolność narzucania wzorów jednolitości i ciągłości wizualnej (...) oddziela­ nia treści semantycznej i werbalnej od dźwięku i strony graficznej . 39 Zasady te (zwłaszcza jednolitość i powtarzal­ ność, typowe dla techniki druku), stały się cha­ rakterystycznymi wyznacznikami kultury czasów Gutenberga (nowej nauki i sztuki odrodzenia). P r z y c z y n i ł y się do „ w y k s z t a ł c e n i a w i ę k s z o ś c i zachodnich form produkcji i organizacji społecz­ nych zapewniających dobrobyt" . To, co McLuhan wyraża skrótowo, ale dosadnie, w sposób nieco enigmatyczny nt. „rur i kranów, ulic i taśm monta­ żowych" jako wyobrażeniowych p r o d u k t ó w naszej racjonalności, rozwija i tłumaczy w innych miej­ scach. W Galaktyce Gutenberga m ó w i o 40 przyzwyczajeniu [zachodniej umysłowości - A.J.] do jednostajnych, linearnych układów wzorowanych na Cechy te McLuhan uznał za kluczowe dla mentalności kulturowej Greków i Rzymian; kluczowe w pozyskaniu władzy nad niepiśmiennymi barbarzyńcami, osłabionymi m.in. przez pluralizm kulturowy; autor przypisał je również „wiekowi Gutenberga" jako cechy dlań charakterystyczne. M . McLuhan, Słowo..., op. cit., s. 385. 3 6 41 Oskarżenie „ludzi Orientu" o „braki w zakresie logiki", wysuwane przez Europejczyków, które przy­ tacza Edward Said w Orientalizmie, brało się z faktu ignorowania przez społeczeństwa Wschodu zachod­ niego sposobu architektonicznego wykorzystywania przestrzeni. W niepodporządkowywaniu się euro­ pejskim regułom doszukiwano się braku świado­ mości funkcjonalnego przeznaczenia c h o d n i k ó w i dróg (na sytuację oporu wobec podziałów ziemi „od linijki" i „w kratkę" niejednokrotnie natykali się kolonizatorzy A b o r y g e n ó w Indian). „Drogi i chodniki, po to właśnie zbudowane, by chodzić po nich co Europejczycy pojmują od razu" staja się w i ę c ' p o m n i k a m i władzy zachodniej racjonalności nad irracionalnościa" Wschodu trwałymi zna¬ kami jej niepodważalnej wszechobecności. Aspekt zachodniej dominacji łączy poelady Saida (przeko nanie Zachodu o własne, wyższości i racjonalności) z myślą McLuhana (ekspansywny pochód" unifor mizującej alfabetyczności). 42 Poza przewodami linii telegraficznych czy wodo­ ciągami, przykłady i kolejne argumenty wskazujące na słuszność tez McLuhana m o ż n a by mnożyć. O n sam przywołuje system jednolitych cen, nasze wyobrażenia o związkach przyczynowo-skutkowych czy historycznych okolicznościach i motywach znie­ sienia różnic stanowych . 43 Jeżeli uznać za różnicę między m o w ą a pismem - pozostając w zgodzie z przekonaniem Waltera O n g a - fakt, że źródła tej pierwszej drzemią głęboko w ludzkiej nieświadomości, to czy można utrzymać pogląd o zapomnieniu reguł pisma? Przeszło 2500 lat mija, odkąd kultura starożytnej Grecji przyjęła pismo fenickie, przekształcając je na swój własny u ż y t e k (Grecy rozwinęli pełną wersję alfabetu, 3 7 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 127. 41 Ibid, s. 512. 3 8 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 384. 4 2 E . Said, Orientalizm, tłum. W. Kalinowski, PIW, Warszawa 39 Ibid., s. 383-384. 40 Idem, Galaktyka..., op. cit, s. 510. 1 (18) PD1P 1991, s. 76. BARBARZYŃCA 4 3 M . McLuhan, Słowo..., op. cit, s. 384. �Agnieszka Jakubowska 98 uzupełniając go o samogłoski). Ruszyliśmy wówczas w drogę ku istnemu kosmosowi Teuta, w k t ó r y m - współcześnie całkowicie zanurzeni - dumnie wznosimy imponujące Pałace Kultury. Trwamy we wszechogarniającej kulturze słowa pisanego, mimo ekspansywności świata elektronicznych obrazów, ikon, fotografii, emotikonów, gifów (warto jednak przypomnieć, że idea pisma początkami sięga obra­ zowej p r z e d s t a w i e n i o w o ś c i ) . Maryla Hopfinger podkreśla, że we współczesnej kulturze audiowizu­ alnej zmianom uległy kontekst i charakter słowa. Dzięki elektronice przeżyło ono swój renescins, umożliwiając „pośrednią k o m u n i k a c j ę interperso­ nalną" . Z upływem czasu słowo stało się multime­ dialne i zyskało nową (cyber)przestrzeń, przestrzeń wielogłosowych hipertekstów i dynamicznych typografii, sytuujących je w nowych, nieliniowych ukła­ dach przestrzennych. 44 Właściwości pisma fonetycznego - jak zakłada McLuhan - stają się źródłem kulturowej normatywności. Qak stwierdza Grzegorz Godlewski, słowo jest „sednem kultury" ). Przyjmujemy je bezrefleksyjnie jako normę kulturową, codziennie piszemy w okre­ ślony sposób i w określonym kierunku. Tak, jak regułę 45 �O przestrzeni i porządku pisma linearnego pisania od lewej do prawej akceptujemy bez zastanowienia i sprzeciwów, tak odpowiednie litery z alfabetycznego paradygmatu komponujemy w słowa i w przyjęty sposób, bezrefleksyjnie organizujemy je w przestrzeni tekstu. Porządkujemy je pomiędzy nagłówkiem a stopką, stanowiącymi tekstualny wyraz naszej cielesności („tekst upodabnia wypowiedź do ciała ludzkiego" ), między początkiem i końcem; po dwukropku, przecinku i myślniku, sygnalizujących ton wypowiedzi. Większość z nas nie ulega pokusie refleksji nad mechanizmem wytwarzania tekstu . Można uznać, £g pewne reguły posługiwania się jego przestrzenią, 46 47 99 reguły pisania, zakodowaliśmy w sobie, traktując je, przy wszelkiej sposobności, w sposób zupełnie natu­ ralny, bez potrzeby uświadomienia sobie ich konwencjonalności i arbitralności . Wieki życia w konstelacji Teuta spowodowały pewną naturalność w posługi­ waniu się technologią pisma, a naszemu doświadczeniu przestrzeni - poczuciu tekstowości - nadało określony charakter. Faktem pozostaje to, że „przeniesienie słowa ze świata dźwięku do świata przestrzeni widzialnej" , stwarza możliwość analizy reguł ortografii czy składni, co w rezultacie daje przefiltrowany obraz pozbawiony marginesu błędu i przypadkowości. Z wynalezieniem pisma wiązało się również wynalezienie gramatyki, umożliwiającej refleksję nad regułami językowymi oraz ich racjonalizację. Wskutek wyostrzenia analizy możliwej dzięki graficznemu zapisowi słowa nastąpiło zdaniem^Waltera Onga, „sprzężLe zwrotne z mową"' ! 48 49 0 Kierunek lewa - prawa, wyznaczający porządek piśmienny przyjmowany przez nas dzisiaj w sposób bezrefleksyjny, był efektem długotrwałych, ludzkich wysiłków: Derrick de Kerckhove sugeruje, że wzrost dominacji lewej półkuli mózgu [linearnej, co w kategoriach neu­ rofizjologicznych sprzyja myśleniu abstrakcyjnemu, analitycznemu - A.J.] powodował (we wczesnogreckim piśmie) przejście od porządku »od prawej 51 M . Hopfinger, Kultura audiowizualna u progu XXI wieku, Wyd. Instytutu Badań Literackich, Warszawa 1997, s. 84. 4 4 G . Godlewski, Wstęp, [w:] G . Godlewski, A . Mencwel, R. Sulima (red.), op. cit, s. 10. 4 5 4 6 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 140. W J . Ong zwraca uwagę na to, jak mało czytelników zdaje sobie sprawę ze skomplikowanej „lokomocji wytwarzania tekstu drukowanego [dającego - AJ.] zupełnie inny obraz słowa w przestrzeni, aniżeli daje pismo". Idem, Druk..., op. cit, s. 499. 4 7 Pomijam kwestię prac habilitacyjnych, bibliografii, podań, formularzy etc, szczególnie mocno wpisanych w obowiązujący bezwzględnie kanon reguł kompozycji tekstu. 4 8 4 9 Ibid. 50 Idem, Oralność..., 5 1 Ibid, s. 128. op. cit, s. 144-145. �Agnieszka Jakubowska 100 do lewej« do porządku »orzącego wolu« (jedna linijka idzie w prawo, następnie skręca w dół do drugiej l i ­ nijki zmierzającej w lewo, przy czym litery zachowują kolejność według kierunku linii pisma), dalej do stylu wertykalnego i wreszcie do ostatecznego porządku »od lewej do prawej« w linii horyzontalnej . 52 Ustalanie przestrzennych pozycji słów (niezwykle istotnych zwłaszcza w przypadku techniki druku, gdzie „kontrola pozycji jest sprawą nadrzędną" ), układanie ich wedle określonej kolejności i wyzna­ czonego kierunku sprawia, że myśl zyskuje kontur zupełnie inny od tego, który kształtuje oralność . 53 54 Na całym świecie alfabet, bezlitośnie skuteczny w re­ dukowaniu dźwięku do przestrzeni, ustala nowe, okre­ ślone przestrzennie porządki i sekwencje . 55 Inaczej niż mowa, która wymyka się wszelkim próbom dokładnego określenia kierunkowości, nie dąży od lewej do prawej, nie przebiega od góry w dół, co dzieje się w przypadku pisma. Zdaje się jednak, że mimo wszystko nasze wyobrażenie mowy - jeśli można ją uchwycić w jakimkolwiek wyobrażeniu - uprzestrzennia ją, bezpowrotnie gna d o p r z o d u , w p ę d z a w czas (czytanie od końca e n r a e n i l o m s i p - n i e cofa i nie wstrzymuje przecież ruchu wskazówki zegara). Zgodnie z myślą Marshalla McLuhana potwierdza to tylko pod­ porządkowanie logice pisma naszej racjonalności skłonnej rozczłonkowywać rzeczywistość i składać ja na nowo w ciągi linearne. Nie wykluczając powyż¬ szego m o ż n a by wskazać także, za Kordianem 52 Idem, Pismo..., op. cit., s. 376. Ciekawie pisze o tym również McLuhan, chociażby w Prawie mediów. Zob. M . Bakułą, na fizyczny fakt wielokierunkowego roz­ chodzenia się dźwięków, przypominającego koliste rozchodzenie się fal . 56 „Określone przestrzennie porządki i sekwencje", 0 których pisał Walter Ong, nierzadko prowoko­ wały sprzeciw wobec ich „określoności". Rozbijanie struktury zdania, zmiana porządku piśmiennego 1 tradycyjnego u k ł a d u liter, hipersemantyzacja tekstu czy posługiwanie się elementami grafiki , słowem redefiniowanie (lub obalanie, jak woleliby twórcy) odwiecznych reguł wersyfikacji, to tylko niektóre z wielu rewolucyjnych wręcz założeń futu­ rystycznej grafo-manii . Literackie eksperymenty formalne, których podejmowali się awangardyści w latach 20. X X wieku, zarówno w kwestii grama­ tyki językowej, jak i przestrzennego uporządko­ wania tekstu, mogą być wymownym argumentem, potwierdzającym tezę Onga, że „druk prowadzi do daleko bardziej pomysłowego wykorzystania prze­ strzeni jako struktury wizualnej" oraz że poezja konkretna jest wytworem właśnie typografii 57 58 59 Jednolity układ przestrzenny strony homogénéité de la page, jak pisał McLuhan, był tym, do czego z uporem dążyli pierwsi drukarze . Próby wyzwalania słów z okowów reguł gramatycznych, wysiłki wiązania elementów graficznych ze słowami w niemalże orga­ niczne całości, miałyjednak podstawy. Podejmowano je w celu osiągnięcia większej swobody ekspresji języ­ kowej, ale także i dla zamanifestowania awangardo­ wego zwrotu anty-tradycjonalistycznego. Poruszenie fundamentu zasad pisania było jak poruszenie funda­ mentu zasad myślowego postrzegania rzeczywistości. Dezintegracja układów słów (co posiadało mimo wszystko, swą własna logikę, nawet gdyby miała być 60 5 6 K. Bakuła, op. cit., s. 51. 5 7 T . Skubalanka, Polska poezja futurystyczna w oczach McLuhan, Prawo mediów, [w:] E . McLuhan, F. Zingrone językoznawcy. (red.), McLuhan. „Przegląd Humanistyczny" 5 (164) 1979, s. 2. Wybór tekstów, tłum. E . Różalska, J . M . Stokłosa, Zysk i S-ka, Warszawa 1997, s. 527-539. Przyczynek do przemian poezji współczesnej, Ukształtowanej w Polsce pod wpływem przede wszystkim myśli rosyjskiej. 5 8 5 3 W J . Ong, Druk..., op. cit., s. 499. 54 Ldem, Pismo..., op. cit., s. 374. 5 9 W J . Ong, Druk..., op. cit., s. 501. 55 Ibid., s. 376. 6 0 M . McLuhan, Galaktyka..., op. cit., s. 510. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �O przestrzeni i porządku pisma nią zupełna przypadkowość), dowodziła futurystycz­ nego wypaczenia estetyki i wykluczenia racjonalności. Futuryzm uchodził za kpinę i absurd; budził niechęć społeczeństwa i środowisk literackich tak wielką, że Stanisław Ignacy Witkiewicz określił go „destrukcyjną robotą szakali dadaizmu" . W atmosferze buntu, prze­ ciwko krępującej semantyczną i przestrzenną wolność słowa konwencjonalności układów graficznych, two­ rzyli również amerykańscy poeci nurtu poezji kon­ kretnej z lat 50. X X wieku, inspirowani osiągnięciami wcześniejszego ruchu futurystycznego. Współcześnie w u ciszym kraju fascynacjom hipnotyzującej, pełnej irracionalności i tajemnicy awangardy ulegają zwolen­ nicy literatury totalnej tzw liberatury skupieni wokół Zenona Fajfera i Katarzyny Bazarnik 61 ** * Wkroczenie w epokę odległych, globalnych, elektronicznych podróży przez kontynent Google'a, „sekwencyjne i przestrzenne przetwarzanie słowa (...) uczyniło bardziej intensywnym" . Maksymalizacji 62 101 uległy związki (hiper)słowa i (cyber)przestrzeni. Pisane stało się klikane, w y p o s a ż o n e nie tylko w znaczenia i sensy, ale również w bagaż odwołań i skojarzeń (czyniących przestrzeń hipertekstualną), które „dla czytelnika tradycyjnego, »płaskiego« tekstu umieszczonego na papierze (...) mają cha­ rakter czysto ideacyjny, m y ś l o w y " . Możliwość nie­ liniowego zapisu elektronicznych (e)kartek stwarza rozległą przestrzeń dla typograficznych wariacji i technik animacyjnych, n a s u w a j ą c y c h na myśl awangardowy bunt przeciw k o n w e n c j o n a l n o ś c i . Znaki w wirtualnej przestrzeni, niczym a.wa.ri g a.rdowe „kreski-futureski", łączą się w wielowymia­ rowe u k ł a d y . Rzeczywistość audiowizualna oraz media postawiły jednakże, nie tylko wobec nowej formuły tekstu, tekstu pozbawio nego tradycy nych wyznaczników delimitacii" ale również wobec „nowej formy uczestnictwa komunikacyinego" (Walter Ong pisał szeroko o Doieciu oralności wrórnei") wvkszrałcaiac nowv model percepcyjny oraz odmienny tryb myślenia 63 64 65 The Order and Space of Writing The main focus o f the article lies on factors determining the so-called Western rationality. These reflections come from the ideas o f Marshall McLuhan and Walter Ong. The author demonstrates that the order of words in writing space is not entirely accidental. The way in which we write clearly defines the culture o f the West, subordinated to the logic o f alphabet. We think exactly in the same way as we write, i.e. we divide reality in order to compose it in linear cause-and-effect chains. Similarly, we construct lines of wires and pipes or street lanes. By contrast, Far Eastern ideograms, which also created a specific type o f culture, are a completely different phenomenon. It appears that writing serves not only as a communication tool. For an anthropologist it might contain an unfathomable definition o f culture. K. Jaworski, Katalog wystawy Mieczysława Szczuki zapomniany manifest futurystyczny z 1920 roku, „Przegląd Humanistyczny" 4 (409) 2008, s. 126. 6 1 6 2 W J . Ong, Oralność..., op. cit., s. 640. 1 (18) PD1P BARBARZ?flCA P. Leyinson, Od tekstu do hipertekstu, tłum. H . Jankowska, [w:] G . Godlewski, A. Mencwel i R. Sulima (red.), op. cit, s. 654. 6 3 6 4 G . Godlewski, Wstęp, op. cit., s. 15. 65 Ibid. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92e6bd99f171c9828426dc4ace786549.pdf d8d7cdca72ce4af4098b981a84cad564 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5644 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5247 Title A name given to the resource Natknięcia/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.113 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 113 POD TĄ MASKĄ KRYJE SIĘ IDEA, A I D E E SĄ KULOODPORNE Ostatnie wydarzenia związane z ustawą ACTA to świetna okazja, by zaobserwować niezwykłe życie symboli, ich funkcjonowanie w pol­ skim dyskursie publicznym. Najważniejszy z nich nawiązuje do motywu pochodzącego z mającego już trzydzieści lat komiksu „V jak Vendetta". Jednak maska kojarzona dziś z grupą Anonymous ma bardziej skomplikowaną historię niż losy typowego artefaktu herosa popkultury. I znacznie dłuższą: wszystko zaczęło się 5 listopada 1605 roku, kiedy w piwnicach brytyjskiego parlamentu pojmano Guya Fawkesa, gotowego, by wysadzić budynek. Torturowany, wydał wspól­ ników spisku, odtąd zwanego prochowym, zrodzonego w umysłach fanatycznych katolików, chcących po zamachu stanu zmienić panującą religię. Fawkes, skazany wraz z innymi pojmanymi spiskowcami na karę śmierci przez powieszenie i ćwiartowanie, skręcił kark, skacząc w ostatniej chwili z szafotu. W dniu udaremnienia zamachu zachę­ cono poddanych do palenia ognisk i sztucznych ogni wyrażających radosne świętowanie, które szybko przekształciło się w doroczny zwy­ czaj. Z czasem do ognia zaczęto wrzucać kukłę przebraną za Fawkesa, wyposażoną w maskę z papier-mäche. Dając upust antykatolickim nastrojom zastępowano ją wizerunkiem papieża. Dla biedoty święto 5 listopada stało się okazją do żebrania (penny for the Guy) i wyrażania społecznego sprzeciwu. Postać zamachowca już wtedy musiała być inspirująca, jednak pełna rehabilitacja jego wizerunku dokonała się dopiero w komiksie Alana Moore'a i Davida Lloyda. Główny bohater, bezwzględny anarchista szukający zemsty na rządzących, kryje się za strojem i maską katolickiego fanatyka. Motyw został spopularyzowany przez ekranizację opowieści w 2005 roku - równo 400 lat po śmierci Fawkesa - jako symbol oporu wobec znienawidzonej władzy. Szybko stał się też znakiem rozpoznawczym „haktywistów" z grupy Anony­ mous, sprzeciwiających się w ostatnich latach m.in. regulacjom sieci internetowej. Za wizerunkiem Fawkesa ukryli się również „Oburzeni" okupujący Wall Street. Kiedy w Polsce wybuchł protest wobec nowej ustawy ACTA, charakterystyczne maski zdominowały większość demonstracji. Internet wyszedł na ulice. A wraz z nim - podobnie jak wcześniej w innych krajach - maska Guya Fawkesa, wracając w znany sobie kontekst przestrzeni publicznej i kodów społecznych, ale już przewartościowana, jako symbol szlachetnego buntu przeciw władzy. „Remember, remember, the fifth of November, Gunpowder Treason and Plot". Źródła: p a r l i a m e n t . u k , uk.wikipedia.org, polsJcatimes.pl UFOLODZY ATAKUJĄ! Choć naukowcy wielokrotnie wskazywali, że należy rozróżniać kwestie życia pozaziemskiego od UFO (unidentified flying objęci), zainteresowanie latającymi talerzami wcale nie zmalało. Przynajmniej tak można sądzić, zestawiając fakty z ostatnich lat. Pod koniec 2009 roku brytyjski resort obrony zamknął funkcjo­ nującą od ponad pół wieku komórkę zajmującą się niezidentyfikowa­ nymi obiektami latającymi. Ze wszystkich doniesień, jakie przez ten czas odebrano od świadków UFO, żadne nie zostało potwierdzone. Nie znaleziono dowodów na zagrożenie, jakie miałyby stanowić dla Wielkiej Brytanii ani dowodów na istnienie istot pozaziemskich. Do podobnego oświadczenia zmusiła Biały Dom petycja, którą w listopa­ dzie ubiegłego roku poparto wystarczająco dużą ilością podpisów. Co bardziej natarczywi obywatele domagali się potwierdzenia, że doszło do kontaktu kosmitów z ludźmi. Odpowiedź nie mogła być dla nich satysfakcjonująca: rząd USA takich dowodów nie posiada. Nie ma też podstaw, by sądzić, że takie informacje są ukrywane. Na pocieszenie została statystycznie duża szansa na istnienie życia poza Ziemią i eks­ tremalnie mała na możliwość kontaktu z nim. W czasie, gdy anglosaskie rządy starają się rozwiać złudzenia swoich obywateli, zainteresowanie UFO wzrasta na Ukrainie. Organi­ zacja UFODOS (Ufologiczieskoje Dosje) uruchomiła linię telefoniczną odbierającą wszelkie doniesienia o niezidentyfikowanych obiektach latających. W analizie zebranego materiału może liczyć na wsparcie naukowców z kijowskiego Centrum Badań Anomalii. Jak jednak przy­ znają ufolodzy, duża część z zaobserwowanych zjawisk to w rzeczywi­ stości np. puszczane w niebo chińskie lampiony. Nic dziwnego: każdy nieznany obiekt w powietrzu podpada pod definicję UFO, dopóki nie zostanie rozpoznany (IFO - identifiedflying objęci). Jak podobno mawiał Einstein, jedynym dowodem na istnienie inteligencji pozaziemskiej jest fakt, że się z nami nie kontaktuje... Źródła: n e w s w e e k . p l , onet.pl, gazetakrakowska.pl, rp.pl �O radiofoniaim SPOtECZNO KULTUROWY pis™ fo ko w e z G a d k i ^ Chatki �HTTP://BARBARZVNCA.CDM archipelagi kultury � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b4407b7b3ab7b5c50fe80d93ca79857.pdf 4cd0685b37cd73690bcf2f73ff14b0f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5643 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5246 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2012 nr 1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.105-112 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 105 W podróży Niewiasta o cerze spiekłej, zawinięta w cienką tkaninę usianą z rzadka tarantulami, podobnymi do wielkich pająków w różnobarwne prążki. Postać ma być ukazana w pozie tanecznej, z głową uwieńczoną gałązka­ mi oliwnymi pełnymi owoców; w prawej ręce trzyma wdzięcznie bukiet kłosów pszenicznych oraz gałązkę migdałowca z liśćmi i owocami. U boku ma Bociana z wężem w dziobie, z drugiej zaś strony - rozmaite instru­ menty muzyczne, zwłaszcza bębenek i piszczałkę. (Cesare Ripa, Ikonologia) < Dariusz Czaja Gdzieś dalej, gdzie indziej Czarne, Wołowiec 2010 Czy Gdzieś dalej, gdzie indziej Dariusza Czai to książka podróżnicza? W pewnej mierze tak. Ale co to za podróż? W jakiej formie ujęta ta opowieść? Czy chodzi tylko o Apulię i jej historię? Spróbujmy zmierzyć się z tym tekstem, tak j ak autor z wybranym tematem. Jak mówi Ryszard Kapuściński w Autoportrecie reportera, „poznawanie świata jest wysiłkiem" . Dariusz Czaja jest w pełni tego świadomy. Marzy mi się księga włoskich widoków. (...) Nie tych znanych, doskonałe opatrzonych, ałe tych, których nie zdołano jeszcze całkiem zabić wzrokiem i aparatem. W widoku, o jakim myślę, jest jakiś nadmiar, ma on coś z obrazu poetyckiego, nie da siego przełożyć na ludzki język, nie da siego opowiedzieć, nazwać, przyszpilić. (...)To byłby leksykon miejsc i obiek­ tów o szczególnej sile rażenia. Dzieło zawierające oprócz ilustracji także i utrwalone w słowie zapisy pierwszych reakcji spektatorów. Księga westchnień i poruszeń, księga niepokojów i marzeń. Poligon wyobraźni. Kiążka, w której można by śledzić niemal in statu nascendiproces zastygania widzenia w słowie. Obserwować, jak słowo zmaga się z widzialną rze­ czywistością, jak formują się klisze i zwroty językowe powtarzane później do znudzenia. Me też i jak dochodzi do nowych odkryć, dzięki którym widzimy więcej. Autor zdaje sobie sprawę, że pisanie o Włoszech jest jak dokładanie kolejnego listka laurowego do wykuwanego przez wieki marmurowego posągu Italii. Literatura podróżnicza na jej temat jest jedną z najobfltszych, a przekra­ czająca nasze wyobrażenia ilość albumów, dziel malarskich, widoków zatrzymanych na fotografiach nie zachęca do stworzenia kolejnej książki o Półwyspie Apenińskim. Bo cóż można powiedzieć więcej? Czy jest jeszcze jakiś ważny szczegół, nie dostrzeżony do tej pory? A jednak autor decyduje się i pisze swoją opowieść, próbując zrealizować marze­ nie o księdze wrażeń. Zbiór składających się na nią esejów to poetyckie obrazy miejsc, które Czaja zwiedza w Apulii. To próba fenomenologicznego opisu wrażeń, jak również bogaty w historyczne informacje, ciekawostki i konteksty opis Południa. Przytoczony na początku opis Apulii, pióra Cesarego Ripy, jest kwintesencją tematów poruszanych przez Czaję. Mamy tu upal, smak i dźwięk tego regionu, a wszystko to zagubione w czasie, odnosi się wrażenie, że na krótką chwilę zastygło w rozpalonej przestrzeni. „Jeśli jest wędrówka - musi pojawić się jasno określony, precyzyjnie wskazany, ten oto wędrowiec. Staje się on podmiotem podróży w tym samym momencie, w którym on sam inicjuje wędrówkę" . Poszukiwacz nieuchwytne­ go, wrażliwy erudyta i etnolog, wbrew piętrzącym się przeciwnościom, próbuje dostać się do najbardziej ukrytych miejsc Apulii, wciąż szukając pierwotnej zasady, która ją ukształtowała. Cierpliwie bada wypalone kamienie, pilnie 1 2 1 2 R. Kapuściński, Autoportret reportera, Znak, Kraków 2003, s. 36. J . Lipiec, Fenomenologia wędrówki, Wyd. F A L L , Kraków 2010, s. 55. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICA �recenzje 106 notuje tamtejsze rytuały. Przestrzeń, którą bada, jest „formą, w jakiej się jawi świadomości ludzkiej, a więc w całej swej niejednorodności, z ogromnym bogacrwem znaczeń egzystencjalnych, jakie zdolna jest pomieścić przestrzeń doświadczana i przeżywana" . Jednocześnie szuka w niej znaków, które mogłyby do niego przemówić językiem tego regionu. Uczestniczy w procesji i świętach, krąży wokół Castel del Monte, wsłuchuje się w dźwięki tarantelli. I pisze 0 rym fenomenologiczno-poeryckim językiem: Rozmywające się mgły odsłaniały żółciejące wnętrza dolin, rozproszone światło podnosiło surowy pejzaż ku widzialnemu, dzwon kołysał tą przestrzenią i zdawało się, że nastąpiło właśnie fizyczne wyjście z czasu, że czas ustąpił i uczestniczę w celebracji trwania. Za chwilę dzwon ucichł, mgły się rozpełzły, wszystko się wyrównało i świat ponownie wskoczył w stare koleiny. Tu nie ma niepotrzebnych słów. Narracja jest głęboko przemyślaną konfrontacją języka z doświadczeniem. Po co jeździmy do miejsc związanych z wielkimi duchami przeszłości? Co tak naprawdę chcemy zobaczyć? Czego do­ świadczyć? Zdrowy rozsądek podpowiada, żejedyne, na co możemy natrafić, to mniej lub bardziej udatneprotezy minionego świata. Ale żywiąca się pragnieniem wyobraźnia zwykle okazuje się silniejsza. Czy nie jest trochę tak, że wierzymy - chcemy wierzyć-że w miejscach opuszczonych przez zmarłych zostaje jakaś ich cząstka, jakiś uchwytny, może nie całkiem jasny, ale jednak widomy ślad? Paweł Muratów i Ferdynand Gregorovius to główni patroni tej podróży. Ale też Georg Gissing, Werner Herzog, Umberto Eco i wielu innych. To właśnie z ich dzieł czerpie autor swoją wiedzę i wyobrażenia o Apulii. Właśnie w tym zderzeniu czasu przeszłego i teraźniejszego wyłania nam się najważniejsza bohaterka książki - nieobecność. Nieobecność, która pozostawia jednak po sobie „jakąś cząstkę, fragment swego istnienia, to wszystko, co okazuje się dziś ledwie pokłosiem i sygnałem tego, czego już nie ma, lecz co przekształca się siłą inercji niszczącego czasu w swo­ istą, odrębną, właśnie śladową postać" . Perfectum, o którym tak często wspomina narrator, to zdarzenie już dokonane, a jednak będące w relacji do czasu właśnie dziejącego się. Wczytując się wnikliwie w teksty podróżników, w zapisy historyczne tego regionu, autor po­ szukuje załamań czasu, w których przeszłość i teraźniejszość stapiają się, pozwalając rozpoznać to, co było, w tym, co jest teraz. Najwięcej śladów przeszłości odnajduje w codziennej egzystencji mieszkańców Apulii, w kulcie świętych 1 ceremoniach, ale również w zastygłej przestrzeni, w pokaleczonych zabytkach, w pejzażu. Okazuje się, że „swoistą trwałość uzyskuje tedy to, paradoksalnie, co jest metafizycznym odpadem, ruiną, pozostałością, cieniem czegoś in­ nego" . W tej opowieści mamy do czynienia z erudytą, znawcą historii, teoretykiem, lecz pojawia się również drugi głos - podróżnika, który widzi i czuje przestrzeń taką, jaka jest, bez odniesień do przeszłości, bez tej ogromnej wiedzy w tle, fenomenologa, który doświadcza rzeczywistość intuicyjnie i zmysłowo. I ten dialog właśnie pozwala rozpoznać owe szczeliny czasu, ślady wiecznego trwania, które będą istnieć do końca czasu, do śmierci przestrzeni. Ta swoista rozmowa widoczna jest szczególnie w opisie Castel del Monte - oto mamy przytoczone relacje Gregoroviusa, Muratowa, do tego mnogość informacji o właścicielu zamku i o jego historii, ale zmieszane z opisem wrażeń z wędrówki wśród nagich murów, opowieścią o niemieckiej wycieczce, która również zwiedza zabytek, o pozycji słońca na niebie w tym momencie. Na skrzyżowaniu tych dwóch dróg: teorii i doświadczenia, autor dotyka czegoś nieuchwytnego, czegoś, co trudno nazwać - może chodzi o dziwną energię przestrzeni, a może o coś z zupełnie innego wymiaru. Tu wyraźnie dzieje się coś więcej - powiada. Wksiążce znajdujemyjeszczejeden fascynujący w ą t e k - chodzi o świadectwo nadchodzącej nieobecności, początku końca, dotknięcia śmierci. Wszystko, co tu widziałem, jest w stanie stopniowego rozpadu, ubywania, wszystko zmierza do zaniku, powolnej anihilacji, upadku, wszystko kruszy się i łuszczy, jakaś dezercja z życia, jakby miasto zatoczyło koło i wracało do swoich początków, z prochu powstało i w proch się obraca. Widziałem śmierć w Taranto. Kontynuując wątek nieobecności, widmowości i cieni Apulii należałoby zwrócić uwagę na postawę głównego boha­ tera tej podróży. Krążymy od godziny po starym mieście, nie przypominamy turystów, wyglądamy raczejjak goście z innego wymiaru rzeczywistości, jak spadochroniarze rzuceni na obcy ląd. Opisywana przestrzeń jest wymarła, pusta, w której spotkanie drugiego człowieka jest czymś dziwnym, zaskakującym, gdy jednak autor dociera do miejsc zamieszkałych 3 4 5 3 A . Wieczorkiewicz, Wędrowcy fikcyjnych światów, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1997, s. 9. 4 J . Lipiec, op. cit., s. 161. 5 J . Lipiec, op. cit., s. 162. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �recenzje 107 przez ludzi, to przybiera pozę obserwatora, nie mając zamiaru wchodzić z nimi w żadne interakcje. Osobny kosmos. Zamknięty świat. Teatr powtarzalnych gestów i zachowań. Autor jest w tej podróży sam wobec Apulii, bierze ją w cało­ ści, bez hierarchizowania składowych, bez wyróżniania relacji. Przecież jest etnologiem nie tylko z wykształcenia, ale z wyboru perspektywy - fenomenologicznej, należy dodać. Dopiero z tego pełnego obrazu wybiera dla siebie frag­ menty: oko podróżnika musi wyłapywać tylko niektóre elementy inne pozostawiając w tle albo zgoła nie odnotowując ich wcale. Jego umysł z konieczności ustatycznia to, co zmienne, wyłapuje wyraziste aspekty świata widzialnego (wyraziste to te, którego akurat interesują), a całą resztę pomija, skazuje na niebyt postrzeżenia i zapisania. Jednym z takich elementów uznanych przez autora za warte odnotowania jest tarantella, związana z symbolem Południa - tarantulą - i charak­ terystycznym rytem magiczno-obrzędowym. Tarantella to nie tylko muzyka i taniec. To nie archaiczny folklor. Wraz z rytmem bębnów, z głosem śpiewaków, z tańcem „ukąszonych" zachowała się istota tego fenomenu - rytualny trans. Mimo racjonalizującej fali kultury, wbrew przekształcaniu się starych wierzeń w turystyczną ciekawostkę - tarantella ocalała. Może jest interpretowana inaczej, a jednak nadal spełnia swą podstawową funkcję - oczyszczającą. Tarantełła była nie tyle wykonywana, ileprzeżywana. Osoba tańcząca nie odgrywała żadnej roli, sama była tańcem, sama zamieniała się w taneczny żywioł. Cierpienie w środku, i tylko z zewnątrz, dla kogoś zupełnie niezorientowanego, mogło to wyglądać na spektakl. (...) W poszarpanych, często nieskoordynowanych ruchach było szaleństwo, frenezja, histeria; był łęk i ekstaza. To nie była żadna sztuka, to było samo życie, krew, krzyk, zmęczenie, aż do całkowitego wyczerpania. W książce odnaleźć można dokładny opis tego momentu bycia poza tu i teraz, oderwania się od ziemi, oczyszcza­ jącego szaleństwa. Bo żeby pojąć to, co się bada, należy również być przez moment szalonym, nie ze swojego świata. No i te passusy o fotografiach. Wydawać by się mogło, że dla autora Gdzieś dalej, gdzie indziej w zdjęciu tkwi cala istota podróży w czasie, dzięki czemu może prowadzić do zrozumienia fenomenu czasu. Rozmyślań na temat fotogra­ fii i obrazu filmowego jest pełno w książce, przeplatają się z opowieściami o miejscach, o ludziach, o mitach. Aparat fotograficzny jest nieodzownym elementem podróży, dodatkowym miernikiem badanej rzeczywistości, narzędziem bezsłownego (czy bez-myślnego?) zapisu. Fotografia jest zawsze - nieistotne, czy udanym czy nie - portretem chwi­ li. Zatrzymaniem płynnej konstelacji elementów realnego świata - unieruchomionej na zawsze spustem migawki. Czy jest też unieruchomieniem czasu? - pyta narrator. U Deleuzea „czas teraźniejszy momentu uchwycenia stawia podwójny problem: z jednej strony czas przyszły obrazu, który musi się pojawić, i z drugiej czas przeszły, w którym nieodwołalnie pogrążają się przedmioty i ciała. Uchwycenie »podwaja czas teraźniejszy w dwóch rozbieżnych kierun­ kach, z których jeden biegnie ku przyszłości, a drugi zapada się w przeszlość«" . Zaś Czaja, spoglądając na zrobione przez siebie zdjęcie, mówi, że wszystko było inaczej. W takim razie co to za moment został utrwalony na zdjęciu, czy istniał w ogóle? Czy możemy mówić o prawdzie fotografii? Na zdjęciu, tak to czuję, czas istnieje w jakimś nieopisanym stężeniu. Utrwalony został moment, w którym przesypujące się w klepsydrze ziarenko piasku zatrzymuje się w najwęższym jej miejscu. Na mgnienie. W książce wydawca zamieścił parę zdjęć autora. Nie są to zdjęcia pejzażowe, widoczki z ładnych miejsc. Jakiś fragment torów kolejowych, gołąb w wykuszu Castel del Monte, nieostro uchwycony portret tancerki tarantelli czy wreszcie cień dworca w Spinazzoli. Ale co tak naprawdę jest na tych zdjęciach? Jakiś moment ważny dla narratora? Może to próba zamknięcia w kliszy dziwnej energii miejsc i wydarzeń? A może w ogóle nie spełniają żadnej roli i każde z nich leży na tej samej linii elementów spostrzeganych, na którą składają się kolejne fragmenty nieogarnio­ nej rzeczywistości? Dla mnie są one kontynuacją poszukiwań bohatera. „Na fotografii zdarzenie nigdy nie wykracza poza siebie ku innej rzeczy; zawsze sprowadza ona zbiór, którego potrzebuję, do rzeczy, którą spostrzegam. Fotografia jest istnieniem Poszczególnym w sposób absolutny, najwyższą Przyległością i Przypadkowością" . Fotografia sama w sobie staje się autonomicznym światem, obraz zachowany na kliszy uruchamia wciąż na nowo proces interpretacji tego, co wydarza się w tym świecie, lecz nigdy się już nie zdarzy, nie sfinalizuje. Dołączone zdjęcia nie wygładzają wizji, którą rysuje w opowieści autor. Odkrywając przed nami kawałek świata jednocześnie wskazują, że poza tym, co przedstawiają, jest coś więcej, coś dalej. Świat na nich rozszerza się. I potykamy się o tę milczącą materię zdjęć, jak o kamienie w słońcu Południa. 6 7 6 A. Rouille, Fotografia. Między dokumentem a sztuką współczesną, tłum. O . Hedemann, Universitas, Kraków 2007, s. 240. 7 R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, tłum. J . Trznadel, Wyd. K R Warszawa 1996, s. 9. 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �recenzje 108 Nie wiem też, czy to, co napisałem, to w ogóle proza podróżna -podsumowuje swoje dzieło Dariusz Czaja. Ale też gatunkowa czystość (czy też raczej jej brak) niespecjalnie mnie martwi. W pierwszym rzędzie chciałem w niej opowiedzieć samemu sobie o tym, gdzie byłem i co widziałem; u jej źródeł tkwiło więc raczej pragnienie rozumienia niż tylko chęć opisu światów innych niż nasz. Nie szukałem wrażeń, szukałem sensów. Jakich sensów poszukiwał? Na pewno próbował zmierzyć się z czasem, z jego śladami, które wciąż zmieniają się w toku trwania. Podróż szczególnie sprzyja tego typu refleksji, oddala od codzienności, zmusza do zauważania tego, co inne, niezwykłe. Przyglądanie się kolejnym miejscom ewokuje ciągle nowe historie, opowieść „puchnie" od zdarzeń, szczegółów, minionego czasu odbitego w różnych ujęciach. Wrażenia zmieniają się, kiedy chce się je wyrazić słowami. Autor porusza wiele tematów związanych z symboliką podróży, mitem wyjścia i powrotu, sensem dziejów, trwaniem kultury. Wszystkie te obserwacje łączy jedno - bycie człowieka w czasie. Refleksja ta dotyczy nie tylko abstrakcyjnego pojęcia czasu, ale też doświadczeń samego narratora, który stara się odnaleźć wtymdziwnym i niepokojącym świecie. Agnieszka Wolska BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �109 W poszukiwaniu piękna formy bez formy Patrzyłem i słuchałem [bambusów], jakby świat cały nie istniał woko­ ło. Nie dbałem o nic innego (...). Na początku patrzenie na bambusy sprawiało mi przyjemność. Dziś przyjemność ta powoduje, że nie jestem świadomy samego siebie. Nagle zapominam, że w dłoni dzierżę pędzel, że przede mną leży arkusz papieru. Yuke - malarz chiński i p M . l H r , ESTETYKA ZEN Agnieszka Kozyra Estetyka zen Trio, Warszawa 2010 Co wspólnego mają kamienne bryły, rozrzucone w pozornym nieładzie wśród precyzyjnie zagrabionego żwiru, z techniką gry aktorskiej? Jaka myśl łączy okrąg namalowany jednym pociągnięciem pędzla i realistyczny pejzaż, na którym kształty górskich zboczy i sylwetki drzew rozmywają się i nikną pośród gęstej mgły? Dlaczego Takeno Jóó podczas ceremonii herbaty używał zwyczajnego wiadra na wodę i co miał na myśli mistrz herbaty Nyoshinsai mawiaj ąc, że „ceremonia herbaty nie jest ceremonią herbaty"? Co ma wspólnego łowienie sumów przy użyciu tykwy z naukami mistrzów zen? Odpowiedzi na te i inne zaskakujące pytania można znaleźć w kolejnej po - Filozofii zen i Filozofii nicości Nishidy Kitaró - książce Agnieszki Kozyry poruszającej tematykę japońskiego buddyzmu zen. Autorka Estetyki zen koncentruje uwagę na czterech popularnych w Japonii dziedzinach, które tradycyjnie wiązane są z buddyzmem zen: malarsrwie tuszem (suibokugd), ogrodach kamiennych (zenteki teien), teatrze no oraz ceremonii herbaty (chanoyu). Kozyra poszukuje wspólnego mianownika dla tych odległych od siebie form ekspresji, starając się odnaleźć ich wspólne podstawy filozoficzne i logiczne w naukach zen. Autorce przyświeca myśl: „dzieło sztuki jest artystycznym przekazem, aby ten przekaz zrozumieć prawidłowo, należy zrozumieć język danej sztuki i danego dzieła". Licząca ponad czterysta stron, bogato ilustrowana książka ma prostą i klarowną konstrukcję. W pierwszym z siedmiu rozdziałów Kozyra wprowadza nas wfilozoficznepodstawy buddyzmu zen i nakreśla teoretyczne ramy dla dalszej interpretacji dzieł sztuki. Każda z czterech kolejnych części stanowi omówienie i analizę jednej dziedziny sztu­ ki: poznajemy ich historyczny i kulturowy kontekst, wybitnych teoretyków oraz twórców i ich najważniejsze dzieła. Przedostatni rozdział przybliża sposób rozumienia piękna w Japonii i wskazuje na jego odmienność od zachodnich koncepcji estetycznych. Ostatni zawiera krytykę koncepcji teoretyka zen Hisamatsu Shin ichiego, który inaczej niż Kozyra definiuje sztukę zen. Uzupełnienie całości stanowi obszerny aneks wprowadzający w historię i podstawy nauk buddyzmu zen, więc również niezorientowany w temacie czytelnik zostaje zaproszony do udziału w fascynującej po­ dróży po Japonii w poszukiwaniu niezwykłych wrażeń estetycznych. Sztuka zen jest nierozerwalnie związana z doświadczeniem oświecenia (satori). Twórcze działania stanowią ekspresję dostępnej w akcie oświecenia „prawdziwej rzeczywistości", a ich uprawianie może być traktowane jako szczególna forma praktyki religijnej. O wyjątkowości sztuki zen wśród innych nurtów sztuki japońskiej nie stanowi więc zestaw jakichś konkretnych cech formalnych, lecz przede wszystkim jej treść, osadzona mocno w tradycji religijnej i filozofii zen. Punktem wyjścia i teoretyczną bazą w książce Kozyry są koncepcje wybitnego japońskiego filozofa i teoretyka zen - Nishidy Kitaró - którego zdaniem „forma w sztuce zen zawsze podporządkowana jest treścifilozoficznejrefleksji nad doświadczeniem oświecenia", natomiast „kluczem do zrozumienia nauki zen jest logika »absolutnie sprzecznej samotożsamośck". 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �110 recenzje Myśl zen, wbrew zasadom logiki klasycznej, uznaje wyłącznie jedną, konsekwentnie stosowaną zasadę logiczną zasadę sprzeczności paradoksowej (według której A=A i A*A). Taka właśnie jest logika „rzeczywistości samej w sobie", dostępnej w doświadczeniu satori- „dopiero ten niewyobrażalny dla nas stan jednoczesnej negacji i afirmacji jest uwa­ żany za prawdę totalną, wszystko inne za prawdy cząstkowe". Oświecenie widziane z punktu widzenia logiki oznacza więc wykroczenie poza myślenie dyskursywne, odkrycie paradoksowej struktury rzeczywistości, wkroczenie do świata, w którym - jak głosi jeden z wersów buddyjskiej Sutry Girlandy Kwiatów - „jedno jest wszystkim, a wszystko jest jednym"; do świata, w którym granice pomiędzy poszczególnymi elementami rzeczywistości zacierają się, jednocześnie nabierając wyrazistości. Adept/artysta zen musi przekroczyć dualizm podmiotu i przedmiotu poznania, doświadczyć jedności z wszechświatem, zachowując jednocześnie swą własną odrębność i indywidualność. Rzeczywistość stanu „nie-jaźni" jest niewyrażalna w słowach, gdyż jej struktura jest wewnętrznie sprzeczna. Można ją jednak przekazać poprzez sztukę - w obrazie, geście, czy poetyckiej metaforze. Agnieszka Kozyra, rozwijając teorię sprzeczności paradoksowej Nishidy Kitaró, pochyla się uważniej nad tym, w jaki sposób doświadczana jest rzeczywistość „absolutnie sprzecznej samotożsamości" i jak można to doświadcze­ nie przełożyć na ekspresję artystyczną. Podstawą jej metodologii jest wyodrębnienie kilku podstawowych aspektów „absolutnie sprzecznej samotożsamości" i poszukiwanie środków oraz motywów, za pomocą których aspekty te są wyrażane w omawianych dziedzinach sztuki zen. Autorka dokonuje wnikliwej analizy wielu dzieł sztuki japońskiej, poszukując w nich logiki zen. Za dzieła zen są tu uznawane wyłącznie te, „które nawiązują bezpośrednio do nauk mistrzów zen lub wyrażają chociażby jeden aspekt »absolutnie sprzecznej samotożsamośck". Zaproponowane przez Kozyrę poszukiwanie logiki paradoksu w sztuce jest dla odbiorcy swojego rodzaju intelektu­ alną gimnastyką, wymagaj ącą pewnego wysiłku, ale też skutecznie pobudzającą szare komórki. Czytelnik, zmuszony do zawieszenia własnych nawyków logicznych, staraj ąc się wczuć w perspektywę całkowicie odmienną, wręcz absurdalną z punktu widzenia własnych myślowych przyzwyczajeń, odnajduje jej wewnętrzną spójność. Niewątpliwym atutem Estetyki zen jako opracowania dotyczącego sztuki odmiennego kręgu kulturowego jest to, że autorka stara się w sposób konsekwentny unikać w swej analizie metod wypracowanych przez badaczy zajmuj ących się sztuką Zachodu i sprzeciwia się mówieniu o sztuce Japonii w obcych dla niej kategoriach estetycznych. Kozyra podkre­ śla z całą stanowczością, że wartości estetyczne, z którymi związane jest poczucie piękna, są konstruowane kulturowo i świadomość tego powinnamieć określone konsekwencje badawcze. W swojej książce przybliża specyfikę japońskiego sposobu myślenia o pięknie i daje krótką lekcję historii japońskich idei estetycznych. Wskazując kategorie istotne dla sztuki zen: tajemną głębię (yugen), szlachetne ubóstwo (wabi), patynę czasu (sabi) oraz pustą przestrzeń (yobaku), pokazuje, że w tradycji szkoły zen są one definiowane jako pojęcia wewnętrznie sprzeczne, gdyż piękno z perspek­ tywy zen to przede wszystkim przejawy „absolutnie sprzecznej samotożsamości" wyrażane w konkretnych formach. Agnieszka Kozyra podejmuje tematy, wokół których powstała już bogata literatura, czyni to jednak w sposób oryginalny i twórczy. Praktyczne zastosowanie koncepcji Nishidy Kitaró pozwala jej spojrzeć na sztukę zen z nowej perspektywy. Warto zwrócić uwagę na solidny warsztat naukowy wykorzystywany przez autorkę. W bogatej biblio­ grafii znajdziemy pozycje dotyczące historii, kultury i sztuki Dalekiego Wschodu, zarówno rodzimych, jak i Zachod­ nich autorów, wiele opracowań dotyczących buddyzmu oraz traktaty mistrzów zen. Kozyra korzysta też z własnych materiałów zdobytych w terenie. Autorka umiejętnie łączy naukową rzetelność, dbałość o terminologiczną czystość i przekonywającą argumentację ze swobodą i lekkością stylu. Wykorzystanie aparatu naukowego nie koliduje z wpro­ wadzaniem barwnych i dowcipnych anegdot o twórcach i mistrzach zen, co czyni z Estetyki zen nie tylko wartościowe opracowanie naukowe traktujące o kulturze i sztuce Japonii, ale też świetną lekturę. Badacz poruszający temat doświadczenia religijnego, określanego przede wszystkim jako niewyrażalne, zawsze stoi na cienkiej granicy między uproszczeniem, a niemożliwością wypowiedzi. Kozyra, świadoma ograniczeń, konse­ kwentnie porusza się wyłącznie na płaszczyźnie logiki, która leży u podstaw twórczości zen, inne aspekty pozostawia­ jąc na uboczu. Autorka podkreśla, że z naukowego punktu widzenia możemy poszukiwać w konkretnych dziełach aspektów „absolutnie sprzecznej samotożsamości", podążać za przejawami logiki szczególnego rodzaju, jednak zawsze „naukowa, obiektywna analiza sztuki zen napotyka barierę, która nie może zostać przekroczona za pomocą rozumu". BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �recenzje 111 Pomimo niewyrażalnej natury doświadczenia satori Kozyra podejmuje próbę opowiedzenia o tych jego aspektach, które poddają się myśleniu dyskursywnemu i dają się ująć w słowa. Zaproponowane w książce podejście do tematu broni się doskonale. Trudno mówić o sztukach wizualnych, nie uzupełniając wywodu reprodukcjami obrazów i fotografiami. Wydaje się to szczególnie istotne, gdy chodzi o dzieła wywodzące się z odległego kręgu kulturowego, a więc trudniej dostępne i mniej znane polskiemu czytelnikowi. Cztery zasadnicze rozdziały Estetyki zen zawierają dziesiątki ilustracji, świetnie dobranych pod względem treści, dających wgląd w omawiane dzieła japońskich rwórców. W książce wykorzystano reprodukcje obrazów ze zbiorów muzealnych oraz profesjonalne fotografie Jacka Kostrzewskiego i innych autorów, a przede wszystkim wiele zdjęć wykonanych przez Agnieszkę Kozyrę. Fotografie nie są tu wyłącznie ilustracją słow­ nego przekazu. Dzięki nim dociekliwy czytelnik ma okazję sam podjąć poszukiwania logiki paradoksu w dziełach sztuki (zwłaszcza w czasie lektury rozdziału o malarsrwie tuszem, które można było najpełniej zilustrować). Szkoda tylko, że część fotografii wykonanych przez autorkę w terenie pod względem technicznym wyraźnie odstaje jakością od pozostałych materiałów ilustracyjnych, jednak i one w znacznym stopniu ułatwiają poruszanie się po omawianych zagadnieniach. Ujęcie w słowa nauk mistrzów zen jest tak trudne, jak złowienie suma tykwą. Satori nie jest kwestią intelektualne­ go wysiłku i nie wystarczy pojąć specyfiki logiki zen, by zrozumieć w pełni doświadczenie oświecenia. Warto jednak sięgnąć po Estetykę zen chociażby po to, aby uświadomić sobie, na jak różne sposoby człowiek może doświadczać świata, i że są ludzie, dla których stwierdzenia typu: „kiedy człowiek przechodzi przez most, most płynie, a rzeka nie płynie" (s. 53) nie są nonsensem, a co więcej, wyrażają istotną prawdę o rzeczywistości. Katarzyna Grzywacz 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd297149b7c27b6c8cb230ac914350b.pdf a758959594914946d22e071092f891fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5685 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5285 Title A name given to the resource Trudno pisać banały / Barbarzyńca 2014 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2014 nr 1(19) s.4-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zborek, Maciej Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wspomnienie o profesorze 4 Trudno pisać banały oznałem, a raczej spotkałem prof. Czesława Robotyckiego, kilkukrotnie. Pierwszym razem zaskoczył mnie swoim opanowaniem i realną oceną studenckiej braci, gdy do czterdziestu pierwszoroczniaków zwrócił się słowami: „Studenci dzielą się na samouków i nieuków". Wręczył nam indeksy i wyszedł z sali wykładowej, a działo się to w pierwszym dniu nowego roku akademickiego. Drugie spotkanie miało kilka pośrednich etapów, które były zgodne z programem nauczenia w Instytucie Etnologii. Dopiero na drugim lub trzecim roku zrozumiałem, kim był Profesor. Przy­ znam, że zawsze miałem wrażenie, że doskonale zdaje On sobie sprawę z mojej (nie)wiedzy i tylko przez grzeczność nie zawstydził mnie w trakcie trwania egzaminu. Trzecie zetknięcie z „Robotem", jak zwykł go nazywać niemal każdy niedogotowany etnolog, miało miejsce w 2011 i 2012 roku. Zaproponowałem rozmowę, która miała być rejestrowana za pomocą kamery. Profesor zaakceptował mój pomysł, a ja pomyślałem, że wpadłem we własne sidła. Spędziłem około dziesięciu godzin na rozmowie i mam pewność, że był to zaledwie początek, bo też nadal mnó­ stwo myśli pojawia się w związku z tymi nagraniami. Wszystko, co mogłem dopowiedzieć, znalazło się w filmie Pamięć Uniwersytetu. Nieoczywisty antropolog, rzecz o prof. Czesławie Robotyckim . 1 Nadal nie potrafię pozbyć się wrażenia, że ubierane w słowa impresje ze spotkań z Profesorem wydają się być banalne, bo inne być nie mogą. Dziękuję za czas, który mi poświęcił. Maciej Zborek 1 Za: https://www.youtube.com/watch?v=suQZrvZlrbI, 12.06.2014. BARBARZYŃCA 1 (19) P 0 1 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/998e3f25be21aca22a57737ddf27cc88.pdf 5a511d55ecba45280097a9da19825b5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5684 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5284 Title A name given to the resource Spis treści/ Barbarzyńca 2013 nr1 (19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Artykuły Maciej Zborek 4 Trudno pisać banały Alicja Soćko-Mucha 5 Wbrew „kryzysowi". Wspomnienie o profesorze Czesławie Robotyckim Z Anną Zadrożyńską rozmawia Filip Wróblewski 7 Innego końca świata nie będzie Dagmara Masłowska 22 La Frontem, czyli opowieści o „końcu świata" Bożena Kilian 35 Dotrzeć na koniec świata. O wyborach celów podróży Marcelina Jakimowicz 52 „Miejsce niczyje, bo niemieckie...". Kościół i Park Pokoju w Jaworze jako przykład miejsca (nie)pamięci Krzysztof Sztafa 67 Retoryka kolonializmu w Kolędzie moskiewskiej Pawła Palczowskiego Łukasz Łoziński 83 Nowy epos? Krytyka kultury europejskiej i proces emancypacji bohatera w Django Ouentina Tarantino Jakub Przybyła 99 Psychoanalityczne uwagi na temat końca świata Agnieszka Barczyk 111 Koncepcja zła w filmie Eksperyment. Różnice między Stanfordzkim Eksperymentem Więziennym i jego filmową adaptacją Olga Kielak 123 „Deszczyk pada, rosa siada po drobnej leszczynie..." Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu w ludowych pieśniach miłosnych Patronaty Filip Wróblewski 134 Naturalista na antypodach Anna Weronika Brzezińska, Agata Maria Stanisz 135 Etnografowie w terenie - i na wystawie 137 Oczy i Obiektywy XI 138 Tropem Malinowskiego. Wystawa w łódzkiej ms Katarzyna Kleczkowska 139 Swietłana Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety Filip Wróblewski 140 Natalia Bloch, Anna Weronika Brzezińska (red.) Sztutowo/Stutthof. Gdzieś pomiędzy plażą a obozem Tomasz Matlęgiewicz 143 Kazimierz Buczek (red.) Polska mozaika syberyjska Filip Wróblewski 146 Gilles Deleuze Kino Filip Wróblewski 148 Adam Kuper Wymyślanie społeczeństwa pierwotnego Katarzyna Kubat 150 Siddhartha Mukherjee Cesarz wszech chorób Filip Wróblewski 153 Sarah Pink Etnografia wizualna Dariusz Nikiel 156 Calcio storico, czyli oblicza futbolu Dariusz Nikiel 157 Odyseja kosmiczna Mars One Filip Wróblewski 1 Recenzje Natknięcia l (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �2 Profesor Czesław Robotycki iedy 19 stycznia 2014 roku odszedł prof. Czesław Robotycki, „Barbarzyńca" stracił swojego opiekuna, który był obecny przy narodzinach i przy reaktywacji czasopisma. Większość z nas miała z Profesorem styczność podczas studiów jako z wykładowcą i dyrektorem Insty­ tutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. Odznaczał się wielką życzliwością dla studentów, otwarto­ ścią na każdego człowieka. Ciekawość świata była głównym motorem Jego działań. Większość spraw ludzkich traktował z pogodą ducha i zarazem lekką ironią. Niezwykle charakterystyczny, należał do najbardziej lubianych pracowników Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. Instytut bez Pro­ fesora był czymś nie do pomyślenia. Profesor patronował powstaniu „Barbarzyńcy" w 1998 roku, a cztery lata później również powołaniu Stowarzyszenia Antropologicznego „Archipelagi Kultury", które ułatwiło cały proces wydawniczy. To za Jego kadencji „Barbarzyńca" uzyskał w drugim numerze charakter czasopisma naukowego. Chcemy BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �3 wyrazić tutaj naszą wdzięczność Profesorowi za udzielenie zdecydowanego, wręcz entuzjastycznego wsparcia tej inicjatywie studenckiej. Warto przypomnieć, że profesor Robotycki przyczynił się również do reaktywacji „Barbarzyńcy" w 2007 roku. Nastąpiła ona w efekcie spotkania Profesora z reprezentantem Stowarzyszenia Marcelem Kwaśniakiem i ówczesnym prezesem Koła Naukowego Marcinem Bartoszkiem. Był zatem patronem także drugiej odsłony czasopisma i opiekunem naukowym redakcji w nowym składzie. Doradzał, inspirował i recenzował artykuły, służąc swoją wiedzą i pomocą. Jego recenzje były lapidarne, ale wyjątkowo przejrzyste, i zawsze trafiały w sedno. Jako dyrektor Instytutu uznawał za oczywiste, że taka inicjatywa wymaga materialnego wsparcia ze strony uczelni. Swoim autorytetem wspierał nas również w staraniach o dofinansowanie czasopisma z innych źródeł. Po śmierci Profesora uświadomiliśmy sobie, że trudno byłoby znaleźć krakowskiego etnologa, który czegoś Mu nie zawdzięcza. Ujawniło się też, jak wielu z nich, będąc na różnych szczeblach naukowych (nie wyłączając profesorów), postrzega Go jako swojego mistrza. My także należymy do szerokiego grona dłużników Profesora. Redakcja 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59a564ad1398cf1f431f262ff8872ec2.pdf 9572021107495dbeae80f9a507569ce9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5686 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Robotycki, Czesław (1944-2014) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5286 Title A name given to the resource Wbrew "kryzysowi" / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19) s.5-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Soćko-Mucha, Alicja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wspomnienie o profesorze 5 W b r e w „kryzysowi". Wspomnienie oprofesorze Czesławie Robotyckim rofesora Robotyckiego wspominam głównie jako wykładowcę. Nie byłam magistrantką ani dok­ torantką Profesora i w pewnym sensie nigdy nie poznałam Go bliżej. Kiedy rozpoczynałam studia na krakowskiej etnologii, był dyrektorem Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej już jako dojrzały i w pełni utytułowany uczony o wspaniałym naukowo-dydaktycznym dorobku, którego wartość dopiero zaczynałam odkrywać, początkowo z pomocą innych nauczycieli akademickich, mówiących o Nim z głębokim szacunkiem. Pamiętam kawiarniane spotkanie z Profesorem, na afiszach ogłaszane hasłem: „Robotycki w »Prowincji«!", zorganizowane bodaj przez etnologiczne Koło Naukowe, na które przyszło wielu studentów i pracowników Instytutu. Jednocześnie Profesor po prostu wykładał, m.in. wprowadzając początkujących studentów w zagadnienia słynnego kursu „Humanistyka a etnologia". Być może w moich wspomnieniach odnajdą się ci, którzy doświadczyli spotkań z Profesorem głównie w sali wykładowej. Że był znakomitym mówcą, obdarzonym zmysłem humoru, erudytą, prawdziwym humanistą, przenikliwym i wszechstronnym antropologiem kultury, dla wielu mistrzem, a nadto po prostu ser­ decznym i towarzyskim człowiekiem, w którym wszystkie te cechy zadomowiły się z rzadko spotykaną naturalnością, nikogo, kto Go poznał, przekonywać nie trzeba. A jednocześnie nie sposób o tych „oczywistościach" nie wspomnieć, wspominając Profesora - do tego stopnia własności te naznaczały Jego osobowość i wyróżniały spośród innych. Lecz nie tylko to było uderzające w Jego wykładach. Ujmował łagodnością, jaka towarzyszyła Jego krytycznej analizie różnych przestrzeni kultury. Miałam poczucie, że niezależnie od swojego świato­ poglądu, wobec tych, których badał, zachowywał niezwykłą wyrozumiałość. Radio Maryja, z którego „naukami" się głęboko nie zgadzał, określał jako „świetnie zorganizowaną inicjatywę oddolną, odpo­ wiadającą na potrzeby zapomnianej części społeczeństwa". Nie przepadał za „ruchami folklorystycz­ nymi", lecz w konkretnych sytuacjach rozumiał i wspierał przywiązanie do kultury ludowej. Wiem, że postulat swoiście rozumianej ironii, tłumaczenia kultury, ukazywania racji krytykowanej strony, należał do Jego „programu badawczego", jednak należy podkreślić, że On ten postulat rzeczywiście realizował. To nastawienie wobec badanych miało swój ekwiwalent w Jego stosunku względem stu­ dentów. Na etnologię często przychodzą osoby „uwikłane" w takie schematy myślenia (społeczne, religijne, wzięte ze szkolnej edukacji), które zawężają pole widzenia i bardzo utrudniają prowadzenie badań. Dodatkową przeszkodą bywa brak podstawowej wiedzy. Profesor, widząc „po drugiej stronie" samą intencje zajmowania sie nauką nawet jeśli towarzyszyła jej niekiedy godna politowania niezna­ jomość rzeczy, ze szczerym entuzjazmem wspierał te dążenia, podsuwając myśli i lektury. Opowiadając o sprawach kultury, wprowadzał atmosferę twórczego zaciekawienia. W fascynu­ jący sposób łączył tradycyjną etnografię z nowoczesną antropologią, wskazując na kolejne kulturowe odsłony niezmiennych problemów. Nigdy nie odniosłam wrażenia, że „zatrzymał się" w swoich bada­ niach czy w kręgu przebrzmiałych lektur; doskonale orientował się w nowych zagadnieniach i nowych 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �6 Wspomnienie o profesorze tekstach, i włączał je w swoje myślenie o kulturze. Na wykładach znajdował czas, by rzeczowo opo­ wiedzieć o tym, co mówiono na konferencji, w której ostatnio uczestniczył. Wreszcie - Profesor był dla mnie, i pozostaje, najsilniejszym „argumentem" w dyskusji nad szeroko rozumianym „kryzysem w etnologii". Pośród mnożących się pytań o wartość i użyteczność wiedzy humanistycznej, utyskiwań nad słabością metod i teorii, z których korzysta antropolog, sporów defini­ cyjnych, obaw o redukowalność etnologii do innych dziedzin nauki, Jego Postać pozbawia wątpliwości co do pozytywnego statusu naszej dyscypliny. Alicja S o ć k o - M u c h a BARBARZYŃCA 1 (19) P 0 1 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62388dc5836dc3649c5219b734a33279.pdf 5c825d349a06344af674ff9b69026b25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5570 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5179 Title A name given to the resource Wstępniak / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A R B A R Z Y Ń C A Redakcja Marcin Bartoszek (redaktor naczelny), Michał Bator, Weronika Chodacz (fotoedytor), Przemysław Ciura, Joanna Florczak, Artur Karwat Michał Nieniewski Katarzyna Nowak, Marcin Taboła, Dariusz Żukowski Współpracują Agnieszka Bukowczan, Łukasz Sochacki Wydawca Stowarzyszenie „Archipelagi Kultury" ul. Nad Sudołem 18/11,31 -228 Kraków oraz Kolo Naukowe Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego Adres redakcji ul. Gołębia 9, 31-007 Kraków e-mail: barbarzynca@iphils.uj.edu.pl tel. 012 663 15 32, tel./faks 012 663 15 31 http://barbarzynca.com Recenzje naukowe Kobieta w habicie - o siostry za\onnej Trup i estetyka wizualności Prof. dr hab. Czesław Robotycki Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Co się kryje w „Naszej klasie" Jeżyk, poznanie i rzeczywistość w se­ mantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego Świat jako bezprzedmiotowość Zaburzenia jedzenia ja\o fenomen kulturowy Prof. dr hab. Piotr Kowalski Malarskie próby śmierci Malewicza Dr hab. Dariusz Czaja Kazimierza Opieka edytorska i techniczna WYDAWNICTWO JAK www.jak.krakow.pl ul. Zacisze 7, 31-156 Kraków Projekt okładki Dariusz Żukowski Fotografie na I stronie okładki: xxx Fotografie na I I , III i IV stronie okładki: Igor Herzyk Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail. Materiałów nie zamówionych nie zwracamy. Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrótów w tekście, adiustacji oraz zmiany tytułu. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przyjmujemy propozycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Redakcja dziękuje za wsparcie finansowe Instytutowi Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ oraz jego Dyrektorowi prof. dr. hab. Czesławowi Robotyckiemu, a także Dziekanowi Wydziału Historycznego UJ prof. dr. hab. Andrzejowi Banachowi Wstępniak W numerze dwunastym kładziemy nacisk na współ­ czesność. Proponujemy dwie ważne rozmowy: z Bo­ rysem Malkinem, niestrudzonym badaczem Indian, który znał i opisywał ostatnich dzikich, zanim stali się „lumpenproletanatem dżungli" i zaczęli nosić chińskie podkoszulki, oraz z Antonim Bartoszem, nowym dy­ rektorem krakowskiego muzeum etnograficznego, któ­ ry przedstawia swoje poglądy na to, jak powinno wy­ glądać muzeum, i opowiada o swoich etnograficznych pasjach. Dla kontrapunktu proponujemy też śmieszno-straszny tekst-impresję, który stanowi komentarz do archaicznych sposobów wystawiania. Z Veblenowskim buntem mas w tle spróbujemy od­ powiedzieć na pytanie: Co się {ryje w „Naszej kla­ sie"?, jednym z najczęściej komentowanych polskich fenomenów internetowych ostatniego roku. Tekst 0 Siódmym niebie na przykładzie tego właśnie serialu analizuje obraz rzeczywistości kreowany w mediach 1 przypisywane mu znaczenia. Przyjrzymy się także największej międzynarodowej wystawie fotograficznej World Press Photo oraz skrajnym, chociaż regularnie powtarzającym się, reakcjom widzów i komentatorów, jakie wystawa budzi każdego roku. W dwóch tekstach proponujemy tematykę ciała, jego obrazu i postrzegania: do problemu tego z różnych stron podchodzą artykuły o wizualności siostry za­ konnej oraz zaburzeniach odżywiania w historii, mediach i kulturze masowej. Proponujemy też dwa różne spojrzenia na awangardę, suprematyzm i postać Kazimierza Malewicza: jedno przez pryzmat utopii, drugie fenomenologiczne, stanowiące interpretację jednego z najbardziej przełomowych współczesnych dzieł sztuki. Numer zamykają Etnowieści [tu podamy prawidłowy tytuł] - nowa stała rubryka, w której komentujemy wybrane wiadomości prasowe o szczególnie ciekawym, etnologicznym charakterze. Zapraszamy do lektury! Redakcja BARBARZYŃCA ł\ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc4c6c4b9674e80bede51840b42a04e0.pdf 0f4d9221ad8cfd067fef2ce9017a7990 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5569 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5178 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.1 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz 3 Etnografia żywych ludzi Dariusz Żukowski 10 Jak w Indiach - Królowa Japonii Sebastian Liszka 13 Co się kryje w „Naszej klasie" Filip Wróblewski 18 Analiza recepcji serialu Siódme niebo w Polsce Przemysław Chodań 32 Świat jako bezprzedmiotowość Krzysztof Pietrała 42 Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Z Borysem Malkinem rozmawia Artur Karwat 48 Fitzcarraldo Weronika Chodacz 53 Trup i estetyka Katarzyna Kubat 60 Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy Agnieszka Poźniak 72 Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej Pawet Kamiński 86 Język, poznanie i rzeczywistość w semantyce ogólnej Alfreda Korzybskiego Katarzyna Nowak 99 Recenzja - Tim Dant Kultura materialna w rzeczywistości społecznej Jakub Steblik 100 Recenzja - Saskia Sassen Globalizacja Mariusz Nieroda 101 Recenzja - Konrad T. Lewandowski Pochwała herezji 108 Etnowieści P0 08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/967bd29e8f673f8e0b065921feff4109.pdf 70831cdd4b14e5672818d1045901ba7f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5563 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5173 Title A name given to the resource Bycie tam/w Polsce/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.59-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartkowski, Fran Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fran Bartkowski BYCIE TAM/ W POLSCE „Jak to było, być tam?", zapytała moja studentka. Tam to Auschwitz/ Birkenau; tu to sala wykładowa w Newark w stanie New Jersey w styczniu 2004. Omawiając wspomnienia i autobiografie kobiet, w trze­ cim tygodniu semestru przeszliśmy z Dziennika Anny Frank do książki Charlotty Delbo After Auschwitz [Po Auschwitz]. Na poprzednich zajęciach wspomniałam, że minionego lata odbyłam podróż do świętego miejsca Polski. Wyczułam zdu­ mienie połączone z szokiem i przerażeniem. Jeszcze tego samego dnia dałam im do oglądania kilka fotografii pól, ba­ raków i ruin krematoriów Birkenau. Gdy fotografie wędrowa­ ły po klasie, my dyskutowaliśmy o pierwszym tomie książki Charlotty Delbo None ofus will return [Nikt z nas nie powró­ ci]. Mówiliśmy o paradoksie, o jałowej przestrzeni w języku i historii, którą Delbo odmalowuje w powojennym Paryżu, gdzie za pomocą słów przeistacza swoją traumę, wyczeku­ jąc końca roku. Kiedy moja studentka niewinnie zapytała „Jak to było, być tam?", temat ten wszedł d o naszej dyskusji jako non sequitur. Sięgając po swój pedagogiczny przywilej, wybra­ łam konsekwencję i uzyskałam trochę czasu; zapewniłam ją i grupę, że powrócę do odpowiedzi nieco później. Na pięć minut przed końcem zajęć, kiedy wiedzieliśmy, że spotkamy się dopiero w przyszły wtorek, wróciłam do odpowiedzi. Starając się być sumiennym nauczycielem, powtórzyłam pytanie i wzięłam kilka niespiesznych, głębokich oddechów - „Jak to było, być tam?". Niniejszy esej stanowi kolejną próbę znalezienia odpo­ wiedzi na to celne pytanie. Była to podróż autoetnograficzna i historyczna - odbyłam ją w połowie lipca 2003. W przecią­ gu dwóch tygodni podróżowaliśmy na w s c h ó d , w napiętym oczekiwaniu jadąc z Paryża przez Pragę i Ołomuniec do Kra­ kowa. Wtedy to miał miejsce punkt zwrotny - jeden dzień spędzony w Auschwitz-Birkenau. Ale aby opowiedzieć, jak to było, być tam - stać i spacerować cały dzień po obozie Auschwitz-Birkenau - muszę cofnąć się wstecz, co pozwoli mi posuwać się coraz bardziej d o przodu. Przez całą dekadę wiedziałam, że tam pojadę. Polska od zawsze znajdowała się w moich planach, gdyż rodzice spę­ dzili tam swoją młodość. Dla nich jednak - tak jak dla więk­ szości znanych mi osób, które przeżyły Holokaust - Polska była miejscem, do którego nie mieli najmniejszej ochoty wra­ cać przez resztę swego dorosłego życia po wojnie. Jednak­ że u niektórych otwarcie granic Europy Wschodniej w latach 90. oraz podeszły wiek zmieniły stosunek do przeszłości. Myślałam, że wybiorę się w tą podróż z ojcem, wychowa­ nym w Sosnowcu, do którego po 1942 roku nigdy nie wrócił; mówił, że jeśli zdrowie mu pozwoli, pojedzie tam, jak skoń­ czy siedemdziesiątkę. Lecz gdy w połowie lat 90. zbliżały się jego 70. urodziny i nadszedł czas na planowanie wyprawy, wyznał mi, że nie czuje się na siłach. W gruncie rzeczy mój ojciec nigdy nie był obieżyświatem w jakimkolwiek znacze­ niu tego słowa. Mieszkał w trzech krajach i posługiwał się kilkoma językami, lecz od kiedy jako emigrant przybył do Ameryki w 1950 roku, opuścił ją tylko raz. Choć urodziłam się w obozie dla przesiedleńców w Ba­ warii, rodzice przeprowadzili się d o USA, kiedy miałam dwa lata. Moje podróże po Europie zaczęły się w 1967 i kontynu­ owałam je do wczesnych lat 70. Były to czasy, kiedy moja żydowska tożsamość wyrażała się - jeśli w ogóle się wyra­ żała - w tym, jak bardzo od zawsze czułam się nie-Amerykanką. W tamtym czasie Europa wydawała mi się swojska i frapująca. W roku 1971 na krótko zawitałam do miasteczka, w którym się urodziłam. Znalazłam się tam żądna przygód, bez zobowiązań, w znikomy sposób świadoma tego, że mam szczęście, że żyję. Będąc dwudziestotrzylatką z amerykań­ skim paszportem, zapytałam równie młodego niemieckiego żołnierza, czy mogłabym pospacerować wokół bazy wojsko­ wej, w której według moich mglistych przeczuć mieścił się ów obóz przejściowy. Kiedy zmieszany odpowiedział, że tu­ ryści nie mają wstępu do tego miejsca, przeżyłam coś w ro­ dzaju łagodnego szoku kulturowego. Nie zwracając uwagi na osobliwość spotkania z tym żołnierzem - gdy język i hi­ storia nie były adekwatne do zgłębienia tego, co zaszło mię­ dzy nami - oddalając się od niego, zdałam sobie nagle spra­ wę, że kiedy moi rodzice mieszkali w tym miasteczku, byli w moim wieku i mieli już za sobą obozy. Obozy te zawsze nazywałam „obozami koncentracyjnymi" - zwrot ten był czę­ ścią mojego dziecięcego słownika, zawsze wymawiany jak­ by na głębokim oddechu, nie posiadał jeszcze skrótowej for­ my „Holokaust". Przez 30 lat spotkanie to istniało w postaci anegdoty, do której często wracałam, dziwiąc się, że tak zwyczajnie przyjechałam i wyjechałam z miasteczka Landsberg am Lech. Tymczasem jesienią 2002 roku wróciłam do Landsberga. Szukałam wydanej niedawno książki o tym miejscu, o której po raz pierwszy usłyszałam w Berlinie. Nie tylko znalazłam książkę, ale szczęśliwym trafem spotkałam miejscowego emerytowanego nauczyciela historii, którego córka, Edith Fłaim, była autorką tej ilustrowanej historii miasta zatytuło­ wanej A Place like any Other [Miejsce jak każde inne]. Dzięki pomocy jego i jego przyjaciela Antona Lichtensterna - człon­ ka rady miasta i autora pieszego przewodnika po Landsbergu - opuściłam miasto obładowana materiałami na temat okresu powojennego, w tym kopiami mojego aktu urodze­ nia i aktu ślubu rodziców. Książka Raim stanowiła fotograficzną historię tego mia­ steczka, które było zarazem podobne i różne od innych nie­ mieckich miasteczek epoki nazistowskiej. Przed wojną Landsberg był często odwiedzany przez zwolenników Hitlera, któ­ ry odbywając w mieście karę więzienia, podyktował tu Mein Kampf. Po wojnie miejscowy garnizon wojskowy został prze­ kształcony w jeden z największych obozów przesiedleńców w amerykańskiej strefie okupacyjnej. To właśnie ta wizyta BAWZfŃCĄ PISMO ANTROPOLOGICZNE �i Fran Bartkowski w Niemczech w 2002 roku, kilka lat po tym, jak w wieku 74 lat umarł mój ojciec, doprowadziła do mojej decyzji o odwie­ dzeniu Polski minionego lata. A więc „jak to było, być tam"? Pewnego popołudnia gdzieś na polskiej wsi. Był sobotni poranek, 8:30. Nasz samochód jako pierw­ szy zatrzymało się na niewielkim parkingu; jakiś autokar wysadził właśnie pasażerów, który udali się do Muzeum Au­ schwitz-Birkenau. Próbując ogarnąć fakt, że się tam zaleźli­ śmy, zawahaliśmy się na moment - nie wiedzieliśmy, w którą stronę ruszyć. Nie wyciągaliśmy aparatu aż do momentu, kiedy dowiedzieliśmy się, że jedziemy kilka kilometrów da­ lej, z Auschwitz do Birkenau. Lecz przez następne kilka go­ dzin przemierzaliśmy obie strony ulicy, na której znajdowały się prymitywne ceglane baraki obozu - obecnie pawilony poświęcone państwom, których obywatele zginęli w tej hekatombie. Nie wiedziałam o tym tamtego ranka, ale po połu­ dniu obóz Auschwitz I stopniowo zaczął nabierać niemalże intymnej skali, po tym, jak wchłonęliśmy ogrom przemysło­ wego obozu śmierci w Birkenau. Byliśmy piątką przyjaciół, którzy przemierzali, w grupie lub pojedynczo, kameralne uliczki kompleksu wojskowego w Oświęcimiu - mieście przemianowanym i przerobionym na Auschwitz. Byliśmy piątką odizolowanych ludzi, których wyobraźnie rejestrowały okruchy historii, które tu przynieśliśmy: Eva, Nick, Andy, Jim i ja. Tego dnia przynieśliśmy różne rzeczy. Eva i Nick byli już w Auschwitz poprzedniego lata, lecz było wte­ dy późno i nie zdążyli zobaczyć Birkenau - chcieli wrócić tam z nami. Przyjechali więc nocnym pociągiem z Ołomuń­ ca do Krakowa i wyruszyliśmy po śniadaniu; towarzyszył nam lekki niepokój, czytaliśmy na głos kolejne opowiadania Kafki w wynajętej niebieskiej Skodzie; pięcioro nas stykało się na siedzeniach; nasze głosy kolorowały powietrze. Przez więk­ szość dnia jechaliśmy w milczeniu; czasem odzywaliśmy się, a słuchający z reguły milczał do momentu, gdy czuł potrze­ bę zabrania głosu. Trzymaliśmy się blisko siebie, starając się zachować dystans. W dużej mierze byliśmy sami pośród ogromu tego, o czym wiedzieliśmy, że nie było miejscem dobrowolnej samotności. Nie wiem, czy potrafiłabym odpowiedzieć na pytanie, jak to jest, być tam, nawet wówczas kiedy tam stałam, szłam wzdłuż torów, patrzyłam na żwir przebijany przez dzikie kwia­ ty, spoglądając na bezkresne pola i próbując zapamiętać wskazówki ze schematu sytuacyjnego przy bramie. Więc tu były kobiety z Węgier, tu znajdował się obóz Cyganów, a tu francuskie więźniarki (wśród nich Delbo) - mapa bez wąt­ pienia jednego z najniższych kręgów piekła XX wieku. Za­ stanawiam się, jak „gdzie indziej" staje się doświadczeniem, w miarę jak opisujemy je, wróciwszy z powrotem. Spoglądaliśmy na siebie i doglądaliśmy się nawzajem, podczas gdy nasze wyobraźnie próbowały zrozumieć to miejsce, o którym Jim powiedział, że ma przeczucie, jakby znał je od zawsze. Czy w naszej wyobraźni po Holokauście nosimy sceny z połowy lat 40. XX wieku? Poprzednie stule­ cia składowały nadwyżki swoich bezimiennych, niezliczo­ nych zmarłych w katakumbach; artyści wojny i ciała ukazy­ wali ich za p o m o c ą pióra i pędzla. Fotografia i kino przy­ oblekły się w cielesność i sprawiły, że przeszłość przesuwa się na naszych oczach. A teraz w epoce aparatów cyfro­ wych potrafimy w e d ł u g własnego kaprysu w y c h w y t y w a ć i wymazywać to, o czym już wiemy, że wykracza poza wy­ powiadane słowa. A jednak każde z nas zostało tu przyciągnięte przez sto-1 wa, które czytaliśmy, którymi myśleliśmy, uczyliśmy i z który-1 mi od lat zmagaliśmy się. Jim i ja, nigdy o tym otwarcie nie I mówiąc, jakoś wiedzieliśmy, że kiedyś razem pojedziemy do Auschwitz. On urodził się w niewielkim miasteczku w Karoli-[ nie Północnej w 1945 roku - ja w obozie dla uchodźców | w Bawarii w 1948. Poznaliśmy się, ucząc francuskiego, teraz od już 20 lat jesteśmy dozgonnymi przyjaciółmi - poświęcili-l śmy mnóstwo czasu na opisywanie hańby i Shoah. Nasi zna-l jomi przebywali wówczas w Pradze. To było idealne lato na wizytę w Auschwitz. Chcieliśmy pojechać stamtąd do Krako-[ wa. To był odpowiedni moment. Dla mnie podróż ta była kro­ kiem wstecz w język moich rodziców i rodzinne miasto mojej | matki - Kraków. Rozważmy powikłania lingwistyczne, polityczne i histo-| ryczne: był lipiec 2003. Polskie wojsko zostało niedawno wysłane do Iraku, aby wspomóc Amerykanów. Pewien star-1 szy Polak, słysząc jak mówimy po angielsku na parkowej! ławce, przyłączył się do nas na chwilę, wystarczająco długą,! by zdążył wypróbować na nas swój skromny angielski: Geo-| rge Bush-great man [George Bush - wielki człowiek!] Przez naszą nieznajomość polskiego, wszystko, co chcieliśmy mu| odpowiedzieć, musiało pozostać niewypowiedziane. Byćl może jeszcze bardziej niesamowitą rzeczą była muzyka do­ chodząca z pobliskiego placu - Hava Nagila na akordeonie, Nie wiedzieliśmy wówczas, że coroczny Festiwal Kultury Ży-| dowskiej zakończył się przed paroma dniami tuż przed na-f szym przyjazdem. Wiedzieliśmy jednak, że byliśmy częścią|' zjawiska turystyki obozowej. W recepcji hotelu znajdowały się fotosy przedstawiające miejscowe atrakcje i informacja! o autokarach wycieczkowych do Zakopanego; tuż obok le-| żała broszura o Oświecimiu-Brzezince, Auschwitz-Birkenau, t Szczęśliwy splot przypadków akademickich naprowadził! nas na Mariusza Czaję, który jesienią wybierał się do USA| by prowadzić badania do pracy doktorskiej. Spotkaliśmy j w barze, w którym wdaliśmy się w rozmowę; później opro-1 wadził nas wieczorem po Rynku Głównym. Przeszukiwałam I kawiarnie, zastanawiając się, gdzie moja matka mogła wy­ chodzić z rodziną podczas specjalnych okazji. Gdzie mój I d z i a d e k - ż y d o w s k i prawnik, który być może mieszkał gdzieś! na Kazimierzu - mógł zabierać moją mamę i jej siostrę bliź-f niaczkę, kiedy były dziewczynkami w Krakowie lat 20.? Pod-1 czas tej dwudniowej wizyty nie znałam polskiego wystarcza­ jąco dobrze, by dowiedzieć się, gdzie mogli mieszkać, ani I hebrajskiego, by odnaleźć rodzinne groby na żydowskim cmentarzu, na którym być może chowane były poprzednie pokolenia. Lecz nie szukam takich szczegółów - szukam let­ niego światła, zapachu ulic, rynków i piekarni, dźwięku prze­ chodniów w różnym wieku i z różnych środowisk mówiących po polsku do mego ucha, właściwości kamienia, drewna, metalu ziemi i rzeki, smaku pierogów na ulicy, wyrazów twa­ rzy t y c h , p o ś r ó d których ktoś taki jak ja m ó g ł dorastaćj w innym świecie i czasie. „Jak to było, być tam?" W Auschwitz, wczesnym rankiem, znalazłam się samaj w komorze gazowej. Pomieszczenie było puste, oświetlone kilkoma nieosłoniętymi żarówkami u sufitu; pośrodku na podłodze znajdowała się żelazna kandelabra, w której mi­ gotały światełka wiecznych lampek. Jakaś cząstka mnie czu­ ła, że mogłabym po prostu zemdleć i zostać właśnie tu, ogar­ niając to, co miało tu miejsce. To pomieszczenie, ta komora - przestrzeń, której wymiary zmierzyłam swoimi krokami, wspomnienie jej ciemnej pustki, która potrafi dziś do mnie powracać. Numer 10/2005 �BYCIE T A M / W P O L S C E najbardziej zagadkowy był pewien piskliwy dźwięk - nie wie­ dzieliśmy, co słyszymy, zwierzę czy maszynę - lecz to coś wyrażało grozę doświadczaną przez nas w tym miejscu. Uznaliśmy, że to musiała być jakaś piła z pobliskiego gospo­ darstwa - ale to jak przeszywała powietrze tego letniego dnia tak bardzo współgrało z niepokojem, który towarzyszył na­ szemu pobytowi tam. Wyrażało żałobną niezwykłość, która wypełniała ciszę wokół nas. W Birkenau, po południu, tak wiele rzeczy rozdziera ser­ ce i umysł; rząd za rzędem trzypoziomowych pryczy, na któ­ rych spali ludzie, pożyczając ze zbiorowego życia ciepło, z trudem przepływające z ciała do kości i z powrotem. Rozkle­ kotany wózek stojący przed budynkiem z wieloma komina­ mi, który służył za kuchnię. Ten wózek z pewnością przewo­ ził zwłoki. Droga idąca przez środek obozu - Lagerstrasse tu dokonywała się selekcja i stąd szło się bezpośrednio do miejsca śmierci. Lecz oprócz obrazów były też dźwięki: pta­ ki, krowy, psy gdzieś w pobliżu, zza ogrodzenia wciąż okala­ nego drutem kolczastym, który niegdyś był pod napięciem; gdy szliśmy do krematoriów i pobliskiego miejsca pamięci Istnieje fotografia pewnej chwili tego dnia, na której czte­ ry osoby spośród naszej piątki znajdują się fizycznie bardzo blisko siebie, a jednocześnie każda z nich stoi osobno, spo­ glądając w różnych kierunkach, marszcząc brwi, mrużąc oczy. Na naszych twarzach maluje się zawahanie przed po­ ruszeniem się, mówieniem, zdobyciem się na wypowiedź. Nie wyobrażałam sobie, że znajdę sposób na to, by opowie­ dzieć ten dzień; a słowa, które przychodziły, zdumiewały mnie swoją eliptyczną orbitą, po której krążyły wokół „ t a m " tego miejsca. Zbyt wiele miejsc na ziemi kryje w sobie pola śmier­ ci; upamiętnianie śmierci na masową skalę w coraz więk­ szym stopniu staje się częścią publicznego dyskursu, szcze­ gólnie po 11 września 2001. Być może moja pewność, że o d b ę d ę tę pielgrzymkę, jest dla mnie bardziej zrozumiała teraz, gdy skupiam się na mojej teraźniejszości, na tych go­ rączkowych wysiłkach, aby stworzyć miejsce, które ludzie będą odwiedzać, aby upamiętniać zmarłych. Dzieje się to tu, gdzie mieszkam, po drugiej stronie rzeki od miejsca, któ­ re być może już zawsze będzie nazywane Ground Zero, jak gdyby te słowa przez ten czas czekały na swój odpowiedni desygnat. Fran Bartkowski Spacerując po Krakowie Walking in Krakow Gdy przyjeżdżamy wita nas szara chmura To tylko smog. A gray cloud greets us on arrival. It's only pollution. Potem nadchodzi burza oglądamy ją z holu w hotelu. To tylko pogoda. Then comes a thunderstorm we watch from the hotel lobby. It's only weather. Wyruszamy na poszukiwania. W naszej przygodzie czujemy się niepewnie. „Jesteśmy w Polsce" powtarzamy sobie. We begin to explore. We are tentative in our adventure. „We are in Poland," we reiterate. A kiedy Polak we francuskim berecie nalega, by uścisnąć nasze amerykańskie dłonie i pocałować moje, widzę w jego ukłonach i skłonach łuk pleców mego ojca gdy idzie ze splecionymi z tyłu rękami nieomylna oznaka wolnego czasu And when the Pole wearing a French beret insists on shaking our American hands, and kissing mine, I see in his bowing and bending the arc of my father's back as he walks hands clasped behind him some sign of leisure time naśladując staruszków których podglądał w pewnej mieścinie mniej światowej niż to miasto mające za sobą epizody krzywdy i klęski chluby i chwały. imitating the old men he watched in a small town less worldly than this city with its histories of sacking and surrender and glory and grandeur. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Fran Bartko' Chodzę krokami mojej matki zgadując dokąd wiodły ją z Kazimierza niedzielne spacery gdy odważnie wypuszczała się na szeroki świat. it s my mother s steps that I am walking in wondering where from Kazimierz she might have strolled Sundays adventuring into broader avenues. Fran Bartkowski Arbuz Arbuz Byłeś moim arbuzomanem gdy nadchodziło lato przewracałeś oczami oblizywałeś wargi i pomrukiwałeś w oczekiwaniu You were my watermelon man Summer would come and you'd roll your eyes lick your lips and hum in anticipation na jedną z wielkich czerwonych przyjemności życia of one of life's great red pleasures „Arbuz", mówiłeś po polsku jakbym powinna wiedzieć razem z tobą jak bardzo przywołuje to czas miniony czas stracony "Arbuz," you'd say as if I should know with you how it conjured time past time lost każde lato twojego dzieciństwa w tej wiejskiej okolicy summers of your childhood in this countryside w której obecnie jest połowa lipca i arbuzy leżą dojrzałe przy drodze where it is now mid-July and the arbuz are ripe along the roadside Nie zatrzymujemy się by kupić je wracamy w stronę granicy We don't stop to buy we are making our way back across the border opuszczamy ten kraj jego zrujnowane krematoria i trzygwiazdkowe hotele away from this country with its ruined crematoria and three-star hotels i nienawiść do Żydów która nie ustaje choć Żydzi odeszli and jew-hating that doesn't quit though the jews are gone Przełożył Justyn Hunia Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/389f7cd51a628ec8637f455e792be32e.pdf c4949c77aec9bfa8be42d9f0c6e4545f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5562 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5172 Title A name given to the resource "Ocaleni krwawą historią"/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.51-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Sobolewska „OCALENI K R W A W I Ą H I S T O R I Ą " J A K ŻYĆ P O D O Ś W I A D C Z E N I U H O L O C A U S T U ? Podstawą rozważań w niniejszej pracy będą konkretne zaisy ocalonych z Holocaustu. Autorka postawiła sobie za cel ' upienie się na indywidualnych biografiach, ponieważ zajmuc się wyłącznie suchymi faktami i datami historycznymi, traci ę z oczu człowieka i jego indywidualny los. Makrohistoria poądkuje wydarzenia, ale pozwala się łatwo zdystansować, tym samym zapomnieć. Tylko przeżycia indywidualnego człoeka, jego świadectwo cierpienia, jest w stanie poruszyć do ębi i spowodować, że zostanie w naszej pamięci. Po Holocauście na nowo rozgorzała dyskusja o istnieniu naczeniu wartości, a pytanie: jak po takiej hekatombie żyć, orzyć obrazy, pisać wiersze? stało się jednym z najbarziej palących i ważnych. Jednak od teoretycznych refleksji rdziej znaczące wydaje się pytanie najprostsze (a może "jtrudniejsze): jak żyją ci, którzy przeżyli Holocaust? Jakie ylematy muszą rozstrzygać w swoim sumieniu? W jaki spob radzą sobie ze swoją przeszłością ci, którzy „krwawią storią"? T. Adorno pisze: ! Wciąż trwające cierpienie, ma takież prawo do ekspresji, jak maltretowany do krzyku, dlatego raczej mylny byłby sąd, że po Oświęcimiu nie można już napisać żadnego wiersza. Nie ma jednak błędu w mniej kulturalnym pyta­ niu: czy po Oświęcimiu można jeszcze żyć, a zwłaszcza, czy ma do tego pełne prawo ten, kto przypadkowo Oświę­ cimia uniknął, a w zasadzie powinien by być stracony [...] drastyczna wina oszczędzonego.W odwecie nawiedzają go sny w rodzaju tego, że już nie żył, że został zagazowa­ ny w 1944 roku, i że swą dalszą egzystencję prowadził jedynie w wyobraźni, jako emanację obłąkanego życze­ nia człowieka zamordowanego przed dwudziestu laty. 1 wina" ocalonego, o której pisze Adorno, na „Drastyczna wina *rwc.7\i rzut r7i it oka n k a jest iest czymś C 7 v m ś absurdalnym. ahsi irrlalnvm T pierwszy Dlaczego bowiem mają czuć się winni ci, którzy przeżyli Shoah? Niech winni poczują się ci, którzy doprowadzili do Zagłady! A jednak poczucie winy jest czymś, co nieustannie powtarza się we wspomnieniach ocalonych. Nie chodzi tu nawet o poczucie winy w o b e c konkretnych osób (choć takie też często się pojawia, zwłaszcza wobec bliskich), jest to abstrakcyjne po­ czucie winy wobec zgładzonych. Zagłada - niewinne ofiary, ocaleni - „winni, że żyją". Potwierdzeniem tego mogą być słowa, które padają w komiksie Arta Spiegelmana Maus, a dotyczą Władka - ocalonego: „...bo sam czuł się winny, że ocalał" . Poczucie winy, że przeżyło się Holocaust, staje się piętnem w życiu ocalonych. Mało tego, owo „patologiczne" poczucie winy nie dotyczy tylko naocznych świadków, jest ono „transmitowane" dalej, na drugie pokolenie świadków, z tym że przybiera ono nieco inną postać. Art Spiegelman, którego rodzice przeżyli Oświęcim, pisze: „To chyba jednak ma coś wspólnego z poczuciem winy, że mam łatwiejsze życie niż oni mieli". 2 3 Ci, „co krwawią historią", dostają się w ręce oprawcy po raz drugi, z tym że teraz jest to ich własna pamięć i gnębiące poczucie winy. Być może pewnym antidotum na owo poczu­ cie winy mogą być świadectwa ocalonych, które przez wielu są traktowane jako spłata długu wobec tych, co zginęli. Jednak niniejsza praca nie będzie poświęcona świadec­ t w o m rozumianym jako „misja mówienia za tych co zginęli", interesować nas będzie wymiar jednostkowy, osobiste zmie­ rzenie się ze swoją traumatyczną przeszłością. Punktem wyjścia będą tu wspomnienia Krystyny Żywulskiej, Żydówki, która uciekła z warszawskiego getta, a później, jako Polka, przeżyła Oświęcim. Prześledzimy w jaki sposób ocalona ra­ dzi sobie ze swoją sytuacją w getcie, w obozie, jak odnajdu­ je się na wolności (chociaż po wyjściu z getta długo się nią nie cieszyła). Przyczynkiem do tego będzie analiza języka, jakim operuje Żywulska. Przez to, w jaki sposób ocalona BAWŹ^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE �Joanna Sobolewska werbalizuje swoje traumatyczne przeżycia, można dotrzeć do tego, jak próbowała ona, mimo dramatycznych warun­ ków, w jakich przyszło jej żyć, ocalić w sobie człowieczeń­ stwo i godność. A to jest podstawa do tego, aby później pró­ bować „normalnie żyć". J. Winterson pisała: „Język zawsze nas zdradza, mówi prawdę, kiedy chcemy skłamać i rozpły­ wa się w bezkształcie, wtedy kiedy najbardziej zależy nam na precyzji". Skupiając się nie tylko na tym, co, ale także na tym, jak, mówi Żywulska: spróbujemy uchwycić kondycję człowieka, który przeszedł przez Holocaust, i aby żyć musi jakoś uporać się z traumatyczną przeszłością. W pracy od­ wołamy się także do poezji Tadeusza Różewicza, poszerza­ jąc tym samym perspektywę z jednostkowej (przypadek Żywulskiej) do bardziej ogólnej refleksji na temat kondycji oca­ lonych. 4 Aby być ocalonym, czy ocaloną, nie wystarczy jakimś zrządzeniem losu uniknąć śmierci z rąk oprawcy. Trzeba rów­ nież mieć siłę, aby samemu nie odebrać sobie życia. „Czę­ sto myślałam, aby wejść pod niemiecką kulę. Nie wiem do­ prawdy co mnie zatrzymywało?" , mówi Halszka, współwięź­ niarka Żywulskiej na Pawiaku. No właśnie! Co może powstrzy­ mać człowieka, który żyje „w piekle na ziemi", przed samo­ bójstwem? Co trzyma go przy życiu? Czy można mówić o jakiejś „irracjonalnej"woli istnienia? Jak można chcieć żyć, skoro tak naprawdę jest to wegetacja uwłaczająca godności człowieka? A jednak! „Nic się nie martw [...] człowiek może znieść dużo, więcej niż sam przypuszcza" , mówi współtowarzyszka Żywulskiej z Oświęcimia. Ale to, że ocaleni znieśli straszliwe warunki gett i obozów, nie znaczy wcale, że sobie z tym poradzili wewnętrznie. Nie wystarczy przetrwać i prze­ żyć, aby funkcjonować później „w normalnym" świecie jako człowiek, a nie jako wrak człowieka. 5 Czyżby więc Żywulska przyjęła postawę pogodzenia się z rzeczywistością getta? Czy chce powiedzieć: słuchajcie, to jest getto, tu nie śpiewa się piosenek o miłości. Umieranie to tutaj „zwykła sprawa", trzeba się z tym pogodzić. Wydaje | się, że takie dosłowne odczytanie tekstu jest błędne - to prze­ cież wypowiedź zabarwiona gorzką ironią, i z tego też wzglę­ du nie można wnioskować, że ocalona godzi się z rzeczywi­ stością getta. „Pod naporem okrutnych wydarzeń, myśl ludz­ ka układa się niezwykle łatwo w kategoriach obłędu. Zupeł­ nie nie wiadomo, kiedy i jak zaczyna się wypowiadać zdania [ bezlitosne i obce". To, że ocalona wypowiada czasem zda­ nia bezlitosne, nie znaczy wcale, iż przejęła reguły gry getta. Trudno zdystansować się o d tak okrutnej rzeczywistości, a tym bardziej niemożliwym jest, żeby ona nie wpływała na człowieka. Znamienne jest, że choć autorce zdarza się mó­ wić rzeczy okrutne, dodaje, iż w istocie są to słowa „obce", Przejęcie kategorii getta jest pozorne, Żywulska daje dowo­ dy zdystansowania w wielu fragmentach wspomnień. Nie ma w niej zgody na taką „rzeczywistość", tak jak nie ma w niej j pogodzenia się ze straszliwym losem. Doskonale obrazują to słowa: 9 Doznaję uczucia, że biorę udział w spektaklu. Uczestni­ czę w nim jednak na czyjeś polecenie. Odgrywam rolę nie mającą nic wspólnego z moim losem osobistym. Sce­ neria tego spektaklu jest mocno przesadzona. 10 6 We wspomnieniach Żywulskiej padają słowa: „[...] są tacy, którzy w otchłani potrafią zachować g o d n o ś ć " . Nasuwa się jednak pytanie: jak ocalić godność, skoro ludzie są trakto­ wani jak zwierzęta? Jak zachować indywidualność w rzeczy­ wistości, w której człowiek to egzemplarz opatrzony nume­ rem bądź opaską z gwiazdą Dawida? Czy istnieją jakieś mechanizmy obronne, które pozwalają zdystansować się od okrutnej rzeczywistości? Próbując odpowiedzieć na powyż­ sze pytania, skupimy się na konkretnych przykładach. Na początku swoich wspomnień z getta K. Żywulska pisze: 7 Mogę iść dalej. Wszystko jest w porządku. Za mną bie­ gnie zwyczajna melodia getta. I słowa najzwyklejsze, bo o umieraniu. I treść najzwyklejsza, bo o człowieku, który umarł, mówi się, że oddał bono. 8 W powyższym stwierdzeniu uwidacznia się mechanizm I przetrwania, polegający na dystansowaniu się od otaczającej rzeczywistości, skazującej kobietę na upakarzające wegeto­ wanie. To nie moje życie, to nie mój „osobisty los", jeżeli byłby! mój, to ja bym go kształtowała - zdaje się mówić ocalona - to, co przeżywam w gettcle, to jakaś koszmarna rola do odegra­ nia, na którą zostałam skazana. Taka strategia nie działa w dłuższej perspektywie, ale pozwala przetrwać tu i teraz. Wątek dystansowania się od rzeczywistości getta i obo­ zów koncentracyjnych w znamienny sposób pojawia sięteżj u E. Wiesela. W jego autobiografii pt. Noc uwidacznia się podobny mechanizm, mający ocalić Wiesela od całkowite­ go utożsamienia się ze swym teraźniejszym, upakarzającyrr bytowaniem: „Odczuwałem siebie, jako dwie odrębne cało ści, moje ciało i j a " . Wiesel zdaje się mówić: to moje ciałc jest zmaltretowane, ulega upokorzeniom, jest traktowane jak zwierzę; ja nie jestem zwierzęciem, nie sprowadzam się tyl­ ko do podstawowych funkcji życiowych (które i tak nie są zaspakajane), ja jestem człowiekiem! Powyższa dychotomia ma ocalić „własne Ja" w tym, który w obozie jest tylko nume rem. Numer 10/2005 11 �.OCALENI K R W A W I Ą H I S T O R I Ą ' Interesujące jest to, w jak odmienny sposób Żywulska i Wiesel werbalizują swe próby ocalenia własnego człowie­ czeństwa. Wiesel dokonuje separacji na ciało i „moje ja", przy czym swoje ciało sytuuje na zewnątrz siebie. Powyższa opozycja jest charakterystyczna, bowiem „Kulturowe asocja­ cje, wedle których umysł kojarzy się z męskością, ciało zaś z kobiecością są w obrębie filozofii i feminizmu doskonale udokumentowane". „Męski świat" od dawna waloryzował to, co związane z „duszą", świadomością, umysłem, a ciało to tylko nic nie znacząca „baza wyjściowa". Nic więc dziw­ nego, że ocalony próbuje odciąć od swego ciemiężonego ciała „własne ja". Jeżeli zaś chodzi o doświadczenie Żywulskiej, to widać wyraźnie, że u niej nie ma podziału na ciało i moje „ja", stanowią one spójną całość (co charakterystycz­ ne w pisaniu kobiet). A skoro tak, to ocalona, aby ochronić w sobie „własne ja" i odseparować się od tragicznego losu, mówi o nim jak o roli do odegrania. 12 Powyższe wypracowane mechanizmy obronne pomagały przetrwać w warunkach uwłaczających ludzkiej godności. Były walką o osobisty los i o „własne ja". Dzięki tym strate­ giom można było przeżyć kolejne minuty, godziny, dni aż do wyzwolenia. Jednak okazało się, że koniec Zagłady nie ozna­ cza wymazania traumatycznej przeszłości. Ci, którzy prze­ żyli Shoah, oprócz wytatuowanego numeru na przedramie­ niu niosą ze soba piętno pamięci rzeczy, które wykraczają poza rozum, poza „człowieczeństwo". Traumatyczne prze­ życia zostawiają piętno i mają wpływ na późniejsze życie ocalonych. Czasem sprawiają, że życie w „normalnym świe­ cie" traci dla nich znaczenie, jest pustą formą. T. Różewicz pisał: Moje ciało mówi do mnie/ ja nigdy nie przestanę oddy­ chać/ ja nigdy nie przestanę jeść trawić kochać/ ja twoje ciało nie przestanę widzieć/ co ty robisz ze mną gdzie mnie prowadzisz/ czemu chcesz mnie powiesić, na tym haku pod czarnym sufitem/ czemu chcesz mnie wy­ pchnąć/ z okna drapacza chmur/ czemu mnie rzucasz pod koła/ zostaw mnie tutaj czyste/ chcę wdychać powie­ trze/ mój język chce wejść w usta dojrzałej dziewczyny/ Jednak moje ciało mówi do siebie/ ja będę żyło bez troski bez ciebie. jest godna litości/ o! Różowe ciałka/ wielkogłowych dzieci/ tłuste pędraki/ z białymi pomarszczonymi/brzuszkami/ rośnijcie rośnijcie/ a wy drodzy przyjaciele, towarzysze nie­ doli/ wypchane skóry/ cudacznych zwierzaków/ o! Wory skórzane/ z których ucieka woda żywa/ spróbujcie się na­ pełnić./ Spróbujcie jeszcze raz. 14 Człowiek po Holocauście to powłoka cielesna pusta w środ­ ku, wydrążona z wszystkich ludzkich uczuć. Jak ma je mieć ten, kto na własnej skórze doświadczył, że są one tylko wid­ m e m , które s z y b k o znika, g d y pojawia się strach, głód i wszechobecna śmierć? „Choć organizm funkcjonuje mimo wszystko", ocalony umiera „za życia". Jest „wykastrowany" wewnętrznie. Poeta degraduje podmiot liryczny do skóry nie może być człowiekiem ten, kto jest pusty w środku. Ko­ niec wiersza to apel do „towarzyszy niedoli", aby spróbowali wypełnić pustkę i na nowo stać się człowiekiem. Pojawia się cień nadziei, Różewicz jest przekonany, że warto podjąć wysiłek. „Pragnę wtopić się w tłum. To o wiele trudniejsze niż można by sądzić. Tak trudne, że niweczy radość ocalenia" - pisze K. Żywulska po wydostaniu się z getta. I nie chodzi tu chyba tylko o problem ukrycia się przed gestapowcami. Prze­ nosząc powyższą kwestię na poziom wyżej, można zadać pytanie, czy ocalona do końca życia skazana jest na wyob­ cowanie ze społeczeństwa? Trauma, której doświadczyła, sprawia, iż nigdy do końca nie zidentyfikuje się z „normal­ nym światem, normalnych ludzi". Mało tego, jak sama pisze, „Ż początku ich zwyczajność wydaje się niemal zniewagą". Jak można żyć, skoro obok, tuż za murem, ludzkie życie jest nic nie warte, a o godności dawno już zapomniano? Jak można spokojnie budzić się i zasypiać, skoro nieopodal lu­ dzi traktuje się jak zwierzęta? Świat idzie dalej swym torem, nie ma w nim miejsca na żałobę. 15 16 Bo ludzie którzy czekają/ ludzie którzy przywarli uchem do ziemi/ ludzie którzy śpią z otwartym okiem/ nie śmieją się/ Ludzie którzy oddychają/ pod ziemią milczą/ Nadcho­ dzi czas/ Rośliny których korzenie i kwiaty, rozwijają się pod ziemią do słońca/ zaczną lecieć/ W ciszy tak drogo okupionej/ słychać piosenkę więźnia/ Padają trawy pod kosą / można je ogniem wypalić/ ale kto mocen jest roz­ kazać/ ziemi wiosennej:Ziemio!/ Nie wolno ci rodzić zie­ leni/ I nie noś na sobie bujnych traw. 13 Przytoczony wyżej wiersz możemy odnieść do sytuacji ocalonego, który po doświadczeniach Holocaustu nie może się odnaleźć w zwykłej rzeczywistości, chce popełnić samo­ bójstwo. Jednak „jego ciało" nie godzi się na to. Ciało, które przeszło tyle mąk i upokorzeń, ciągle chce żyć. Różewicz ukazuje jak trudny jest proces „wchodzenia w świat" po tym, gdy było się świadkiem Zagłady. W „normalną" rzeczywistość najpierw wpisuje się ciało, wraz ze swoimi zwykłymi potrze­ bami i pragnieniami. Jednak podmiot liryczny dystansuje się wobec ciała, ma w sobie „trwogę", która nie pozwala mu „normalnie" żyć, a tego właśnie chce ciało. Być może i sam podmiot liryczny z czasem pójdzie za głosem swego ciała, nauczy się żyć, mimo wszystko... Tragiczną kondycję ocalonego opisuje Różewicz jeszcze dobitniej w wierszu Opowiadanie spreparowanej skóry: Wypchany. Z fałszywym/ okiem w którym światło/ zała­ muje się jednak prawidłowo/ bo oko jest prawdziwe/ (pro­ szę mi wierzyć/ organizm funkcjonuje/ mimo wszystko bez zarzutu)/ spreparowany przez/ lśniących jak narzędzia/ chirurgiczne gestapowców/ (precyzyjne instrumenty fa­ szyzmu/ pokrywały się potem/ uderzając miarowo głowę/ żołądek krocze badanego)/ jestem skórą/ nieznanego człowieka/ którego wnętrzności/ rozniosły szczury/ po śmietniskach świata/ wypchana skóra/ nie kocha nie cier­ pi/ nie śmieje się i nie płacze/ udaje udaje/ wypchana skóra 17 Ziemia dalej rodzi swe plony, choć nasiąknięta jest krwią niewinnych ofiar, a ocaleni, włączając się w nurt świata, czu­ ją się jak zdrajcy. „I zobaczyłem, że moje piekło nie jest wszę­ dzie. Ciągle dzieje się zwykłe życie" - mówi Władek, boha­ ter komiksu Maus, jakby zdziwiony, że życie dalej toczy się jak gdyby nigdy nic. Rządzi się ono swoimi prawami, trudno mieć o to pretensję, tylko jak ma usytuować się w nim ocalo­ ny? Skoro w gettach i obozach podważono wszystkie „ludz­ kie" wartości, złamano wszelkie tabu, to czy można wrócić do życia? Ocalony jest mieszkańcem ziemi niczyjej, nie na­ leży już do zwykłego świata, choć tak do niego tęsknił. Wkra­ cza w świat z takim bagażem doświadczeń, że już zawsze będzie trochę z boku. Paradoksalnie, po Holocauście ocale­ ni dalej żyją w swoistym gettcie, do którego nie mają dostę­ pu ci, którzy nie doświadczyli na własnej skórze „piekła na ziemi". 18 Ona była po ciemnej stronie/ którą ja nawiedzam we śnie/ budzę się przestraszony(...)/ jej twarz rozpada się w mo­ ich dłoniach . 19 Niezależnie od stopnia pokrewieństwa czy zażyłości po­ między tymi, którzy przeszli przez „piekło obozów i gett", a tymi, którzy stali obok, czy też tymi, którzy urodzili się już PISMO ANTROPOLOGICZNE �Joanna Sobolewska po Zagładzie, zawsze będzie istniała szczelina, której nie da się zniwelować. „Wiem, że to brzmi kretyńsko, ale w pew­ nym sensie żałuję, że nie mogłem być w Auschwitz razem z rodzicami, żeby zrozumieć co oni naprawdę p r z e s z l i " wyznaje Art Spiegelman w Mausie. W stwierdzeniu tym wi­ dać, że syn ocalonych czuje się odseparowany od rodziców. Ma poczucie, że nigdy nie będzie w stanie wniknąć w „ich świat" i na zawsze pozostanie kimś z zewnątrz. Kiedy Art pyta ojca o to, co przeszła mama podczas Holocaustu, Wła­ dek odpowiada: „Ona przeszła to samo co ja, okropność". Mimo że każdy z nich przez piekło na ziemi przechodził in­ dywidualnie, to o w a wspólnota traumatycznej przeszłości łączy na swój sposób ocalonych. Tworzą oni pewien zamknię­ ty świat, niedostępny dla „zwykłych ludzi". 20 21 Dla człowieka z zewnątrz rzeczywistość obozu, getta to przerażający nocny koszmar, natomiast dla ocalonych to część ich życia, której nie mogą wymazać z pamięci. „To nie takie proste wyzwolić się z balastu przeszłości, która nie daje o sobie zapomnieć". Ocaleni, mimo że często mieli wraże­ nie, jakby sytuacja, w której się znaleźli, była sennym kosz­ marem, musieli borykać się z realnymi problemami, podej­ mować decyzje, które zaważyły na całym ich życiu. W przy­ padku K. Żywulskiej ową najtrudniejszą decyzją było to, że uciekając z getta, postanowiła, że zabierze tylko matkę, a ojca zostawi. Wychodząc z mieszkania, Żywulska oznaj­ mia „zdroworozsądkowym" tonem: „Nie może iść, ponieważ zaszkodzi sobie i nam. Ojciec chyba rozumie". Być może ojciec rozumie, a jeśli nie, to wybaczy. Problem jednak w tym, czy ocalona może wybaczyć sobie? Na początku ma się wra­ żenie, że nie jest to dla niej żaden problem. Jej beznamięt­ ne, lapidarne stwierdzenie zdaje się wyrażać myśl: trudno, tak już musi być, jeżeli my mamy przeżyć, ojciec musi zo­ stać. Mimo wszystko oczekuje się, że Żywulska powróci do tematu. Jednak ona milczy, a w tym milczeniu wyczuwa się pełną determinacji konsekwencję i ogromne napięcie. Po pewnym czasie ocalona podejmuje wątek ojca. Po spotka­ niu z byłym gestapowcem, który uratował Żydówkę i przy­ padkowego mężczyznę, Żywulska mówi: „A jednak to on właśnie powiedział do obcego: będziesz żył, podczas gdy ja tego dnia zatrzasnęłam - niby wieko trumny - drzwi mieszka­ nia w gettcie, opuszczając mojego ojca". Owo gorzkie i głę­ boko tragiczne wyznanie dowodzi tego, jak bardzo ocalona 22 23 24 cierpi z powodu swej decyzji. Znamienny jest sam fakt, że swój „podły" czyn zestawia ze „szlachetnym" uczynkiem by­ łego gestapowca. Zabieg ten pozwala chociaż w części uświa­ domić czytelnikowi, jak strasznie musi się czuć Żywulska, któ­ ra zdaje się mówić: cóż ze mnie za człowiek, skoro zostawiam własnego ojca? Nawet gestapowiec zdolny jest do „ludzkich" czynów, podczas gdy ja sama zachowałam się jak kat swoje­ go ojca. „Szczelina zmierzchu, jaką był Holokaust, jest odręb­ nym konstruktem kulturowym. Był to świat, który miał własną przestrzeń, własny czas, własne reguły postępowania i nor-f my m o r a l n e " - pisze B. Engelking. Trudno się z nią nie zgo­ dzić. A skoro tak, to dlaczego Żywulska czuje się winna, że zostawiła ojca? Przecież świat, w którym go zostawiła, rządził się innymi prawami. Aby przeżyć, musiała kierować się zdro-j wym rozsądkiem, a ten nakazywał jej zostawić zniedołężniałego ojca, mógłby on udaremnić ucieczkę. Jednak dla ocalo­ nej sprawa nie jest taka prosta. Czuje się winna, bo mimo okrutnych doświadczeń, które ją spotkały, pozostała Człowie­ kiem, w pełnym tego słowa znaczeniu. 25 Ocaleni sytuują się między d w o m a światami, a ich trage­ dia polega miedzy innymi na tym, że prawa zwykłego życia przykładają do tego z czasu pogardy. „Ten pociąg jest już daleko. Ale odtąd już zawsze będzie przejażdżał przede m n ą " - pisze Żywulska, gdy po wyjściu z getta widzi po­ ciąg z transportem Żydów. Ten pociąg będzie symbolicznie) przejeżdżał podczas ukrywania się w Warszawie, ale i po wojnie, kiedy to Żywulska zajmuje się pisaniem, poniewa zawsze już będzie czuła „winę ocalonej". 26 Ja człowiek pobity w tej wojnie/ jak drzewa i trawa/ ja wyziębiony, jak podziemia kościołów/ ja dół pełen wspo­ mnień/ a jedne leżą na drugich pisze Różewicz, po chwili dodając: Wy nie znacie naszej śmierci/ nie kryjecie pod korą/ ciem­ nych korytarzy/ wy z twarzami w słońcu/ dzieci moje/ Dla was milczę w środku majowego pola. 27 W cytowanym powyżej wierszu poeta doskonale uchwy­ cił kondycję ocalonego, który nie może odseparować się od swej przeszłości. Wspomnienia nachodzą go w zwyczajnych Numer 10/2005 �OCALENI K R W A W I Ą HISTORIĄ"... sytuacjach, podczas trywialnych czynności. Czy to znaczy, że ocaleni skazani są na życie przeszłością? Chyba nie... Poeta mimo wszystko milczy, „w środku majowego pola", nie chce kalać wiosennego krajobrazu. Mówi, że robi to dla dzieci, ale wydaje się, że jest to również sugestia, iż ocaleni powinni uczyć się „wchodzić w świat", powinni zacząć cie­ szyć się krajobrazem, a nie dystansować się od niego. Jed­ nak to nie jest takie proste. „Pamiętam, jak w czasie pierwszej akcji siedziałam z moją rodziną w piwnicy, a nad nami chodzili Niemcy. Myśmy się tylko modlili, żeby oni byli bez psów. Cały czas jedliśmy kru­ che ciastka. Śmieszne jest to zestawienie - ten strach i kru­ che ciastka" - wspomina Irena Tarłowska. Prawdopodob­ nie do końca życia kruche ciastka kojarzyć się będą ocalo­ nej z tą sytuacją. Zwykłe przedmioty działają jak katalizatory - wywołując lawiny w s p o m n i e ń , przypominają o strachu, bólu, upokorzeniu. Ocaleni żyją więc w swoistym „podwój­ nym świecie". Tego nie można uniknąć, można natomiast starać się utrzymać r ó w n o w a g ę pomiędzy t y m , co było, a tym, co jest. Inaczej przeszłość wchłonie teraźniejszość. Z drugiej jednak strony wypieranie na siłę traumatycznej przeszłości i życie chwilą teraźniejszą jest oszukiwaniem sa­ mego siebie. „Nie można sobie amputować kawałka prze­ szłości; trzeba być sobą z całym dobrodziejstwem inwenta­ rza" - stwierdza w wywiadzie I. Tarłowska. Rzeczywistość gett i obozów na swój s p o s ó b ukształtowała o c a l o n y c h , wpłynęła na ich postrzeganie świata, ludzi, samego siebie bez względu na to, jak bardzo chcieliby zdystansować się od niej. z getta, a później z obozu, dowodzi tego, że jej tożsamość wyznaczają także tamte traumatyczne wydarzenia. „Życie to historia tego życia poszukująca sposobu opowiedzenia o niej. Zrozumieć siebie samego, to być zdolnym do opowiadania o samym sobie historii..." Można więc mieć nadzieję, że wspo­ mnienia napisane przez Żywulska, były swoistą psychoautoterapią, która pomogła jej w zrozumieniu siebie. 32 Historia cierpienia przestaje być możliwa do przyjęcia, a nawet przestaje być historią. Cierpienie zrywa nić narra­ cyjną, ponieważ powoduje skrajną koncentrację na jed­ nej chwili. Koncentracja ta niszczy ciągłość między prze­ szłością, teraźniejszością a przyszłością, stając się przy­ czyną niemożności opowiadania o sobie. 28 29 W tomiku Nożyk Profesora Różewicz opisuje nóż „z ob­ ręczy beczki", który jego przyjaciel przywiózł z obozu: 33 Idąc tym tropem, można zaryzykować stwierdzenie, że skoro ocaleni potrafią mówić o swoich traumatycznych przej­ ściach, to w pewnym stopniu przepracowali w sobie (jak powiedzieliby terapeuci) cierpienia, jakich doznali w prze­ szłości, a dzięki t e m u m o g ą m i m o wszystko s p o g l ą d a ć w przyszłość... 1. T.W. Adorno, Dialektyka negatywna, przeł. K. Krzemieniowa, Kra­ ków 1986, s. 509. 2. A. Spiegelman, Maus cz. II. Opowieść ocalałego. I tu się zaczęły moje kłopoty, przeł. R Bikont, Kraków 2001, s. 44. 3. Tamże, s. 16. 4. J. Winterson, Płeć wiśni, przeł. Z. Batko, „Literatura na Świecie" 1996, nr 4, s. 254. 5. K. Żywulska, Pusta woda, Warszawa 1963, s. 171. 6. K. Żywulska, Przeżyłam Oświęcim, Warszawa 1960, s. 71. zobaczyłem go pierwszy raz/ na biurku Profesora/ tak gdzieś w połowie wieku XX/ dziwny nożyk - pomyślałem / ani to nóż do cięcia papieru/ ani do obierania (strugania) kartofli/ ani do ryby ani do mięsa/ leżał między Matejką i Rodakowskim/ między Kantorem Jaremianką i Sternem [...]/ minęło dwadzieścia lat/ „dziwny nożyk" pomyślałem/ leżał między książką o kubizmie/ i końcem krytyki/ pew­ nie otwiera nim koperty/ a w obozie/ obierał kartofle/ albo się golił/ no tak - powiedział Profesor - obierki mogły ura­ tować od śmierci głodowej [...]. 7. K. Żywulska, Pusta woda, s. 78. 8. Tamże, s. 14. 9. Tamże, s. 47. 10. Tamże, s. 30. 11. E. Wiesel, Noc, przeł. E. Horodycka, Oświęcim 1992, s. 90. 12. J. Butler, Podmioty płci, płciowość, pragnienia, przeł. B. Ko­ peć, [w:] Spotkania feministyczne, Warszawa 1994-1995, s. 65. 13. T. Różewicz, Opowiadanie traumatyczne duszyczka, Kraków 1979, s. 33-34. 30 14. T. Różewicz, Czerwona rękawiczka, [w:] tenże, Poezja, t. I, Kra­ ków 1988, s. 105. Co robi ten dziwny przedmiot, pochodzący z „innego świata", na biurku profesora? Jak może leżeć spokojnie wśród książek, albumów z malarstwem, notatek? A jednak! Bo całe „piekło", jakie musiał przejść profesor, należy d o jego życia, stanowi jego bolesną, ale jednak część. Będąc w więzieniu, Żywulska zastanawia się: 15. K. Żywulska, Pusta woda, s. 68. 16. Tamże. 17. T. Różewicz, Czas który idzie, Kraków 1951, s. 6. 18. A. Spiegelman, Maus, s. 105. 19. T. Różewicz, Opowiadanie traumatyczne duszyczka, s. 42-43. 20. A. Spiegelman, Maus, s. 16. 21. Tamże, s. 160. „Jaki jest mój życiorys? Jak się nazywam, dokumenty zmieniałam wielokrotnie... Dokonam obrachunku ustalę swoją biografię?" 22. K. Żywulska, Pusta woda, dz. cyt., s. 100. 23. Tamże, s. 60. 31 24. Tamże, s. 114. 25. B. Engelking, Na łące popiołów, Warszawa 1993, s. 5. I słowa te, chociaż bezpośrednio odnosiły się do konkret­ nej sytuacji (Żywulska musiała ustalić wersję dla gestapo), można zinterpretować także na płaszczyźnie bardziej osobi­ stej. Ocalona cały czas zmaga się z problemem własnej toż­ samości, ciągłe zmiany dokumentów, życiorysów, permamentne „odgrywanie ról" sprawiają, że Żywulska czuje się zagu­ biona. Nie chce utożsamić się ze swoimi „rolami", bowiem są one wymuszane przez rzeczywistość getta, a w niej nie ma zgody na taką rzeczywistość, chce odseparować od niej swo­ je „ja". Jednak sam fakt, że ocalona opisuje swoje przeżycia 26. K. Żywulska, Pusta woda, s. 97. 27. T. Różewicz, Czas..., dz. cyt., s. 13. 28. I. Tarłowska, cyt. za: B. Engelking, Na łące popiołów, s. 163. 29. Tamże, s. 162. 30. T. Różewicz, Nożyk profesora, Wrocław 200, s. 18. 31. K. Żywulska, Pusta woda, s. 138. 32. P. Ricoeur, Filozofia osoby, przeł. M. Frankiewiczów:] Tożsamość człowieka, red. A. Gałdowa, Kraków 2000, s. 136. 33. J. Pawlak, P. Ricoeura koncepcja Tożsamość człowieka, s. 137. BAW^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE tożsamości narracyjnej, [w:] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2cae365c9720476067c6769d98ee353.pdf 4c9c5ade95afcf4637360c876c878277 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5561 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5171 Title A name given to the resource O losie, z którym nie można się pogodzić/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.48-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jupowiecka, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Jupowieck, O L O S I E , Z K T Ó R Y M N I E M O Ż N A SIĘ POGODZIĆ [...] kopię wiecznym piórem swój grób, pracowicie, jak przymusowy robotnik, na którego wrzeszczą co dzień, żeby głębiej rył łopatą i mocniejszym, słodszym głosem wyśpiewywał nuty swojej śmierci. Imre Kertesz 1 W 2002 roku węgierski pisarz, były więzień o b o z ó w w Oświęcimiu i Buchenwaldzie, Imre Kertesz, otrzymał lite­ racką Nagrodę Nobla za pisarstwo, które przeciwstawia do­ świadczenie jednostki barbarzyństwu historii. Co wyjątkowe­ go odnajdujemy w twórczości Kertesza? Bez wątpienia odważny bezkompromisowy język, rzeczo­ wy i zdystansowany, jak również filozoficzny bagaż jego po­ wieści zmuszający czytelnika do stawiania sobie trudnych, nie zawsze przyjemnych pytań. A także poruszaną przez Kertesza wciąż niewyczerpaną tematykę Zagłady, którą pi­ sarz łączy z uniwersalną refleksją nad człowiekiem i jego kondycją we współczesnym świecie. W kontekście zbrodni ostatniego stulecia pisze o cenie, jaką trzeba było zapłacić, aby przetrwać, oraz o sensie życia i statusie kultury po Oświę­ cimiu. PIÓRO JEST MOJĄ ŁOPATĄ Bohater Kadyszu za nienarodzone dziecko podobnie jak Kertesz jest pisarzem i tłumaczem, który był więźniem obo­ zu w Oświęcimiu. Pisanie jest dla niego nie tylko zawodem, sposobem zarabiania na życie, lecz warunkiem istnienia: „ja zawsze pracuję, a zmusza mnie do tego nie tylko koniecz­ ność zarabiania na chleb, lecz fakt, że g d y b y m nie praco­ wał, to bym istniał, a g d y b y m istniał zmusiłoby mnie to do najrozmaitszych, lepiej żebym nie wiedział jakich, rzeczy" (IKK, s. 9). Pisanie jest dla niego formą radzenia sobie z ży­ ciem lub raczej ucieczką przed nim. Narrator Kadyszu zma­ ga się z wewnętrzną pustką, strachem, wspomnieniami, tłu­ mi uczucia, świadomie odsuwa od siebie bliskich I wybiera samotność. Nie tylko dobrowolnie skazuje się na wygnanie, lecz niemal rozkoszuje się własnym bólem: „nie piszę po to, by odnaleźć w tym radość, wręcz przeciwnie, pisząc szu­ kam bólu, tak zapewne dlatego, że ból jest prawdą, a na to, co jest prawdą, istnieje bardzo prosta odpowiedź: prawda nas zjada" (IKK, s. 109-110). pobytu w obozie zagłady, uzmysławia, że można zabić czło­ wieka, nie uśmiercając go. Bezpowrotnie zabić w nim część człowieczeństwa, czyniąc niezdolnym do miłości, do zwy­ czajnego życia, skazując na wieczny strach, na trwanie ku śmierci. I podobnie jak bohater mówi o matce swojej żony, że jej chorobą było Auschwitz, a z tego nie można się wyle­ czyć, tak on sam cierpi na nieuleczalną traumę mającą źró­ dła w jego tragicznej przeszłości. Jest ona jednym z powo­ dów, dla których kategorycznie sprzeciwia się posiadaniu dziecka. Swą decyzję uzasadnia, powtarzając, że świadoma rezygnacja z dziecka jest koniecznym i ostatecznym znisz­ czeniem jego własnego istnienia. Inny objaw tej traumy to życie „jak gdyby w każdej chwili mogli wrócić Niemcy [...}! właściwie nie było to życie, ale wegetacja, tak, mówiąc ści­ śle, wegetacja, żeby przeżyć" (IKK, s. 77). Postawa bohatera wpisuje się w model kultury posttraumatycznej skupiającej się „wokół centralnego urazu, zadaw­ nionego i wypartego, który niespodziewanie powraca i pod­ daje rewizji całą bieżącą rzeczywistość. Kultura owa nie chce wyleczenia - raczej spełnia się w obsesyjnym wpatrywaniu w niegojącą się ranę". W prowadzonym przez całą powieść monologu główne­ go bohatera towarzyszy mu utwór Paula Celana Fuga śmier­ ci. To chyba najbardziej znany wiersz poety, którego twór­ czość zakorzeniona jest w tematyce Holocaustu; poety, któ­ rego życie napiętnowane zostało przez Zagładę i któremu z piętna tego nigdy nie udało się uwolnić. Wybór właśnie tego utworu, którego kolejne wersy przeplatają Gak w mu­ zycznej fudze) strukturę Kadyszu nie jest z pewnością przy­ padkowy. Warunkiem pracy jest dla niego bycie nieszczęśliwym. Wybiera emocjonalne i fizyczne odosobnienie w imię roz­ paczliwie bronionej wolności, która jednak, jak sam przyznaje, jest zamykaniem się wwiezieniu. Jest wolnością zawsze prze­ ciw czemuś lub komuś, atakiem lub ucieczką. Bohater Ker­ tesza podąża ku „emocjonalnej sklerozie" i z pewną d u m ą mówi o swoim nieprzystosowaniu do świata. Potrafi pisać jedynie z sarkazmem i drwiną, nigdy spod jego pióra nie powstają opisy szczęścia, miłości czy czułości. Sam tłuma­ czy: „może po prostu dlatego, że chyba we mnie nie ma miłości, ale - mój Boże! - kogóż ja miałbym kochać i dlacze­ g o " (IKK, s. 14). To dramatyczne wyznanie wydaje się klu­ czowe dla zrozumienia postawy bohatera. Ukazuje skutki 48 Numer 10/2005 2 �Krzyczy słodziej zagrajcie śmierć ta śmierć jest mistrzem z Niemiec Krzyczy ciemniej ciągnijcie po skrzypkach a z dymem wzlecicie w powietrze Grób wtedy macie w chmurach tam się nie leży ciasno 3 Dla narratora Kadyszu pióro jest jego łopatą. Kopie nią grób, który inni zaczęli kopać dla niego w powietrzu. To upar­ cie powracające zdanie świadczy o nieumiejętności pogo­ dzenia się i oderwania od przeszłości (bo czy z taką prze­ szłością można w ogóle się pogodzić?), a tym samym po­ wrotu do „normalnego" życia. SZCZĘŚCIE O B O Z Ó W KONCENTRACYJNYCH Los utracony to historia piętnastoletniego węgierskiego Żyda zesłanego najpierw do obozu w Oświęcimiu, następ­ nie w Buchenwaldzie i Zeitz. Rzeczowy, nie pozbawiony iro­ nii, antypatetyczny styl powieści oraz relacja chłopca, który niewolę traktuje początkowo jak przygodę, m o g ą szokować czytelnika. Bohater, choć nie rozumie narzuconego mu losu, nie sprzeciwia się mu, nikogo nie ocenia, nie oskarża; aby przetrwać, stara się jak najlepiej dostosować do sytuacji, w której się znalazł. Otaczającą go obozową rzeczywistość przyjmuje z poczuciem oczywistości, próbuje dostrzec jej sens, a nawet polubić. Niemal na wszystko znajduje wytłu­ maczenie, nie użala się nad sobą, ani pomimo wciąż pogar­ szającej się kondycji fizycznej, nie załamuje: chciałoby mi się jeszcze trochę pożyć w tym pięknym obozie koncentra­ cyjnym - mówi, będąc na skraju wyczerpania. 4 W Buchenwaldzie Gyorgy poznał, czym jest solidarność, gdyż przetrwał dzięki nieoczekiwanej p o m o c y współwięź­ niów. Doświadczył także, choć brzmi to szokująco, chwil szczęścia. Równie niezwykłe są jego wspomnienia o nudzie w obozie, o czasie, o szarych dniach powszednich niewoli. Różnica pomiędzy narratorem Kadyszu a bohaterem Losu utraconego to różnica w odbiorze świata przez dziecko i przez osobę dojrzałą. To ta sama różnica, o której mówi Kertesz, porównując biografię własną i Tadeusza Borowskiego: podmienieni, teraz nie czuliby tej „inności", a nikt nie zauwa­ żyłby różnicy. Podobne zmagania z własną tożsamością przeżywa żona narratora Kadyszu za nienarodzone dziecko. Nie jest osobą religijną, nie zna żydowskiej kultury i nie interesuje się nią, ani język, ani sposób życia nie odróżnia jej od innych. Od tego przekleństwa-jak sama mówi - nie ma ucieczki, a chcia­ łaby przynajmniej wiedzieć, co czyni ją Żydówką. Z rodzin­ nego d o m u zapamiętała uwikłany w poczucie winy nakaz, że jako Żydówka „musi mieć wyłącznie żydowskie uczucia i żydowskie myśli" (IKK, s. 104), lecz jednocześnie, patrząc na twarze na zdjęciach z obozów zagłady, zadaje drama­ tyczne pytanie: co ja mam z nimi wspólnego? Sam narrator Kadyszu o swoim byciu Żydem mówi jako o „fakcie niezbyt przyjemnym, a zwłaszcza niezupełnie zro­ zumiałym, który w dodatku czasami może się okazać nie­ bezpieczny dla życia" (IKK, s. 34). Rozpaczliwie sprzeciwia się posiadaniu dziecka między innymi dlatego, że „skazu­ jąc" je na żydostwo, nie mógłby dać mu niczego, „ani wytłu­ maczenia, ani wiary, ani broni", nie wiedziałby, co odpowie­ dzieć, gdyby usłyszał od niego/ niej: „Nie chcę być Żydem!". Własną tożsamość bohater tak opisuje: Potraktowałem swoje obozowe przeżycia jak materiał, który należy opisać. Borowski nie mógł tego zrobić, bo był starszy ode mnie, gdy trafił do Oświęcimia. Gdy jest się dzieckiem, to ma się zaufanie do świata pomimo strasz­ nych przeżyć. Człowiek dorosły po takim koszmarze jak Auschwitz załamuje się. moje żydostwo nic dla mnie nie znaczy, mówiąc ściśle, jako żydostwo nie znaczy dla mnie nic, jako doświadcze­ nie jest wszystkim, [...] moim życiem, czyli przetrwaniem, formą bytu duchowego, jakim żyję i jaki podtrzymuję ni­ czym duchową formę istnienia, poprzez którą trwam, i mnie to wystarcza (IKK, s. 115). 5 Jednym z najbardziej dotkliwych dla Gyorgya doświad­ czeń jest sam powrót do Budapesztu. Okazuje się, że nie potrafi przekazać swoich przeżyć, inni nie są w stanie go zrozumieć. Dopiero będąc w d o m u na pytanie, co czuje, odpowiada - „Nienawiść". BYĆ ŻYDEM „Jakim Żydem jest bowiem człowiek, który nie otrzymał religijnego wychowania, nie mówi po hebrajsku, dzieła źró­ dłowe kultury żydowskiej są mu w zasadzie obce i żyje nie w Izraelu, lecz w Europie?" - pyta Kertesz sam siebie i z po­ dobnym pytaniem zmagają się bohaterowie jego powieści. Dla młodych bohaterów Losu utraconego bycie Żydem wiąże się z noszeniem żółtej gwiazdy, z antyżydowskimi prze­ pisami, z pracą przymusową, a ostatecznie z zesłaniem do obozów koncentracyjnych. Nie rozumieją jednak, dlaczego to akurat ich dotykają te represje i nienawiść, jaki jest „sens" bycia Żydem i związanego z tym „poczucia inności". Gyorgy w rozmowie z koleżankami przytacza bajkę o królewiczu i żebraku, mówiąc, że gdyby to oni zostali jako niemowlęta 6 Do podobnych wniosków dochodzi Gyorgy z Losu utra­ conego, mówiąc, że nie można rozpocząć nowego życia, a jedynie kontynuować stare, że on także przeżył dany mu los („To nie był mój los, ale ja go przeżyłem") i nadal musi kroczyć wraz z nim. Dla bohaterów Kertesza ich żydowska tożsamość jest czymś, czego nie rozumieją, co zostało im odgórnie narzu­ cone, a co na dodatek stanowi zagrożenie (włącznie z za­ grożeniem życia). Szukają prawdy o sobie i swoim losie poza źródłami mogącymi tkwić w religii, języku czy kulturze. Jest to nie tylko odważne, ale przede wszystkim trudne potraktowanie tematu. Sam Kertesz nie daje też łatwych o d ­ powiedzi. O własnym stosunku do bycia Żydem pisze: „Żeby moje „bycie pisarzem" i moja żydowskość zespoliły się we mnie w jedną kategorię, musiałem zacząć postrzegać ży­ dowskość tak samo, jak postrzegałem bezbłędnie wykorzy­ stywanie możliwości tworzenia - jako zadanie". Bohaterowie Kertesza zmagają się ze swoją tożsamością, próbują ją zrozumieć, uczą akceptować. Dla nich również, tak jak dla samego autora, jest ona zadaniem. PISMO ANTROPOLOGICZNE 7 �Ewa Jupowiecka JĘZYK HOLOCAUSTU, KULTURA PO HOLOCAUŚCIE Kopali i nic już nie słyszeli; nie stali się mądrzejsi, nie wynaleźli żadnej pieśni, nie wymyślili sobie żadnego języka. Paul Celan 8 [...] Oświęcim dowiódł niezbicie klęski kultury. Fakt, że mogło się to wydarzyć pośród całej tradycji filozofii, sztu­ ki i oświecających nauk, mówi coś więcej niż tylko to, że ta tradycja, ów duch, nie potrafił owładnąć ludźmi i ich zmienić. W samych owych dziedzinach, w ich emfatycznym domaganiu się autarkii, mieszka nieprawda. Wszel­ ka kultura po Oświęcimiu, włącznie z jej najwnikliwszą krytyką, jest śmietniskiem. 9 powrocie do domu nie potrafi przekazać swoich doświadczeń, jest i już zawsze pozostanie całkowicie niezrozumiany. Kosz­ maru obozu nie można bowiem wyrazić językiem kultury sprzed Holocaustu. Jednocześnie nie istnieje wyłączny język Holocaustu, bo - zauważa Kertesz - czyż język ten nie byłby tak straszliwy i tak żałosny, że w końcu zniszczyłby tych, któ­ rzy by nim mówili? Istnieją jedynie świadkowie i dopóki żyją, dopóty w nich żyje język ich doświadczeń, którym próbują nam je przekazać. Pisarze Holocaustu, według Kertesza, za­ wsze są duchowymi wygnańcami, bez ojczyzny, języka, kul­ tury. Paul Celan pisał, że język musiał przejść przez własne niemożności odpowiedzi, milczenie, przez mroki niosące śmierć mowy, lecz nie odnalazł słów na to, co się wydarzyło. Szedł jednak przez „dzianie się", a ci, którzy się z nim zmaga­ li, wkroczyli własnym istnieniem do języka. 10 Nawiązując do słynnej tezy Adorno, że tworzenie poezji po Oświęcimiu byłoby barbarzyństwem, Kertesz twierdzi, że po Oświęcimiu można pisać tylko o Oświęcimiu, że nie ist­ nieje współczesna literatura, na którą doświadczenia Zagła­ dy nie miałyby wpływu. Bohaterom Kertesza, tak jak milionom ofiar Holocaustu trudno pogodzić się z losem, który ich spotkał. O losach tych nie wolno jednak zapomnieć, gdyż są częścią naszego wspól­ nego losu - człowieka i kultury europejskiej. Imre Kertesz dzięki swojej twórczości nie pozwala nam o tym zapomnieć. 1 I. Kertesz, Kadyszza nienarodzone dziecko, przeł. E. Sobolewska, Warszawa 2003, s. 48. Cytaty z tego wydania oznaczone są w nawiasie skrótem IKK i numerem strony. 2 J. Tokarska-Baklr, Jedwabne - historia jako fetysz, „Gazeta Wybor­ cza" z dnia 15-16.02.2003, s. 20. 3 R Celan, Fuga śmierci, przeł. S. J. Lec, [w:] Tenże, Utwory wybrane, oprać. R. Krynicki, Kraków 1998, s. 25. 4 1 . Kertesz, Los utracony, przeł. K. Pisarska, Warszawa 2002, s.192. 1 . Kertesz, cyt. za: Kertesz o Borowskim, [w:] K. Varga, Węgierski No­ bel, „Gazeta Wyborcza" z dnia 11.10.2002, s. 4. 5 Kertesz niewątpliwie zgodziłby się w tym miejscu z The­ odorem Adorno. Dla niego również w Oświęcimiu upadła europejska kultura wraz z całym swym etycznym dorobkiem; czas Oświęcimia uważa on za jej punkt zerowy. Obecnie stoi przed nami moralne zadanie ożywienia wartości i wniesienia ich do nowej kultury europejskiej. W odbudowę tę musi być jednak wpleciona pamięć Zagłady. Młodemu Gyorgyowi z Losu utraconego wszystko to, cze­ go nauczył się, dorastając, cały kulturowy bagaż, jaki ze sobą przywiózł, w obozie okazał się nieprzydatny. Aby przetrwać, musiał go odrzucić i przejąć język swoich katów. Dlatego po 50) 6 I. Kertesz, Los odzyskany, przeł. J. Goszczyńska, „Gazeta Wybor­ cza" z dnia 11.10.2002, s. 6. 7 tamże, s. 6. 8 P. Celan, A ziemia była w nich, przeł. F. Przybylak, [w:] Tenże, Utwo­ ry wybrane, s. 123. 9 T. Adorno, Dialektyka negatywna, przeł. K. Krzemieniowa, Kraków 1986, s. 514-515. 10 R Celan, Przemówienie z okazji przyjmowania Nagrody Literackiej Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Bremy, przeł. F. Przybylak, [w:] tenże, Utwory wybrane, s. 315-317. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4642ed0364b1169f8a9ab8e0445aaf8.pdf 43a135ed7b1a238ca95dba6de0c21a0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5560 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5170 Title A name given to the resource Wspomnienia przez pryzmat ciała/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.4547 Creator An entity primarily responsible for making the resource Budrewicz, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Budrewicz | WSPOMNIENIA P R Z E Z P R Y Z M A T C I A Ł A DOŚWIADCZENIA K O B I E T - W I Ę Ź N I A R E K O B O Z U Wszystko czym jesteśmy, musi być wyrażone - umysł i ciało a jest to proces niezwykle trudny i niebezpieczny. Virginia Woolf Czy jest coś, co wyznacza niezwykłość kobiecego pisa­ nia? Podobnie jak przywołana wyżej Virginia Woolf, Ewa Kraskowska podaje typowo kobiece cechy pisarstwa: „rozluź­ nienie spójności tekstu, fragmentaryczność, nielinearność, eks-centryczność, dygresyjność, przewaga teraźniejszości nad epickim czasem przeszłym, wreszcie - somatyczność, czyli swoiste pisanie ciałem". We francuskim feminizmie pojawia się pojęcie ecriture feminine, które amerykańska badaczka Elaine Showalter definiuje jako „wpisanie kobiecego ciała i kobiecej odmien­ ności w język oraz tekst" . Kobiece ciało jest postrzegane przez współczesne feministki jako bezpośrednie źródło ko­ biecego pisarstwa, potężny alternatywny dyskurs; pisać cia­ łem to odtwarzać świat. Kobieta - autorka chłonie obrazy z zewnątrz, ulega im, „staje się lustrem, a jej wytwór lustrza­ nym odbiciem" . 2 wspomnieniach z czułością; wskazują na to zdrobnienia ich imion: Zosia, Marysia, Alinka, Haneczka. U Delbo jest Lulu, Sally, Viva i jest też „noga Alice" - kawałek drewna, który żyje, jest bardziej żywy od swojej właścicielki, bo istnieje: „Położona na śniegu noga Alice jest żywa. Musiała się odłą­ czyć od martwej Alice". Sztuczna noga - przedmiot, który miał ułatwić życie, usprawnić ciało, staje się pars pro toto martwej Alice. U Delbo nie ma czułości, jest tylko naga prawda.To pamiętanie z Imienia jest też sposobem na wyłowienie jednostek z masy podobnych ciał - „manekinów". 8 3 4 Szczególne miejsce w kobiecym pisarstwie zajmować ma doświadczenie; autorka przez odsłonięcie własnej intymno­ ści, używanie emocjonalnego języka, powinna nawiązać kontakt z adresatem wypowiedzi - najlepiej z inną kobietą. W słynnym Śmiechu Meduzy Helenę Cixous stwierdza: „poprzez pisanie kobieta znowu zaistnieje ciałem, które jej więcej niż odebrano, bo sprawiono, że było dziwnie obce jej samej". Fragment ten nie odnosi się bezpośrednio do do­ świadczenia kobiet w obozie koncentracyjnym (nie o tym albo nie tylko o tym pisze Cixous), ale nadaje się doskonale do analizy tego zjawiska. Już w pierwszych chwilach po przy­ jeździe do obozu odbiera się ludziom ciała. Jak na tonącym statku, pierwszeństwo mają kobiety i dzieci, do umierania również. Te, które przeszły wstępną selekcję, zostają pozba­ wione włosów, są dezynfekowane w miejscach intymnych brudną szmatą. Nie ma tu już miejsca na skromność, wstyd. „Podchodziłyśmy gęsiego do miski. Tam nacierano każdą pod pachami i między nogami, co pobudzało stojących obok SS-manów do ustawicznego śmiechu. [...] widać było, że są zachwyceni naszymi niezgrabnymi, wstydliwymi ruchami" - tak Żywulska wspomina dezynfekcję. Ciało nie jest już wła­ snością kobiety, należy teraz do obozu, obóz robi z nim co chce. 5 6 Poprzez pisanie ma zostać usłyszane kobiece ciało, ko­ bieta ma znowu zaistnieć cieleśnie, ciało ma się stać wyrazi­ cielem stylu. Kobiece pisanie to akt wywrotowy, to wprowa­ dzanie „chaosu wypowiedzi osobistej, pełnej imion własnych i przypisanych im znaczeń" . We wspomnieniach Żywulskiej wiele jest imion koleżanek z obozu, nie chce ona, by były anonimowe, pozostały tylko numerem. Każda z nich to inna historia cierpienia i umierania, a wszystkie traktowane są we 7 Punktem wyjścia twórczości kobiecej są doznane urazy, te fizyczne i psychiczne, ogólniej - doświadczenie negatyw­ ne. Kobiety „zapisują ranę, piszą bo zostały okaleczone" . W sposób zwielokrotniony i dosłowny takie rany powstają w obozie koncentracyjnym. Jedna z bohaterek Żywulskiej mówi: „nasze cierpienie polega przede wszystkim na ciągło­ ści, na beznadziejności. Jesteśmy wiecznie w stanie bólu PISMO ANTROPOLOGICZNE 9 �Małgorzata Budrewic; psychicznego i fizycznego. To tak jakby stale bolał ząb. I tak jakby stale ktoś bliski umierał. I tak jakby stale ktoś na ciebie pluł. W obozie ciało stawało się boskim centrum świata; to wokół niego rozgrywał się cały dramat istnienia. Francois Chirpaz - francuski myśliciel - w swoim eseju poświęconym ciału stwierdza, że z a u w a ż a m y j e g o o b e c n o ś ć d o p i e r o w momencie dyskomfortu - bólu; w tym momencie staje się ono dla nas światem. Ból wywołuje rozkład egzystencji. Jesteśmy zablokowani w swoich ciałach, a kobiety w obozie były w nich wręcz uwięzione. „Była naprężona od palców ręki do palców stopy, ale za każdym razem [...] spadała. Ciało jej stawało się nagle miękkie i żałosne. Potem podnosiła gło­ wę, na twarzy malowała się praca mózgu, to działo się we­ wnątrz niej i przygotowywało ręce i nogi do w y s i ł k u " - tak Delbo opisuje starania wycieńczonej więźniarki by wyjść z rowu. Umysł stara się zapanować nad ciałem, przejąć nad nim kontrolę, zmusić do posłuszeństwa, ale ciało nie należy już do niej, porusza się jakby nie było nią i wygląda tak obco. 10 11 12 Żywulska wspomina spotkanie z mężczyzną nad rzeką. Nie czuje się kobietą, nie chce więc na niego patrzeć, by nie dostrzec w jego spojrzeniu siebie odartej z kobiecości: „Czu­ jąc na sobie wzrok mężczyzny, kobieta dotyka prawdy o In­ nym [...] i o sobie samej w oczach Innego". Nie chce skon­ frontować się z prawdą, którą przecież zna. Kiedy on ją cału­ je, wcale nie jest zadowolona: „Czy pan zwariował, miesiąc nie myłam twarzy ani zębów. Czy pan jest ślepy, jak można mnie całować, pan nie ma za grosz poczucia estetyki!" W obozie kobieta nie może być kobietą. Pozbawia się ją na każdym kroku jej cech dystynktywnych. Czy jest kobietą postać bez włosów, z wyschniętymi piersiami, wysterylizowana, nie mająca miesiączki, ważąca ok. 25 kg, brudna, za­ wszona, śmierdząca? Co ten obraz ma wspólnego z bujnym, zdrowym, przedwojennym kobiecym ciałem, ciałem estetycz­ nym? Kobiety przejeżdżają blisko nas. Krzyczą. Krzyczą, a my nic nie słyszymy. [...] Ich usta krzyczą, ramiona wycią­ gnięte w naszym kierunku krzyczą, wszystko w nich krzy­ czy. Każda z nich jest krzykiem. Ich ciała są jak pochod­ nie, płonące krzykiem przerażenia. Każda jest zmateriali­ zowanym krzykiem, wyciem - którego nie słychać. [...] Nasze oczy krzyczą, nie wierzą. 16 Krzyczą odstające kości, przeraźliwa chudość, nawet chód jest krzykiem - głowa ciągnie resztę ciała, siedlisko ludzkiej myśli ciągle chce przewodzić upartemu, głodnemu, spragnionemu, choremu ciału. Ale histeria bywa też głośna, manifestuje się jako bunt, protest przeciw umieraniu tak nieludzkiemu, tak niesprawie­ dliwemu. Ostatnie pożegnanie, ostatnia skarga, ostatnie sło­ wo przejawia się nagle, jakby na sygnał, zaczynały krzyczeć. Krzyk zwiększał się, podnosił i rozlegał za murem. To były już tylko krzyczące usta, wyjące ku niebu, siedzące, wy­ krzywione. [...] Wkrótce krzyk ponownie podnosił się, nie rezygnowały, nie chciały się poddać, był teraz przeraźliwszy, rósł i opadał w łkanie i ciszę, w oczach nie było na­ dziei. 17 13 14 Lucy Irigaray uważa, że kobiecy głos w systemie repre­ zentacji i wiedzy, które są fallocentryczne, to tylko pogłos. Jedynym sposobem kobiecej wypowiedzi jest w nim furia, kiedy ciało wypowiada się w sposób nie dający się zwerba­ lizować. Histeria - jej zreformowana, ucywilizowana forma pozwoli kobiecie wypowiedzieć się w sposób niezależny od obrazów i logiki fallocentrycznej. Histeria jest w obozie je­ dynym sposobem wyrażenia sprzeciwu. Ciało mówi, ciało krzyczy - bezgłośna kobieca histeria. 15 Nie chciały umierać w ciszy, nie mogły umierać w ciszy, mimo że dla oprawców ich krzyk nic nie znaczył. Kobiety wyrażają się w płaczu, świadczy on o ich niesa­ mowitej wrażliwości, o tym, że jeszcze czują i to w sposób tylko im właściwy. Kiedy serce zmienia się w kamień - łzy wysychają. „Dobrze byłoby gdybyś płakała" - ktoś radzi Żywulskiej - „ale ja nie umiałam p ł a k a ć " - tłumaczy się ona. Zabrano kobietom kolejny środek wyrazu uczuć, uciszono je znowu. W obozowych wspomnieniach mężczyzn, które czytałam, nie spotkałam się z opisem wzajemnego ogrzewania się cia­ łami w czasie apelów. Kobiety piszą o tym jak o bardzo nor­ malnej, naturalnej sprawie: „Trzymamy się razem, ściśnięte, piersi przy plecach, tworząc jakby jeden system krążenia k r w i " ; „starałyśmy się stać zwartą masą, żeby ogrzewać się ciałami" . Solidarność kobieca to solidarność ciał, tych owrzodzonych i ropiejących, które na przekór biologii za­ chodzą w ciążę, cudem rodzą dzieci i ukrywają je. Mimo tych n a d l u d z k i c h okoliczności i wysiłków, dzieci i tak muszą umrzeć. Do 1943 roku kobiety w ciąży bez względu na po­ chodzenie były gazowane, albo zabijane zastrzykiem fenolu w serce. Jeśli więźniarce udawało się donosić ciążę, śmier­ telny zastrzyk dostawało i dziecko. Jeśli do obozu przybyła większa ilość kobiet w ciąży, bez względu na jej zaawanso­ wanie dokonywano zabiegów spędzania płodu. Wiele ko­ biet przypłaciło je życiem. 18 19 20 21 A jednak ciąża była kobiecym i niezaprzeczalnie ciele­ snym przeżyciem i solidaryzowała współwięźniarki. Żywul­ ska opisuje przypadek ukrywania dziecka młodej Żydówki w szpitalu. Wszystkie kobiety pomagały. Dziwiło, że dziecko „urodziło się wyjątkowo zdrowe i śliczne", że matka miała p o k a r m , że „na przekór wszystkim dziecko rozwijało się i było coraz rozkoszniejsze". Żadna nie miała jednak wąt­ pliwości, że w końcu dziecko musi umrzeć. W warunkach obozowych łatwiej wierzyło się w złe zdarzenia. 22 Nagość w obozie była wszechobecna. Nagie ciała krąży­ ły po obozie albo się po nim walały. Nago się chorowało na rewirze, nago się umierało, stało na apelu, czekało na de­ zynfekcje w mroźne zimy. Nago szło się do komór gazowych, a potem nagie ciała palono w krematoriach. Obnażone ciała miały dodatkowo poniżyć, odczłowieczyć, zawstydzić. Nie można było nie doświadczyć obozu przez ciało. Delbo przy­ równuje ciała więźniarek d o manekinów. W s p o m i n a , że w dzieciństwie bała się manekinów, że zmieszana była ich 46) Numer 10/2005 �WSPOMNIENIA P R Z E Z P R Y Z M A T C I A Ł A . . nagością: „nigdy nie pomyślałam, że mogły istnieć nagie, bez włosów". W obozie „manekiny" są wszędzie „trzeba je odróżniać od śniegu. Wypełniają dziedziniec. Są nagie. [...] Głowy są ogolone, włosy podbrzusza sterczą sztywno. [...] Sterczące palce stóp są [...] dziwaczne. Straszliwie dziwacz­ ne". Dzieciństwo minęło bezpowrotnie, teraz autorka jest dorosła i może patrzeć na „manekiny" bez lęku. Kobiety, jeśli udało im się przetrwać piekło na początku obozu, zimno, głód, apele, dezynfekcje, jeśli nie załamały się psychicznie, znajdowały siłę, by ochraniać własną egzy­ stencję i - jeśli było to możliwe - również życie innych. Każ­ dy, kto przeżył obóz, musiał dać świadectwo, opisać nieopi­ sane, odczuć wszystko jeszcze raz cieleśnie, włożyć palec we własną ranę, „posypać ją solą". W tym rozumieniu prze­ życia zarówno mężczyzn, jak i kobiet bywają podobne. Róż­ ni je jednak sposób opisu, który jest bardziej cielesny u ko­ biet. Zdają się mówić - „jesteśmy swoimi ciałami". Widać to wyraźnie we wspomnieniach Charlotte Delbo i Krystyny Żywulskiej, więźniarek obozu Oświęcim - Brzezinka. 23 24 1 V. Woolf, Speech. Manuscript Notes, cyt. za: E. Showalter, Krytyka feministyczna na bezdrożach, przet. I. Kalinowska-Blackwood, „Teksty Drugie" 1993, nr 4/5/6, s. 132. 2 E. Krasowska, Kilka uwag na temat powieści kobiecej, gie" 1993, nr 4/5/6, s. 262. 3 E. Showalter, dz. cyt., s. 123. „Teksty Dru­ 4 K. Kłosińska, Ciało - pożądanie - ubranie. O wczesnych ściach Gabrieli Zapolskiej, Kraków 1999, s. 15. powie­ 5 H. Cixous, Śmiech Meduzy, przeł. A. Nasiłowska, „Teksty Drugie" 1993, nr 4/5/6, S. 152. 6 K. Żywulska, Przeżyłam Oświęcim, Warszawa 1946, s. 55. 7 H. Cixous, dz. cyt., s. 160. 8 Ch. Delbo, Żaden z nas nie powróci, przeł. K. Malczewska - Giovanetti, Oświęcim 2002, s. 70. 9 K. Kłosińska, dz. cyt., s. 69. K. Żywulska, dz. cyt., s. 98. 1 11 F. Chirpaz, Ciało, przeł. J. Migaslński, Warszawa 1998, s. 20-24. Ch. Delbo, dz. cyt., s. 42. ' K. Kłosińska, dz. cyt., s. 44. K. Żywulska, dz. cyt., s. 42. : 14 ' E. Grosz, Jacques York 1990, s. 174-183. 6 7 Lacan. A feminist introduction, Ch. Delbo, dz. cyt., s. 58 - 59. Tamże, s. 8 2 - 8 3 . 8 K. Żywulska, dz. cyt., s. 9 1 . 9 Ch. Delbo, dz. cyt., s. 104. 20 London - New K. Żywulska, dz. cyt., s. 29. 21 L. Cebo, Więźniarki w obozie hitlerowskim w Oświęcimiu - Brze­ zince, Katowice 1984. 22 K. Żywulska, dz. cyt., s. 94. 23 Ch. Delbo, dz. cyt., s. 32. 24 Tamże, s. 3 1 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fee862a710221f5771215bcc2f27e32a.pdf b401f84148e0e3bcbcc7f1df1633be6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5568 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5177 Title A name given to the resource Malarskie próby po śmierci Kazimierza Malewicza/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 42-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrala, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Pietrała > student etnologii UJ. Jego zainteresowania skupiają się g ł ó w n i e na poezji trzech pierwszych dekad X X w. w Polsce i na świecie oraz francuskiej nouveau roman lat 50. U n w 19 8 2 n Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Witkowi Kiettyce (1984-2007) W nowym budynku Galerii Tretiakowskiej, na ekspozycji poświęconej ro­ syjskim malarzom awangardowyn trzech pierwszych dekad X X wieku, wisi obraz kuriozum. Przeciętny turysta poświęca mu nie więcej n i ż dwadzieścia sekund (wliczając w to przeczytanie skrótowej notki o autorze, czasie powstania dzieła etc), zachwyca się nim jak eg­ zotycznym zwierzęciem obwożonym po prowin­ cji w metalowej klatce. Niewiele tu przecież do oglądania - na pierwszy, i jedyny, rzut oka dwa kolory, dwa elementy, więc to niecałe pół minuty jest jak gdyby rozgrzeszone. Ktoś kupi plakato­ wą reprodukcję, „żeby pokazać znajomym" jako souvenir z podróży. Z drugiej strony wiele j u ż napisano o walorach artystycznych tego obra­ zu, umieszczono go sprawnie w dziejach sztuki malarskiej i tym samym zamknięto mu usta. Co się jednak stanie, jeśli na chwilę wyciągnie się go z zagłuszających się wzajemnie interpretacji, za­ bierze sprzed pobieżnych oczu zwiedzających, sprzed złośliwych uśmiechów? Co powie, kiedy znajdziemy się z nim sam na sam, kiedy będzie j u ż mógł mówić? Mam tu na myśli obraz, który po raz pierwszy zaprezentowano szerszej publiczności w 1915 roku w Sankt Petersburgu - Czarny kwadrat na białym tłe Kazimierza Malewicza. Chciałbym w kilku rozdziałach przytoczyć historię, jaką ten obraz opowiada, a przynajmniej stara się BARBARZYŃCA nn �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza opowiedzieć. Wszystkie te części wiąże zakoń­ czenie. Zmierzają one do jednego wspólnego finału - śmierci. Tylko to je łączy. Kierując się samym doznaniem oraz narzu­ cającymi się zaraz za nim skojarzeniami, pra­ gnę przysłuchać się historii obrazu, wziąwszy wskazówkę od samego autora, który w swojej książce, mającej charakter teoretycznego mani­ festu, pisze: „Samo zaś przedstawienie [przedmiotów-K.P.] jest w sztuce suprematyzmu bezwartościowe... I to nie tylko w niej, ale w każdej sztuce, po­ nieważ trwała, prawdziwa wartość dzieła (do jakiejkolwiek «szkoły» by nie należało) wyraża się wyłącznie w przeżyciu" . 1 Jest to, otwarta gra w „dużą swobodę interpre­ tacji", która doprowadza „do «pustyni», w której nie można dostrzec niczego prócz wrażenia, do­ znania" . Doznania, które jest niczym innym jak patrzeniem kompleksowym, czynną i poznaw­ czą pracą intelektu, zmysłów (nie tylko wzroku), emocji, wysiłkiem przezwyciężającym trudności w odbiorze równym niemalże wysiłkowi artysty, jak uważał Władysław Strzemiński . Można podejrzewać, że za tą chłodną i inży­ niersko precyzyjną konstrukcją obrazu kryje się coś więcej, jakaś przytłaczająca prawda o czło­ wieku i jego kondycji, i ż jest to coś więcej niż jedynie obraz nieprzedstawiający niczego poza czarnym kwadratem na białym tle. Nie wypada wymawiać się niezrozumiałością albo prostotą dwóch „tylko" elementów. Cieka­ we, że w tym przypadku im jest ich więcej, im większy stopień skomplikowania, tym lepiej, bo 2 3 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2001, s. 65. 43 tym łatwiej, bezpieczniej. Zobaczmy, co przed patrzącym skrywa w środku ten obraz, zwróć­ my się w stronę tego, co pozostaje niewidoczne (bo pozornie nieprzedstawione, przynajmniej wprost), ukryte dla pobieżnego spojrzenia. O wi­ dzeniu tego typu dużo pisał Merleau-Ponty: „Malarstwo niczego nie przywołuje, zwłaszcza niczego, co dotykalne. Robi coś całkiem innego, niemal przeciwnego: nadaje widzialne istnienie temu, co pospolite, widzenie uważa za niewi­ dzialne". I jeżeli „malarstwo zawsze celebruje jedną tylko zagadkę: zagadkę widzialności" , to mam zamiar wejrzeć, a może bardziej wedrzeć się, w ten obraz. Przyjrzeć mu się poprzez jego do­ znanie bez chciwej chęci rozwiązania zagadki. W końcu nie idzie o jej rozwiązanie, a podtrzy­ manie, jej istnienia, podtrzymanie do istnienia. Dopóki będę na niego patrzył, pewność, że ona jest, nie zniknie. Co zatem można zobaczyć na tym płótnie o wymiarach 107 cm X 107 cm? Przede wszystkim ruch. Choć może nie do końca ruch - poruszenie raczej, bo przecież de facto żadnego ruchu tam nie ma. Czy istotnie? Coś się wydarzyło, coś nieodwracalnego. Machi­ na widzenia została wprawiona w ruch w mo­ mencie otwarcia powiek na malowidło. Obraz przytłacza jakąś niewysłowioną (nienamalowaną?) przestrzenią, za którą kryją się nieprzebra­ ne rudy energii. Z każdą następną chwilą kwa­ drat wprowadza w coraz głębszy stan hipnozy czy, jak by to powiedział Derrida, halucynacji . Kwadrat porusza się i porusza cały obraz. Jest to, 4 5 4 M . Merleau-Ponty, Oko i umysł. Szkice o malarstwie, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996, s. 27. 2 Ibid., s. 65. 5 3 Władysław Strzemiński, Wybór pism estetycznych, obrazie Vincenta van Gogha Derrida pisał: „Te trzewiki są Universitas, Kraków 2006, s. 148. W odniesieniu do butów przedstawionych na pewnym halucynogenne". J. Derrida, Prawda w małarstwie, obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 321. W) PD08 BARBARZYŃCA słowo/ �Krzysztof Pietrała 44 wszystkie nasze kategorie, rozpościerając wła­ sny oniryczny świat cielesnych esencji, skutecz­ nych podobieństw niemych znaczeń" . jak pisze o malarstwie abstrakcyjnym (być może nawet myśląc o tym obrazie) Kantor, „PRZESTRZEŃ naładowana E N E R G I Ą . PRZESTRZEŃ kurcząca się i r o z p r ę ż a j ąca " . 6 Jak gdyby ta czarna przestrzeń umieszczo­ na pośrodku obrazu była jego sercem, biła ży­ ciem i biła śmiercią. Żywotna i nieskończona, ograniczona jedynie patrzeniem, a i później, po odwróceniu wzroku, nadal tętniąca. Widziana, a właściwie przeżywana, jakimś wewnętrznym okiem, pozostająca w patrzącym śladem po w i ­ dzeniu, doznaniem. Ruchoma. Można chyba powiedzieć, że charakter tego malowidła jest procesualny, że uchwycono na nim jedno z ostatnich stadiów życia (przyjmując biel za życie, czerń za śmierć). Niebawem wypełni się ono w cało­ ści czarną materią kwadratu - śmiercią. Ciem­ ność kwadratu nadciąga i anektuje, zagarnia całą dostępną statyczną rzeczywistość, podkłada w jej miejsce jakby swoją własną, dynamiczną, zwróconą (a w stosunku do tej podkładanej wy­ wróconą) w jednym tylko kierunku - by stać się jedyną. Dąży do zrównania, eliminacji wszel­ kich wątpliwości. Jest w tym jakaś przerażająca nieuchronność, rozpoczęty j u ż rytm odliczania. Jednocześnie to bardzo spokojny ruch, dostoj­ ny i pewny. Kojarzący się z równie spokojnym najazdem kamery w siedmiominutowej scenie kończącej film Zawód: reporter Michelangela Antonioniego. Dlaczego nie? Śmierć bez śmierci, śmierć nie wprost. Zresztą i tak nie ma pewności, czy nie wprost. Jak połączyć to, co jest, z tym, co zdaje się, że może być; to, co widać, z tym, czego na obrazie nie ma? Na zasadzie podobieństwa: 7 Przed patrzącym rozpościera się unikato­ wy świat stworzony przez obraz Malewicza na gruzach niewidomego widzenia. Można z tego miejsca próbować się zastanowić nad relacją śmierci i jej postrzegania. Śmierć zmienia się w jej widzenie, pozostając śmiercią, nie tracąc nic z siebie. Jest ona w widzeniu siebie, kiedy „na koniec ta sama rzecz jest tam, w sercu świa­ ta, oraz tutaj, w sercu widzenia, taka sama albo podobna, jeśli komuś na tym zależy, lecz po­ dobieństwem skutecznym, które jest párantela, genezą, metamorfozą bytów w ich widzenie" . 8 A więc byty zmieniają się w ich widzenie albo - jak chciałby Malewicz - w doznanie. Nie w śmierci widać śmierć, nie w śmierci przeżywa­ my śmierć. Przeżyć śmierć na obrazie: być może to jedyne, na co stać widza, a to i tak dużo. Dokąd jednak zmierza ów ruch kwadratu? Jaka, jeżeli w ogóle jakaś, teleología nim kieruje? Rozszerza się w biel na obrazie, ale też wydaje się toczyć poza jego ramy. W takich okolicznościach życie bezpowrotnie obraca się wokół również obracającej się śmierci. Jasny otok korzysta wte­ dy z krótkiej chwili jej nieobecności. Sytuacja podobna do tej ujętej w wierszu Mieczysława Jastruna Koło: „W niepowrotnych obrotach szprych. [...] Toczą się w miejscu koła. [...] Wszędzie w gotowe kontury wchodzą barwy oddechy, głosy, Smierc opuszcza je cieniem, jak ktos, „Istota i istnienie, wyobrażone i rzeczywiste, widzialne i niewidzialne - malarstwo burzy 6 T. Kantor, Lekcje mediolańskie, s. 29. Cricoteka, Kraków 1991, 7 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 32. 8 Ibid., s. 28. BARBARZYŃCA E ( 1 E | IUI �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza Kto przystanął w połowie kurzem okrytej szosy, Aby sprawdzić koła czarną oś" , 9 czy opisanej przez Kantora jako: „RUCH OBROTOWY, wokół os,, rózme nachylone, do płaszczyzny obrazu: pionowej, poziomej, ukośnej... Ruch ten wymaga nieustannego KONTROWANIA" . 10 Oś obraca się własnym ruchem naprzeciw „kontrującym" go szprychom. I tutaj, na obra­ zie, „kwadratu czarna oś" obraca się przeciwnie do ruchu okalającej go otoczki z bieli. Ruchy te, nieschodzące się z sobą, zaprzeczają sobie, choć może właśnie przez swoje przeciwieństwo po­ twierdzają się wzajemnie. Ruch śmierci wymaga drugiego, brakującego elementu, ruchu życia. To jedyne takie spotkanie w czasie, w obrazie. Obydwa te elementy dopełnianiają się. Dwa przechodzi w jeden jako suma. Ale być może ta suma, w której proporcje czynników się zmie­ niają, w pewnym momencie stanie się jednym składnikiem. To, co ubędzie życiu, w pewien sposób zyska śmierć. Czy wtedy uzupełnienie, jakie zagwarantowane jest przez nieustanne wchodzenie z sobą w związek, nie zostanie za­ chwiane? Czy owo jeden jako suma będzie rów­ ne jeden jako składnik tej sumy? A jeśli tak, to który z nich? Czy na krótką chwilę przed speł­ nieniem, czy też wypełnieniem się tego obrazu przez moment zapanuje jedność? Czy jest to właśnie jedność momentu śmierci? Jej zagadka czy jej oczywistość - brak, brak życia? Czy więc jedność? Biorąc pod uwagę założony wcześniej zmienny charakter malowidła, można również zapytać: „Kiedy tak się stanie?". Kiedy nastąpi 9 10 M . Jastrun, Wiersze zebrane, PIW, Warszawa 1956, s. 127. T. Kantor, op.cit., s. 30. W) PD08 BARBARZYŃCA 45 ta nierozdzielność? W chwili fizycznego zaist­ nienia kompozycji barwnej na obrazie, a może w trakcie czy też na końcu jego doznawania? Najważniejsze pytania pozostają bez odpowie­ dzi, pojawia się jedynie przeczucie. Raz wprawiony w ruch czworokąt prowa­ dzi do coraz to nowych skojarzeń. Co, jeśli ten nachylony, toczący się kwadrat jest wprawioną w ruch kością do gry? Jest samym przypadkiem. Przechylającym w swoim obrocie szalę barw raz na jedną, raz na drugą stronę, to do przodu, to do tyłu, raz w przyszłość, a raz w przeszłość. Czarna, otchłanna pustka tocząca się po bieli życia, grająca z nią, grająca w wielką niewia­ domą, której jednakowoż finał być może jest z góry znany. Czy faktycznie? Czy jest to ta kość, której wynik niezależny jest od rzutu? A przecież istnieje możliwość, iż wyrzut po­ zostanie niejawny - ktoś zamalował wszystkie ścianki, a w takim wypadku nie ma żadnej pewności, czy wynik nie będzie rezultatem oszustwa. Kto by chciał nas oszukać? Sam kwadrat, który Kantor równa z „BOGIEM" ? O ile ten kwadrat istotnie jest przypadkiem, to tak. Wyrzucona na sześcianiku liczba, ocala­ jąca od czerni bądź skazująca na nią, byłaby dziełem właśnie niepewności związanej z wiel­ ką niewiadomą takiej gry. Byłyby to wówczas narodziny śmierci w przypadku. Jak w osła­ wionym poemacie Stephane'a Mallarmego: „rzut kości nie usunie przypadku, padający nawet w okolicznościach wiecznych" . A trud­ no chyba o bardziej wieczne okoliczności n i ż okoliczności śmierci. Koniec jest, trawestując jeden z wierszy Paula Eluarda, zrzucony na grę przypadku, na wieczność przypadku. Ale czy to tylko przypadek i ruch, czy może coś jeszcze? A jeśli to taniec? 11 12 11 Ibid., s. 24. 12 S. Mallarmé, Wybór poezji, PIW, Warszawa 1980, s. 113. �Krzysztof Pietrała 46 Jedność tańca, rozkosz tańca i radość śmierci w nim. Subtelny, niemal erotyczny obrót geome­ trycznego danse macabre, który uwodzi, uwodzi kolejny, a jednocześnie ostatni raz. To powolny, stateczny krok korowodu pogrzebowego, a zara­ zem powolna gra wstępna między dwojgiem ko­ chanków. Kwintesencja erotyki śmierci, za sło­ wami poety: „Dla zakochanych to samo staranie - co dla umarłych" . Tańczą na śmierć i życie, tak jak kochają, a więc ten obraz jest czymś wię­ cej niż życiem i śmiercią, jest światem. Jak mówi przywoływany j u ż nie pierwszy raz dramaturg: „Malewicza Czarny kwadrat na białym tłe jest światem" , całym światem. W tańcu jasna au­ reola życia - jedno z kochanków się zacieśnia, pętla gwałtownieje i zaciska się w bezradności znikających ramion i traconego pośpiesznie od­ dechu, jest obręczą, której nie można przerwać, ale która ostatecznie znika w czerni. Tańcząc życie, wytańcowują śmierć. 0 zespoleniu miłości i śmierci jest mowa w jednym z wierszy Ezry Pounda o renesanso­ wym malarzu Jacopo del Sellaio. Przypomnienie go w kontekście rozważań nad obrazem Malewi­ cza, nie będzie chyba wielkim nadużyciem: Sellaio to widział, Pound to dostrzegł. Oczywi­ ście mowa tu o malarstwie figuratywnym, ale co począć z abstrakcją? Jakie oczy przemówią z obrazu, skoro żadnych tu nie ma? Zdaje się, że Kantor też ich nie chciał widzieć: „Ten człowiek zgłębił tajniki miłości, Nikt by tak nie malował, kto by nie zgłębił Co może być tutaj siłą, a co słabością? To zależy od momentu, w którym spojrzymy na po­ stępujące w czasie malowidło. Na obrazie zdaje się jednak dominować czerń i to ona jest siłą (przynajmniej w tej chwili, fizycznie uchwyco­ ną, nie domyślaną później). Dajmy się na to na­ mówić, na ten czarno-biały akt. To, że nie widać człowieka, nie znaczy, że go tam nie ma. Chodzi tu o linię, o płaszczyznę, nie o najwierniejsze zastosowanie się do empiryczno-mimetycznego postrzegania i malowania. Ruchomy akt umie­ rania. Zauważa to Merleau-Ponty: „Wydaje mi się, że cały wielki dramatyzm abstrakcji leży w tym braku przedmiotu. W nieobecności figury ludzkiej" . 16 13 14 [•••] 1 oto jeszcze coś przetrwało wszystko: Oczy tej zmarłej damy do mnie mówią" . 15 Nie zamierzam twierdzić, że Malewicz zgłę­ bił tajniki śmierci, o nie. Niemniej jednak obraz jest na tyle sugestywny, że czasem można odnieść takie wrażenie. Poza tym wobec wspomnianego wcześniej tańca kusi przywołanie w tym miej­ scu tandemu miłość-śmierć. Miłość po śmierci? 13 S. Grochowiak, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1978, s. 115. 14 T. Kantor, op.cit., s. 27. Czyżby? A jeżeli tam jednak jest człowiek, przedstawiony jako egzystencja komplementar­ na, życie i śmierć? Czy nie do takiego właśnie świata przyrównywał malowidło Kantor? To portret losu ludzkiego złapany in flagranti. Tutaj śmierć jest jak gdyby najbardziej żywotną częścią życia, jest jego kwintesencją i zwieńczeniem, piękną metą. Bo to przecież tańczył człowiek i tkwiące w nim siły, któż inny by mógł. Obraz ten jest doskonałym przykładem, jak można „zawrzeć w jednej unikalnej linii i zwykły ryso­ pis Bytu, i potajemne działanie łączące w nim słabość lub bierność z siłą, ażeby przeistoczył się w akt,twarz" . 1 7 15 E. Pound, Poezje wybrane, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 56. 16 T. Kantor, op.cit., s. 19. 17 M . Merleau-Ponty, op.cit., s. 57. BARBARZYŃCA PDQ8 �Malarskie próby śmierci Kazimierza Malewicza „Dylemat figuratywności oraz niefiguratywności jest źle postawiony: prawdą jest, nie prowa­ dzącą do sprzeczności, zarazem i to, iż żadne winne grono nie było nigdy tym, czym jest w najbardziej figuratywnym malarstwie, i to, iż żadne, nawet abstrakcyjne malarstwo nie może wyminąć Bytu, i to, iż winne grono Caravaggia jest winogronem samym" . 18 Niewątpliwie obraz Malewicza Bytu nie wy­ mija. Byt jest tutaj, w tym kwadracie, w widzeniu kwadratu. Jest bardzo realny przez to, że właśnie taki odległy. Kwadrat to Byt sam i sama śmierć, obie te rzeczy jednocześnie. Czarna figura jest jakby pierwszą organiczną komórką, punktem wyjścia dla Bytu, ale i jednocześnie jego fina­ łem. Obraz został zbudowany z nieubłaganego napięcia (plastycznie zapewnionego przez kolo­ rystyczne kontrasty) właściwego ostatniej porze człowieka. Drzwi do obrazu otworzono, to nie zaproszenie, ale nakaz, skoro się już zerknęło raz, trzeba tam wejść, za kwadrat — czarny aksamit teatralnej kurtyny, za którą znajduje się tajemnica drugiej strony, o ile taka istnieje. Ten kwadrat nie jest próbą generalną śmierci, to śmierć wcielona. To maska lęków i wszystkich nadziei, to twarz wszystkich bogów ze wszystkich religii, to także ich uczta i ich Jedyne w swoim rodzaju za.ćmienie słońca - czarne, jednorazowe zaćmienie bieli życia. Eksplozja i cisza. Stan czysty, niezmą­ cony, prosty jak wszystkie sprawy pod koniec ży­ cia czerń i biel bez mediatorów życie i śmierć chciałoby się nawet rzec: bez człowieka. Ale czy 18 Ibid., op.cit., s. 63. 19 A. Ważyk, Wiersze wybrane, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 158. nu BARBARZYŃCA 47 może być śmierć bez człowieka? Tam musi być człowiek. I jest to właśnie jego portret, dla któ­ rego poruszanie się po ukośnym boku kwadratu ku dołowi, w głębię ciemnego morza Acherontu - jak w wierszu Orfeusz Adama Ważyka - to (są na to duże szanse) „najpiękniejsze schodzenie pochyłością czasu" . W miarę pisania tych słów, patrzenia na ten obraz zmienia się jednakże w sposób nieuchron­ ny jego widzenie. Świadomość wzrokowa, jak twierdził twórca unizmu, czyli praca rozstrzy­ gająca, jaką ilość elementów świata poznaliśmy przy pomocy oka, ma charakter dynamiczny . Obraz świata i świat obrazu ulegają przekształ­ ceniom. Choć pytania, które stawia myśl, a na które próbuje odpowiedzieć widzenie, pozostają te same. A zatem tym razem biały, kolor życia, postawiony naprzeciwko sczerniałego kwadratu śmierci, nie wydaje się j u ż do niego odnosić. Ten wcześniej niemy kolor mówi tak samo jak kolor kwadratu, jest nie mniej martwy jak czarny. Jest śmiertelnym prześcieradłem okalającym teraz żywy, szamoczący się w nim wspominany j u ż rzut ostateczny. Pozostaje pytaniem nierozstrzygniętym, czy Malewicz rzeczywiście skomponował szachow­ nicę zachodzących na siebie najistotniejszych kolorów ludzkiej egzystencji. Stworzył czy od­ tworzył na niej śmierć. Czy w ogóle jest (albo będzie) tutaj cokolwiek, co nazwiemy śmiercią. Na tę właśnie chwilę przyjmuję - niech tak bę­ dzie istotnie, ale być może stoję zbyt blisko tego obrazu, małego zdjęcia w albumie. 19 20 2 0 W Strzemiński, op.cit., s. 148. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33141deaf914342a93d85fc42e1bb463.pdf bd60eb63b26e6bd53ba651bb8988e990 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5566 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5176 Title A name given to the resource Dzieci Holocaustu/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.56-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Podolec, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Podolec! D Z I E C I H O L O C A U S T U . U T R A T A TOŻSAMOŚCI I PRÓBY O D N A L E Z I E N I A S I E B I E Wy co płakaliście przez 2 tysiące lat jeden umierał trzy dni i trzy noce jakie łzy będziecie wylewać po tych, co umierali dłużej niż trzysta nocy i o wiele więcej niż trzysta dni ilu zapłacze po tych co umierali tyle razy i byli niezliczeni nie wierzyli w wieczne zmartwychwstanie I wiedzieli, że nie zapłaczecie nad nimi. 1 Wesoła Zosia - bohaterka opowiadania Idy Fink - nie zna daty i miejsca swoich urodzin, nie wie, kim byli jej rodzice. Wszystko zapomniała. Przetrwała wojnę, ukrywając się dwa lata pod dachem w stodole. Objawia niechęć do mowy i chęć do śmiechu. Zosia wspomina: Najlepiej pamiętam to milczenie - Ale o milczeniu nie można opowiadać słowami. Milczenie jest przeciwień­ stwem głosu, a słowa są głosem. [...] Ile to się inni na­ cierpieli... a mnie nikt nie bił, nie męczył... Niemca na oczy nie widziałam... Ale jest tak, jakby mnie zabili. Bo nie jestem ta sama. Imię, nazwisko, data urodzenia - nie moje. Doktór mówił: szok. Nie wiem, co było przedtem i jaka byłam. Więc jest tak, jakby mnie nie było. 2 Każda historia dziecka ocalałego z Holocaustu jest nie­ powtarzalna i nieprawdopodobna. Ci, którzy przeżyli, noszą ze sobą własny bagaż pytań, które pozostają bez odpowie­ dzi: kim jestem? jak wyglądali moi rodzice i bliscy? gdzie jest moje miejsce, z którego pochodzę? Pytania te nieustan­ nie powracają. Ocalałe dzieci bez własnej historii dryfują na morzu swojego życia w wiklinowej łódeczce (podobnie jak Mojżesz), nie wiedząc, gdzie się ukryć, w jakiej przystani zatrzymać i schronić przed burzą, niebezpieczeństwem Tożsamość człowieka kształtuje przede wszystkim dzie ciństwo, miejsce urodzenia. To korzenie naszego pochodzę nia stają się fundamentem tego, kim jesteśmy. Jednak dla wielu dzieci ocalałych z Holocaustu, pozbawionych dziecin stwa i ciepła rodzinnego, walka o siebie samych trwa przez całe ich dorosłe życie. Na potrzeby tej pracy kategoria toż­ samości rozumiana jest (za Ch. Taylorem) jako samoświa­ domość własnej odrębności i indywidualności. Tożsamość stanowi o stabilizacji człowieka, daje mu poczucie bezpie­ czeństwa, które umożliwia zderzenie ze światem zewnętrz­ nym. Owo samookreślenie, rozwijające się w dzieciństwie, umieszcza istotę ludzką w konkretnym miejscu i czasie, gdzie ważną rolę odgrywają więzi historyczne. W tożsamości czło wieka osadza się jego poczucie moralności, to co jest dla niego ważne i istotne. Utrata tożsamości przez dzieci ocala­ łe z Holocaustu, objawiająca się jako brak odniesienia oraz wewnętrzna pustka, sprawia, że tworzenie własnej osoby odbywa się każdego dnia, w każdej fazie ich życia. Nie sposób opisać determinacji żydowskich rodziców, którzy podejmowali próby ratowania własnych dzieci. Z na­ rażeniem życia i niepojętym uporem „przemycano" dzieci w walizkach, ukrywano je w skrzyniach na węgiel z podwój­ nym dnem, w grobowcach; zdarzały się przypadki, że chłop ców przebierano za dziewczynki, ponieważ byli obrzezani Jest wiele historii ukazujących losy dzieci żydowskich odda­ nych w opiekę rodzinom polskim. Jedna z nich dotyczy Ro­ mualda Jakuba Wekslera - Waszkinela. Weksler urodził się prawdopodobnie 28 lutego 1943 r. w getcie w miejscowości Stare Święciany koło Wilna. Jego przybranymi rodzicami byli Piotr i Emilia Waszkinel. Wycho­ wywany w cieple i miłości rodzinnej bardzo często zadawał sobie pytania, do kogo jest podobny; wiele razy przeglądał stare fotografie. Od momentu, gdy został nazwany żydów- \ skim bajstrukiem (podrzutkiem), pojawił się w nim lęk, który nie opuszczał go przez wiele lat. Ten niepokój prześladował! Wekslera. Miał nadzieję, że tę niepewność rozwieje jego Numer 10/2005 �matka. Pewnego dnia, stając przed lustrem, zapytał: „Mamo, zobacz jestem podobny do tatusia, prawda?" Nie otrzymu­ jąc żadnej odpowiedzi, wykrzyknął: „Bo jak jestem Żydem, to zobaczycie, co ze sobą zrobię!" To oświadczenie kilku­ letniego dziecka, poszukującego identyfikacji z rodziną, wy­ warło ogromny wpływ zarówno na niego samego, jak i na rodziców. Owa przestroga i jednocześnie groźba sprawiły, że temat Żydów nie był poruszany w rodzinie Waszkinelów. Jak wspomina Weksler, miłość jego rodziców była najlep­ szym „balsamem", który łagodził ból. W klasie maturalnej Weksler postanowił, że pójdzie do seminarium duchowne­ go. Ojciec nie był z tej decyzji zadowolony. Jego chłodna postawa wręcz „rozgrzewała" Wekslera. We wrześniu 1960 roku wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Olsz­ tynie. W czasie rutynowej rozmowy z rektorem powstał pro­ blem dotyczący chrztu Wekslera. Jednak cała sprawa uci­ chała, gdy pojawiała się matka chrzestna. Tak oto Weksler wspomina okres swoich studiów: 3 W samej rzeczy byłem wówczas - i dziś jestem - zako­ chany w Żydzie: Jezusie z Nazaretu! Kiedy więc zdałem sobie sprawę, że mam zostać Jego wybranym uczniem kapłanem, wobec faktu powracających wciąż podejrzeń o żydowskie pochodzenie, pomyślałem: byłoby cudow­ nie, gdybym naprawdę był Żydem...(WW, s. 152) Jak pisze Weksler, pytanie - czy jestem Żydem? - powoli wydobywało się z jego świadomości; pozbawione lęków z dzieciństwa, sprawiało, że możliwość twierdzącej o d p o ­ wiedzi nie była dla Wekslera już tak przerażająca. Jego dzie­ cięcy strach i niepokój opuściły go. Szybko się zorientowałem, że już nie tylko nie bałem się Żydów, ale i ich kochałem. Kochałem ich z wielu powo­ dów, między innymi dlatego, że byli przez wieki narodem szczególnie poddanym cierpieniu; od strony religijnej: wszystko to, co było - i jest - najcenniejsze w chrześci­ jaństwie, ma żydowskie korzenie (WW, s. 153). (Zastanawiające jest to, że tak wielu chrześcijan nie zda­ je sobie z tego sprawy). Weksler już bez obaw p o d e j m o w a ł temat Holocaustu w czasie rozmów z matką. Pewnego dnia przy kolacji zapytał: Weksler: - Mamo, a Żydzi? Znałaś w Święcianach Żydów? Matka: - miałeś wspaniałych Rodziców, i bardzo ciebie kochali - byli Żydami; zostali zamordowani. Ja tylko rato­ wałam cię od śmierci (WW, s. 154). Historia Romualda J. Wekslera - Waszkinela ukazuje, że poszukiwania siebie samego przepełnione są lękiem i bar­ dzo często przerażeniem. W takiej sytuacji małe dziecko nie wie, kim naprawdę jest. Groźba małego Wekslera, wypowie­ dziana przed lustrem, sprawiała, że jego matka bała się wy­ jawić mu prawdę. Jednak odkrycie własnych korzeni nie przy­ czyniło się do wewnętrznego rozdarcia, wręcz przeciwnie świadomość Wekslera, że jest Żydem, dopełniła duchowo jego kapłaństwo, sprawiła, że jego życie wzbogaciło się o żydowską tożsamość. Jednak nie wszystkie losy dzieci ocalałych z Holocaustu tak szczęśliwie się kończą. Wielu ocalonych posiada tożsa­ mość rozdartą miedzy przeszłością a teraźniejszością. Ma­ ria Leszczyńska Ejzen pisze: ... zastanawiam się czasem, jak mogę śmiać się i cało­ wać, gadać głupstwa i płakać z głupich powodów! - Je­ stem cała z tamtego świata, wstałam z grobu pełnego trupów i żyję jak inni ludzie. Czy mogę? 4 Pytania: czy mogę żyć? dlaczego udało mi się przeżyć to całe piekło, a moim bliskim nie? bardzo często pojawiają się w wypowiedziach osób, które przetrwały Zagładę. Na ich ramiona spada odpowiedzialność i zobowiązanie wobec tych, którzy nie powrócili. Ocaleni, stając się świadkami tamtych wydarzeń, nie potrafią odnaleźć się w rzeczywistości. Do­ datkowo teraźniejszość, życie codzienne, przeplata się ze wspomnieniami d o m u rodzinnego. Pamięć tego utraconego świata bardzo często stawała się dla nich tarczą ochronną, dodawała sił, aby przetrwać nie tylko okres wojny. Ta chwila, wypowiedziana ze wzruszeniem i łzami praw­ da, sprawiła, że wszelkie niepewności skrywane od najmłod­ szych lat rozpłynęły się. Pytanie - kim jestem? - odnalazło swoją odpowiedź. Weksler nieświadomie zrealizował również to, co mówiła jego rodzona matka: „Niech pani ratuje ży­ dowskie niemowlę w imię tego Żyda, w którego pani wierzy. [...] Jak to maleństwo wyrośnie, zobaczy pani, on zostanie księdzem, będzie nauczał ludzi" (WW, s. 154). Od tego mo­ mentu Weksler rozpoczął poszukiwania śladów swojej ro­ dziny. Po dziesięciu latach odnalazł rodowe nazwiska i imio­ na rodziców. Jego ojciec to Jakub Weksler, a matka - Batia z domu Waiskońska (Waiszkuńska). Maria Leszczyńska Ejzen w książce Jestem cała z tamte­ go świata przedstawia historie dzieci Holocaustu; losy tych, którzy podobnie jak ona próbują ułożyć swoją tożsamość z połamanych kawałków przeszłości. Jedna z takich opowieści dotyczy Gizy i bardzo przypo­ mina biblijną historię o Mojżeszu. Giza urodziła się w obozie 17 kwietnia 1943 r. Jej rodzice - Szymon i Zofia - postanowili za wszelką cenę uratować swoje dziecko. Dziewczynkę wło­ żono do koszyka na chleb. Z obozu wyniósł ją Niemiec polskiego pochodzenia - W. Laxander. Koszyk zawiesił na klamce posterunku Gestapo. Jednak nikt się nim nie intere­ sował, więc dziecko trafiło z powrotem do swojego wybawi­ ciela. Rodzice Gizy dwa miesiące później zostali rozstrzela­ ni. Pozostał jedynie list ojca: Mnie pozostał przepalony samowar i ręczna waga (naj­ większe skarby, otrzymane w posagu) - milczący świad­ kowie tamtych okropnych nocy i dni. Nie tylko. Dziś wiem, że pozostały ze mną oczy mojej Matki, dłonie mojego Ojca, lęk i łzy mojego Brata... Noszę w sobie miłość mo­ ich rodziców - żydowskich i polskich! (WW, s. 157-158) Powoli umieram, choć jestem zupełnie zdrów i silny, tak bardzo rwący się do życia, umierający z każdą śmiercią bliskiego, z fatalizmem czekam na pewną śmierć. [...] Zaopiekujcie się moją biedną kochaną dziewczynką, któ­ rą kocham jak nikogo na świecie, a której nic prócz bied­ nego życia dać nie mogłem (MLE, s. 24). BAWZ^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE �Katarzyna Podolec Giza obecnie jest nauczycielką i mieszka w Polsce. Nasza historia, zaczęta gdzieś w getcie, obozie, bunkrze, skrytce po aryjskiej stronie, nie skończyła się w 1945 roku. Nigdy się nie skończy, bo już nigdy nie wróciliśmy do normalnego świata. [...] Pewnego dnia... Były to różne dni, różne zdarzenia, czasami przypadkowe, jak list zna­ leziony po śmierci matki, z którego wynikało jasno, że nie jestem tym, kim byłam przez 40 lat, że Mama to nie moja Mama, Tata to nie Tata, moje imię to nie moje imię, nazwi­ sko, miejsce urodzenia też nie jest moje; jestem po pro­ stu znikąd. Nie wiem, kim jestem! (MLE, s. 25-26) Maria Leszczyńska Ejzen, pisząc o ocalałych dzieciach, zastanawia się, dlaczego nie otrzymały one od rodziców choćby imienia, zdjęcia czy pamiątki rodzinnej; cząstki swych przodków, którą mogłyby pielęgnować w swym życiu. swe pochodzenie, a drugi za swój wiek. Wiele ocalałych ko­ biet świadomie decyduje się na samotność. Nie zniosłabym myśli, że moje dziecko mogłoby być na­ rażone na zgubę. Nie rodząc go, ochronię je przed świa­ tem. To moja największa ofiara jako matki, że nią nie je­ stem (MLE, s. 43). Przeplatająca się teraźniejszość z przeszłością, wspomi nania i koszmary, nieustannie powracające pytania bez od powiedzi, poczucie osamotnienia - stanowią fragmentarycz­ ną i skomplikowaną tożsamość dzieci ocalałych z Holocau­ stu. Dla nich nie ma wyraźnej granicy między historią a ży­ ciem współczesnym. Dźwigając bagaż swego losu, próbują żyć „normalnie". Dla wielu z nich próbą odnalezienia siebie staje się świadomość, że nie są jedynymi, którzy ocaleli. Sto­ warzyszenia „Dzieci Holocaustu" sprawiają, że każde z nich może opowiedzieć swoje losy, ze łzami wypowiedzieć praw­ dziwe imię i historię przetrwania. Te penetracje planety Zagłady nie były radosne, kompli­ kowały ledwo sklecone życie, nerwicowały jeszcze bar­ dziej. Zawieszeni między swoją wygładzoną, często szczęśliwą codziennością, a mroczną przeszłością czuli jakby na nowo swoje straszne sieroctwo. Płakali nie wsty­ dząc się łez i przyrzekali sobie, że powiedzą, nareszcie powiedzą swoim żonom, mężom, przyjaciołom, dzie­ ciom, a nawet wnukom, że są Żydami, że ocaleli z Za­ głady (MLE, s. 27). Wielu Żydów odnalazło swój wewnętrzny spokój z chwi­ lą odmówienia modlitwy nad grobem swych bliskich. Tak było w przypadku Henryka Grynberga, gdy odnalazł miejsce po­ chówku swego ojca. To chyba poczucie ostatecznej zagłady kazało im znik­ nąć w niebycie, wykreślić siebie do końca, odciąć te dzieci od żydowskiego losu. Może idąc na śmierć, stracili ostat­ nią nadzieję, że będzie można nazywać się Rachela, Miriam, Aaron? (MLE, s. 36) Jednak nie wszyscy rodzice zginęli. Ci, co przetrwali, powracają po wojnie, aby odzyskać swoje potomstwo. I tu­ taj rozgrywa się dramat dziecka żydowskiego. Wychowywa­ ne w miłości i cieple rodzinnym dowiaduje się, że jego rodzi­ ce nie są tymi prawdziwymi. Cały świat, który dziecko budo­ wało na zaufaniu w o b e c swych opiekunów, z dnia na dzień rozpada się w gruzy. Dzieci te, zmieniając rodzinę, religię, często krajobraz i obyczaje, muszą pogrzebać żywych - przy­ branych rodziców, aby móc pokochać prawdziwych, pogrze­ banych za życia. Takie dzieci, tracąc poczucie bezpieczeń­ stwa, swoją tożsamość, bardzo często nie potrafią już niko­ go pokochać. Zagubione i samotne wędrują przez życie nie mogąc odnaleźć bezpiecznego schronienia. Wiele dzieci ocalałych z Holocaustu pielęgnuje w sobie poczucie winy. Żyją ze świadomością, że ich rodzice mieliby większe szanse na przeżycie, gdyby nie one. W czasie Za­ głady to dziecko było podwójnie skazane na śmierć: raz za Patrzyłem w jego twarz, trzymając jego czaszkę w dło­ niach w tym brudnym grobie nasiąkniętym naszą wspól­ ną krwią i miałem przyjemne uczucie, jakiego doznaje się przy spotkaniu kogoś bardzo bliskiego, a nikogo tak bli­ skiego już dawno nie spotkałem. 5 Wśród ocalałych dzieci są i te, które nic nie mają - ani imienia ani nazwiska - podobnie jak wesoła Zośka. Nie mają fotografii rodziców, pamiątki rodzinnej; nie zapłaczą nad gro­ bem swych ojców, matek, rodzeństwa i bliskich. Wielu z nich z pustym życiorysem niestrudzenie poszukuje śladów swej tożsamości, próbując odnaleźć odpowiedź na pytanie - kim jestem? ' Ch. Delbo, Żaden z nas nie powróci, przeł. K. Malczewska - Giovanetti, Oświęcim 2002, s. 22. 2 1 . Fink, Skrawek czasu, Londyn 1987, s. 93. 3 R. J. Weksler - Waszkinel, Błogosławiony Bóg Izraela, Lublin 2000, s. 148. Cytaty pochodzące z tego wydania oznaczone będą w nawiasie skrótem WW i numerem strony. 4 M. Leszczyńska Ejzen, Jestem cała z tamtego świata, Łódź 1999, s. 14-15. Wszystkie cytaty z tego wydania oznaczone będą w nawiasie skrótem MLE i numerem strony. 5 H. Grynberg, Dziedzictwo, Numer 10/2005 Londyn 1993, s. 89. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec6288e6756f37d317c8e567480400b9.pdf f0ed25e122b106d736198c225364553c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5565 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5175 Title A name given to the resource Summary of articles/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY O F ARTICLES Steven Matthews FRANCIS BACON'S SCIENTIFIC APOCALYPSE Very little has been said about Bacon's apocalypticism, or his religious disposition in general, but given Bacon's influence on later generations of thinkers, and particularly on the development of early m o d e r n s c i e n c e , this a s p e c t of B a c o n ' s w r i t i n g s b e a r s real consideration. The development of scientific method was, for Bacon, a fulfillment of Old Testament Prophecy which would reestablish the conditions of earthly paradise. Prior to the events of 1620 leading to his impeachment, Francis Bacon regarded Britain as the land of promise, and his generation as the first in a glorious scientific age when pain and suffering would be overcome. This was to be the "instauration," or restoration of man's Edenic mastery over nature. However, Bacon's fall from worldly grace led to significant modifications in his philosophical and scientific writings. After the impeachment Bacon could no longer rely upon the patronage of King James for his program of Instauration. Neither was Britain necessarily the land of the fulfillment of apocalyptic promise, at least in his lifetime. The timetable for the restoration of man's mastery over nature was lengthened considerably. God now played a much stronger role in bringing the Instauration to be (new obstacles had to be removed that would require divine intervention), but the degree to which prelapsarian perfection could be recovered in this world remained as great as it was before Bacon's own political demise. Bacon's faith in the inevitability of of scientific progress remained unshaken. This essay concludes with the suggestion that the pattern of thinking established by B a c o n ' s archetypal mutation f r o m an i m m i n e n t a p o c a l y p t i c fulfillment to an eventual Utopia has left a strong mark on popular images and expectations of science down to our present day. Maria Leppakari THE END IS NEVER JUST AN END. THE ATTRACTIVENESS OF THE APOCALYPTIC MYTH IN CONTEMPORARY RELIGIOSITY This article attempts to capture the dynamics of symbolism when it comes to the city of Jerusalem. The focus here is on the use of the term apocalyptic representations to refer on one hand on individual perceptions, on the other hand to socially shared conceptions. As a symbol of war and peace Jerusalem has drawn strong attention, even further it motivates religious individuals and groups to perform actions according to an envisioned end. An analysis of the tension that apocalyptic representations create in religious individuals and groups h o p e s to c o n t r i b u t e to the u n d e r s t a n d i n g of h o w a p o c a l y p t i c millenahan themes work within a religious mind setting and how such representations can become motives for performed action. Paweł Barabasz APOKALYPT1SCHE LANDSCHAFTEN. REFLECTIONS ON THE END OF THE WORLD IN FOLK CULTURE The author points out that a relatively low presence of eschatological myths in the preserved ethnographic cultures tradition is compensated by a great number of diffused fragments containing ideas about the end of the World. This kind of reflection does not appear marginally in folk culture; rather it infiltrates this culture as an etiologie narrative shadow. Drawing on folk tradition, the author brings out texts of apocryphal apocalypses and epigraphic predictions from the famous „Sybille prophecy" to highly popular a p o c r y p h a l versions of the revelation in Fatima. Their interpretation leads him to a conclusion that fear of the end of the World undoubtedly has a beneficial social effect: it makes people aware of borders that when crossed bring punishment. Mariusz Czaja "IF THERE IS IMPROVEMENT, THERE WILL BE EXTENSION". APOCALYPTIC DISCOURSE IN CONTEMPORARY CULTURE-THE CASE OF THE SUWAŁKI REGION. The article is an attempt at extending Stephen O'Leary's theory of apocalyptic discourse by means of the interpretative a p p r o a c h proposed by Clifford Geertz. For this purpose, the author draws on the results of his fieldwork in the Suwałki region in North East Poland. Using as his starting point the standard formula of the local apocalyptic discourse: "If there is improvement, there will be extension", he reconstructs structures of signification in this discourse concerning mainly time and evil and their tragic and comic dimensions. Particular attention is given to concepts of the deterioration of time, G o d ' s punishment, portents of the end, and the end as a new beginning. Analyzing them, the author also discusses Mircea Eliade's theory of archaic ideas of time and evil and s h o w s its i n a d e q u a c y in the contemporary apocalyptic discourse. Paulina Niechciał APOCALYPTIC VISIONS OF THE INHABITANTS OF THE SUWAŁKI LANDSCAPE R E S E R V E - THE WHYS AND WHEREFORES. The article was written based on the ethnological field work dealing with the apocalyptic notions of present-day inhabitants of the Suwałki region in North East Poland. It reveals factors that shaped apocalyptic ideas of the locals such as stories recounted by elders and sibylline prophecies. It presents catastrophes, meteorological phenomena, changes in human behavior, and contemporary lifestyle that are regarded as portents of the impending end of the world. Rafał Nahirny Andrew Gow JEWS AND JUDAISM IN CHRISTIAN END-TIME SCENARIOS: HARD-WIRED HATRED OR IRENIC ITINERARIES? The "Left Behind" series of books, pamphlets, and 'ministries', both by the spoken word and on the internet, is reaching millions of A m e r i c a n s - a n d it is b o t h f o r m u l a t i n g a n d reflecting s o m e very disturbing ideas. The "Left Behind" series has sold over 50 million copies, mainly in the United States, and the title Desecration was the number one best-selling hardcover fiction title for 2001. Scholars who study popular religion have been slow to recognise the growing influence and spread of fundamentalist publicity and ideas, partly because academics rarely share the cut-and-dried world-views and u n e q u i v o c a l belief in t h e Divine A u t h o r s h i p of S c r i p t u r e that characterise this s p e c t r u m of the Christian right. 'Pre-millennial dispensationalism', as this theological direction is known, also has real-world corollaries: support for Israel from this group of evangelicals, including a recent subsidy of $2 million to help resettle American Jews in Israel as part of a 'Christian Zionist' project, is designed to 'accelerate' the End Times by making it possible for a central feature of this theology's timetable for salvation to be fulfilled, namely the rebuilding of the Temple at Jerusalem so that it can be desecrated, as in the new Left Behind best-seller, Desecration: namely, so that the Antichrist can, as they believe the Bible prophecies, enter and desecrate it in his role as adversary of Jesus in the final End Time battle for the souls of humankind.The anti-Judaic eschatology of the „Left Behind" series and the pre-millennial spectrum of evangelical Christianity in America are not 'merely' religious p h e n o m e n a , especially since they are religious views about a group that defines itself in both religious and ethnic terms, without separating neatly as most westerners do. If the discourse about Jews in the Left Behind series were couched in secular or social terms, it would be actionable; and if it should ever spill any farther over the rather tenuous and arbitrary boundaries we have set for 'the theological' and enter 'the secular'-say in the event of a major eschatological d i s a p p o i n t m e n t - there might well be real trouble between conservative Christian supporters of Israel and the Jews who make common cause with them. 64 THE EXPERIENCE OF SURVIVAL. AN ATTEMPT AT ANALYSIS. Katarzyna Czuban THE JEW AS A SYMBOL OF S T R A N G E N E S S . P O L E S ' ATTITUDE TOWARD THE EXTERMINATION OF JEWS Małgorzata Budrewicz MEMORIES THROUGH BODY. THE EXPERIENCE OF WOMEN PRISONERS OF A CONCENTRATION CAMP Ewa Jupowiecka ABOUT THE FATE THAT YOU CAN'T COME TO TERMS WITH. (IMRE KERTESZ) Joanna Sobolewska SURVIVORS BLEED HISTORY. HOW TO LIVE AFTER THE HOLOCAUST EXPERIENCE. Katarzyna Podolec CHILDREN OF THE HOLOCAUST. LOSS OF IDENTITY AND ATTEMPTS AT BEING ONESELF AGAIN. The foregoing texts were written during a seminar conducted at the Chair of Cultural Studies at Wrocław University between March and April 2003 by a visiting professor Dorota Głowacka from University of King's College, Halifax, Canada. The seminar focused on issues broadly related to the Holocaust and subjects such as memory and forgetting (including intergenerational memory), traumatic experience (also one inherited by second generations), forgiveness, the survivor syndrome, and anti-Semitism on the basis of various accounts and memoirs of Holocaust survivors (including children), philosophical and journalistic texts, and works of art. The seminar papers presented below are the result of reading, conversations, heated discussions and moments of reflection that not only took place in a class but also extended beyond university walls. The subject matter left no-one indifferent, and the seminar was a truly memorable intellectual and emotional experience. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26d8aa8cf33f72c67274ff42d60d4a01.pdf 88fadd5897dc001fe047774a3da14d9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5564 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5174 Title A name given to the resource Recenzja/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.63 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adriana Celińska N A R R A C J E Z SYGNATURĄ Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne Dariusza Czai to zbiór artykułów powstałych na przestrzeni kilkunastu lat, stanowiący barwną mozaikę tematów, bogaty zbiór fak­ tów, obserwacji, spostrzeżeń, anegdot, kalejdoskop różnokształtnych „fragmentów" na pierwszy rzut oka bardzo odle­ głych od siebie, jednakże prezentujących pewną spójną wizję świata, przede wszystkim zaś specyficznego ujęcia antropo­ logii kultury. Już we „Wprowadzeniu" autor definiuje swoje antropolo­ giczne podejście, które opiera się przede wszystkim na zasa­ dzie subiektywności, gdyż antropologia kultury dla Czai to próba opisu świata, ale z wyraźnie zaznaczoną „sygnaturą". Nie ma tekstów obiektywnych, autor jest obecny w każdym słowie. Krytyce poddawane jest tradycyjne, obiektywistyczne naukowe podejście - przede wszystkim za niemożność od­ krycia poprzez jego pryzmat zawartej w każdym elemencie świata tajemnicy. Drugi istotny postulat określa wybór przed­ miotu antropologicznych narracji. Czaja konsekwentnie uni­ ka tematów tradycyjnie kojarzonych z etnologią. Aby być an­ tropologiem niekonieczna jest egzotyczna podróż w poszuki­ waniu odmienności, gdyż możemy ją uchwycić tuż obok nas, w naszej kulturze. Autor, parafrazując Geertza, zgłasza postu­ lat: „być tu, pisać tu" i zaprasza czytelnika w podróż nie tyle czasową, co przestrzenną w poszukiwaniu źródeł sensu w otaczającej nas i dobrze nam znanej rzeczywistości. Pierwsza cześć książki, zbiór tekstów ujętych pod wspól­ nym tytułem „Gry wstępne", zawiera trzy eseje, w których od­ najdujemy definicję postawy antropologa w obrazie błazna, czyli uważnego obserwatora z zewnątrz, ponadto analizę związku nauki i sztuki, której punktem wyjścia są fascynujące opisy kolorów nieba autorstwa Bronisława Malinowskiego, a także postulat uprawiania antropologii życia interesująco zo­ brazowany konceptem puzzli z powieści George'a Pereca Życie: instrukcja obsługi. Cześć druga jawnie określa czasowy charakter p o d r ó ż y Sygnatura I fragment swoim enigmatycznym tytułem limtii illuminait l „Czas przeszły niedokonany". Początkowo podążamy za au­ torem do słonecznych Włoch. Najpierw do Toskanii i patrząc na nią oczami Muratowa, Lawrenca i Camusa, widzimy nie tyle konkretną geograficzną krainę, co za każdym razem odmienną materializację ludz­ kiej tęsknoty. Potem podążamy literackim śladem brytyjskich turystów, próbując zrozumieć źródła angielskiego sentymen­ tu do Półwyspu Apenińskiego. Udajemy się także na salę operacyjną, gdzie francuska artyst­ ka Orlan, poddając się kolejnym operacjom plastycznym, pra­ gnie doprowadzić do, wydawać by się mogło, niemożliwego - zmiany własnej tożsamości poprzez modyfikację ciała. Poza Wlsà*=M tym Czaja zaprasza czytelnika do rozważań nad dwuznacz­ nym fenomenem współczesnej obecności kiczowatych wize­ runków Aniołów Stróżów czy też reklamowych wyobrażeń raju. Na koniec opisuje węża zjadającego swój ogon, czyli nieunik­ nioną powtarzalność historii i relacjonuje próbę reanimacji brzmienia muzyki starożytnych Greków. W części trzeciej, „Wyrazić niewyrażalne", odnajdujemy roz­ ważania na temat symboliki krzeseł w wyobraźni współczesnych artystów, prezentację literackich tęsknot do Wenecji jako substy­ tutu obcowania ze sferą mistyczną, refleksje o sakralnym nie­ malże związku muzyki i języka w ujęciu steinerowskim oraz zilu­ strowany zdjęciami esej na temat meandrów ludzkiej pamięci. Na koniec „Zamiast zakończenia" czytelnik znajduje esej poświęcony fenomenowi pewnego południowo-włoskiego tań­ ca - taranteli; istotą tego tekstu jest to, że jest to opowieść 0 prywatnej fascynacji autora, czyli subiektywność przede wszystkim. Gdyż według Czai tylko to jest ważne, co nas oso­ biście wzrusza, dotyka, boli, cieszy. Rozrzut zainteresowań autora jak widać jest ogromny. Ese­ je dotykają tematów nie mających ze sobą na pierwszy rzut oka żadnego logicznego związku. Jednakże są to zawsze me­ tafory utajonych treści wpływających na kształt istnienia w kul­ turze. Dla autora ważny jest bowiem nie przedmiot, ale sposób ujęcia, który w wydaniu Czai przyjmuje kształt subiektywnej 1 niemalże literackiej interpretacji. Sam tytuł wskazuje zresztą, że autora interesuje zaledwie „fragment", odłamek rzeczywi­ stości, szczegół, bowiem w nim można dojrzeć istotę rzeczy. Odrzuca podejście holistyczne i całościowe i z różnorodności świata wybiera takie wyobrażenia, których widzialna powierzch­ nia pozwala uważnemu obserwatorowi dostrzec delikatny za­ rys niewidzialnego. Czaja zatem próbuje uchwycić te produkty ludzkiej wyobraźni, które są widoczne poprzez uczucia, jakie wywołują w ludzkiej duszy. Liczba zdań pytających sugeruje, że książka jest raczej zbiorem pytań niż gotowych odpowiedzi, obszarem poszukiwań niż kompendium wiedzy, a przede wszystkim zaproszeniem czytelnika do dziwienia się życiu. Warto jeszcze wspomnieć o istotnym elemencie silnie wpływającym na odbiór książki, a mianowicie o języku, któ­ rym Czaja konstruuje swoje opowieści, bo przecież podtytuł książki to „Narracje antropologiczne". I skoro nic, zdaniem autora, tak jak opowieść nie zbliża się do życia w jego auten­ tycznym kształcie, antropologia to przede wszystkim sztuka opowieści. Czaja lekko snuje swoje historie, sprawnie operu­ jąc bogatym i plastycznym językiem ubarwionym licznymi parafrazami, drobnymi żartami, lekką ironią. Żartobliwy i jed­ nocześnie wyszukany styl opiera się głównie na długich, sma­ kowitych proustowskich zdaniach, których spokojny rytm zwłaszcza na końcu esejów pobudzająco zaburzają krótkie a treściwe równoważniki i pytania, które zmuszają nas do głęb­ szej refleksji na temat otaczającego nas świata. Dariusz CZAJA, Sygnatura i fragment. Narracje Wydawnictwo UJ, Kraków 2004. PISMO ANTROPOLOGICZNE antropologiczne, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79a097f5a4c5e7540c541b8dc1623bf3.pdf 94b5897e170bdd3fd515e0833dfc84d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5705 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5304 Title A name given to the resource Barbarzyńca Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 140 Wakacje z kominem Sztutowo I Stutthof to zbiór interesujących reportaży przygotowanych przez studentów etnologii, polonistyki oraz politologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Teksty, które składają się na niepozorną książeczkę, mają ogromną silę przekazu, bowiem pomysłodawcy projektu - pracownicy naukowi tegoż uniwersytetu - zdecydowali się świadomie zrezygnować z rosz­ czeń formy naukowej, będącej częstokroć barierą dla przeciętnego czytelnika. Zabieg ten opłacił się z nawiązką. Dzięki temu książka nie tylko zyskała na przystępności, lecz także za sprawą zmiany dyskursu nabrała miąższości i wy­ razistości rozpisywanej na liczne, często wykluczające się glosy, opowiadające Natalia Bloch, A n n a Weronika 0 skomplikowanej relacji między ludnością wioski położonej u nasady Mie­ Brzezińska (red.) rzei Wiślanej, burzliwą historią tego miejsca, a życiem codziennym w cieniu Błażej Warkocki, M a ł g o r z a t a obozowych kominów. W o s i ń s k a (współpraca) Warto wspomnieć, że ani dobór tematu, ani wybór miejsca nie jest dziełem Sztutowo I Stutthof. Gdzieś przypadku, ile raczej publikacja stanowi dowód wyjątkowej stanowczości pomiędzy plażą a obozem Wydawnictwo Naukowe 1 konsekwencji antropologów, szczególnie Anny Weroniki Brzezińskiej. Bo­ SCHOLAR, Warszawa 2013 wiem to właśnie ona stworzyła zespól badawczy w zależności od potrzeby i badanego zagadnienia składający się z etnologów, architektów, architektów krajobrazu, konserwatorów, czy archeologów, co było warunkiem przeprowadzenia regularnych i wyczerpujących badań monograficznych Żuław i Kociewia - ziem, z którymi Brzezińska jest rodzinnie związana. Nie będzie zatem tajemnicą, i Brzezińska takiej tajemnicy nie czyni, wskazując w licznych opracowaniach poświęconych temu regionowi, że jest to obszar jej najbliższy, heimat, ojczyzna z wyboru. Już to znamionuje szczególną znajomość opisywanej części Polski, a tym bardziej świadomość złożoności wystę­ pujących tam zjawisk społecznych i kulturowych, z którymi zapoznawano się podczas rokrocznych penetracji terenowych prowadzonych od 2008 roku. Ich celem była diagnoza stanu kultury regionalnej, ujmowanej szeroko i wieloaspektowo, tak pod względem demograficznym, historycznym, czy gospodarczym, jak z uwzględnieniem aspektów krajobrazu kulturowego, wielokulturowości, zmienności życia społecznego, przekształceń obyczajowo­ ści, czy wreszcie historii oralnej związanej z migracjami ludności wymuszonymi ostatnią wojną czy burzliwym okresem powojennym. Warto także podkreślić uczestnictwo w projekcie Małgorzaty Wosińskiej, zawodowo zaj­ mującej się tematyką w o j e n n ą - traumy i ludobójstwa. Wolno mniemać, iż właśnie ono zaważyło na ostatecznym charakterze i przebiegu przedsięwzięcia realizowanego we współpracy z Muzeum Stutthof w Sztutowie. Wspólne wysiłki mające na celu reorganizację polityki wystawienniczej zostały docenione przez środowisko muzealnicze, czego wyrazem było przyznanie przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nagrody Sybilla w konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku 2012. Zespół poznańskich antropologów, w oparciu o przeprowadzone badania terenowe, walnie przyczynił się do sformułowania zwycięskiego programu wystawienniczego. To właśnie burzliwe i tragiczne dzieje regionu zostały niejako podkreślone założeniem, funkcjonowaniem, a póź­ niej obecnością obozu koncentracyjnego KL Stutthof już pod postacią muzeum upamiętniającego poległych i ofiary. Właśnie tę złożoną zależność między pamięcią, tożsamością, martyrologią a prawem do normalnego życia obrali za przedmiot refleksji pomysłodawcy tomu. W dwóch obliczach jednego - jak mogłoby się wydawać - miejsca odnajdują redaktorzy soczewkę ogniskującą bolączki przecinających się torów zakrzepłej przeszłości i wartkiego nurtu teraźniejszości. Paradoks tego kurortu letniego polega na tym, iż codzienności opartej na rozrywce czy wypoczynku towarzyszy niechętnie przyjmowana obecność krematoryjnych kominów. Na Sztutowo I Stutthof, podobnie jak na opisywaną rzeczywistość, składa się wiele rozmaitych tematów, za nimi BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �recenzje 141 zaś szereg często nieoczywistych punktów widzenia pociągających za sobą różne historie życiowe. Czasem lekkie, czasem na pierwszy rzut oka całkiem błahe i banalne, częściej jednak przepojone smutkiem, czy swoistą nostalgią za światem „sprzed" - sprzed wojny, obozu, wypędzenia, przesiedleń, komunizmu, chaosu doby transformacji, czy współczesności opowiadającej się za amnezją tego, co się działo na tym obszarze. W polowie jest to zasługa rzeczywistości jako takiej; w połowie to sprawka siedemnastu rozmaitych wrażliwości, osobowości i temperamen­ tów zachłannie chwytających się życia i świata. Na książkę składa się bowiem szesnaście reportaży poprzedzonych popularnonaukowym wstępem. Ten naddatek stanowi wartość dodaną wynikaj ącą ze spojrzenia z zewnątrz - nie z opisywanego świata. Właśnie czujne i przewrotne antropologiczne spojrzenie pozwoliło wydobyć senne ob­ razki nadmorskiej wioski z marazmu tego, co zostaje po sezonie, gdzie pozornie nic się nie dzieje i wydarzyć nie może. Pomocna w tym była również odrobina antropologicznej ironii, o którą zabiegał niedawno zmarły Czesław Robotycki, przestrzegając jednocześnie przed łatwą drogą wiodącą ku banałowi. Dystans ten widać nie tylko w dalekim od łatwowierności podejściu do podejmowanej tematyki, lecz również w jakże żartobliwym a przy tym niezbędnym traktowaniu siebie z przymrużeniem oka, o czym świadczą nie tylko arcykomiczne biogramy autorów wiodących prym w sztafecie między „balem pierwszoklasistów" a brakiem czasu wolnego. Najdobitniej widać to w zamykającym tom, metarefleksyjnym i autoironicznym tekście Małgorzaty Wosińskiej, od którego warto zacząć lekturę, gdyż w nienachalny sposób, przeglądowo pokazuje on, o czym właściwie traktuje książka. W trakcie czytania odbiorca raz po raz przekonuje się, że i na peryferiach, poza główną sceną życia publiczne­ go może się dziać bardzo wiele i nie jest to bynajmniej blade odbicie wielkiej polityki, lecz świat równoległy, równoważny co do znaczenia, jeśli nie ciekawszy. Zamknięto w nim wiedzę o tym, czym jest Polska, czym się stała, jaką chciała być, kto ją tworzy. Jeśli pozwolić sobie na wolne skojarzenia, to z jakiegoś powodu nasuwa się zbiór etiud filmowych Solidarność, Solidarność z 2005 roku, próbujący dopomnieć się o rzeczywistość prze­ słoniętą mitem wielkiej narracji. Dla mieszkańców Sztutowa takim mitem jest właśnie obóz ze swą przemożną, milczącą i niezatartą obecnością. Wbrew ich woli organizuje im życie. Najpożyteczniejszą rzeczą, jaką może zrobić czytelnik, to zdać się na los i przystąpić do lektury, wybierając na chybił trafił któryś z reportaży. Po pierwszym będą następne. Materiał zaprezentowany w książce ma bowiem nieliniowy charakter, to jakby wiele punktów widzenia starających się naświetlić niepoddający się łatwym klasyfikacjom obraz miejsca i sytuacji. Jest w tym coś z wrażliwości i zagadkowości Georgesa Pereca, bowiem z kolejnych rozdziałów czytelnik dowiaduje się, co stanowi o specyfice tej przestrzeni. Są to dawno temu zbu­ rzone dwory, domy i gospodarstwa, po których ślady zostały w pamięci żyjących mieszkańców Sztutowa, czy bolesne historie tęsknoty tych, którzy po wojnie zmuszeni zostali opuścić swoje „małe ojczyzny". To także pole przecinania się praktyk mniej lub bardziej codziennych - zwiedzania muzeum, wypoczynku i chodzenia na plażę, zamieszkiwania zabytkowych domów, sprzątania pieców krematoryjnych czy nielegalnego poszukiwania „skarbów", to jest pozostałości wojennych. Znaczna część zawartych w publikacji reportaży prezentuje wysoki poziom warsztatu pisarskiego oraz świado­ mości antropologicznej, przez co z powodzeniem można by je zestawiać z książkami Anny Bikont o Jedwabnem, Renaty Radlowskiej o mieszkańcach Nowej Huty, Adama Leszczyńskiego opisującego współczesną Afrykę, czy z pracą Mateusza Marczewskiego opowiadającą złożoności wykluczenia Aborygenów. Jak to w pracy zbiorowej, kilka tekstów nie osiąga tego poziomu, wydają się one niedopracowane koncepcyjnie lub narracyjnie. Drobiazg ten nie przesłania jednak zasadniczego tematu książki ani nie odbiera przyjemności płynącej z lektury. Za to zawód sprawia tekst otwierający tom. Umiejętności warsztatowych i dziennikarskiego obycia nie sposób odmówić Natalii Bloch, jednakże odmienna gatunkowo forma wstępu sytuującego się bliżej formy (popular­ nonaukowej, wydaje się nie korespondować z całością książki. Dzieje się tak za przyczyną wskazanego braku harmonii gatunkowej, lecz co ważniejsze, w przeciwieństwie do szesnastu reportaży tekst ten pozostaje suchą relacją teoretyczną. Jego autorka odmawia czytelnikom prawa zapoznania się z jej perspektywą oglądu rodzi­ mej rzeczywistości, oferując w zamian za to wyimki z własnego doświadczenia zaczerpniętego na innych kon­ tynentach. Szkoda, bo wzmiankowane Indie to jednak nie Polska, której badaniem zajmowała się także Bloch w ramach opisanego wcześniej projektu. Niewątpliwym pożytkiem płynącym z lektury tak przygotowanego wstępu jest systematyczna rekapitulacja tych strategii narracyjnych, jakich etnolog powinien unikać podczas l (19) P019 BARBARZYŃCA �recenzje 142 przygotowywania własnych tekstów i opracowań. I choć jest to nadzwyczaj przydatny zestaw przestróg, który powinien wejść do podręcznego przybornika zarówno dziennikarzy i antropologów, to jednak wskazana praca - ujmowana jako całość - pozostaje przełamana, w jakiś sposób niedomknięta. Co gorsza, tego wrażenia nie sposób nijak ułagodzić. Niewątpliwą zasługą pomysłodawców książki jest popularyzacja tematyki lokalnej, będąca przy tym próbą wy­ korzystania narzędzi krytycznych i konceptualizacyjnych oferowanych przez antropologię. To wreszcie udana próba popularyzacji tej dyscypliny naukowej. W moim przekonaniu Sztutowo I Stutthof stanowi interesujący i wart uwagi przykład realizacji postulatów antropologii zaangażowanej bez konieczności deklarowania i opo­ wiadania się za tą orientacją. Nie jest to być może praca konkluzywna, lecz nie takie też były zamierzenia jej po­ mysłodawców. Jak się wydaje, zależało im bardziej na dowodnym przedstawieniu wieloplaszczyznowości Żuław, jak również przedstawieniu powikłanych losów zamieszkujących je ludzi, czy przyjezdnych. Równie ciekawego przykładu otwarcia na szerokie grono czytelników nie znajduję w publikacjach antropologicznych ostatnich lat. Filip BARBARZYŃCA Wróblewski l (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25d6367567f7f60db38c014d05ed85f4.pdf a28846231e788a8b35087f00f1e4fb83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5703 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5302 Title A name given to the resource Tropem Malinowskiego / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19, s.138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �patronaty 138 Tropem Malinowskiego. Wystawa w łódzkim ms 1 Sto lat temu rozpoczęła się słynna podróż Bronisława Malinowskiego i Stanisława Ignacego Witkiewicza, która do­ prowadziła do zmiany oblicza antropologii jako dyscypliny naukowej. Podróżnicy dotarli do Australii a stamtąd na Wyspy Trobriandzkie. W trakcie ekspedycji poróżnili się. Witkiewicz zerwał kontakty z Malinowskim, przerwał wy­ prawę i zawrócił. Malinowski opuszczony przez przyjaciela pozostał na miejscu by kontynuować rozpoczęte badania. Myśl przewodnią wystawy „Malinowski/Witkiewicz" przygotowanej przez Muzeum Sztuki w Łodzi przedstawia jej kurator- Paweł Polit: Do tej wyprawy „w tropiki" nawiązał brytyjski artysta Jeremy Millar. Projekt „M/W" odwołuje się do istotnych wydarzeń z przeszłości, niespełnionych obietnic i nieprzewidzianych konsekwen­ cji. Millar zadaje pytanie co by było gdyby Witkacy nie przerwał wyprawy i kontynuował bada­ nia wspólnie z Malinowskim? Jeremy Millar jest brytyjskim artystą i krytykiem sztuki. Swoje prace poświęca refleksji i badaniu w jaki sposób zdarzenia z przeszłości oraz ich reprezentacje korespondują z naszym przeżywaniem i rozumieniem teraźniejszości. Wykłada w ramach programu Critical Writing in Art and Design w londyńskim Royal College of Art. Wystawiał wielokrotnie w Wielkiej Brytanii i zagranicą. Filip Jeremy Wróblewski Millar M/W Muzeum Sztuki w Łodzi, 30.05.-24.08.2014 kurator: Paweł Polit www.msl.org.pl FOT. JEREMY MILLAR, MATERIAŁY PRASOWE MUZEUM SZTUKI W ŁODZI BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92d101c5a19a01b5ab2c2a0e120c01c7.pdf a7cbe5e295660432245be6d1ecc31b8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5542 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5153 Title A name given to the resource Wstępniak/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 Sprawa barbarzyńcy. Reaktyw Po dwóch latach „Barbarzyńca" pojawia się znowu. Nie po raz pierwszy przejawia swoje zamiłowanie do ukrywania się. W historii zatoczył j u ż koło. W starożyt­ nej Grecji należał do sfery niezrozumiałej i nieprzejrzy­ stej, posługiwał się bełkotliwą mową i miał dziwaczne zwyczaje. Nastał jednak wiek dziewiętnasty, panowie w korkowych kapeluszach z notesami w dłoni pojawili się w dżungli i pojmali barbarzyńcę, skatalogowali go, odsłonili, obnażyli i opisali, a niejaki Lewis Morgan przy­ dzielił mu środkowy spośród trzech szczebli na swojej trzystopniowej drabinie rozwoju cywilizacji. Trzeba było lat, by barbarzyńca znów zaczął zaskakiwać, by to, co oswojone, stało się obce. Takjakzaskakuje futurystyczna czcionka w tytule czasopisma, surrealizm jął przetwa­ rzać naszą wygodną i oswojoną rzeczywistość: tworzyć nieoczekiwane zestawienia, dziwić się na nowo j u ż raz poznanemu światu, zrównywać sztukę z nauką. Dzicy wtargnęli w nasz świat. W każdym razie barbarzyńca się odnowił, poniósł też wszystkie koszty z tym związane. Jego szczegółowo opi­ sane przez Morgana cechy przestały być aktualne, prze­ stał być przejrzysty. Dlatego badacze porzucili klarow­ ne, optymistyczne teorie, jak ewolucjonizm, w którym wszystko idzie ku lepszemu i kończy się happy endem, a zwrócili się ku dziedzinom mniej zrozumiałym — fizyce kwantowej i teorii nieokreśloności. Nowy barbarzyńca nie zamieszkuje j u ż odległego terytorium, ale na pozór znaną rzeczywistość, czai się w trzewiach miasta, ale także w nas, o czym przekonuje psychoanaliza. Dlatego nie ograniczamy się tylko do jednej metody. Może go odnaleźć antropologia, ale też historia, a może fotografia i reportaż. Takjakzwiedza się wunderkamerę czy gabinet osobliwości, my próbujemy zdobywać wiedzę o barba­ rzyńcy, gromadzimy rozmaite wątki. Dlatego interesuje nas film i architektura, chcemy dotrzeć do mitu Europy, ale Polakami grającymi do kotleta też nie pogardzimy. Zapraszamy do lektury nowego, jedenastego numeru reaktywowanego „Barbarzyńcy". 5 •M Redakcja $ < • i—• o LL � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fcd2d121f21d73d8dedc41af414bc62.pdf f0bea104d572c515094686570b91999e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5541 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5152 Title A name given to the resource Spis treści/ Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 2008 nr 1 (11) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Rafaf Krasoń 3 Polscy m u z y c y w Finlandii Jakub Steblik 11 Sztuka służebna Sabina Nędza 18 Akcja „Wisła" Przemysław Owczarek 30 Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki Dominik Tyralski 45 Współczesny aspekt mitu: Braveheart Małgorzata Czapiga 54 Światy znikąd Paweł Rojek 61 O b e c n o ś ć Europy Mirosław Chlebosz 68 C.G. J u n g Recenzje Marcin Taboła 76 Przemysław Owczarek Karol Wojtyła - Jan Paweł II Dariusz Żukowski 78 Olga Tokarczuk Bieguni � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52c22bbe514b4d498f7df1cb5a1b42da.pdf 0d87cf363f7253860140432027bbc800 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5544 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5155 Title A name given to the resource Sztuka służebna / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 11-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Steblik, Jakub Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J a k u b S t e b I i k I S t u d e n t 111 r o k u etnologii na UJ oraz V roku studiów europejskich na Uniwersytecie I E k o n o m i c z n y m w Krakowie. Interesuje go kulturowy w y m i a r architektur/, źródta I i przejawy wtadzy oraz procesy kształtowania kapitalizmu jako formy produkcji | i związane z nimi kwestie racjonalności. Sztuka służebna czyli o t y m , j a k a r c h i t e k t u r a p o m a g a ł a i d e o l o g i i f a s z y s t o w s k i e j k r e o w a ć „słuszny" o b r a z świata „Przypomnij sobie, że dobra architektura wywiera takie wrażenie, jakby wyrażała myśl. Chciałoby się odpowiedzieć jej gestem" 1 Ludwik Wittgenstein G hcę zaprezentować narodowy socjalizm perspektywy oddziaływania na masy ideologii, która znajdowała ucieleśnienie w architekturze. Totalitaryzm „[...] przeprowa­ dza w kraju eksperyment polegający na ciągłym przekształcaniu rzeczywistości w fikcję [...]" , tworzy, a następnie propaguje jedyny, niepodlegający kontestacji i negocjacji, jednoznaczny obraz świata. Osamotnione jednostki zlewają się chłonącą treści propagandowe zawarte bezpośrednio w sloganach, p r z e m ó w i e n i a c h oraz w przedmiotach materialnych. Architektu­ ra przez swą permanentną obecność niemoż­ ność dialogu i modyfikacji nieustające lici"" rzucanie przesłania (przez formę zaopatrzoną symbole czy przez Scinicj w sobie wielkość) 2 W L. Wittgenstein, Uwagi różne, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 43. 1 m i ) nm mminn stawała się obszarem, którego perswazyjnego wykorzystania władza nie mogła pominąć. Pod zawężonym pojęciem architektury rozumiem urbanistykę oraz budynki miejskie tworzone dla władzy i w myśl jej ideologii. Przedmiotem ni­ niejszych rozważań jest architektura rozumiana jako sztuka kształtująca przestrzeń, która z kolei formuje nową jednostkę i nowe społeczeństwo. Traktuję równoprawnie architekturę istnieją­ cą kiedyś faktycznie, a teraz jedynie obecną na fotografiach i planach, jak i tę, która pozostała w sferze projektów. Wynika to z tego, że bu­ dynki które nigdy nie powstały były logiczna kontynuacją myśli nazistowskiej; to że nie po­ wstały było spowodowane jedynie przyczynami ekonomicznymi i czasowymi Uwzględnienie H . Arendt, Korzenie totalitaryzmu, t. 1, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1989, s. 304. 2 �12 Jakub Steblik projektów jest w a r u n k i e m koniecznym zrozu­ - J.S.] f u n k c j i " . Jawi się to jako negatyw estety­ 5 m i e n i a architektury nazistowskiej, p o n i e w a ż k i kaniowskiej, odróżniającej to w n i c h bez ograniczeń i bez skrępowania możliwościami technicznymi i ekonomicznymi - gwarant estetycznej kontemplacji, od interesu zmysłów określającego przyjemności i od interesu mogła zrealizować się myśl nazistowska będąca jej fundamentem. rozumu określającego dobro. bezinteresowność Bezinteresowność jest w r o g i e m totalitary­ Architektura była pośrednikiem ideologicz­ z m u , który próbuje z a p a n o w a ć n a d czasem n y m , potwierdzającym i sankcjonującym ab­ i przestrzenią jednostek. Masy, w myśl ideolo­ g i i totalitarnej, p o w i n n y kroczyć tą samą drogą solutną i niepodważalną dominację partii na­ zistowskiej i jej niepodzielną władzę. Była też świadectwem autorytetu i potęgi tej władzy. Nie­ mniej jednak „narodowy socjalizm nie stworzył jakiejś jednolitej teorii sztuki. Był to konglomerat poglądów [...] z położeniem szczególnego naci­ sku na gust i upodobania drobnomieszczańskie" (i chłopskie, jak dodaje Piotr Krakowski w i n n y m miejscu). Grupy te, mówiąc językiem Pierre'a Bourdieu, charakteryzują się „gustem ludowym", 3 ich estetyka opiera się na afirmacji ciągłości między sztuką a życiem — co oznćxczćx podporzadkowanie formy funkcji - albo jeśli kto w o l i na odmowie odmowy lezacei u podstaw estetyki uczonej" Sztuka więc a tym samym architek 4 tura staje się również wyrazicielka politycznej ideolopi Dostosowuie sie do gustów i unodo bań ludowych staie sie bardziei zrozumiała co zwrócone k u jednemu, odległemu i wymaga­ jącemu ogromnego wysiłku celowi. Z w o l n i e ­ nie czy zatrzymanie się w marszu jest niedo­ puszczalne. Zawsze istnieje niebezpieczeństwo, że inne jednostki uczynią to samo, co jest j u ż zagrożeniem dla prawidłowego funkcjonowania systemu. Bezproduktywność, autoteliczność to przestępstwo, a kontemplacja to zagrożenie dla jednomyślności. Wiąże się z t y m również zakaz spontaniczności jak zauważyła H a n n a h Arendt a t y m samym nakaz podporządkowania sie r e ' gulom przepisom zasadom Przeiawia sie to zarówno w kodeksach i ówczesnej etyce, j a k i w regularności i h a r m o n i i estetycznej planów urbanistycznych. Urbanistyka odgrywała w i e l ­ ka role w programach społecznych i politvcz nvch n a z i s t ó w " * Miasta m i a ł v sie stać czytelne" zachęca do uczestniczenia w nie, i w niesion'vm nrzeirzvste l o a i r z n e i nrzez nia nroaramie światonodadowvm Z a r m e L k n w L t r s n f f n r m ^ m i . l t n . n m e r i e natnln r ż e n i e m i nnnlcti, widzenia w ł a d c a zarazem gicznycn zwyrodnień przeszłości stworzenie 00 • • l p n P . ,„ o H hin™A lie ,iP h r . k KonseKwencją ^aia oamorcow; staje się oraK Konieczności jej Kontemplacji i retieKsji. rostota przeKazu nie wymaga poświęcenia energii i czasu na zrozumienie architeKtury, Który to czas powinien byc przeznaczony na budowanie potęgi państwa. Medytacja nad sztuKą z punKtu widzenia retoryki władzy, byłaby zbędną stratą czasu. „ U w a ludowa estetyka podporządkowuje lormę i samą egzystencję obrazu [czyli sztuki P. Krakowski, Sztuka Trzeciej Rzeszy, Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków 1994, s. 23. P. Bourdieu, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądze­ 3 4 fimkrionalne C e l e m hvła podstaw nowego ładu. idea - c e n t r u m stanowiła podstawową zasadę przebudowy, w o k o l niego miała byc zorganizowana przestrzeń. Mieściły się tam glowne budynki partu 1 siedziby ministerstw. Stamtąd rozchodziły się dwie szerokie arterie komunikacyjne, przy których znajdowały się budynki mniej ważne, oza miasto eksmitowano l u d z i zbędnych produkcyjnie oraz tych, którzy zagrażają p o r z ą d k o w i społeczno-pohtyczne- nia, Scholar, Warszawa 2005, s. 45. Ibid., s. 56. P. Krakowski, op.cit., s. 66. 5 6 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Sztuka służebna 13 mu . Regularność i szczegółowe zaplanowanie miały zagwarantować nieskazitelność przestrze­ ni, pozbawić ją niespodzianek i zagadkowych zakamarków, a to „jest dla rozwoju odpowie­ dzialności [...] ziemią jałową, jeżeli nie zatrutą. Odpowiedzialność nie zakiełkuje w przestrzeni bez niespodzianek. Osoby moralnie dojrzałe rodzą się tam, gdzie króluje różnorodność" . Konsekwencją jednolitości architektury miał być konformizm obywateli, pozornie równych i niezróżnicowanych, tworzących jedną całość. Plan miał sprawować władzę nad decyzjami ludzi. Raz ustalony stawał się nieodwołalny i ostatecz­ ny. Tym, którzy mu się podporządkowali, obie­ cywał szczęście w doskonale zorganizowanej przestrzeni, ale też poczucie bezpieczeństwa w „dobrze urządzonym" państwie. Niezadowo­ lonych wyrzucało się poza jego obszar. Hitler narzekał na chaotyczność biegu ulic, mieszanie się stylów architektonicznych. To nieskoordyno­ wanie trzeba było zmienić, by funkcja zdomino­ wała przestrzeń. Konsekwencją zamierzeń urba­ nistycznych oraz samej ideologii miała się stać „śmierć ulicy [...] jako pola walki sprzecznych sposobów jej użytkowania, domeny przypadku i wieloznaczności" . Bezdomni i włóczędzy byli przeszkodami dla tej nieskazitelności, zatorami w idealnie funkcjonującej komunikacji i poten­ cjalnymi kontestatorami rzeczywistości. Całości przebudowy towarzyszyła niespotykana giganto­ mania. Dotyczyło to planów architektonicznych (arterie komunikacyjne w Berlinie miały liczyć 38,5 km oraz 50 km), jak i samych budynków (hala zebrań w Berlinie miała pomieścić 180 tysięcy osób). Hitler mawiał, że „kto wejdzie do Kancelarii Rzeszy, musi odnieść wrażenie, że znalazł się przed panem świata [...]" . Wiel­ kość powstających budowli zapowiadała ambicje ekspansjonistyczne. Budowanie ponad miarę, ponad rozsądne możliwości było jednocześ­ nie kreowaniem tożsamości narodowej nowych Niemiec. Znajdowało to odbicie w masywności konstrukcji, która - poza budzeniem respektu - w czasie wojny miała pełnić funkcję schro­ nów. Trwałość miała właściwie być wieczna, wyobrażano sobie bowiem, że ruiny przetrwają setki, tysiące lat i - jak to miało miejsce w przy­ padku starożytnego Rzymu czy Grecji - staną się pomnikami, niezaprzeczalnym dowodem wielkości cywilizacji. Niemożliwe byłoby doce­ nienie wielkości i monumentalności, gdyby nie istniało odniesienie, porównanie. Retoryczna organizacja przestrzeni wymaga wzmacniania perswazyjności każdego detalu architektonicz­ nego. Dlatego budynki, a w szczególności po­ mniki, umieszczano w pustej przestrzeni, by widz został wystawiony całkowicie na ich od­ działywanie bez możliwości skrycia się w cieniu innego obiektu, by był bezradny i zdany na ich łaskę. Spokój i pewność mógł odnaleźć jedynie w tłumie. Zastosowanie wielkich przestrzeni sprowadzało się do zapełniania ich t ł u m e m uczestniczącym w defdadach, przemówieniach lub świętach narodowych. Odwołując się do opinii Michela Foucaulta, można powiedzieć, że głównym celem archi­ tektury było usprawnienie kontrolowania jed­ nostek. Funkcjonowanie jednostek w obrębie architektury (tam, gdzie jest ona widziana) jest jednoznaczne ze stanem ciągłego nadzoru i kon- Taki schemat przyjęto w dwóch największych miastach: Berlinie i Monachium. W Norymberdze miała być jedna trasa komunikacyjna. Pozostałe miasta (około 40) były planowane z mniejszym rozmachem, dlatego nie zostały uwzględnione w niniejszej pracy. Z. Bauman, Globalizacja, PIW, Warszawa 2000, s. 57. Różnorodność jest rozumiana tutaj jako przeciwieństwo schematyczności i przewidywalności. Objawia się ona w zagadkowości przestrzeni, jej nieoczywistości. Regular­ ność jest z kolei takim planowaniem, które ma zapewnić oczywistość, przewidywalność i brak niespodzianek w przestrzeni. Ibid., s. 53. P. Krakowski, op.cit., s. 61. 7 8 9 7 8 mi) im BARBARZYŃCA 10 9 10 �14 Jakub Steblik troli. Znajdowanie się poza zasięgiem architek­ tury daje iluzoryczne poczucie braku dozoru, złudne, gdyż on ciągle istnieje. Można zdawać sobie z niego sprawę lub może on pozostawać w sferze nieświadomości. Gigantyczna kuba­ tura budynków, częste posługiwanie się otwar­ tymi przestrzeniami wewnętrznymi utrudniały ukrycie się i znalezienie miejsca, skąd nie jest się widocznym. Okna, głęboko tkwiące w ścianach, mogły sprawiać wrażenie permanentnie obser­ wujących oczu, które wiedzą wszystko i widzą, co j est w ich zasięgu. Władza potwierdzała swoj ą prawomocność przez swoją wizualną obecność i sugestie równie intensywnei opieki" nad oby¬ watelami. Wrażenie bycia widzianym staje się ciągłe co pozbawia prywatności i czym środo wisko wrogim zmuszając jednostkę do szuka­ nia wsparcia w grupie „[...] działanie na ciała odbywa sie w zgodzie z" prawami optyki i me c h a n i k i r 1 bez odwoływania sie n r z v n a i m n i e i - w z a s a d z i e do n r z e m o c v siłv i crwałtn" 11 Można s t w i e r d z i c i e w ł a d z a dó snrawneao e a z e k w o w a n i a swoich n l a n ó w nie notrzehnie h e z n o ś r e d niei d ł v f w J n e i " wvJrr v 7 « J a _ materialna mej siiyrizycznej , wystarczy sama materialna opecnosc Która w y r a ż a grozpę zastosowania bezpośredniego przymusu. ArcmteKtura, stwa­ rzając i podtrzymując w mieszkańcach trwa­ le i świadome przeświadczenie o widzialności zapowiadającej inwigilację, sprawia, ze władza staje się automatyczna i przynajmniej teore­ tycznie me wymaga czynnika ludzkiego. Miała ona „spowodować, by nadzór byt nieprzerwanie M. Foucault, Nadzorować i karać, Aletheia, Warszawa 1998, s. 174. Wydaje się to paradoksalne, jednak wystarczy się odwo­ łać do książki Ericha Fromma Ucieczką od wolności i do stwierdzenia autora, że ucieczka ta wynikała z poczucia niepewności odosobnionej jednostki, które było spowo­ dowane zerwaniem więzi pierwotnych zapewniających jednostce bezpieczeństwo. Stwierdzić można wtedy, że podporządkowanie się wynikało nie z uległości, ale z po­ trzeby. Władza nie oddziaływała przymusem fizycznym 11 12 skuteczny, nawet jeżeli nie będzie ciągły w dzia­ łaniu, by doskonałość władzy czyniła zbędnym jego stałe sprawowanie, by ten architektonicz­ ny aparat stał się mechanizmem do tworzenia i podtrzymywania zależności od władzy" . Siła architektury (w tym miejscu ulokowanej w naj­ większym i najdonioślejszym budynku publicz­ nym mieszczącym się w centrum miasta) tkwi w potencjale i gotowości, ciągłym czuwaniu i pozornym uśpieniu. Strażnik taki jest zawsze nći rriiejscu rriu wyznaczonym niepodatny n<ł próby przekupstwa i wierny. Trwa tak długo jak Władza która potwierdza a precyzyjniej- pro­ wadzi nadzór w jej imieniu. 13 Hitler negatywnie wypowiadał się o budow­ lach sakralnych; uważał, że narodowy socjalizm powinien propagować kult rozumu i naukę narodowo-polityczną, a nie ocierać się o religijny mistycyzm. Niemniej jednak tworzenie świąt narodowych, wyposażanie ich w rytualny cha­ rakter oraz towarzyszące temu inscenizacje su­ gerowały, iż tworzy się nowa religia o świeckich fundamentach metafizycznych, jednak równie bogata w inscenizacje. Niszczyła swoją trady­ cyjną formę i powoływała do życia nową, niewy­ powiedzianą wprost, rytualno-inscenizacyjną. Tłem jej części teatralnej, na którym budowano całość inscenizacji, była architektura monumen¬ talna. Dla Goebbelsa hale zebrań miały się stać kościołami przyszłości" . Całość konstrukcji była dostosowana do pewnego wojskowego po rządku i hierarchiczności. Ceremonie charak14 na tych, którzy „potrzebowali" się jej podporządkować. M. Foucault, op.cit., s. 196. Foucault pisze w swojej książce głównie o rytuałach kary, formach więzień i wię­ zieniu idealnym, czyli Panoptykonie - figurze architekto­ nicznej w kształcie pierścienia, w której mieszczą się cele. W jej środku znajduje się wieża strażnicza. Patrząc na ten model, można zobaczyć w nim idealne miasto nazistow­ skie o układzie osiowym wokół najważniejszego budynku partii nazistowskiej. P. Krakowski, op.cit., s. 89. 13 14 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �Sztuka służebna 15 teryzowały się ustalonym porządkiem, miały wyznaczoną część dla pocztów sztandarowych, zorganizowane drogi przemarszu, miejsca dla orkiestr, flag i innych symboli mających spo­ tęgować emocje. Kulminacyjnym momentem rytuału było pojawienie się wodza, któremu towarzyszyło głośne powitanie i fanfary. Całość wyrażała antydemokratyczną zasadę wodzadyktatora panującego nad ludem. Architektura stanowiła których odgrywany był spek­ takl. Samo przedstawienie miało na celu inte­ growanie, ujednolicanie i podporządkowywanie sobie ludzi z jednoczesnym legitymizowaniem władzy Pojawiają sie następujące podobieństwa do konstrukcji kościoła- środkiem przechodziły poczty sztandarowe cześć przednia była pod wyzszona iak prezbiterium pośrodku - niczym ołtarz - stało popiersie Fuhrera za nim na podobieństwo krucyfiksu flaga ze swastyka mównica nrzynominała a m b o n ę ' Architektura p yp c • 5 w takiei formie \ 1 s ł u ż v ł a do orcranizacii tłu mównodrzasnrorzvstośriii do irh uniform zarii nad skolonizowaną i zdominowaną przestrzenią w sposób ciągły, niezmienny i ostateczny. „Architektura jako pomnik, pomnik jako architektura" - to kolejny element konsekwen­ tnie wdrażanego planu. Starano się przekazać pamięci potomnych idee i historyczne wyda­ rzenia; za pomocą symbolicznych form uzyskać ponadestetyczne i polityczne o d d z i a ł y w a n i e . Ponieważ ideą naczelną narodowego socjalizmu była walka, głównym przedmiotem uhonorowa­ nia był żołnierz, wojownik i bohater oddający swoje życie za wspólną sprawę. Czczono go poprzez pomnik, unieśmiertelniając jego czyny budując tym samym nową historię i tradycję. Walczącego przekonywało to, że będzie się o nim pamiętało, a jego pojedyncza- wydawać by się mogło, że bez z n a c z e n i a - śmierć zostanie pamiętana i uwieczniona w zbiorowości Nawet wtedy iednostka miała pozostać częścią narodu który będzie o mei pamiętał a tym samym będzie żyła wiecznie" skłaniaiac Jednocześnie T l do identyfikowania sie z bohaterami historycznymi 18 y _ c y y miała pomagać w inscenizowaniu wszelkiego' masowych ^Odwo rodzaju masowycn przedsięwzięć ...j . uowolując się ponownie do opinii t-oucauita można powiedzieć ze takie przedstawienia Pyły tormą egzaminu dla władzy, Która udowadniała swoją potęgę i u z y s K i w a l a prawo do kolejnych przed­ stawień, bwicta narodowe stwarzały „ ...j okazje do ostentacyjnej, chociaż wymiernej manifestacji władzy były one zbytkownymi wyrazami potęgi, przesadną i ustaloną zarazem »zatratą«, gdzie władza odzyskiwała swoją energię. Mniej czy bardziej, ale zawsze przypominały tryumf władzy nad potencjalnymi! utajonymi wrogami chcącymi ją zdetronizować. Przedstawienia były starannie zaplanowanym i zorganizowanym „marnotrawstwem . Architektura triumfowała lub z ofiarami oraz do deklaracii wiary imnliku jących składanie ofiary ze swego życia w atmo sferze zhiorowei egzaltacii" Z Porównanie pochodzi z książki P. Krakowskiego, s. 90. Ibid., s. 92. M. Foucault, op.cit., s. 183. P. Krakowski, op.cit., s. 84. J. Maisonneuve, Rytuały dawne i współczesne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1995, s. 57. L L 15 16 17 l j l l ) ł\U BARBARZYŃCA 19 tei nersnektvwv nnmniki fnnkrinnnw.lv iikn w . k i n i k n.d J , r v pomniKirunKcjonowaiyjaKowsKazniKnadający osamotnionym jednostkom kierunek działania, w sposop gwarantujący im unieśmiertelnienie i wieczną pamięć, której nie mogły juz zaznać w grupach pierwotnych (rodzina, społeczność lokalna;, ponieważ ich znaczenie oraz zdolność do samoreprodukowania się zostały ograniczone przez inwazyjne i totalne państwo narodowe, lomniki, jak cała architektura, stwarzały aurę ponadczasowosci, niewzruszalności i wieczno­ ści. Osiągano to przez sytuowanie ich na wzgó­ rzach, cyplach i w innych wyróżniających się w przestrzeni miejscach. Informowały, ze nie ma 18 19 �Jakub Steblik 16 się wpływu na los i na historię, a tym samym „ [...] przygotowywały masy - zgodnie z odpowiednim rytuałem oddawania czci poległym - do ponie­ sienia ofiary życia za nazistowskie ideały" . Z punktu widzenia podbitych krajów pomniki reprezentowały potęgę nowych władców, stano­ wiły dowód anektowania i panowania nad obcą przestrzenią. Przechodząc od generalnej wizji miasta do konkretnych form architektonicznych, schodzi­ my teraz na najniższy poziom, czyli styl i mate­ riał. Piotr Krakowski wyróżnia nurt półmodernistyczny, chłopsko-rękodzielniczy i neoklasyczny. Wraz z umacnianiem swojej władzy naziści eliminowali nurt półmodernistyczny, pozosta­ wiając monumentalno-klasyczny (przedmiot niniejszej analizy) i rękodzielniczo-rodzinny. Podstawowym materiałem budowlanym był kamień, uważany za najbardziej trwały budulec, który miał w postaci ruin świadczyć w przy­ szłości o potędze Rzeszy i oddziaływać na w i ­ dza . Kamień ciosany można również rozumieć jako metaforę jednostki poddawanej obróbce, ujednolicanej, powielanej i upodabnianej do innych jednostek, które razem mają tworzyć wielkie Niemcy. Kamień-jednostka stanowiłby więc podstawę, substancję pierwszą, z której się tworzy i na której się opiera budynek - państwo. Architektura miała być wyrazem „[...] rdzenności, prostoty, trwałości, wielkości, potęgi, ucie­ leśnienia niezłomnej siły i zdatności bojowej [...]" . Wymagało to więc nie tylko samej formy, ale również materiału, dość godnego, by mógł nieść takie właśnie przesłanie. Wrażenie solidno­ ści, trwałości i niezawodności potęgowane było przez ręczne dopracowywanie ich powierzchni i detali. Podkreślało to nieseryjność produkcji i jej charakter rzemieślniczy, elitarność i arystokratyczność. Budynki tak tworzone odróżniały się tym samym od jednorodnej pod względem surowca architektury przemysłowo-inżynierskiej. Próbowano w ten sposób stworzyć iluzję wspólnoty cechowej i substytut zanikających więzi lokalnych. Ukrywano jednocześnie ma­ sowość produkcji, by nie kojarzyła się z kapita­ lizmem, tworząc złudzenie jej rzemieślniczego pochodzenia. Sprawiało to tym samym wrażenie, że takie budownictwo jest naturalne i doskonale wkomponowane w system społeczny. Powielane było przekonanie, że służy ono tym, na których pracy się opiera i od których czerpie siłę i po­ twierdzenie prawomocności. Istotne jest w tym miejscu przypomnienie o dystansie koniecznym do ogarnięcia całości budowli i równocześnie do skutecznego jej oddziaływania. Najprostszym zabiegiem było wyizolowanie obszaru, w którym dana budowla pozbawiona byłaby konkurencji i miałaby monopol na szerzenie treści w niej tkwiących. Wykorzystywano do tego place oraz szerokie ulice, skierowane bezpośrednio na takie budynki i otwierające się na daną budowlę. Po­ tęgowało to wrażenie dominacji i władzy takich budowli, a podporządkowanie im całości po­ rządku urbanistycznego świadczyło jednoznacz­ nie o władzy i naczelnym znaczeniu w nich ucie­ leśnionych. Innym zabiegiem mającym na celu stworzenie monumentalności było zastosowanie specyficznego cokołu: obiegał całą konstrukcję, a jego masywność sprawiała, że budynek zyski­ wał na wielkości. Można było to odczytywać jako silnych i niezniszczalnych podstaw P. Krakowski, op.cit., s. 85. Wznoszenie budynków z kamienia dotyczyło tylko najbardziej reprezentacyjnych obiektów, w przypadku innych często stosowano zabieg polegający na pokrywaniu płytami kamiennymi konstrukcji żelbetowej, by stworzyć iluzję. Nie stosowano natomiast kamienia przy konstruk­ cjach techniczno-drogowych, gdzie wykorzystywano praktyczniej szy i tańszy beton. Ibid., s. 65. 20 21 22 20 21 władzy, systemu politycznego i całej I I I Rzeszy. 22 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D 6 �17 Sztuka służebna Silne fundamenty, tak jak silne korzenie, są nie­ zbędne, by potęga mogła zaistnieć i trwać nie­ wzruszona wobec zwrotów dziejowych. „Duże powierzchnie ścian - oblicowane płytami ciosa­ nymi - miały w z m a g a ć zwartość architektury i ów jakiś twierdzowy, obronny jej charakter" . Masywność i spójność budynku miały symboli­ zować takie same cechy narodu niemieckiego. Forma budynku była narodem w miniaturze. Zwarta i jednorodna forma architektury miała odzwierciedlać jednocześnie zgodność i jedność narodu. Niezmienność i wieczność znajdowała odbicie w „absolutyzacji statycznych systemów ramowych i powierzchniowych co prowadziło do wyciszenia wszelkiego dynamizmu, wszel­ kiego wrażenia ruchu" Ruch mógłby sugero wać zmianę a tym samym możliwość utraty wła­ dzy do czego system w żaden sposób nie mógł dopuścić Miał bowiem trwać przez wieczność niezmienny i niewzruszony być ona rei em dla 23 24 y y> y p ludzi niczym fundament dla budynku Sugero­ wał stałość i Dewność przekonania do treści iakie wai siaiosc pewność przeKonama uo iresci, jaKie hnrlvnek oferował tvm którzv ero ocrladaia Prze konania r n dn irh J L n n ś H nikt i nie nie mooło Konania co ao cn słuszności nikt nic nie mogio podważyć, PO tym samym zacnwiaiaoy się kon­ strukcja całości systemu, j a r a n o się wprowadzić „jedną, w y r a ź n i e określoną jakosc w wyniKu świadomego redukowania wielowartosciowosci 23 24 25 Ibid., s. 65. Ibid., s. 65. Ibid., s. 66. m i ) im mminn znaczeniowych i wyrazowych" . Naczelnym celem tej eliminacji przeszłości i tworzenia „czy­ stego" i autentycznie niemieckiego stylu była chęć udowodnienia i przekonania oglądających, że stoją oto przed symbolem władzy i panowa­ nia, którego nie sposób do niczego porównać. System totalitarny potrzebował rzemieślnika, odtwórcy idei j u ż raz ustanowionej, nie artysty, nie wyemancypowanego wytwórcy. „Wszelkie żywiołowo ukształtowane mechanizmy życia zbiorowego miały zostać usunięte, a ich miejsce zająć miały formy zaprojektowane racjonalnie i funkcjonalnie" . Była to sztuka zniewolona i sprowadzona do rzemieślniczej dokładności i poprawności. Sztuka podporządkowana ideo­ logicznemu systemowi, który miał ją niemal­ że na utrzymaniu i żądał w zamian uległości i pomocy w krzewieniu przesłania narodowo-politycznego wśród rodaków o różnym gazowaniu i wierze w ideę nacjonalistyczną. Była to sztuka bogata w funkcje i cele polityczne pozbawiona jednak została celu nadrzędnego -bezinteresownej kontemplacji piękna 25 26 Fotografie architektury opisanej w tekście można obejrzeć na stronach Wydziału Kultury Urzędu Miej­ skiego Norymbergi, www.kubiss.de/kulturreferat/reichsparteitagsgelaende/stationen/stationen.htm W Broniewski, Sztuka świata, t. 9, Arkady, Warszawa 1996, s. 184. 26 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/accc0389fd76e9e53ee15ce9f818385c.pdf 149a30e24698dfadbaa66d9148c1986f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5543 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5154 Title A name given to the resource Polscy muzycy w Finlandii / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11)/3 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasoń, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Rafat Krasoń 4 G: dyby któryś z czytelników wyjechał do Finlandii i spędził tam dłuższy czas, ob­ cując z członkami mniejszości polskiej, pewnie zaskoczyłyby go proporcje w strukturze zawodowej Polonii fińskiej. We współczesnej Po­ lonii rzuca się w oczy obecność znacznej liczby muzyków i chociaż brak jakichkolwiek danych ujmujących owe proporcje, to jednak sami mu­ zycy szacują swą liczbę na około 150-200 osób. Według oficjalnych statystyk w całej Finlandii mieszka obecnie ponad 1200 polskich imigran­ tów, co znaczy, że muzycy stanowią tu 12-17% wszystkich Polaków. Aby uświadomić sobie te dysproporcje, nie potrzeba wcale sokolego oka i ucha antropologa, zobaczy je każdy, kto nawiąże jakikolwiek kontakt z Polakami tam mieszkającymi. Muzycy polscy są widoczni w szkołach i instytucjach muzycz­ nych, w lokalach rozrywkowych, na promach pasażerskich. Wykonują oprawę muzyczną mszy w kościołach katolickich, najczęściej kierowanych przez polskich misjonarzy, aktywnie uczestniczą w propagowaniu kultury polskiej, świadcząc swe usługi na organizowanych corocznie koncertach, zlotach Polonii i innych imprezach okolicznoś­ ciowych. Dzisiaj muzycy są nieodłącznym skład­ nikiem owej mniejszości, w środowisku polskim muzyka odgrywa ważną rolę, a jej wykonawcy spełniają istotną funkcję towarzyską. W tym miejscu należałoby zadać pytania o to, jak doszło do ukształtowania się takiej sytuacji, czy jest to tylko zwykły zbieg okoliczności, czy też musiały zaistnieć dogodne ku temu warunki. W niniejszym artykule postaram się wyjaśnić ge­ nezę tego fenomenu, jego rozwój i przebieg oraz określić warunki, jakie doprowadziły do upadku tej formy współpracy. Początków zjawiska można się doszukiwać w sytuacji społecznej, gospodarczej oraz poli­ tycznej zaistniałej w obu państwach j u ż pod ko­ niec lat 40. Pierwsze lata powojenne wyznaczyły bowiem ścieżki, po których oba państwa podąża­ ły przez następne półwiecze. Ścieżki te prowa­ dziły w przeciwnych kierunkach, a widocznym tego efektem był wzrost dysproporcji między poziomem życia w Polsce i w Finlandii. Finlandia w pierwszych latach po zakończe­ niu wojny borykała się z ogromnymi problema­ mi natury ekonomicznej i społecznej. Uznana oficjalnie za państwo wspierające faszyzm, zmu­ szona została do spłacenia reparacji wojennych Związkowi Radzieckiemu. Kolejnym istotnym problemem była zmiana granic: Finlandia utra­ ciła dostęp do Morza Białego oraz znaczną część Karelii, z drugim co do wielkości ówczesnym miastem - Wyborgiem. To z kolei wywołało duże fale migracji ludności karelskiej z zaanektowa­ nych obszarów, Finlandia przyjęła ponad 400 ty­ sięcy Karelów. Te problemy wymusiły przemiany gospodarcze, których efektem były szybko po­ stępująca urbanizacja kraju oraz zmiany w pro­ porcjach między sektorami: rolniczym, prze­ mysłowym i usług. Szczególny rozwój przeżyła ta trzecia sfera - usług, co w praktyce znaczyło powstanie w całej Finlandii szeregu klubów, ho­ teli i lokali gastronomicznych. Muzyka w lokalach, według ówcześnie obo­ wiązujących standardów i przy braku możliwo­ ści technicznych, była wykonywana na żywo. Właściciele restauracji współpracowali z agen­ cjami muzycznymi pośredniczącymi między grupami muzycznymi a lokalami. W latach 80. na rynku fińskim działało ponad sto agencji. Zdecydowana większość z nich funkcjonowała tylko na rynku fińskim i kooperowała z fińskimi muzykami. Było jednak kilka wyjątków. Nie­ które agencje sprowadzały artystów z zagranicy. Działały tutaj prawa wolego rynku: zagranicz­ ni muzycy byli z reguły dużo tańsi, a przy tym mniej wymagający. Początkowo pochodzili oni z Europy Południowej, zwłaszcza z Włoch, wkrótce jednak zostali oni wyparci przez jeszcze tańszych przybyszów z Europy komunistycznej. Wśród muzyków z Europy Środkowej i Wschod- BJULBAHZMCIL 1(111 ? 0 D 6 �Polscy muzycy w Finlandii niej dominowali Polacy, choć obecni byli także artyści z Węgier, Czechosłowacji, Bułgarii, Ru­ munii i innych krajów zza „żelaznej kurtyny". Podczas gdy w Finlandii przemysł rozryw­ kowy rozwijał się w sposób nieskrępowany, nie­ zależnie od kierunku politycznego przyjętego przez rząd, w Polsce ta dziedzina została objęta kontrolą państwa. Polska, funkcjonując w sy­ stemie komunistycznym, odcięta od świata za­ chodniego, przeszła na tory gospodarki central­ nie sterowanej o dominującej formie własności państwowej. W praktyce centralnie sterowana gospodarka okazała się nieefektywna, a bezpo­ średnim tego skutkiem było spowolnienie tempa rozwoju gospodarczego kraju. Zestawienie sytuacji po obu stronach Bałtyku wyraźnie wyznaczało tendencje migracyjne, do jakich mogło dochodzić w drugiej połowie X X wieku. Dla wielu Polaków wyjazd za granicę, nie tylko zresztą do państw skandynawskich, był jedną z niewielu dróg szybkiego ekonomicznego awansu. Polacy wyjeżdżali do bogatych, roz­ winiętych bądź dynamicznie się rozwijających państw, oferując swe usługi w gałęziach gospo­ darki, które nie były atrakcyjne dla miejscowych pracowników, bądź tam, gdzie pracowników zwyczajnie brakowało. Często były to prace naj­ prostsze i niskopłatne, na przykład w rolnictwie na farmach, na budowach oraz w restauracjach. Nierzadko też Polacy w y j e ż d ż a l i za granicę z myślą o handlu ulicznym. W większości wy­ padków praca Polaków była nielegalna, nieob­ jęta kontrolą (i ubezpieczeniem) państw przyj­ mujących, dzisiaj więc trudno szukać danych na temat tego zjawiska w oficjalnych statystykach. Z kolei wyjazd do krajów kapitalistycznych połączony z legalną pracą był dostępny tylko dla nielicznych. Jeśli robotnik decydował się na legalną pracę, musiał przejść przez wiele proce­ dur j eszcze w Polsce. Podobny tok postępowania 1 www.pagart.com.pl (17.09.2003) ljll) ?DDu BARBARZYŃCA 5 przechodził pracodawca, który musiał wystę­ pować do organów administracji państwowej z prośbą o zatrudnienie polskiego robotnika. Taka właśnie sytuacja miała miejsce między in­ nymi w przypadku muzyków. Instytucją powołaną do kooperacji z kontra­ hentami zagranicznymi na polu artystycznym była Polska Agencja Artystyczna „Pagart", która powstała 1 stycznia 1957 roku na fali popaździernikowej odwilży. Wydarzenia w Zakładach Hipolita Cegielskiego w Poznaniu (w latach 1949-1956 były to Zakłady im. Józefa Stalina) doprowadziły do upadku rządu Józefa Cyran­ kiewicza i powołania w to miejsce gabinetu Władysława Gomułki. Nowy rząd przyznał się do wielu „błędów i wypaczeń" i zobowiązał się do przeprowadzenia szeregu reform. Rozpoczęty został proces liberalizacji w dziedzinie polityki międzynarodowej (szczególnie relacji między Polską z Związkiem Radzieckim), a także polity­ ki wewnętrznej - religii, wojskowości, rolnictwa itp. Oprócz tych najważniejszych dla funkcjono­ wania państwa reform zmiany nastąpiły również w sferze kultury. Wyrazem owych przeobrażeń było powołanie Polskiej Agencji Artystycznej „Pagart", która miała aktywnie uczestniczyć w promocji polskiej kultury za granicą, a także ułatwiać kontakty z zagranicznymi artystami planującymi występy w Polsce. Na zaproszenie Pagartu przyjeżdżało do Polski wielu światowej klasy wykonawców, na przykład Leonard Bern­ stein, Artur Rubinstein, Jessie Norman, Joan Sutherland, New York Philharmonic Orchestra, The Royal Shakespeare Company, Martha Gra­ ham Dance Theatre, Teatr Bolshoi. Ponadto Pagart współorganizował prestiżowe festiwale: Warszawska Jesień, Wratislavia Cantans, Jazz Jamboree, Tatrzańska Jesień i inne . Obokswej głównej działalności, czyli promowa­ nia najbardziej znanych polskich artystów, Pagart 1 �Rafał Krasoń 6 rozwijał także działalność komercyjną nastawioną na współpracę z kontrahentami potrzebującymi muzyków restauracyjnych. W praktyce Pagart ograniczał się w tym wypadku do pośredniczenia między agentami chcącymi zatrudniać polskich artystów a muzykami, nie oferując jednak żad­ nych świadczeń tym ostatnim. Dzisiaj wśród samych muzyków opinie o Pol­ skiej Agencji Artystycznej są zdecydowanie ne­ gatywne. Muzycy kładą nacisk na nadużycia, do jakich dochodziło przy zawieraniu kontraktów, nieprofesjonalność muzycznych przesłuchań, problemy z otrzymaniem paszportu. Ponieważ oficjalnie instytucją wysyłającą zespoły za gra­ nicę była Polska Agencja Artystyczna, pobierała ona prowizję od kontraktów w wysokości 10% ich wartości. Tej niewygodnej opłaty nie można było uniknąć. Nawet muzycy, którzy wyjeżdżali z myślą, aby j u ż nigdy nie wrócić do Polski, byli zmuszani do płacenia prowizji, ponieważ pod­ stawowym warunkiem uzyskania prawa stałego pobytu w Finlandii było otrzymanie paszportu konsularnego, a artysta mógł go dostać tylko wte­ dy, gdy miał potwierdzenie zapłacenia wszelkich należności w Pagarcie. Ubiegając się o kontrakt, muzyk profesjo­ nalista musiał przedstawić dyplom ukończenia szkoły muzycznej, natomiast artysta amator okazywał tzw. weryfikacje, czyli uprawnienia państwowe do wykonywania zawodu muzyka. Artyści mający wymagane dokumenty mogli uczestniczyć w przesłuchaniach, które miały wy­ typować najlepszych artystów do „reprezentacji Polski na deskach scen zagranicznych". W prze- B m M Z M C A 1(111 ? 0 D B �Polscy muzycy w Finlandii słuchaniach zawsze brali udział przedstawiciele Pagartu, członkowie Z w i ą z k u Zawodowego Muzyków oraz agenci zagraniczni. Muzycy, którzy pozytywnie przeszli przesłu­ chania, kontaktowali się z agencjami. W Finlan­ dii polskich muzyków zatrudniały takie agencje jak: Ohjelma Apu, Tom Hertell Booking Office, Scan Show, Inter Show, Mensky Show, Pori Production (Pori Ravintolaohjelmat), Leo Bass (Blue Bass). Niewątpliwie najbardziej znacząca była Ohjelma Apu, która do końca lat 70. mia­ ła niemal monopolistyczną pozycję na rynku. Prowadzona była przez legendarnego j u ż Janne Hakulinena, który był biznesmenem i polity­ kiem aktywnie działającym w Fińskiej Partii Socjaldemokratycznej (Suomen Sosialidemokraattisen Puolueen), a także autorem ponad dwudziestu publikacji z dziedziny polityki. Jego dodatkowym atutem była znajomość języka ro­ syjskiego umożliwiająca bezpośrednie kontakty z przedstawicielami odpowiedzialnymi za wysy­ łanie muzyków za granicę. Postać Hakulinena obrosła wieloma anegdotami uwypuklającymi jego nieprzeciętną osobowość. Oprócz Ohjelma A p u działały na rynku mniejsze agencje, które zresztą rozwinęły się dopiero po śmierci Hakulinena w 1979 roku. Sami muzycy różnie je oceniali. W zależności od czynników takich jak liczba i jakość miejsc, zarobki, opłacanie świadczeń socjalnych, ustalił się pewien ranking pracodawców. Niewątpliwie za najlepsze agencje były uznane Tom Hertell Booking Office, popularny skądinąd w Finlandii organizator wielkich koncertów z udziałem naj­ bardziej znanych gwiazd muzyki rockowej, oraz Scan Show, będąca częścią holdingu znanej fiń­ skiej firmy Sokos. Na końcu rankingu znalazły się Inter Show i Mensky Show. Dzisiaj muzycy oskarżają właścicieli tych ostatnich agencji o za­ niżanie zarobków, zmuszanie do pracy ponad przewidziany prawem wymiar godzin, niedo­ pełnianie formalności związanych z płaceniem 1111) ? D 0 a BARBARZYŃCA 7 składek ubezpieczeniowych (w tym emerytal­ nych), szantaż czy grożenie deportacją. Muzycy, którzy pomyślnie przeszli procedury w Pagarcie, uzyskiwali pozwolenie na opusz­ czenie Polski i wyjeżdżali na upragniony kon­ trakt. W pierwszych latach wyjazdów do Fin­ landii artyści mieli nakaz podróżowania koleją przez Moskwę, Leningrad, Vainikkalę do Hel­ sinek. Trasa była długa i uciążliwa, ale sytuacja zmieniła się dopiero po wprowadzeniu regular­ nych połączeń promowych między Gdańskiem a Helsinkami. Najpierw pływał maleńki „Gryf", następnie, wskutek wzrostu zapotrzebowania, większy prom „Pomerania". Muzycy z reguły jeszcze przed wyjazdem znali przebieg trasy koncertowej. Kontrakty były ustalane z agentem lub właścicielem danej re­ stauracji. Kontrakt w jednym lokalu trwał z re­ guły dwa tygodnie lub miesiąc. Opinie na temat grania w różnych częściach Finlandii są podzie­ lone. Generalnie muzycy wyróżniali jako miejsca najbardziej specyficzne Laponię, Helsinki oraz statki pasażerskie. Najbardziej pożądane były oczywiście miejsca najlepiej płatne, a do takich należały tereny położone na południu Finlandii oraz promy. O celu wyjazdu tylko w pewnym stopniu decydował sam muzyk, decyzje były bowiem podejmowane w rozmowach między agentem a właścicielem restauracji. Najmniejsze agencje zawierały mniej niż dziesięć kontraktów i w tych przypadkach muzycy z góry wiedzieli, że prawdopodobnie będą grać we wszystkich zakontraktowanych miejscach. Największe, te giganty, do których należała Ohjelma Apu, miały podpisane kontrakty z około dwustu lokalami i w tych wypadkach konkurencja przenosiła się między muzyków. Starsi mieli możliwość pew­ nego wpływu na grafik, wybierania miejsc najle­ piej płatnych, położonych z reguły na południu Finlandii, dodatkowo niesprawiających trudno­ ści komunikacyjnych (chodziło o obszar położo­ ny w trójkącie Helsinki - Tampere - Turku). �Rafał Krasoń 8 Kategoria miejsca, jego wielkość i lokalizacja wpływała bezpośrednio na wielkość zespołu. Cena usługi zależała od liczby jego członków. Zespoły większe z konieczności grały w du­ żych hotelach czy uzdrowiskach, ale liczba tego typu lokali była ograniczona. W praktyce więc najczęściej były zatrudniane grupy małe lub średnie - duety, tria lub kwartety. Wielokrotnie duże zespoły ze względu na niski popyt musiały ograniczać liczbę członków. Zwolnieni muzycy musieli, niestety, pożegnać się z pracą i wracać do Polski lub szukać możliwości dołączenia do innych grup. Bezrobotni muzycy spotykali się w kawiarni Kolme Kruunua (Trzy Korony), położonej w centrum Helsinek. To miejsce było różnie nazywane przez Polaków: „restauracja polska", „giełda", „śmietniczka". Nazwy te wiele mówią: Polacy spotykali się tutaj, by porozma­ wiać z innymi muzykami, często były to osoby kończące kontrakt i szukające nowej pracy. Zakontraktowani muzycy pracowali w re­ stauracjach w zwyczajowo ustalonym systemie 45 minut gry i 15 minut przerwy. Dziś artyści zwracają uwagę na pewien konserwatyzm Fi­ nów - najlepiej przyjmowana tam była muzyka tradycyjna, a nawet typowo ludowa. Muzycy musieli się więc dopasować do wymogów, uczy­ li się grać fińskie tańce ludowe, a więc jenkkę i humppę. Na dansingach szczególnie popular­ ne było tango. Taka sytuacja miała miejsce nie tylko w małych miejscowościach, ale też i w naj­ większych ośrodkach miejskich, nie wyłączając Helsinek. Kooperacja na tym polu ciągle się rozwijała, w szczytowym okresie, w latach 80., jednora­ zowo mogło przebywać na terenie Finlandii do 1500 muzyków. Warunki pracy, doskonałe dla Polaków zarobki, przekraczające nawet dwu­ dziestokrotnie zarobki robotnika pracującego w Polsce, wywołały dalekosiężne skutki. Muzycy po zrealizowaniu kontraktu wracali do Polski i od razu starali się o ponowny wyjazd. Stworzył FOT. DARIUSZ ŻUKOWSKI B A AB A R Ż Y K O 1(111 P O D B �Polscy muzycy w Finlandii się pewien styl życia: z reguły ponadpółroczny pobyt za granicą, krótki okres dostatniego życia w Polsce i ponowny kontrakt. Rekordziści prze­ bywali na kontraktach w sumie do 20 lat. Sytuacja koegzystencji muzyków fińskich i za­ granicznych była spokojna aż do pojawienia się pierwszych symptomów bezrobocia wśród arty­ stów. Masowy napływ muzyków obcokrajowców spowodował spadek cen usług muzycznych, co wywołało ostry sprzeciw fińskich związków za­ wodowych muzyków, to jest Związku Muzyków Fińskich (Suomen Muusikkojen Liitto), Związku Właścicieli Hoteli i Restauracji, Oddział Muzy­ ków (Hotelli- ja Ravintolahenkil6kunnan Liitto H R H L r.y. Ravintolamuusikko) oraz Związku Marynarzy Fińskich Oddział Muzyków (Suo men Merimies-Umońi r.y. Laiyamuusikko) - ten ostatni bvł istotny tylko dla muzyków zatrudnio­ nych na promach wycieczkowych. Związki zawodowe odpowiedzialne były za ustalanie cen minimalnych za usługi, ponadto ukróciły wolne zatrudnianie muzyków z zagra­ nicy poprzez stworzenie procedury, według któ­ rej każda decyzja o zatrudnieniu obcokrajowca musiała być akceptowana przez przedstawicieli związków zawodowych. Jeśli wśród Finów istnia­ ło bezrobocie, takie decyzje były wstrzymywane. Działania związków (jakkolwiek omijane przez agencje poprzez organizowanie tak zwa­ nych dni polskich czy zawyżanie wymogów, które nie mogły być spełnione przez żaden ro­ dzimy zespół), doprowadziły do spadku liczby obcokrajowców na rynku. W Finlandii zostali głównie ci, którzy wcześniej otrzymali j u ż stałego pobytu lub fiński paszport. O tak kur¬ czowym trzymaniu się agencji zatrudniających obcokrajowców decydowały oczywiście względy ekonomiczne. O skali różnic w zarobkach świadczyć relacje muzyków. Obecnie zwracają oni uwagę, ze wraz ze zmianą obywatelstwa lub dołączeniem do fińskich grup ich zarobki wzra stały n ciwet dwu— czv trzykrotnie. Okres swoistei 1111) ? D 0 a BARBARZYŃCA 9 walki między muzykami fińskimi a niefińskimi trwał właściwie aż do końca opisywanego zjawi­ ska, czyli do lat 90. Dzisiaj okres ten należy j u ż do przeszłości. Sami muzycy za główną przyczynę upadku tej branży uważają zmiany polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej, rozwój przemysłu fo­ nograficznego, upowszechnienie się dyskotek, w końcu też modę na karaoke. Symptomami zmian były: skrócenie czasu trwania koncertów do mniej niż dwóch tygodni w jednym lokalu, długie, niepłatne przestoje czy wręcz upadek agencji artystycznych. Muzycy, postawieni przed szybko postępują­ cymi zmianami, musieli podjąć ostateczną de­ cyzję - powrócić do Polski lub wyemigrować do Finlandii. Większość powróciła ostatecznie do kraju. Wskutek drastycznego spadku cen walut zachodnich muzycy zostali zmuszeni do zaku­ pienia nieruchomości lub założenia własnego interesu. Dzisiaj zajmują się oni rozmaitą dzia­ łalnością, tylko nieliczni traktują muzykę jako zawód, natomiast większość z nich wykorzystuje praktykę zdobytą w Finlandii do rozwoju włas­ nego biznesu. Dla wielu kooperacja z fińskimi przedsiębiorstwami do dziś pozostała głównym źródłem utrzymania. I chociaż muzykowanie pozostało j u ż jedynie w ich pamięci, to jednak fińskie doświadczenia stanowią kapitał, do któ­ rego chętnie się odwołują. Inaczej toczą się losy muzyków, którzy zde­ cydowali się na emigrację. Pomimo znacznego spadku popytu na granie muzyki na żywo, lokale, w których muzyka taka jest wykonywana, nadal istnieją. Do takich miejsc należą ekskluzywne re­ stauracje, hotele oraz promy kursujące po Morzu Bałtyckim, zwłaszcza między Finlandią a Szwe­ cją oraz między Finlandią a Estonią. Właśnie pasażerowie tych statków do dziś mogą spotkać polskiego muzyka, ponieważ ci artyści, którzy zo­ stali, najczęściej wciąż pracują w swoim zawodzie albo w zawodach pokrewnych. �Rafat Krasoń 10 Pozostałością tego okresu jest więc wciąż ogromna liczba polskich muzyków rozsianych po całej Finlandii, często przybyłych z całymi ro­ dzinami. Wspominają oni o trudnościach zwią­ zanych z pozostaniem w tym kraju, który - w po­ równaniu z innymi państwami skandynawskimi - miał najostrzejsze procedury związane z przyj­ mowaniem obcokrajowców. W praktyce możli­ wość zostania w Finlandii zarezerwowana była dla osób pozostających w związku małżeńskim lub mających stałe zatrudnienie. Obok Polaków w Finlandii można spotkać muzyków różnych narodowości: Węgrów, Bułgarów, Czechów, Słowaków, Rumunów. Geneza ich obecności i struktura zawodowa też są bardzo podobne, jednak spośród nich wszystkich Polacy stanowią zdecydowanie najliczniejszą grupę. Dzisiaj przeważającą ich część stanowią l u ­ dzie w wieku przedemerytalnym lub emeryci. Większość z nich - niezależnie od tego, czy mieszkają na stałe w Polsce, czy w Finlandii - otrzymuje fińskie emerytury, ale nie wszyscy. Uzależnione jest to od tego, czy pracodawca odprowadzał składki emerytalne za swoich pracowników. Jeżeli muzyk, jeszcze jako mło­ dy człowiek, decydował się na emigrację, te niedopatrzenia czy celowe działania agencji siłą rzeczy szybko wychodziły na jaw. W tym czasie odbywały się sprawy sądowe o zapłacenie zaległych należności, zawsze wygrywane przez muzyków. Inaczej jest w przypadku artystów powracających do kraju. Z punktu widzenia polskiego prawa czas ich pobytu za granicą l i ­ czony jest jako nieskładkowy (Pagart nie gwa­ rantował żadnych ubezpieczeń), ewentualnych roszczeń mogą więc oni dochodzić przed sądem fińskim. Ranga miejsc i lokali, w jakich występowali polscy muzycy, często była zdecydowanie niż­ sza n i ż poziom, jaki reprezentowali artyści. W Skandynawii grała niemal cała śmietanka polskiego jazzu, grali czołowi muzycy bigbitowi, dixielandowi, ci najbardziej popularni w latach 70., 80. i 90. Większość z nich wyjeżdżała z myślą o zarobieniu pieniędzy niemożliwych do zaro­ bienia w ówczesnej Polsce, a także zakupieniu instrumentów. Warto na koniec nadmienić, że Finlandia nie jest bynajmniej wyjątkiem. Podobna sytua­ cja była w innych krajach wysoko rozwiniętych. Polacy wyjeżdżali do wielu miejsc, takich jak wszystkie państwa skandynawskie, Niemcy, Bel­ gia, Holandia, Hiszpania, a także poza Europę - do Stanów Zjednoczonych, państw arabskich czy na Karaiby. Właśnie ta grupa zawodowa w okresie komunizmu miała stosunkowo naj­ lepsze możliwości podjęcia legalnej pracy zarob­ kowej poza ojczyzną. Wpłynęło to na dzisiejszy kształt Polonii na świecie. Każdy, kto chciałby się profesjonalnie zająć studiami polonijnymi, powinien pamiętać o tych kilku kartach z naj­ nowszej historii Polski. BARBARZYŃCA l(III ? 0 D e � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d1c736df346dd019b4242ba7ef20cae.pdf 2328bfa7c2b9907e4c5d221db0b80fc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5546 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource mit współczesny film - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5157 Title A name given to the resource Współczesny aspekt mitu : Braveheart / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tyralski, Dominik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D o m i n i k Tyralski Współczesny aspekt mitu: Braveheart F: 'ilm MelaGibsonaBraveheart (tytułpolski: Waleczne serce) to nakręcona z rozmachem epicka opowieść nawiązująca do wątków historycznych, zaczerpniętych ze średniowiecz­ nej historii Szkocji. Na pierwszy plan wysuwa się tu postać głównego bohatera - legendarnego obrońcy Szkocji Williama Wallace'a. Jednak pomimo tego, że akcja rozgrywa się u schyłku X I I I wieku, nie sposób nie zauważyć zupełnie współczesnej wymowy filmu. Niesie ona ze sobą wartości, które są priorytetowe dla współczesnej kultury Zachodu. Wydarzenia sprzed wielu lat, dotyczące bohatera narodowego Szkocji, zostały włączone w nowy kontekst nadający im wartość współczesną i ogólnoludzką. Postać historyczna została zaadaptowana na potrzeby mitu i jako heros kulturowy stała się nośnikiem przekazy­ wanych przez ów mit wartości. Spróbujmy prze— śledzić tok opowieści i wydarzenia, jakie zostały w nim przedstawione aby udowodnić tę tezę Historia Williama Wallacea i zrywu naro­ dowowyzwoleńczego, na którego czele stanął, jest częścią etosu narodowego Szkocji. Należy do społecznych wyobrażeń tej grupy o własnej przeszłości. Jak twierdzi Czesław Robotycki, „raczej w kręgu literatury, mitu i folkloru n i ż w historii tworzy się legenda bohaterska naro¬ du. Bohaterzy literaccy i ci żyjący w zbiorowej FOT. DARIUSZ ŻUKOWSKI U l i ) EDDa M R H A R Z H C A �Dominik Tyralski 46 wyobraźni - to postacie z różnych epok histo­ rycznych, przy czym oceny ich postaw i działań ulegają nieustannym przekształceniom" . Takie­ go przekształcenia dokonali twórcy fdmu Bra¬ veheart, z tym że wykroczyli poza granice etosu narodowego Szkocji, nadając całej historii walor ponadnarodowy. Scenarzysta Randall Wallace nie krył, iż pisząc scenariusz, opierał się nie tylko na faktach historycznych, ale także na podaniach i legendach, jakie krążą wśród Szkotów na temat ich narodowego herosa. Istotną rolę odegrały tu wątki zapożyczone z XV-wiecznego romansu opiewającego czyny Williama Wallacea, a na­ pisanego przez ówczesnego minstrela zwanego Ślepym Harrym. Coraz bardziej oddalamy się od historii na rzecz narodowego mitu. Już na samym początku fdmu mamy jasną deklarację narratora opowieści: fakty historyczne nie są tu istotne, gdyż „historię piszą ci, którzy wieszają bohaterów". Istotne stają się legenda i mit. Już samo występowanie narratora opisują­ cego wydarzenia nawiązuje do przekazu ustnego - charakterystycznego dla języka tradycji, a nie języka nauki. Czym jednak jest mit? Spośród wielu defini­ cji proponowanych przez badaczy kultury po­ służę się tutaj definicją Leszka Kołakowskiego: „[...] mit jest kategorią kulturową organizującą zbiorową wyobraźnię wokół wartości. Mity sta­ nowią pewne konstrukcje nieodzowne i stale obecne w naszym życiu intelektualnym i afektywnym, pozwalając nam zmienne i warunko­ we składniki doświadczenia wiązać w sposób celowy z realnościami bezwarunkowymi typu prawda, wartość, sens" . Trzeba tu dodać, że mit konstruuje rzeczywistość, wyjaśnia ją, umacnia wiarę w ustalony ład. Jest pozbawiony kategorii prawdy i fałszu. Jest zawsze ustawiony pomiędzy 1 rzeczywistością a imaginacją, pomiędzy wiarą a dowodem, pomiędzy kreacją a bytem. Wykorzystanie bohatera historycznego, ja­ kim jest William Wallace, nadaje całej opowieści charakter prawdy historycznej, oparcia na fak­ tach, sprawia, że historia jest dla współczesnego widza wielce wiarygodna. Jednak zarówno sama treść, jak i konstrukcja opowieści mają wymiar mityczny, realizujący pewną wizję świata, czło­ wieka i jego wartości. Mit posługuje się kategoriami absolutnymi, opowiada o walce ładu z chaosem. Nie pozwala na formy pośrednie, ostro rysuje granice między dobrem a złem. Odpowiedź na pytanie „kim jestem?" zawarta jest w obrazie obcych, jako nosicieli najgorszych przywar i największego zła. Przeciwieństwo tych cech to najczęściej po­ szczególne wartości kulturowe. Owymi „obcy­ mi" w filmie Braveheart są Anglicy - najeźdźcy Szkocji. Ich król Edward I Długonogi jest uoso­ bieniem zła. Warto zauważyć, jak liniowo prze­ biega podział cech charakteru między królem Edwardem a jego rywalem Wallaceem, na zasa­ dzie mocnego kontrastowania przeciwieństw. 2 Cz. Robotycki, Etnografia wobec kultury współczesnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1992, s. 34. 1 2 EDWARD I DŁUGONOGI WILLIAM WALLACE Siła Rozum Podstęp Szczerość Tchórzostwo Odwaga Chciwość Ofiarność Nieczułość Miłość Stan wysoki (arystokracja) Stan niski (wywodzi się z ludu) L. Kołakowski, Obecność mitu, Paryż 1972, s. 7, passim. BARBARZYŃCA 1(111 P B D B �47 Współczesny aspekt mitu: Braveheart Widać wyraźnie, że w postaci tytułowej skon­ centrowały się cechy, które nie są cechami kon­ kretnej postaci, nie są nawet cechami całego narodu, ale reprezentują wartości, na których opiera się ład świata. Aby je uwypuklić, w postaci Edwarda I zawarte zostały wszelkie negatyw­ ne (a więc przeciwstawne) cechy. Dlatego też William Wallace staje się herosem kulturowym, nośnikiem wartości, ich uosobieniem, podczas gdy król Anglii jest antyherosem negatywnym odbiciem bohatera. ' W ten sam sposób potraktowane zostały oby­ dwa narody. Wszyscy Anglicy są postaciami negatywnymi, należą do świata chaosu, świa­ ta bez wartości i zasad. Żaden z sojuszników Wallacea nie jest Anglikiem (sprzymierzeńcami okazują się Irlandczycy oraz francuska królowa - synowa Edwarda I). Natomiast Szkoci są róż­ ni. Są wśród nich możnowładcy sprzymierzający się z Anglikami, którzy realizują inny ład niż ten reprezentowany przez głównego bohatera. Sprzedają się złu, zdradzają naród w zamian za osobiste korzyści. Tutaj mit okazuje całą swą moc Prawdziwym wyzwaniem dla herosa kul­ turowego, jego celem i misją będzie zwycięstwo idei których jest nosicielem których jest aposto łem' Anglicy są tu złem absolutnym, może ono być pokonane dzięki wartościom które objawił (bądź uświadomił) innym W i l l i a m Wallace Tutaj właśnie zasadza się istota mitu Nasz bo hater odniesie zwycięstwo wówczas exłv reore z e n t o w a n e n r z e z niecro w a r t o ś c i i idee z o s t a n ą z a a k c e n t o w a n e adv onartv na tvch w a r t o ś c i a c h norzadek ś w i a t a h e d z i e n s t a n o w i o n v W ó w c z a s zło zostanie pokonane. Zanim jednak przejdziemy do zwycięstw, przyjrzyjmy się jeszcze bohaterowi. Dlaczego właśnie j emu została powierzona ta rola ? W j aki sposób został do niej przygotowany i dlaczego potrafił stawić czoła przeciwieństwom? Ojciec Williama dzięki roli, jaką odgrywa, również urasta do rangi herosa kulturowego. Wpoił synowi wartości, którym chłopiec został m i ) nu uumnn wierny aż do śmierci. William ich nie wymy­ ślił, zostały mu one przekazane drogą tradycji, spuścizny przekonań. Wkrótce dochodzi też do pierwszego zetknięcia ze złem, z zaprzeczeniem tych wartości. Śmierć ojca jest dla Williama prze­ życiem traumatycznym, z którego zrodzi się jego nienawiść do Anglików. Przeżycie to gwarantuje późniejszą bezkompromisowość herosa w walce ze złem. William dostaje się pod opiekę swego wuja - Argylea, który będzie kontynuował edu­ kację siostrzeńca. Tym razem jednak William zdobędzie wiedzę spoza obszaru jego tradycji wyjedzie z wujem z kraju, nauczy się łaciny, zy­ ska ogładę w świecie. Pozna moc rozumu Wy­ rzucając bohatera Doza. orbis interior mit nadae mu cechy nadprzyrodzone pochodzące z obcego świata. Podczas tei nauki którei przebiegu nie znamy (edvbvśmv i a poznali sarni wykroczy hbyśmy p o z a. orbis interior musi być okryta tajemnica i ak wszystko co jest na zewnątrz") nasz bohater dorasta do śwei roli "co wiece, staie sie ohcvm w ś r ó d swoich" zostaie wvróżnionv dzięki czemu m o ż e w v r o s n a ć n o n a d może stać się duchowym przywódcą. innvrh ' Mit, sięgając do dzieciństwa Williama, zdaje się mówić: to właśnie te wartości, które są pod­ stawą ładu świata, były wpajane bohaterowi od dzieciństwa, to z nich wypłynęła jego późniejsza siła i to one stworzyły podstawy dla jego osta­ tecznego zwycięstwa. W ten sposób podkreśla się ich ważką rolę. To nie przypadek zadecy­ dował o tym, że losy bohatera tak się potoczyły. Ład świata musi mieć swój początek, a nie może wywodzić się z przypadku ani chaosu. Ład jest naturalnym biegiem rzeczy wobec tego tak 772 li" siało wyglądać dzieciństwo Wallace'a. Dlatego właśnie pewne wydarzenia znane z przekazów historycznych zostały całkowi­ cie zignorowane. Sir Malcolm Wallace, ojciec Williama, nie osierocił swego małego syna. M u ­ siał jednak, za udział w buncie, ukrywać się i wraz ze starszym bratem Williama uciekać na północ. Filmowa opowieść nic nie wspomina �Dominik Tyralski 48 również o matce i młodszym bracie później­ szego pogromcy Anglików, czyniąc zeń sierotę. Pominięty został także cały okres nauki, jaką pobierał młody Wallace w klasztornej szkole be­ nedyktynów . Jak j u ż wspomniałem, fakty te nie mieszczą się w mitycznej wizji porządku rzeczy, wobec czego zostały z niej wyrugowane na rzecz fikcyjnych wydarzeń. Z drugiej strony trudno ocenić, w j akim stopniu rzetelne prace historycz­ ne powielają klisze mitologiczne nawarstwiające się na rzeczywistych źródłach historycznych. 3 Dalszy tok legendarnej opowieści przebiega drogą utartych schematów: nasz bohater nie pragnie wojny ani przemocy, dąży do realizacji swego życia zgodnie z zasadami organizującymi rzeczywistość. Chce założyć rodzinę, mieszkać na uboczu wielkich wydarzeń i uprawiać ziemię. Nasz bohater wcale nie chce być bohaterem. Kiedy jednak zagrożone zostaną wartości, które reprezentuje, będzie musiał stanąć w ich obro­ nie. Swoim postępowaniem udowodni, że nie można bez tych prawideł żyć, tak jak nie można żyć w chaosie bezprawia. Nie można przeoczyć faktu że idealny ład do którego dąży Wallace organizują wartości będące oficjalnymi" war­ tościami silnie propagowanymi nrzez współczes na kulturę Zachodu Niewiele mai a wspólnego z prawdziwym etosem rycerskim rozpowszech manym przez średniowieczne ballady. Zawarta w tamtych onowieściach wizia świata odbierała z n a c z n i e od rei renrezentowanei nrzez bohatera filmu Brayeheart". Średniowieczny zmitologi zowan v" rvcerz ni ad v nie Hazvłhv Ho snokoineaó ™ „ li i wrer. nrleriwnie - r L L nieustannie zaprzątnięty swoją sławą. [...] Wy­ magała ona ciągłego podtrzymywania, ciągłej próby. Yvain, rycerz z lwem z opowieści Chretien de Troyes, nie może zostać przy świeżo poślu­ bionej żonie. Przyjaciele pilnują, by nie gnuśniał [...]" . Wallace wręcz przeciwnie - gardzi zaszczytami i choć przyjmuje tytuł, wyraźnie podkreśla, że nie ma on dla niego najmniejsze­ go znaczenia. William realizuje inny porządek rzeczy wywodzący się ze współczesnego pojmo­ wania ładu. W końcu to współczesna opowieść o wydarzeniach „u zarania dziejów". 4 Dlatego też miłość, poprzez mistyczny, sta­ rodawny i tajny rytuał zawarcia ślubu ostatecz­ nie przypieczętowująca związek herosa ze spo­ łecznością, do której powrócił, musiała zostać gwałtownie przerwana. Śmiertelny cios zadany Murron, żonie Wallacea, zmusił bohatera do interwencji w obronie porządku świata. Tutaj właśnie znajduje się punkt progowy, od którego rozpoczyna się bohaterska przygoda herosa. Ta krucjata przeciw złu ma doprowadzić do prze¬ miany. Jednak nie będzie to przemiana jednej tylko centralnej postaci Będzie to przemiana narodu a w szerszym kontekście społeczeń­ stwa które dojrzy i zrozumie że to o co walczy William Wallace, to naturalne, odwieczne i nie¬ zbywalne wartości. Ich przyjęcie przez ludzkość ostatecznie ie usankcionuie włączy do obiegu tradycji, do centrum kultury. Bohater nie może sie iuz wycofać każdy unik bvłbv porażka iego idei, jego wizji świata i miejsca człowieka w tym świecie. się aoKoiejnycn czynów potwierazającycn jego Oczywiście śmierć Murron obciąża bohatera - nie sprostał on nałożonemu na siebie obo­ wiązkowi ochrony rodziny. Jednak dzięki temu, Wszystkie podane przeze mnie fakty historyczne pocho­ dzą z internetowej strony www.highlander.co.uk/wallace (rekomendowanej przez BBC Education Web Guide oraz Encyklopedię Britannica) i oparte są na biograficznej książce Jamesa MacKaya: William Wallace: Brave Heart. Swoją drogą nie jestem w stanie ocenić, w jakim stopniu ta aspirująca do kategorii naukowej pozycja taką jest w istocie. M. Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany, PWN, War­ szawa 1973, s. 94. 7 3 7 4 BARBARZYŃCA 1(111 P B D B �Współczesny aspekt mitu: Braveheart że podjął heroiczne wyzwanie i rzucił rękawicę Złu, wybacza się mu - symboliczny akt oczysz­ czenia z grzechu ma miejsce, kiedy ojciec za­ mordowanej kładzie Williamowi dłoń na głowie w geście błogosławieństwa. Jest to jednocześnie gest poparcia dla bohatera i jego misji. O niezwykle ważnej roli, jaką heros ma do odegrania, świadczy także kilka innych ele­ mentów charakterystycznych dla mitu. William Wallace jest chroniony przez Boga, którego wysłannikiem jest Irlandczyk Steven. Jest to nieszkodliwy wariat prowadzący nieustanne rozmowy z Bogiem. Jego pobożność nie ma żadnych cech fanatycznych, a nienawidzi Angli­ ków z tego samego powodu co Szkoci. Jednak­ że właśnie dzięki swemu szaleństwu zdobywa wiarygodność. Jako człowiek nie w pełni zdrowy psychicznie zyskuje zdolność do kontaktowania się z innym światem Wyraża on wy- 49 roki boskie i pilnuje, by Wallace wypełnił swoją misję. Oczywiście współczesny heros nie może okazać się fanatykiem religijnym (w przeciwień­ stwie do bohaterów średniowiecznych chansons de gęste) - musi być bardziej liberalny. Niemniej jednak jego działania muszą być zgodne z naka­ zami „instancji najwyższej", ład, który realizuje, pochodzi bowiem od Boga. Dzięki temu jego misja zostaje uświęcona. Do manifestacji niesionych przez bohatera idei dochodzi tuż przed bitwą pod Stirling. Wo­ jownicy szkoccy, widząc przeważające liczebnie wojska angielskie, postanawiają opuścić pole boju. Wówczas William Wallace występuje przed szereg i w gromkim przemówieniu układa hie­ rarchię wartości. Wolność, według Wallacea, jest odwiecznym, niezbywalnym prawem każdego narodu, na nim opiera się wolność każdego oby­ watela, jego prawo do stanowienia o własnym losie. I jeżeli ktoś teraz zrezygnuje z tego prawa, by nie zginąć w walce, będzie tego żałował do końca życia. Gdyż wolność jest wartością nad­ rzędną w stosunku do życia. Bez niej egzystencja traci sens Z historycznego punktu widzenia przemó­ wienie to jest niedorzeczne. Społeczeństwo śred­ niowieczne, zorganizowane feudalnie, nie na­ dawało pojęciu „wolność" tego samego sensu, jaki przyzwyczailiśmy się nadawać mu dziś. 0 wiele istotniejszą wartością była lojalność wobec zwierzchnika, wobec seniora. Uświęceniu tej wartości sprzyjał cały rytuał hołdu lennego. Z kolei kategoria narodu była dla ludzi śred­ niowiecza znacznie bardziej obca n i ż kategoria związku klanowego czy zależności feudalnej. Bohaterzy średniowiecznych mitów, Lancelot 1 Tristan, musieli wybierać między miłością do ukochanej a lojalnością wobec zwierzchnika. Decydując się na to pierwsze, tracili nimb ryce­ rzy idealnych . Kwestia narodu mogła pojawić 5 Por.: D. de Rougemont, Miłość a świat kultury zaehoJniej, Warszawa 1968. 5 FOT. WERONIKA CHODACZ m i ) enoe BARBARZYŃCA �Dominik Tyralski 50 się na drugim planie, natomiast kwestia wol­ ności nie pojawiała się w ogóle. Nie zagłębiając się zbytnio w średniowieczną umysłowość, bez obaw możemy stwierdzić, że wyznane przez Wallacea poglądy są ideami na wskroś współ­ czesnymi, stanowiącymi fundament nowożytnej cywilizacji Zachodu. W jaki sposób udaje się bohaterowi pozyskać zwolenników? Co powoduje, że jego towarzy­ sze decydują się przyjąć przedstawianą przez Wallacea wizję porządku świata, że akceptują jego hierarchię wartości? Aby to wyjaśnić, mit „posłużył się" przypisaniem bohaterowi szaleń­ stwa. Spowodowana śmiercią żony, obsesyjna nienawiść Wallacea do Anglików jest często podkreślana przez pozostałych Szkotów, mają­ cych w końcu nie mniejsze powody ku temu, by ich tak samo nienawidzić. Ale szaleństwo bo­ hatera jest gwarancją odrzucenia racjonalnych rozwiązań w momencie, kiedy trzeba poświęcić wszystko w imię dobra. Zachowanie szalone wyróżnia się tym iż jego nosiciel zyskuje do datkową swobodę przy naruszaniu zakazów. Może on dokonywać czynów zabronionych dla normalnego człowieka Nadaje to jego czynom aure nienrzewidywalności r 1 Nienrzewidy walność fest skuteczna dlatego z e wytraca ona orzeciwnika z rutynowych sytuacii" . W i d a ć to wvraźnie w scenie n L c J n i z A n d i k a m i 6 nrzed h i l w a W i l l i a m W a l l a c e z a c h n w n i e sie wbrew w J l k i m n ™ r v m reonłnm i J , J worew wszeiKim przyjętym reguiom, jesi sza­ lony bezkompromisowy także poaczas samej bitwy dzięki nieszablonowym posunięciom tak¬ tycznym odnosi zwycięstwo, I ogrom Angikow przynosi Williamowi szacunek i zautanie ludu. to, co uważano za zachowanie szalone zostało tym zwycięstwem usankcjonowane. Szkoci zro­ zumieli, ze można i należy w ten sposób postepowac z Anglikami. J. Łotman, Kultura i eksplozja, PIW, Warszawa 1999, s. 73-75. 6 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Współczesny aspekt mitu: Braveheart 51 FOT. WERONIKA CHODACZ m u enoa BARBARZYŃCA �52 Następna bitwa przynosi jednak porażkę. Przyczyną jest zdrada możnych przywódców klanów. W zamian za osobiste zaszczyty porzu­ cili oni idee Wallacea, odwrócili się od propa­ gowanego przez mit porządku świata. „Waszym obowiązkiem jest stać na straży ich wolności" - mówi do możnych zwycięzca spod Stirling, wskazując na prosty lud. To jest wasze miejsce w świecie, zdaje się mówić heros. Ci, którzy tego ładu nie zaakceptują, wkrótce zginą. Robert the Bruce jest uosobieniem przemia­ ny, jakiej dokonał William Wallace wśród ludzi. Bruce jest pretendentem do tronu Szkocji, jednak do korony dąży według reguł, które są zaprzecze­ niem szczytnych ideałów Wallacea. Podatny na argumentację Williama, Bruce znajduje się wciąż pod wpływem swojego ojca, pod wpływem starego porządku, w którym liczy się władza i bogactwo. Nie mogąc wyzwolić się spod mocy obowiązują­ cych w tym świecie zasad postępowania, zdradza rodaków pod Falkirk. Pod wpływem tej przegranej przez Szkotów bitwy Robert the Bruce uświada­ mia sobie istotę wartości, o które toczy się wojna. Oni walczyli o coś czeeo ja niedy nie miałem odebrałem im nadzieje" - przemawia do ojca' W tym momencie zdrajca przyjmuje punkt wi dzema Williama Wallacea. Jest to bardzo istotny moment który uswia.da.mia. odbiorcom ze wizja świata zawartaw micie iest iedyna p r a w d z i w a wersia ostatecznego norzadku Nie m a ż a d n e , alrernatvwv K a ż d a i n n a n r ó h a urządzenia sie w ś w i e c i e iesr z a ó r v skazana na nnrazke nrnwa dzido zła i destrukcji. Wydany w ręce Anglików Wallace musi zgi­ nąć. Jest to ostatni, najmocniejszy akcent opowie­ ści mitycznej, która na ołtarzu „nowego świata" złoży ostateczną ofiarę z życia. Heros nie może w tym momencie uciec od odpowiedzialności za idee, o które walczył. To ostatnia szansa Willia­ ma Wallacea, aby udowodnić ludziom, że jego pragnienie wolności jest silniejsze od śmierci, że nikt nie potrafi mu jej odebrać. Dlatego chce być w pełni świadomy tego, co się z nim dzieje, i od­ Dominik Tyralski rzuca proponowany mu przez księżniczkę Iza­ belę specyfik uśmierzający ból. William dokona nadludzkiego wysiłku, wzniesie się na szczyty bohaterstwa, znosząc tortury, aby zamanifesto­ wać prawo do stanowienia o sobie. Tak bowiem rozumiana jest przez ten mit wolność. Bohaterstwo tytułowej postaci jest realizacją mitu. Walka Williama Wallacea to walka o umy­ sły, o wprowadzenie do nich pewnych założeń jako niepodważalnych prawd. Zaakceptowa­ nie tych wartości, uznanie ich za podstawowe i niezbywalne pozwala na skonstruowanie pew­ nej wizji świata. Wartości te stają się centrami, punktami orientacyjnymi, wokół których można orientować rzeczywistość. Tak stworzony po­ rządek świata okaże się trwały, jeżeli wejdzie do transmisji pokoleniowej, czyli zostanie objęty przez tradycję. Na zakończenie filmu dowia­ dujemy się, że narratorem, a więc i strażni­ kiem tradycji utrwalającym i a dla potomnych jest Robert the Bruce To właśnie jego postawa jest największym sukcesem Williama Wallacea. Bruce stał się powiernikiem wartości które jak udowodni!: w bohaterskiej przygodzie William Wallace znajdują się w centrum świata Nie ulega wątpliwości, że cała opowieść ma na celu jedną podstawową rzecz: udowodnić, iż przekonania, które są centralnymi wartościami współczesnej cywilizacji Zachodu, są wartościa­ mi absolutnymi, niepodważalnie prawdziwymi. Takie jest bowiem zadanie każdego mitu. Ma on potwierdzać prawdy kulturowe, aby ich funda­ mentalne dla kultury oddziaływanie nie osłabło. Czasem posługuje się w tym celu faktami histo­ rycznymi, które zabarwia emocjonalnie, wyry¬ wa z kontekstu i stawia obok odrębnych treści kulturowych. Dlatego też, jeżeli oglądając film Braveheart poczuliśmy wzruszenie odczuliśmy wewnętrzny zryw do walki imię wspólnych wartości to jest to nieomylny znak że jesteśmy na stałe włączeni w ten krąg cywilizacji Zacho¬ du który u swych podstaw stawia wolność mi ł o i i równouprawnienie. BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ffcd977b2d57af1f8be1e1b67899f64.pdf 2fb70b9a44722d1bfaa9450b23b7e369 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5545 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5156 Title A name given to the resource Akcja "Wisła" / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.18-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nędza, Sabina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S a b i n a U I n w 19 8 4 > studentka IV roku historii i I roku religioznawstwa S U M na UJ. Licencjat n z filozofii na A P w Krakowie w 2 0 0 6 r. Akcja „Wisła" Sytuacja m n i e j s z o ś c i ukraińskiej na z i e m i a c h z a c h o d n i e j i p ó ł n o c n e j Polski p o akcji „Wista" d o 1 9 5 2 r o k u o:I koło 150 tysięcy Ukraińców zostało prze­ siedlonych w wyniku akcji „Wisła" na obszar Polski zachodniej. Skupię się na pierwszych latach funkcjonowania tej mniejszo­ n i m ™ ści, do 1952 roku. Pojęcie „ziemie zachodnie" obejmuje tu województwo olsztyńskie, szczeciń­ skie i wrocławskie oraz część województw: po­ znańskiego, gdańskiego i białostockiego. W atrykule nie zostanie uwzględnione województwo śląskie, gdyż nie było ono objęte osadnictwem ludności związanym z akcją ,Wisła". przesiedleniu propaganda w mediach, dyskry­ minacja i bardzo silna izolacja Ukraińców od Polaków spowodowały odwrotny skutek. Zanim zajmę się sytuacją Ukraińców po akcji „Wisła", u w a ż a m za konieczne przedstawienie przebiegu samej akcji, gdyż jej założenia i prze­ bieg miały wpływ na późniejszą sytuację ludno­ ści nią objętej. Koncepcja przesiedlenia ludności u k r a i ń ­ skiej na ziemie zachodniej i północnej Polski miała jeden główny cel - asymilację Ukraińców w nowym środowisku. Środkiem służącym do osiągnięcia tego celu było rozproszenie ludności ukraińskiej i odizolowanie inteligencji. Asymi­ lacja była zgodna z ówczesną polityką władz polskich, realizujących doktrynę państwa jed­ nolitego narodowościowo. Jednak towarzysząca Ludność ukraińską, która w zdecydowanej większości chciała pozostać w Polsce, władze polskie postanowiły zmusić do wyjazdu, naj­ pierw metodami administracyjnymi, następnie przy użyciu wojska. Trwająca w latach 1944 1946 akcja przesiedlania ludności do USRR nie doprowadziła jednak do wyjazdu wszyst­ kich Ukraińców . Według danych szacunkowych pod koniec 1946 roku na terenie południowo- 1 Akcja „Wista" 1 R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944-1989, Warszawa 2001, s. 61. BAUBARZmt 1(111 ? 0 D 6 �Akcja „Wista" 19 -wschodniej Polski pozostało jeszcze około 200 tysięcy osób narodowości ukraińskiej . Władze zamierzały przesiedlić je do USRR, ale spotkały się z odmową strony radzieckiej. Zapadła więc decyzja o przesiedleniu pozostałej ludności na ziemie zachodniej i północnej Polski. W raporcie nr 20 z posiedzenia Wojewódzkiego Komitetu Bezpieczeństwa w Rzeszowie dla Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, powstałym 25 lutego 1947 roku, pada propozycja przesiedlenia Ukra­ ińców. Zawarte jest w nim stwierdzenie, że po­ zostali na terenie województwa rzeszowskiego Ukraińcy stanowią bazę zaopatrzeniową, wywia­ dowczą i łącznikową band UPA (Ukraińska Po­ wstańcza Armia). Dlatego autorzy raportu widza konieczność dokończenia akcji wysiedleńczej i stwierdzają Jeżeli obecnie nie ma możności przekazania tych Ukraińców do ZSRR to trzeba skierować ich na zachód i osiedlić w rozproszęniu abv uniemożliwić szkodliwa działalność" Prz'vczvnv decvz,i o nrzenrowadzerm, denor' tacji ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne są dyskusyjne. Propaganda komu­ nistyczna starała się usprawiedliwić tę decyzję potrzebą walki z UPA. Może o tym świadczyć również uchwała Prezydium Rady Ministrów w sprawie przeprowadzenia deportacji Ukra­ ińców w ramach akcji „Wisła" z 24 kwietnia 1947 roku. Podawała ona jako cel przesiedlenia konieczność normalizacji stosunków w kraju poprzez likwidację band UPA . Do koronnych argumentów propagandowych należała śmierć wiceministra obrony narodowej generała Karola Świerczewskiego (28 marca 1947 roku), o którą władze nie mając dowodów oskarżyły UPA W protokole nr 3 z posiedzenia Biura Politycz­ 2 - 3 4 5 R. Drozd, Droga na Zachód. Osadnictwo ludności ukraiń­ skiej na ziemiach zachodnich i północnych Polski w ramach akcji „Wista", Warszawa 1997, s. 5. R. Drozd, I . Hałagida, Ukraińcy w Polsce 1944-1989. Walka o tożsamość (Dokumenty i materiały), Warszawa 1999, s. 45, dok. nr 7. 2 3 m i ) nm uumnn nego Polskiej Partii Robotniczej (29 marca 1947 roku), które odbyło się po pogrzebie generała Świerczewskiego, znajduje się informacja, ze zapadło wówczas postanowienie: „W szybkim tempie przesiedlić Ukraińców i rodziny miesza­ ne na tereny odzyskane (przede wszystkim Prus północnych), nie tworząc zwartych grup i nie bliżej n i ż 100 km od granicy" . W rzeczywistości w 1947 roku działalność UPA nie stanowiła real­ nego zagrożenia dla państwa polskiego, a władze aż do wiosny 1947 roku nie przykładały więk­ szej wagi do zwalczania UPA . Według Romana Drozda akcja mogła mieć na celu przypodobanie sie społeczeństwu polskiemu które w większości odnosiło się do Ukraińców wrogo i popierało ich wysiedlenie. Na ziemiach zachodnich ludność u k r a i ń s k a - osiedlona w rozproszeniu bez moż­ liwości zaspokaiania swych kulturalnych religii nvch i oświatowych notrzeb - miała ulec nolo n.zacii fzwanei w dokumentach asvmilacia"^ W tvm okresie nolitvke nolska w kwestii nkraiń s k J kształtowało często zaodnie z wvtvrznvmi właHz radzieckich Rinro Politvczne Polskiei Partii Rohotnie.ei 'a reali owałv Ministerstwo 6 7 7 i a 7 p V, jaly™ ° Administracji ^ c z r i e j . Ministerstwo z,iem UdzysKanycn Ministerstwo b e z p i e c z e ń s t w a ublicznego, Ministerstwo Ubrony INarodowej, urzędy wojewódzkie i starostwa oraz powołane instytucje przesiedleńcze . Przesiedlanie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne rozpoczęło się w 1947 roku i trwało do 1950 roku (wtedy przybyły ostatnie transporty). Było przymusowe, objęło nawet pol­ sko-ukraińskie rodziny mieszane, a dokonywały go oddziały wojskowe. Grupa Operacyjna „Wi­ sła" rozpoczęła przesiedlanie 28 kwietnia 1947 r e a l l z o M i n i s 8 Ibid., s. 48, dok. nr 10. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 63. R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 47, dok. nr 9. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 65. Ibid., s. 13. 4 5 6 7 8 �Sabina Nędza 20 roku. W praktyce główny wysiłek wojsk skoncen­ trował się właśnie na wysiedlaniu, a nie na wal­ kach z UPA. Akcją objęto wszystkich Ukraińców bez względu na stopień lojalności wobec pań­ stwa polskiego. Nie ominęła ona również byłych partyzantów i bojowników antynazistowskich, zdemobilizowanych żołnierzy Armii Czerwonej czy Wojska Polskiego. Przesiedlano członków aparatu władzy ludowej, członków PPR, a także ludność tych wsi, w których oddziały UPA nie pojawiły się ani Oddziały wojskowe nie przestrzegały zaleceń zawartych w instrukcjach więc sytuacja wysiedlanej ludności zależała od decyzji dowódcy lokalnego oddziału. Dla póź­ niejszej sytuacji ludności obietei akcia ważny był sam przebieg wysiedlenia. O świcie wojsko ota¬ czało wieś szczelnym kordonem dawało miesz­ kańcom około dwóch rodzin na przygotowanie sie do droei Zdarzało sie że czas pakowania ograniczano do dwudziestu minut zatem lu dzie nie moeli zabrać nawet naipotrzebnieiszych rzerzv Do feao dorhodziłv nrohlenw z zanew nieniem transnortn iedna furmanka nrzvna n , dwie Inh ,r,l rnd inv P r z e ^ d l e ń r ó w _ 7 daia na awie IUP trzy rodziny, rzesieaiencow Kierowano ao punKtu zpornego, a potem ao stacji załadowczej, lam mieszkańców jednej wsi rozdzielano i przewożono P r a g a m i do rożnych miejscowości na ziemiach zachodnich i pół­ nocnych. Irzeladowanie wagonów ludnością i inwentarzem oraz długotrwały transport pod nadzorem wojska w skandalicznych warunkach sanitarnych spowodowały ze w czasie podroży zmarło co najmniej 27 osob. 1 ociągi przyjeżdża­ ły systematycznie do 15 sierpnia 1947 roku. Do tego czasu przesiedlono 140 662 osoby, głownie do województw: olsztyńskiego, szczecińskiego, poznańskiego, gdańskiego i białostockiego ale transporty nieregularnie przybywały nadal, az do 1950 roku. W sumie, biorąc tez pod uwagę liczbę osób osadzonych w obozie w Jaworznie, m o ż n a przyjąć, że w ramach akcji „Wisła" na 9 Ibid., s. 73. FOT. PRZEMYSŁAW ziemie zachodniej i północnej Polski deportowa­ no około 150 tysięcy osób . Przesiedlono także duchowieństwo ukraińskie. Rodziny ukraińskie zostały osiedlone w roz­ proszeniu według zasad opracowanych przez władze bezpieczeństwa, a sformułowanych w in­ strukcji M Z O z 10 listopada 1947 roku. W każdej z gromad (wsi) mogła osiąść tylko jedna rodzina o „opinii ujemnej" oraz najwyżej kilka rodzin 10 Ibid., s. 74-75. B ARB 1(111 P O D B MAZUREK �21 Akcja „Wista" 0 „opinii dodatniej". Osadnicy z akcji „Wisła" nie mogli być osiedlani do 30 km od granicy lą­ dowej, do 10 km od granicy morskiej i do 20 km od miast wojewódzkich. Ich liczba nie mogła przekraczać 10% liczby ludności danej groma­ dy. W dokumencie tym podkreślono, iż zasad­ niczym celem przesiedlenia osadników jest ich asymilacja w nowym środowisku. Zastrzeżono, by nie używać w stosunku do nich określenia „Ukraińcy". Inteligencja, gdyby się przedostała, powinna być umieszczana z dala od reszty osad­ ników. Ponadto została ograniczona swoboda ruchu przesiedleńców. Niedopuszczalny miał być zwłaszcza powrót do dawnych mieisc za¬ mieszkania. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego miał być poinformowany o każ­ dej sprawie w jakiej osiedleniec zwraca sie do władz administracji ogólnej W piśmie szcze¬ cińskiego urzędu wojewódzkiego do WUBP w sprawie duchownych greckokatolickich z 18 sierpnia P947 roku zwrócono ^ (zffod nie z zarządzeniem władz c e n t r a l n a miedzv nrzesiedleócami nie moaa sie znaidować inteli genci, do których zaliczono księży, adwokatów 1 urzędników . Sytuacja l u d n o ś c i ukraińskiej p o akcji „Wista" 11 12 Przesiedlona na ziemie zachodnie ludność ukraińska pochodziła z województw: rzeszow­ skiego, lubelskiego i krakowskiego. Na Pomorzu Zachodnim i w województwie gdańskim prze­ ważała ludność z województwa rzeszowskiego, reszta pochodziła z lubelskiego. Dotychczaso­ wych mieszkańców województwa krakowskie­ go i częściowo lubelskiego osiedlono głównie w województwie wrocławskim . Z chwilą osied­ lenia Ukraińców na ziemiach zachodnich i pół­ 13 11 12 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 53-55, dok. nr 13. Ibid., s. 52, dok nr 12. m i ) nm uumnn nocnych zmieniły się warunki ich egzystencji. Górzysty krajobraz rodzinnych stron zastąpiony został nizinnym środowiskiem przyrodniczym. Zakończył się dla tej ludności okres przebywania w jednorodnym środowisku etnicznym, w któ­ rym stosunki opierały się na więziach sąsiedzko-krewniaczych determinowanych tradycją ludową i czynnikami przyrodniczymi. Ludzie ci stanęli przed koniecznością ułożenia sobie życia na nowo po całkowitej zmianie środowiska geograficzno-przyrodniczego, gospodarczego, etnicznego społecznego politycznego a także cywilizacyjnego i kulturowego. Wysiedleni mu¬ sieli pokonać wiele barier - zarówno material­ nych iak i psychicznych Należały do nich sama deportacia rozproszenie w środowisku polskim utrata więzi emocionalnych nadzór organów bezpieczeństwa oraz ograniczenia w porusza¬ niu się. Powodowało to poczucie tymczasowości i chęć oowrotu do dawnych siedzib gało 'trudności aklimatyzacyjne. - Sytuacja gospodarcza Przesiedlona ludność pochodziła przeważ­ nie ze wsi. Dominowali wśród niej właściciele małych i średnich gospodarstw. Otrzymywali na nowym miejscu od pięciu do siedmiu hektarów ziemi, a niekiedy nawet kilkanaście. Następną grupę zawodową stanowili robotnicy zatrudnia­ ni w majątkach Państwowych Nieruchomości Ziemskich, leśnictwie, tartakach lub zakładach robót drogowych. Niewielki odsetek stanowiła ludność miejska i inteligencja . Władze pol­ skie starały się umieszczać Ukraińców przede wszystkim w gospodarstwach indywidualnych. Trudności powodowała jednak niewystarczają­ ca liczba nadających się do zamieszkania bu­ dynków. Warunki bytowe Ukraińców w miej scach osiedlania od początku były niekorzystne. 14 13 14 R. Drozd, Droga na Zachód, Warszawa 1997, s. 131. Ibid., s. 133-134. �22 Sabina Nędza Zabudowania przeważnie wymagały remontu . Duży wpływ na taką sytuację miał fakt, że lud­ ność ukraińska była ostatnią grupą osadniczą. Przydzielono jej więc niechciane przez nikogo gospodarstwa w najgorszym stanie. Lepsze były j u ż zajęte przez wcześniej przybyłych osadni­ ków. W województwie szczecińskim na 9800 za­ jętych przez rodziny ukraińskie gospodarstw in­ dywidualnych aż 7345 było zniszczonych (4386 z nich wymagało remontu, a 2959 - odbudowy). W województwie gdańskim powiaty przezna­ czone pod osadnictwo ukraińskie mogły przyjąć 600 rodzin, a przesiedlono ich 1690 . We wszyst­ kich mieszkaniach brakowało okien drzwi fu­ tryn pieców podłóg i mebli. Z czasem zacze to coraz wiecei osób umieszczać w maiatkach parcelacyjnych i należących do PNZ Trudną sytuacie mieszkaniowa władze rozwiązywały na Przykład przez umieszczanie dwóch czy trzech rodzin w jednym gospodarstwie Do zasedlema wvkorzvs vwano fakze domki robotnicze i hu wykorzystywano laKze U O I U K I rououiicze 15 16 dvnki fnlwarrzne a nawet stainie rzv stndnłv Zabudowania te również w y m a r ł y remontu w wątpliwość twier' i owyzsze przyKiaay podają w wątpliwość twier­ dzenie, iz Ukraińcy w zamian za pozostawienie dawnycn gospodarstw otrzymali nowe będące w lepszym stanie. M ó w i o n o nawet o „skoku cywilizacyjnym . M o ż n a się zgodzie, ze dla tych, którzy otrzymali murowane mieszkania, w dobrym stanie, z narzędziami rolniczymi, mogl to byc swego rodzaju skok cywilizacyjny lakie przypadki byty jednak nieliczne. Należy zaznaczyć, ze warunki prowadzenia gospodarki na ziemiach zachodnich na ogol były korzyst­ niejsze. Z czasem dawało to większe szanse podniesienia stopy życiowej. Lepiej od warun­ ków mieszkaniowych przedstawiała się sprawa wolnej ziemi uprawnej. Nie występowały raczej (poza Dolnym Śląskiem i Żuławami) j ej braki, jednak były to grunty zaliczane do piątej i szós15 16 Ibid., s. 142. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 83. FOT. WERONIKA CHODACZ tej klasy urodzajności. Poważnym problemem był brak inwentarza żywego ; 28 469 rodzin osiedlonych do 15 sierpnia 1947 roku przywio­ zło ze sobą 20 564 konie. Wynika z tego, że 7905 rodzin było ich pozbawionych. W praktyce licz­ ba ta może być większa, gdyż niektóre rodziny mogły mieć dwa lub więcej koni. Lepsza była sytuacja, jeśli chodzi o bydło. Większość rodzin 17 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 144-145. B ARB 1(111 P O D B �Akcja „Wista" 23 miała przynajmniej jedną krowę. Wysiedleńcy przywieźli ze sobą także niewielkie ilości kóz, owiec, trzody chlewnej i drobiu. Ludność z woje­ wództwa lubelskiego była najlepiej wyposażona w inwentarz żywy. Osadnicy odczuwali również brak paszy dla zwierząt. Władze organizowały zbiórki, ale część osadników polskich odmówiła udziału w akcji, a część nie miała dostatecznych zapasów, by się nimi podzielić . Sposób deporta­ cji sprawił, że ludzie zabierali ze sobą tylko wozy oraz drobny sprzęt, czasami lekkie narzędzia rolnicze . Niekorzystnie przedstawiała się tak­ że sytuacja aprowizacyjna ludności ukraińskiej. Ponieważ wysiedlenia przeprowadzono w mie­ siącach wiosenno-letnich Ukraińcy nie zdążyli zebrać plonów Szacowano ze w powiecie le borskim aż 60% rodzin nie przywiozło ze sobą zapasów żywności W najlepszym położeniu byli ci którzy zostali nrzesiedleni naiwcześniei Jv zdążyli obsiać lub obsadzić ziemniakami część pól. Osoby przesiedlone w czerwcu i późniei 18 19 7 nie z d a z v ł v nic z a s i a ć ani n o s a d z i ć Szczególnie ti r unudnnyv huyi vłn 1 948T rola, p r z e ił oo m 1 i ^947 t / i iy<to O K U . z.7 pnoowwooudun m hralni noe7v niektóre r n H 7 i n v likrainclHe mii^ia braku paszy niektóre rodziny ukraińskie musia­ ły wyzbyć się części zwierzą . imane warunki po przesiedleniu zmusiły władze do udzielenia przesiedleńcom pomocy. Irzyznano zapomogi w wysokości od do 4UU złotych, kartki żyw­ nościowe, zboże i ziemniaki, wyremontowano częsc zabudowań. 1 rzyznawano kredyty na re­ monty gospodarstw i zakup ziarna siewnego, ale me cieszyły się one popularnością, zwłaszcza in­ westycyjne (na remonty). Ludzie się obawiali, ze me będą w stanie ich spłacie, poza tym wciąż pa­ nował nastrój tymczasowości. Większość chciała wrocic do dawnych miejsc zamieszkania. Ponad­ to pomoc ta okazywała się niewystarczająca . Na przykład w województwie olsztyńskim do Ibid., s. 148. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 84. 18 19 1111) n U B A R B A R Z Y Ń C A 15 listopada 1947 roku na 10 tysięcy zabudowań wyremontowano tylko 2427. Wynikało to za­ równo z opieszałości urzędników, jak i z ogra­ niczonych możliwości państwa. Przesiedleńcy ukraińscy zostali zmuszeni do poprawy warun­ ków życia wyłącznie przez własną pracę, często zatrudniali się u polskich sąsiadów. Najwyższe wynagrodzenie, takie samo jak robotnicy polscy, otrzymywali Ukraińcy pracujący w majątkach Państwowych Nieruchomości Ziemskich. Taka postawa władz wynikała z dążenia do szybkiego zagospodarowania Ukraińców na nowym tere­ nie. Miało to przyspieszyć ich adaptację w no— wym środowisku i zniechęcić do powrotu na dawne ziemie. Potwierdzeniem tego może być fakt wypisywania Ukraińcom wniosków o nada¬ nie aktów własności gospodarstw Sprawę upo­ rządkowania własności na ziemiach zachodnich zapoczątkowano dopiero dekretem z 6 września 1951 roku o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw 'chłopskich n ix ^-y rn obszarze 22 Na początku utrzymywało się u przesied­ lonych poczucie tymczasowości. Czekali na sprzyjający moment, by powrócić do dawnych miejsc zamieszkania. Często z tego powodu nie podejmowali remontów swoich gospodarstw. Jednak po pewnym czasie Ukraińcy uświadomili sobie, że ich pobyt w nowym miejscu się prze­ dłuży, i zaczęli dążyć do poprawy swoich waru iików życia. Pomoc państwa, a przede wszystkim własna zaowocowały stopniowym pod­ niesieniem stopy życiowej. Dzięki temu ludność ukraińska nie musiała się j u ż zatrudniać u Po­ laków za żywność i mogła zawierać korzyst­ niejsze urnowy o pr3.cc Niektórym rodzinom udało sie zaiać opuszczone przez Polaków lepsze gospodarstwa. Przesiedleńcy zaczęli przejawiać 20 ukraińskiej. 21 22 Ibid., s. 85 Ibid., s. 85. Ibid., s. 86. �24 Sabina Nędza zainteresowanie hodowlą oraz pracą na roli. Niektórzy rolnicy swoimi osiągnięciami prze­ wyższyli nawet polskich osadników . Tylko brak dbałości o zabudowania, powodowany nadal utrzymującą się atmosferą tymczasowości, nie pasował do obrazu gospodarności Ukraińców. 23 Stosunki społeczne Bardzo w a ż n y m czynnikiem wpływającym na status przesiedleńców był stosunek ludności i administracji polskiej do nowych osadników, którzy wyróżniali się wśród Polaków stylem życia i gospodarowania, wyznaniem i językiem, a także strojem. Nosili przywiezioną ze sobą, wykonaną z grubego płótna lnianego odzież oraz ubrania otrzymane w ramach pomocy. Na co dzień wy­ glądali bardziej ubogo. Strój świąteczny też mieli inny . Większość osadników polskich odnosiła się do Ukraińców pogardliwie i wrogo . Szczególnie niechętny stosunek prezentowali repatrianci pol¬ scy ze Wschodu oraz przybysze z województw: krakowskiego rzeszowskiego i lubelskiego a wiec z terenów dotkniętych walkami polsko-ukraiń¬ skimi. Władze przez propagandę antyukraińska wzmacniały wrogie postawy i prowadziły do przeniesienia ich na osoby które nie doznały od Ukraińców żadnych krzywd Tendencyinie informowano o działalności ukraińskiego pod¬ ziemia oraz organizowano przed przybyciem mówienia Ukraińców, ich strój, sposób gospo­ darowania i wyznanie . Zdarzały się napady na przesiedlonych. Wieści o takich wydarzeniach wzmacniały negatywny stosunek przesiedlonych do Polaków i sprzyjały izolowaniu się. Nega­ tywne postawy występowały także wśród władz administracyjnych. Zdarzało się, że traktowano wysiedlonych jako nacjonalistów i nie zaspoka­ jano ich podstawowych potrzeb. Przypadki złego odnoszenia się urzędników terenowych do lud­ ności ukraińskiej musiały być nagminne, skoro spowodowały interwencję władz zwierzchnich u wojewodów. 18 lutego 1948 roku M Z O zwróciło wojewodzie olsztyńskiemu uwagę, że niewłaści27 T W ł " wypadKi dk (^szczególnie ' \ na n 1 aKcji „wisia uoinym aiąsKu; ze grupy mieszKancow przybywały na stacje Kolejowe, Dy nie dopuście do rozładowania pociągu z uKrainsKimi osadnikami, ^ s e j m o ­ stosunek urzędników w terenie do przesied leńców jest niezgodny z wszystkimi instrukcjami dotyczącymi osadnictwa ukraińskiego. Instrukcja ta nie odniosła jednak skutku Z chwilą przybycia na ziemie zachodniej i północnej Polski ludność ukraińska została poddana ścisłemu nadzorowi UB, MO, ORMO. Zdarzało się, że funkcjonariusze organów bez­ pieczeństwa przesiadywali w domach osadników ukraińskich lub „dosiedlano" do rodzin ukraiń­ skich rodziny polskich milicjantów. Ukraińcom narzucono również obowiązek meldowania się co kilka dni na posterunkach milicji. Nie mogli się gromadzić, a nawet zasłaniać w nocy okien. Co jakiś CZaS dokonywano wśród nich aresz¬ towań pod zarzutem przynależności do O U N (Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) lub UPA . W województwie olsztyńskim od maja 1947 roku do końca pierwszego półrocza 1948 roku za.trzyma.no pod tym zarzutem 875 osób Były także przypadki karania za naimnieisze przewinienia. wano tez próby niewpuszczema przybyłych do wsi. W życiu codziennym wyśmiewano sposób Ważną rolę w stosunkach polsko-ukraińskich odgrywał funkcjonujący wśród ludności polskiej 24 25 rransnortów z ludnością ukraińska snotkania na których oznaimiano mieiscowei ludności ze nrzy Iwwaia hanLi TTPA"26 7 d L a ł y ,ie w 7 23 24 25 26 LL Ibid., s. 94. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 134. Ibid., s. 136. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 88. 28 29 27 28 29 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 137. Ibid., s. 139. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 87. BARBARZYŃCA 1(111 P Q D B �Akcja „Wista" 25 stereotyp Ukraińca, który - wzmacniany przez propagandę - powodował, że w oczach polskich ludność ukraińska urastała do rangi naj zacie­ klej szego wroga Polski i Polaków. O osiedlanej ludności ukraińskiej krążyły przeróżne plotki. Opowiadano o szczególnie okrutnych zbrod­ niach popełnionych na ludności polskiej oraz 0 kolaboracji z Niemcami. Często obwiniano przesiedlonych o różnego rodzaju naruszenia porządku, kradzieże, podpalenia, zabójstwa. Taki stosunek Polaków do Ukraińców powodo­ wał izolowanie się tych ostatnich i wzajemnie wrogie nastawienie. Znane są przypadki wspól­ nego spędzania nocy przez rodziny polskie, ba­ rykadowania drzwi i wystawiania nocnych wart w obawie przed Ukraińcami . Na niechęć i nie­ ufność osadników polskich Ukraińcy odpowia­ dali tym Utrzymywali kontakty w obrę­ bie swojej grupy, natomiast kontakty zewnętrzne ograniczone zostały do minimum . Większość Ukraińców miała negatywny sto­ sunek do ludności polskiej. Nie rozumiejąc mechanizmów propagandowych, mieli za złe Polakom, że tylko ich oskarżają o dokonywanie mordów. Powszechnie zarzucali Polakom mor­ dowanie ludności ukraińskiej, w tym również bestialskie zbrodnie . Wzajemne oskarżenia, poparte przykładami zapamiętanymi z włas­ nych przeżyć bądź losów osób najbliższych, doprowadziły do powstania dwóch radykalnie odmiennych interpretacji polsko-ukraińskie­ go konfliktu, w których winą za jego krwawy przebieg obwiniano zawsze drugą stronę. Ta­ kie podejście pogłębiło się w latach następnych z powodu nasilenia antyukraińskiej propagandy. Oprócz tego w społeczności ukraińskiej funk­ cjonował stereotyp Polaka, przypisujący rriu wy¬ noszenie się ponad innych, pijaństwo, lenistwo 30 31 32 1 złodziejstwo . 33 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 141. Ibid., s. 142. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 89. Wszystkie te elementy spowodowały zamy­ kanie się w obrębie własnej grupy. Charaktery­ zowała je wrogość i nieutrzymywanie stosun­ ków sąsiedzkich i towarzyskich z pozostałymi grupami ludności. Polegało ono zarówno na samoizolacji, jak i izolacji towarzyskiej ze strony Polaków. Jednak z czasem następowały powolne zmiany nastawienia. Zatrudnianie się Ukraiń­ ców w zakładach pracy czy u polskiego sąsiada, uczestnictwo w nabożeństwach rzymskokatoli­ ckich oraz różnych zebraniach sprzyjało wza­ jemnemu poznawaniu się Polaków i Ukraiń­ ców. Najszybciej nawiązała z przesiedlonymi kontakt ludność rodzima, zwłaszcza Kaszubi, oraz osoby pochodzące z dawnych centralnych i zachodnich województw. Nie byli oni bowiem obciążeni zaszłościami historycznymi. Również sarno rozproszenie wymuszało na Ukraińcach konieczność kontaktu z Polakami. Przełamywa­ nie barier zaowocowało zawieraniem małżeństw mieszanych Nie bvłv one leszcze liczne ale świadczyły o zbliżaniu się obu grup ludności . 34 Kultura i religia Izolacja społeczna Ukraińców sprzyjała ich wzajemnej integracji. Wspomagali się w różnych pracach, wspólnie obchodzili święta oraz uro­ czystości rodzinne. Ta codzienna kultura stała się ostoją ukraińskości i sposobem na przetrwa­ nie . Wśród opisywanej ludności silnie zakorze­ nione były różne zwyczaje i obyczaje. Należało do nich zapraszanie w kumy. Przy zapraszaniu na wesele panna młoda i druhna witały się z za­ praszanymi gośćmi podaniem ręki przez wyszy¬ wany ręcznik Na pogrzebach członków rodzin głośno zawodzono, żeby nikt nie pomyślał, że nie opłakuje się zmarłego . Wraz z polepszeniem warunków material­ nych Ukraińcy zaczęli organizować sobie życie 35 36 30 33 31 34 32 mi) im BARBARZYŃCA ukraińskiej..., 35 36 Ibid., s. 90. Ibid., s. 91. Ibid., s. 91. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 134-135. �Sabina Nędza 26 kulturalne i religijne. Wykorzystywano do tego różne spotkania i uroczystości organizowane wewnątrz własnej grupy narodowej. Sprzyjało temu osłabienie rygorów osadniczych, które sprawiało, że Ukraińcy mogli tworzyć większe skupiska. Przesiedlali się do wsi i gmin zamiesz­ kanych przez większą liczbę Ukraińców. Podob­ nie było w przypadku PGR-ów. Na przykład w województwie szczecińskim do 1951 roku od­ notowano 375 takich przypadków. W niektórych wsiach z przewaga ludności ukraińskiej, na przy¬ kład we Wróblach (w powiecie Gołdap), zaczęły powstawać pierwsze zespoły ludowe. Prowadzo¬ no też korespondencję z krewnymi i znajomymi w kraju i za granicą (Kanada ,USA) . 37 Poza tym Ukraińcy występowali z pismami do władz, starając się o uzyskanie świątyń i pozwo­ lenie na odprawianie oficjalnych nabożeństw we własnym obrządku. Gdy go nie uzyskali, modlili się w swoich mieszkaniach. W Baniach Mazur­ skich grekokatolicy w większe święta zbierali się w miejscowym kościele i śpiewali ukraińskie pieśni religijne. W niektórych miejscowościach tajne msze zaczęli odprawiać diacy (psalmiści). Działo się tak na przykład w Krzeszowie koło By­ towa (Jan Bełtej) . Po zmianie granic i wysied­ leniach do ZSRR w Polsce została około 150 tysięcy grekokatolików. Ludność tę osiedlono w rozproszeniu na ziemiach zachodniej Polski. W granicach PRL Cerkiew greckokatolicka prze¬ stała praktycznie istnieć . Przed akcją Wisła" w Polsce mieszkało 114 księży greckokatolickich. Wraz z wiernymi deportowano na zachód sześć­ dziesięciu dwóch z nich. Siedmiu aresztowano i przekazano stronie radzieckiej a dwudziestu dwóch osadzono w obozie w Jaworznie. Na karę więzienia skazano siedmiu , na karę śmierci jed­ 38 39 R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 95. Ibid., s. 95. M. Skórka, Wspólne sąsiedztwo czy nie chciani intruzi? Kościół rzymskokatolicki w Polsce w oczach grekokatoli­ 37 38 39 nego. Co najmniej trzech uniknęło wysiedlenia. Pozostali opuścili Polskę, zginęli w czasie akcji wojskowych, przeszli na obrządek rzymskoka­ tolicki lub porzucili stan kapłański. Podobny los spotkał duchownych prawosławnych. Władze administracyjne starały się zapobiec odrodzeniu się Kościoła greckokatolickiego, uważając, że jego działalność utrudni proces wynaradawiania się Ukraińców w nowym miejscu zamieszkania. Początkowo sprzymierzeńcem na tym polu stało się duchowieństwo rzymskokatolickie. Przybyli na ziemie zachodnie i północne księża grecko­ katoliccy zostali objęci obserwacją urzędów bez­ pieczeństwa . 40 Obecni na zachodzie księża greckokatoliccy przyjmowali różne postawy: od zaprzestania pełnienia posług kapłańskich przez przejście na obrządek rzymskokatolicki aż do odprawia­ nia nabożeństw „przy zamkniętych drzwiach". Znana była działalność księdza Mirosława Ripeckiego, który od lipca 1947 roku odprawiał msze w swoim mieszkaniu. Miejsce jego działalności - Chrzanowo - szybko urosło do rangi centrum religijnego grekokatolików. Ksiądz Ripecki pro­ wadził także działalność kulturalno-oświatowa, wypożyczając książki z przywiezionej ze sobą biblioteki. W jego ślady poszli inni, na przykład Bazyli Hrynyk w Wiercinach a potem Cygan¬ ku. Działalność duchownych greckokatolickich spotykała się przeciwdziałaniem władz oraz niechęcią części kleru rzymskokatolickiego We fragmencie sorawozdania Urzędu Woiewódz kiego w Olsztynie z działalności kościołów na terenie województwa olsztyńskiego znaiduiemy informacie ze władze nie chciały donuśc ć do odrodzenia się ruchu ukraińskiego. W tym celu uniemożliwiały na przykład powstanie parafii 41 ków, „Więź", 1998, nr 3, s. 74. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 141. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 96. 40 41 BAUBARZmt ukraińskiej..., 1(111 F-QDB �27 Akcja „Wista" greckokatolickich, a duchownych oddały pod obserwację Wojewódzkiego U r z ę d u Bezpie­ czeństwa Publicznego. Problemem grekokatoli­ ków, jak czytamy w dokumencie, zajął się Koś­ ciół rzymskokatolicki, przyjmując duchownych greckokatolickich do swego grona i powierzając im, po odpowiednim przeszkoleniu, funkcje wikariuszy. Żonaci musieli pozostawić swe żony w dawnym miejscu zamieszkania . Zdecydowa­ na większość księży z tej możliwości skorzystała. Zabezpieczało to ich byt, poza tym birytualizm stwarzał w przyszłości możliwości odprawiania nabożeństw greckokatolickich. Swe żony oraz dzieci pozostawili formalnie, to znaczy nie za­ brali ich do nowych placówek, ale utrzymywali z nimi ścisłe kontakty. Proboszczowie przyj­ mowali różne postawy wobec prób odprawia¬ nia mszy greckokatolickich: od potępienia po poparcie. Wynikało to między innymi z faktu, że polski episkopat nie sformułował jasnych za­ sad działania w tym zakresie . August Hlond, a potem Stefan Wyszyński (pełniący kolejno funkcje Delegata Stolicy Apostolskiej do spraw Obrządków Wschodnich w Polsce) na począt­ ku nie pozwalali duchowieństwu greckokatoli­ ckiemu na odprawianie nabożeństw w swoim obrządku a iedynie w rycie łacińskim. Uważali że odnowienie działalności Kościoła greckoka¬ tolickiego pogłębi konflikt między Kościołem polskim a władzami. Nie bez znaczenia mogła być też niechęć ludności polskiej do ukraińskiej Nie można wykluczyć że kler polski brał ją pod uwagę O trudnościach ze organizowaniem nabożeństw greckokatolickich może świadczyć przykład Bań Mazurskich Ukraińska ludność teimieiscowości w 1951 roku rozpoczęła starania o uzyskanie z^ody na odnrawianie nabożeństw greckokatolickich. Zwróciła się w tej sprawie do Urzędu do spraw ^Vvznań a późnie do pryma sa. Pismo Samodzielnego' Referenta do spraw 42 43 42 43 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 55-56, dok. nr 14. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 97. m i ) im mminn Wyznań PWRN w Olsztynie do Wydziału Społeczno-Administracyjnego (z października 1952 roku) zawiera stwierdzenie: „Przesiedleńcy z ak­ cji » W « w Baniach Mazurskich występują cał­ kiem oficjalnie o zezwolenie na zorganizowanie parafii grekokat[olickiej]. Podobno wyjeżdżają z chrztami i ślubami do parafii Chrzanowo koło stacji Koszczewo [...], gdzie rzekomo zorganizo­ wano parafię grekokatolicką i proboszczem jest ks. Ripecki Mirosław" . Sprawa odprawiania greckokatolickich nabożeństw w Baniach Ma­ zurskich upadła mimo pozytywnego stosunku prymasa. Referat Wyznań PPRN w Węgorzewie początkowo się zgodził, potem jednak wycofał się ze swojej decyzji i zaproponował utworzenie parafii rzymskokatolickiej lub prawosławnej. Do zmiany sytuacji przyczyniło się prawdo­ podobieństwo przejścia grekokatolików na pra­ wosławie. Prymas Stefan Wyszyński, starając się walczyć z tym zagrożeniem, zezwolił w 1952 roku ks. Bazylemu Hrynykowi na odprawianie nabo­ żeństw w Bytowie i Nowym Dworze. W kwiet­ niu 1952 roku ordynariusz diecezji w a r m i ń ­ skiej erygował oficjalnie greckokatolicką kaplicę w Chrzanowie, a księdza Ripeckiego mianował jej rektorem . Łagodniej władze odnosiły się do Kościoła prawosławnego. Nie traktowały go bowiem jako nośnika świadomości narodowej Ukraińców. Nie utożsamiały go też jedynie z Ukraińcami. Kościół prawosławny działał legalnie i miał własną wewnętrzną strukturę. W1946 roku pod­ jął na terenie ziem zachodnich i północnych zor­ ganizowaną działalność, mógł więc rozpocząć starania o objęcie duszpasterstwem deportowa­ nej ludności ukraińskiej. Oddelegowanie przez konsystorz duchownych na ziemie zachodnie oraz ich przybycie wraz z wysiedlaną ludnością umożliwiło tworzenie pierwszych parafii. Naj­ wcześniej, j u ż na początku sierpnia 1947 roku, 44 45 44 45 R. Drozd, I. Hałagida, op.cit., s. 68-69, dok nr 20. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 98. �Sabina Nędza 28 powstały one na Dolnym Śląsku. Początkowo parafie prawosławne tworzyły się spontanicznie, bez zezwolenia władz administracyjnych, a na­ bożeństwa odbywały się w prywatnych domach. Powodowało to interwencje władz centralnych i terenowych . Grekokatolicy, którzy nie mieli możliwości uczestniczenia we własnych mszach, mogli wy­ brać między uczęszczaniem na nabożeństwa rzymskokatolickie (poświęcając swój obrządek) a braniem udziału w nabożeństwach prawosław­ nych, w których nie wszyscy duchowni posługi­ wali się językiem ukraińskim. Trudno jest okre­ ślić, która z opcji przeważała. Decydowała o tym często bliskość cerkwi lub kościoła oraz używany w nich język . Nabożeństwa greckokatolickie i prawosławne zawsze odgrywały rolę w życiu rozproszonej ludności. Właściwie było to jedyne miejsce poza domem gdzie Ukraińcy mogli porozmawiać w swoim ojczystym języku razem się modlić i śpiewać pieśni cerkiewne . 46 47 48 Na początku lat 50. centralne czynniki de­ cyzyjne w Polsce ponownie zainteresowały się problemem ukraińskim. Powodem były zmiany w polityce narodowościowej władz oraz cią­ gle utrzymująca się wśród ludności ukraińskiej chęć powrotu w rodzinne strony . Oznaczało to, że dotychczasowa polityka nie doprowadziła do oczekiwanych rezultatów, czyli asymilacji Ukraińców. Pismo Zespołu I I Prezydium Rady Ministrów do urzędów wojewódzkich w sprawie nielegalnego powrotu Ukraińców (z 19 czerwca 1951 roku) zawiera opis sytuacji: „Stwierdzono liczne wypadki samowolnego opuszczania go­ spodarstw rolnych przez ludność przesiedlona na teren województwa w 49 1947 r w ramach akcji »W« przy czym prezydia gminnych i powiato46 47 48 49 Ibid., Ibid., Ibid., Ibid., s. 99. s. 98. s. 100. s. 102. wych rad narodowych przez wydanie tej ludno­ ści dowodów stwierdzających wymeldowanie na pobyt stały do miejsc poprzedniego zamiesz­ kania stwarzają pozory legalności niepożąda­ nej i szkodliwej akcji, która staje się źródłem niepokoju i fermentu, zarówno wśród ludności przesiedlonej, jak również wśród ludności za­ mieszkałej na terenach objętych akcją »W«. Biu­ ro Społeczno-Administracyjne przypomina, że według ustalonych zasad wysiedlonym w akcji »W« nie wolno wracać do poprzedniego miej­ sca zamieszkania, i prosi o wydanie stosownych w tym względzie zarządzeń oraz dopilnowanie ścisłego ich przestrzegania" . 50 Jednak odgórne zakazy nie mogły powstrzy­ mać ludności od powrotu do dawnych miejsc zamieszkania. Przykładem może być postać znanego malarza Nikifora Drowniaka, który mimo trzykrotnego wysiedlenia na ziemie za­ chodnie zawsze powracał do Krynicy. Władze zrzucały winę na nacjonalistów ukraińskich, nie dostrzegając prawdziwych powodów zaistniałej sytuacji . Poza tym ludność ziem zachodnich zaczęła rozwijać życie narodowo-religijne. Te działania sprowadzały się do opisanych wcześ­ niej spotkań w mieszkaniach. Spotkaniom takim towarzyszyła wymiana poglądów oraz wzajem­ ne podtrzymywanie się na duchu. Oznaczało to, że władze traciły kontrolę nad ludnością ukra¬ ińską. Postanowiły poddać kontroli ukraińskie życie narodowe i kulturalne poprzez umożli wierne przesiedleńcom zaspokojenia podstawo wvch potrzeb w tvm zakresie Świadczy o tvm uchwała Biura Politycznego KC PZPR z kwiet¬ nia 1952 roku dotycząca działań zmierzaiacvch dononrawvsvtuar i aosnodarrze, ludność ukra 51 52 1 ińskiei w Polsre niei pra nra msKiej oisce i do uo wzmożenia wśród wsrou mej cy politycznej Informuje ona że przesiedlona _ R. Drozd, I. Hałagida, op.cit., s. 64, dok. nr 18. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 103. Ibid., s. 104. 50 51 52 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Akcja „Wista" 29 ludność, głównie chłopska, zagospodarowała się na nowym terenie i pracuje. Niektórzy nawet zdobywają znaczące miejsce w życiu społecz­ ności - głównie dotyczyło to rodzin biednych i średniozamożnych, które zyskały gospodarczo na przesiedleniu. Jednak znaczna część Ukraiń­ ców nie dba o zabudowania ani o podniesienie poziomu gospodarki (pada nawet określenie „świadomy gospodarczy sabotaż"). Przyczyną tej sytuacji według raportu ma być wpływ „faszy­ stów ukraińskich i podziemia OUN-owskiego". Jednak jest też w uchwale stwierdzenie, że wła­ dze miejscowe nie okazały dostatecznej pomocy prz v osiedlaniu a nawet zdarzały się przypadki dvskrvminacii przy wymiarze podatków i świad czeń Ukraińcy Dosłueuia sie oficialnie iezykiem polskim natomiast miedzy soba rozmawiaia wyłącznie DO ukraińsku Rzadko uczęszcza a do kościołów rzymskokatolickich Grekokatolicy orgamzuiapotaiemne nabożeństwa i uroczysto śc, A u t o r z , r a n o m , z a „ w a z a , a z e w n o ł o z e n i , , dyskryminowana ludności ukraińskiej, rozpa­ trywanie jej spraw, próśb i zaspokajanie potrzeb oraz wciągnięcie ludności przesiedlonej w dzia­ łalność społeczną. Urząd do spraw Wyznań miał przedstawić plan normalizacji stosunków reli­ gijnych wśród ludności ukraińskiej . Uchwała Biura Politycznego świadczyła o zmianie podej­ ścia władz do ludności ukraińskiej. Pozwolono jej oficjalnie zaistnieć, ale nie zrezygnowano z głównego celu - asymilacji. Uchwała została rozesłana do władz terenowych, nie wszędzie jednak spieszono się z jej realizacją . Wynikało to między innymi z opieszałości niechętnie na­ stawionych do Ukraińców urzędników którzy nie byli przygotowani do zmiany postawy wobec przesiedlonych tvm bardziei ze do tei pory wv magano od nich działań antyukraińskich Sami Ukraińcy też odnosili sie dosyć sceptycznie do tych nonwsłów Obawiali sie ze nrzyimowanie iakieikolwiek nomocy od naństwa może „trud nić n o w r ó t w r o d z i n n e stronv 7 teao nowodu l u d n o ś c i „ k r a i ó s k i e i k o n i e c z n e sa z m i a n y alw nie chcieli n r z v i m o w a c a k t ó w nadania aosno „ułiaati w i ćc jej iei ccaiKowue ałkowite znormalizowanie warn un darstw S t o n i e ń reahzacii n o s t a n o w i e ń n c h w a l v g° P° s a a r c z y ^ w c i ą g n i ę c i e oo aktywnego c n życia społecznego, w z w i ą z k u z tym B i u r o lityczne postanawia wprowadzić zarządzenia ułatwiające zagospodarowanie się ludności prze­ siedlonej . uregulowanie spraw własności gospo­ darstw rolnych, przyznawanie ulg w podatku gruntowym, zgodnie z obowiązującymi prze­ pisami, umorzenie zaległości pożyczkowych na zasiewy z lat 194/ i 1948, udzielanie przesied­ leńcom kredytów gospodarczych. Nadal miał byc przestrzegany zakaz powrotów do dawnych miejsc zamieszkania. Położono nacisk na zakaz 53 54 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 68, dok. nr 19. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., l j l l ) nU BARBARZYŃCA 53 54 Iwł . r o . n i r o w a n v nawet na terenie n o w i a t ó w pyi zróżnicowany nawet na terenie powiatów ! ' rozpoczęły się; zmiany w sytuacji Ukraińców na ziemiacn zacnodnicn. IN ową po­ litykę wyznaczało Biuro "lityczne ¿ 1 K, a realizowało Urzędu Kady Ministrów (od listopada l ^ Z roku Urząd Kady Ministrów) a zwłaszcza Ministers wo Spraw Wewnętrznych (do grudnia 19M roku Ministerstwo Bezpie­ czeństwa 1 ubhcznego). Na szczeblu terenowym zajmowały się tym prezydia wojewódzkich rad narodowych, hunkcję kontrolną w terenie pełnily komitety wojewódzkie PZPR . s. 106. Ibid., s. 14. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb6b690201a12482377781ef997522f4.pdf 5f69823e4d0fce9098013598936225b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5548 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Jung, Carl Gustaw (1875-1961) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5159 Title A name given to the resource C.G.Jung / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11)/10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.68-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chlebosz, Mirosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Mirosław Ur. w 1980 r., magister filozofii (2005 r.) i komunikacji społecznej (2006 r.) Uniwersytetu Wrocławskiego, absolwent studiów p o d y p l o m o w y c h z zakresu C h l e b o s z psychologii na UJ i historii na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m , gdzie pracuje nad pracą doktorską na W y d z i a l e N a u k Społecznych. Pełni t e z obowiązki specjalisty terapii uzależnień w O ś r o d k u W c z e s n e j Terapii i Profilaktyki M O N A R w e W r o c ł a w i u . C G . Jung „ M o j e życie j e s t h i s t o r i ą s a m o u r z e c z y w i s t n i e n i a się n i e ś w i a d o m o ś c i " potkanie z inną rzeczywistością, zderze­ nie z nieświadomością silnie wryło się w moją pamięć i jest nie do wymazania. Tii Tu zawsze była pełnia i bogactwo, tak że wszyst­ ko inne musi zejść na dalszy plan" . V Q W 1 Carl Gustav Jung, mając osiemdziesiąt trzy lata, podjął się opowiedzieć swoją historię życia w dziele pt. Wspomnienia, sny, myśli, zastrzega­ jąc, iż chce relacjonować wydarzenia wewnętrz­ ne w świetle, w którym bledną wspomnienia związane z faktami świata zewnętrznego. Nie uważał się za człowieka mądrego, czemu dawał świadectwo w opowiadanej historii o wędrow­ cu, który w swoim życiu własnym kapeluszem czerpał wodę z potoku . Pytany wielokrotnie, co to oznacza, odpowiadał, że nie on jest tym po­ 2 CG. Jung, Wspomnienia, sny, myśli, przeł. R. Reszka i L. Kolankiewicz, Warszawa 1997, wyd. 2, s. 14; dalej będę nazywał tę pozycję WSM. tokiem, a jedynie stoi nad brzegiem strumienia życia i podziwia to, do czego zdolna jest natura. Natomiast wiedza o procesach zachodzących w duszy człowieka ukształtowała jego stosunek do świata. Jednak duża liczba Jungowskich wspomnień jest ściśle spleciona z jego ideami naukowymi. Aby móc zajrzeć w duchowy świat człowieka, nie ma lepszej drogi n i ż prześledzenie jego subiek­ tywnych przeżyć. Często stają się one inspiracją dla badacza do dokonywania odkryć naukowych, które z kolei składają się na dorobek wiedzy całej ludzkości. Sam Jung pisze, że był w nim jakiś „demon" i uskrzydlał go do impulsu poznawcze­ go, a ten nie pozwalał mu poprzestać na tym, co j u ż osiągnął, ale determinował go jako odkrywcę do ciągłego poszukiwania własnej wizji . 3 1 Ibid., s. 309. Ibid., s. 310. 2 3 B A RB AII Z!/NC ft 1(111 P B D B �C G . Jung 69 Wewnętrzna biografia Junga nieodzownie związana jest z określonym przez niego świato­ poglądem. Pozwolę sobie pokrótce przedstawić kanon wpływów kształtujących jego stosunek do świata, jaki został usystematyzowany przez J. Prokopiuka we wstępie do książki Archety­ py i symbole. Pisma wybrane* Carla Gustava Junga. W dużym stopniu odbija się w jego zapa­ trywaniach echo myśli religijno-filozoficznej, utożsamianej z wiarą protestancką, Lutrem, Kalwinem, z pietyzmem i Schleiermacherem oraz idealizmem niemieckim od Kanta, Fich¬ tego, Schellinga, Hegla aż po Schopenhauera. Faust Goethego oraz Takp rzecze Zaratustra Nietzschego to dzieła literackie wskazujące we­ dług Junga drogę prowadzącą w głąb nieświa­ domości . Przyrodoznawstwo, a w szczególności teoria Darwina i cały dział nauk antropologii, etnologii, socjologii oraz historii były płodną dziedziną, z której czerpał Jung . 5 6 Wraz ze wzrostem zainteresowań nauką Jung odkrył swoje powołanie do zawodu psychologa i psychiatry. Będąc młodym człowiekiem, był pochłonięty zdobywaniem wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej, psychofizyki. I n ­ teresowały go także osiągnięcia szkoły W Wundta . Jako młody psychiatra znalazł się w kręgu wpływów E. Bleulera, pod którego kierunkiem bronił swojej pracy doktorskiej, odwołując się między innymi do parapsychologii. Niemały wkład w jego światopogląd mieli nieortodoksyjni badacze nurtu psychologii, do którego należeli tacy myśliciele jak P. Janet, T. Flournoy i W Ja7 CG. Jung, Archetypy i symbole, wybrał i przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 1976. Ibid., s. 11. Ibid., s. 6 Ibid, s. 7. Ibid., s. 8. F. McLynn Carl Gustav Jung, przeł. R. Bartołd, Po­ znań 1996, dalej będę nazywał tę pozycję ML. Frank 4 5 6 7 8 9 mi) nm uumnn mes. Największy wkład w koncepcje Junga ma Zygmunt Freud, który otworzył przestrzeń myśli ludzkiej ukierunkowanej na niezgłębione króle­ stwo nieświadomości . Na zakończenie omawiania kręgów wpły­ wów formujących światopogląd Junga należy zaznaczyć, iż uważał on, że tylko te wydarzenia z całego jego życia mają największą wartość, w których świat nieprzemijający należący do przeżyć wewnętrznych utrwala się i głęboko zapisuje w świat przemijający. Mam tu na myśli deklaracje Junga przyznającego się, że napisana autobiografia Wspomnienia, sny, myśli uboga jest w zdarzenia dotyczące jego spotkań ze znamie­ nitymi osobami czy związane z odbytymi podró­ żami choć i one znalazły w niej swoje miejsce Najważniejsze dla niego było to, czy sam pozo­ stawał w zgodzie indywidualnym doświad­ czeniem introspekcji a to można tylko wyrazić orzezmit co udowadniaia iego słowa- Mit iest bardziei zindywidualizowany i wyraża żvcie do kładnie niz nauka która nosługuie sie noieciami średnie zbyt ogólnikowymi by mogła nodołać subiektywności i różnorodnościżycia" 8 9 10 Mit, który opowiada Jung, jest przykładem samourzeczywistnienia się tego wszystkiego, co spoczywa w nieświadomości, a co inspiru­ je do procesu indywidualnego rozwoju i dąży z wszelkimi uwarunkowaniami ludzkiej psyche do zjednoczenia w całość treści świadomych i treści nieświadomych. Alegorycznie m o ż n a u t o ż s a m i ć istnienie ludzkie z rośliną czerpiącą życie ze swojego kłącza. Fundament i właściwa część rośliny są 11 McLynn w biografii szwajcarskiego psychiatry i psycho­ loga sugeruje, że Jung za deklaracją opisywania przeżyć wewnętrznych chciał ukryć niezręczne lub niemiłe relacje o zdarzeniach ze świata zewnętrznego. WSM, s. 13. Obecnie ta roślina w współczesnej filozofii dekonstrukcjonizmu nazywana jest rhizomą. 10 11 �Mirosław Chlebosz 70 wyższy cel - leży na dnie oraz w mrokach nie­ świadomości" . Rozwój nieświadomego jest bardzo indy­ widualnym doświadczeniem, które nie sposób przełożyć na język nauki, dlatego możemy mó­ wić o nim jedynie w odniesieniu do „opowie­ dzianych historyjek" Junga. Stanowią one tylko wprowadzenie w duchowy świat badacza i jego odkryć. Śledząc jego proces indywiduacji, bę­ dziemy się zatrzymywać przy poszczególnych etapach rozwoju nieświadomego szwajcarskiego analityka: dzieciństwie, młodości, latach stu­ diów, pracy w szpitalu w Burghólzli. Możemy powtórzyć za Jungiem, iż są to „stacje nieświado­ mego" ^Vtedy to właśnie zaczął on odkrywać istnienie nieświadomości zbiorowej i jednost­ kowej. 13 14 15 Pierwsze wspomnienia Junga sięgają okresu niemowlęctwa, z w i ą z a n e one były z dozna­ waną zmysłowo percepcją zapachu i widoku liści, przez które połyskujące promienie słońca docierały do leżącego w wózku dziecka . Zna­ czące było to, że w pierwszych swoich wspo­ mnieniach nie chciał pamiętać o rodzicach. Był to symptom, iż małżeństwo jego rodziców było wstrząsane kryzysami, napięciami i kłótniami, co według Junga przyczyniło się do później­ szych problemów zdrowotnych ojca. Ten okres odcisnął piętno na jego całym życiu, ponieważ jak zauważył Freud- W każdej psychoanalizie iest zazwyczai tak że pierwsze wspomnienia którym pacjent przypisuje nadrzędne znaczenie' którymi rozpoczyna sie historia iesro życia zuia sie naiwaznieiszymi tymi które zawieraia klucz do ukrytych stronić jego umysłu" i nie¬ świadomości 16 niewidoczne, gdyż tkwią w kłączu, podobnie jak w życiu ludzkim podstawą są treści nieświado­ me, ukryte i trudno dostępne. Życie świadome człowieka to symboliczny kwiat ginący z nasta­ niem zimy, trwający tylko jedno lato i mający swoje nieprzemijające źródło w kłączu - w nie­ świadomości . 12 1. Tropy n i e ś w i a d o m e g o „Początek, w którym wszystko jest jeszcze jednością - który zatem pojawia się jako naj­ 12 13 14 15 CG. Jung, op.cit., s. 14. CG. Jung, Podróż na Wschód, Warszawa 1989, s. 54. WSM, s. 13. Ibid., s. 33. 17 Kiedy Jung miał około trzech lat, a jego matka przebywała w szpitalu w Bazylei, ogarnęło go Ibid., s. 16. The Standard Edition of the Complete Psychologi­ cal Works of Sigmund Ereud, 24 tomy, red. J. Strachey, 1953-1974, torn 17, s. 149. 16 17 BARBARZYfoCft 1(111 P O D B �71 C G . Jung poczucie opuszczenia . Z tego okresu pamięta pierwszy sen. Śniło mu się, że za gospodarstwem kościelnym zdołał odkryć dziurę obłożoną ka­ mieniami, a wchodząc tam i odsłaniając zieloną kotarę, ujrzał złoty tron. W kamiennej komna­ cie spowitej mrokiem siedziała na tronie postać przypominająca potężny pień drzewa z okrągłą głową i jednym okiem patrzącym w górę. T u ż przed przebudzeniem słyszał jeszcze w śnie głos wołającej matki: „To jest ludożerca" . Jung z czasem uświadomił sobie, iż był to rytualny Fallus. Objaśnienie tego snu jest przedmiotem interpretacji a ż do dziś. J u ż między innymi Frank McLynn w książce Carl Gustav Jung po­ twierdza interpretacje Junga i jego zwolenników, którzy utożsamiali Fallusa z siłą twórczą , a ja bym podkreślił, iż ma ona swoje źródło w nie­ świadomości. Ten sen jest przykładem dotarcia do treści ukrytych poprzez treści ujawnione za nomoca znaczeń symbolicznych mitologicz nych, religijnych . ' 18 19 20 21 Kiedy młody Carl zobaczył pierwszy raz ka­ tolickiego księdza w sutannie przechodzącego obok jego domu, przerażony uciekł i schował się na strychu. To, że mężczyzna był ubrany podobnie jak kobieta, wzmogło w Jungu strach związany z rozumieniem normalnego stanu rze­ czy i w konsekwencji wywołało w nim fobię wy­ rażającą się w „kompleksie jezuity". Przez całe dzieciństwo oraz lata młodości czuł się wyalie­ nowany i samotny z powodu własnych, tajemni­ czych doświadczeń. Zaliczał do nich znajomość ze zrobioną jeszcze w tajemnicy przed światem WSM, s. 19. Ibid., s. 20. ML, s. 19. Ibid., s. 20. Ibid, s. 32; Jung używał terminu „aktywna imaginacja", aby opisać proces marzenia na jawie. Na początku osoba koncentruje się na określonym punkcie w przestrzeni, nastroju, obrazie lub wydarzeniu; następnie uruchamia się 18 19 20 21 22 mi) im mminn drewnianą figurką, z którą rozmawiał, pisał do niej listy i odwiedzał ją na strychu. Była to pierwsza nieświadoma próba stworzenia tajem­ nicy, która dawała mu poczucie satysfakcji oraz bezpieczeństwa, a co najważniejsze - stanowiła sens jego dzieciństwa. 2. R o z d w o j o n a o s o b o w o ś ć Gdy zbliżały się dwunaste urodziny Junga, nawiedziła go fantazja, która przybrała postać na jawie. McLynn referuje, iż owa wizja zosta­ ła określona przez autora mianem „aktywnej imaginacji" . Ujrzał w niej katedrę w Bazylei, o strzelistych wieżach sięgających aż do nieba. Tam natomiast Bóg, zasiadając na tronie, po­ czął burzyć dach i mury kościoła, rozbijając je na kawałki. Owa „aktywna imaginacja" była wyrazem pragnienia więzi z Bogiem, ale przede wszystkim źródłem rozdwojenia osobowości, gdyż za sprawą owej złowróżbnej wizji miał poczucie, że jest albo błogosławiony, albo święty, albo przeklęty. 22 Po latach stwierdził, że największą tragedią lat młodości było obserwowanie ze smutkiem, jak jego ojciec załamuje się nerwowo, zmagając się z problemami dotyczącymi wiary . Motyw osobowości numer jeden i numer dwa ma swoje źródło, oprócz wspomnianej powyżej „aktywnej imaginacji", w archetypie ojca, ale także w arche­ typie matki. Schizofreniczne rozdwojenie osobo­ wości u matki stanowiło przyczynę ciągłej obawy Junga przed popadnięciem w tę chorobę . Gdy 23 24 łańcuch towarzyszących temu fantazji czy wyobrażeń, któ­ re stopniowo przyjmują dramatyczny charakter. Później te wyobrażenia zaczynają żyć własnym życiem i rozwijają się według własnej logiki (A. Samuels, B. Shorter, F. Plaut, Krytyczny słowni^ analizy jungowskiej, UNUS, Wałbrzych 1994, s. 24). Ibid., s. 33. Ibid., s. 15 i s. 37. 23 24 �72 Mirosław Chlebosz mówił o osobowości numer jeden, charaktery­ zował ją jako syna proboszcza, pełnego ambi­ cji i zainteresowań nauką. Natomiast drugą, „pochodząca z innej epoki", widział Jung jako sceptyka, samotnika, niedowiarka nieufnego w z g l ę d e m całego świata, lecz zawsze blisko obcującego z naturą, przyrodą. Pierwsza z tych osób to zwykły chłopiec żyjący codziennością, druga postać istnieje w świecie snów, wizji, fan­ tazji, wyobraźni. W szesnastym roku życia lektura takich au­ torów, jak Arystoteles, Kant i Schopenhauer przyczyniła się do jego rozwoju intelektualne­ go, który zmniejszył rozdarcie między dwiema osobowościami - zauważył McLynn . Niemniej jednak nawiedzające go fantazje o tajemni­ czym zamku, gdzie w laboratorium wytwarza się złoto , czy o jego czteromasztowcu płynącym w górę Renu były wyrazem ciągłej niezgodności między jawą a snem, wewnętrznym dyskursem niemogącym się uporać z opozycyjną do niego wiedzą naukową i teologiczną. Mimo wewnętrznego rozdarcia wciąż po­ szukiwał odpowiedzi na nurtujące go kwestie filozoficzno-teologiczne, aż w końcu znalazł ukojenie w dziele Goethego Faust. Tytułowy bohater był odpowiednikiem drugiej osobowości Junga. Dzięki niemu uzmysłowił sobie, że nie jest samotny, odosobniony w swoich myślach i problemach, co częściowo inspirowało go do wciąż jeszcze nieuzasadnionego zmagania się z tajemnicą życia nieświadomego. Kilka lat póź­ niej to Zaratustra zajmie miejsce Fausta, jednak z racji tragicznego szaleństwa i śmierci Frydery­ ka Nietzschego na długi okres Carl zatrzaśnie drzwi poznania swojej nieświadomej osobowo­ ści otworzone przez Fausta . 25 26 27 Ibid., s. 36. WSM, s. 77. P. Sacha, Psychologia religii, przeł. P. Jabłoński, M. Sacha, P. Sacha, Warszawa 1999, s. 359. 25 26 27 Filozoficzne aspekty tych dzieł tworzyły póź­ niejsze podwaliny systemu myślowego i stały się fundamentem jego patrzenia na świat oraz życie. Wszelkie indywidualne próby zniesienia wewnętrznego podziału niosły bolesną frustra­ cję i rozczarowanie. Owocem badań Junga nad skojarzeniami i podzielną osobowością była teoria kompleksów jako odszczepionych części psychiki, skupiających się wokół znaczeniowego jądra, które jest nieświadome . Wzajemna gra pomiędzy tymi stosunkowo nieświadomymi częściami osobowości numer jeden i numer dwa niejednokrotnie dopełniała poziom świadomego życia i nieodzownie mia­ ła wpływ na archetyp ammy. Cechy związane z odmienną płcią, wyniesione z wzorców, odbić z a c h o w a ń zaobserwowanych w dzieciństwie na planie przeżyć wewnętrznych Junga, uosa­ biają różne aspekty emocji i nastrojów oraz są źródłem oddzielnej osobowości zwanej animą. Wspomnienia młodej dziewczyny, która zajmo­ wała się nim pod nieobecność rodziców, matki i - między innymi - Helen Preiswerk stały się później kolejnymi aspektami ammy. Anima często pojawia się w snach i długo pozostaje nieświadoma. Może ona również uosabiać okul­ tystyczne związki z wiedzą tajemną i światem ciemności . 28 29 3. D r o g a d o p s y c h o a n a l i z y Nastoletni Jung zaabsorbowany problemami osobowości numer jeden i numer dwa dostrze­ gał w tamtym okresie, w snach i fantazjach, wskazany cel życia przez nieświadomość. Jed­ nym ze wspomnianych snów był sen o wyko­ paliskach szczątków prehistorycznych zwieO. Vedfelt, Dysocjacyjne zaburzenie osobowości. Osobo­ wość mnoga [w:] „Albo albo. Nieświadomość" 2002, nr 1, s. 38. P. Sacha, op.cit., s. 366. 28 29 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �C G . Jung 73 rząt znad Renu , inny traktował o napotkanym w leśnym jeziorze dziwnym stworzeniu. Te dwa sny sugerowały, że właściwym kierunkiem stu­ diów jest zoologia, a w konsekwencji medycyna, której nauka zaczyna się od poznania wiedzy przyrodniczej. Potwierdzeniem są te oto słowa Junga: „Muszę poznać naturę, świat, w którym żyjemy, wszystko, co nas otacza [...]. Oba te sny nieodpartą moca^ popchnęły mnie ku naukom przyrodniczym. [...] Teraz jednak uświadomi­ łem sobie, że studia medyczne zaczynają się przecież od dyscyplin przyrodniczych" . 30 31 Zawierzając głosowi nieświadomości w snach, przekonał się do kariery naukowej i rozpoczął studia medyczne w Bazylei, a po ich ukończeniu podjął prace psychiatry w szpitalu w Burghólzli pod okiem Bleulera. W Bazylei, aby otrzymać stopień doktora medycyny, Jung napisał pracę o psychologicznych podstawach okultyzmu. Wpadł na pomysł wykorzystania doświadczeń z Helen Preiswerk dla zilustrowania podjętego tematu traktującego również o mediumizmie . 32 Frank McLynn sugeruje, że przyczyną zja­ wisk okultystycznych w mieszkaniu rodzinnym Junga była Helen Preiswerk. W wyjaśnieniu uza­ sadnia, iż „nierozładowane wibracje psychiczne" wynikłe w czasie seansów, w których Preiswerk była medium, spowodowały bezpośrednio tajem­ nicze zdarzenia, takie jak pęknięcie solidnego stołu jadalnego czy rozpadniecie się na kawałki ostrza noża. Te zjawiska nie dawały się wytłu­ maczyć prawami fizyki, a wkrótce młody student Carl oświadczył, że to właśnie dzięki Helen za­ uważył istnienie nieświadomości. McLynn pisze o tym następująco: Jungowi wydawało sie że na istnienie nieświadomości wyraźnie wskazuje zdolność Helen w stanie mediumicznym, do 30 31 32 33 34 WSM, s. 82. Ibid., s. 81. ML, s. 50. Ibid., s. 44. Ibid., s. 52. mi) nu uumnn osiągnięcia o wiele wyższego poziomu w porów­ naniu z jej stanem na jawie" . Tutaj również leżą źródła stanowiące inspi­ rację Junga do stworzenia teorii indywiduacji. Zanim jednak rozpoczął karierę psychiatryczną, odkrył i utwierdził się w przekonaniu, że treści nieświadome mogą przybierać postać ludzkiej osobowości wyrażającej się jako halucynacje w zewnętrznym świecie lub, w wypadku sean­ sów „spirytystycznych", jako chwilowy regulator świadomego umysłu . Pracując w szpitalu w Burghólzli, leczył pac­ jentów cierpiących na schizofrenię, co zdawało się wykazywać, że kompleksy nie są jedynie metafizycznymi ideami, ale poddają się empi­ rycznej weryfikacji. Jung potwierdzał istnienie nieświadomości przez eksperyment asocjacyjny. Freud badał przede wszystkim zjawiska wypar­ cia i ich rolę w tworzeniu treści nieświado­ mych. W 1903 roku Jung opublikował artykuł, w którym zawarł wiele pochlebnych uwsg na. temat Freuda. Miało to miejsce trzy lata przed nawiązaniem bezpośredniego kontaktu z twórcą psychoanalizy w Wiedniu. Biografia potwierdza, że nieświadomość odkrył zupełnie niezależnie od Freuda jedynie za pomocą eksperymentu skojarzeniowego i analizy marzeń sennych cho rych psychicznie Przykładem może być duza liczba badanych przypadków chorób oacientów w szpitalu w Burghólzli. Do ich grona należała kobieta która nieświadomie zabiła własna córkę 33 34 35 * * * * * £ * r\^^ cn w toku badań nad nia dnnrnwadziłn tunera dn stwierdzenia ze właściwa terania rnznnrzvna sie dnniern no . L d . n i n n.nhi.tefhistorii n J i e n J peinej treści nieswiaaomycn. jung zauwazyi ze najpierw trzeoa poznać aoKiaonie przeszłość chorego, stosując eksperyment asocjacyjny, aby Wypieranie jest mechanizmem obronnym ego dla ochrony przed lękiem. Jest to w zasadzie w psyche proces automatyczny, uniemożliwiający „obsadzenie" tego obiek­ tu libido, z którym wiąże się zagrożenie. 35 �74 Mirosław Chlebosz odkryć te zdarzenia z życiu pacjenta, które zosta­ ły wyparte do nieświadomości i są źródłem utraty zdrowia psychicznego. Młody szwajcarski ana­ lityk tak pisze o rezultatach wykorzystania testu skojarzeń słownych: „Otrzymałem, by tak rzec, informacje wprost od nieświadomości - na ich podstawie można było zrekonstruować mroczne i tragiczne koleje losu pacjentki" . W tym wypadku okazało się, że matka po­ zwoliła bawiącej się w rzece córce wziąć do ust brudną gąbkę, co było przyczyną ciężkiej choro­ by dziewczynki, a wkrótce jej śmierci. Podczas wykładów dla studentów na temat hipnozy zaj­ mował się cierpiącą na bezwład lewej nogi, około pięćdziesięcioletnią kobietą, którą „uzdrowił", nie do końca umiejąc zdiagnozować przyczynę choroby i „wyleczenia". Wymienione przypadki utwierdziły również Junga w przekonaniu, że za priorytet swoich badań powinien przyjąć zasadę, „by od samego pacjenta dowiedzieć się, dokąd prowadzi go jego własny r o z w ó j " , do tego zaś niezbędna była staranna analiza snów oraz innych przejawów nieświadomości, co w kon­ sekwencji umożliwiało trafną diagnozę i moż­ liwość leczenia. To właśnie praca Freuda Objaś­ nienie marzeń sennych z 1900 roku była w oczach Junga największym odkryciem, co więcej - okre­ ślił ją mianem dzieła kładącego podwaliny nowej epoki i niewątpliwie najśmielszą próbę rozwią­ zania - na z pozoru pewnym gruncie empirii - zagadnień psyche nieświadomej . 36 37 38 4. N i e ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e ś n i e „Na moje dzieła można patrzeć jak na stacje mego życia. Są one wyrazem mego rozwoju we­ wnętrznego, albowiem zajmowanie się treściami nieświadomości kształtuje człowieka i określa jego przemianę. Moje życie jest moim działa36 37 WSM, s. 107. Ibid., s. 111. niem, moim duchowym wysiłkiem. Nie sposób ich rozdzielić" . Ślady poglądów filozoficznych, które się skry­ stalizowały i naprowadziły Junga na teorię nie­ świadomości, sięgają między innymi starożytno­ ści. Sokrates, który nie potrafił dookreślić głosu wewnętrznego, utożsamił go z daimonionem, na­ tomiast Platon stworzył teorię preegzystencji du­ szy, która później stała się inspiracją dla Plotyna traktującego o duszy pojedynczej, mnogiej i duszy świata. Kartezjusz, rozważając po Św. Augustynie problem dojścia do wiedzy, odwołał się do oczywi­ stości czy poznania intuicyjnego, co zaowocowało dużo później w filozofii Bergsona. Gdy tę samą kwestię poznania rozważał Leibniz w monadologii, odniósł się on do małych percepcji. Wyróżnił w życiu człowieka możliwość dojścia do idei nie­ wyraźnych, nieukształtowanych, nieświadomych w stanie snu, który różni się zasadniczo od stanu jawy. Podobnie Kant mówi o ideach a priori jako trudno dostępnych i zakrytych przed poznaniem ludzkim. Należy wspomnieć jeszcze Schopen­ hauera traktującego o ślepej woli i Nietzschego mówiącego o woli życia. To wszystko klarownie wskazuje na filozo­ ficzne korzenie teorii nieświadomości u Junga, który w pełni korzystał z dorobku intelektual­ nego całej ludzkości. Dziś myśl współczesna niejednokrotnie jednoznacznie albo w sposób zbliżony odwołuje się do wypracowanych po­ glądów szwajcarskiego analityka, wciąż próbując odpowiedzieć na pytania, które dotąd nie znala­ zły odpowiedzi. Do tego wszystkiego spektrum i horyzont poznawczy inspirowany enigmatycznością nieświadomego cały czas jest otwarty dla poszukującego umysłu. W autobiografii Wspo­ mnienia, sny, myśli możemy przeczytać taką wskazówkę: „Żadne słowa, nawet najdoskonal­ sze, nie zdołaj ą zastąpić życia. Gdy słowa usiłuj ą 39 38 39 Ibid., i. 131, przypis 2. WSM, s. 193. BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �C G . Jung 75 zająć miejsce życia, wtedy psuje się i słowa, i ży­ cie. Aby uwolnić się od tyranii nieświadomości, potrzeba dwóch rzeczy: należy wywiązać się nie tylko ze swych powinności intelektualnych, ale też z obowiązków moralnych . Uważam, że przez obowiązek moralny należy rozumieć tęsknotę twórczą za odnalezieniem, po­ znaniem prawdy w czasie trwania życia, co daje artyście, uczonemu, filozofowi poczucie szczęś­ cia. To ono właśnie jest źródłem niewysłowionej siły, która ożywia, inspiruje i staje się niczym mi­ sterium w służbie Stwórcy całego świata. Bóg to alegorycznie „wielkie nieświadome", które oprócz przyrody widzianej oczami techniki, nauki wyra­ ża się w naturze, przemawiając i zwracając się w niepowtarzalnym języku do człowieka w jego indywidualnym akcie odkrywczym. Można by powiedzieć za Gadamerem, że jesteśmy wiecz­ na rozmowa . Rozmowa w którei świat zostaie w jeżyku wyniesiony na wyższy poziom doświad czenia Dialogiestwynikiempodietei relaciimo ieso ia" ze swatem przyroda drurim człowie kiem Nieświadomość odorvwa nadrzędna role tam gdzie w języku człowieka świat rozmawia sam'z soba Do istoty iezyka należy bowiem iei wręcz przepastna nieświadomość" 40 41 42 40 41 42 Ibid., s. 163. T.H. Gadamer,/^ i rozumienie, Warszawa 2003, s. 27. Ibid., s. 49. l j l l ) HM BARBARZYŃCA Komunikacja za pomocą języka potocznego, jak mówi Wittgenstein, jest sposobem, formą życia - dyskusją naszego działania życiowego. Treści wyrażone w języku są głęboko zanurzone w strukturze naszych działań i zachowań nie­ świadomych. Współczesna hermeneutyka, która go analizuje, interesuje się po prostu zwykłym j ę z y k i e m jako najnormalniejszym, najprost¬ szym sposobem istnienia, wskazując na wniosek wypływający ze zderzenia języka z działaniem. Mówi on o tym, że język nie może być widziany jako narzędzie służące do opisywania rzeczy¬ wistości, wyrażania myśli, ponieważ obrazuje on głęboka strukturę świata której nieodłącz¬ ną częścią jest rzeczywistość nieświadomości Zasadniczą funkcja ęzyka jest działanie ję zvk iest działaniem które musimy podejmować wspólnie - powiada Wittgenstein Sueeruie on ze trzeba nauczyć sie zyć miedzy innymi z d r u ' mm człowiekiem aby zrozumieć same™ siebie i nzvwanv iezvk 7 rozumieć i e z v k to z r o z n m i e ć s n o s ó h zvcia a tvm s a m v m z a t r z v m a c sié nrzv koleinei staci'i L L 7 Jie Lra nieświadome™ nowe świ.lłn L To krótkie mvsl Tnnaa rozważanie rzuca nowe swiatio na mysi junga wyrażoną w siowacn. „Moje życie jest nistoną samourzeczywistnienia się nieświadomego . 43 WSM, s. 13. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9097b10bb4599e3e69accc46bc4cc6f5.pdf 9a8314f8715c46b30e0bcbba558d98b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5547 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5158 Title A name given to the resource Światy znikąd / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Creator An entity primarily responsible for making the resource Czapiga, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” s.53-60 Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata I A b s o l w e n t k a polonistyki UJ, obecnie doktorantka I roku etnologii i antropologii kulturowej na UJ. Interesuje się literaturą współczesną, antropologią i teatrem. C Z a p i g a Szczególnie zafascynowana Leśmianem i Mądzikiem (Scena Plastyczna K U L ) . I U r o d z o n a w Rzeszowie, w y c h o w a n a w Tarnowie, zamieszkała w Krakowie. N i e jada I mięsa i boi się w o d n i c y z e studni. Światy znikąd Szkic o p e w n e j f i g u r z e i n t e l e k t u a l n e g o d y s k u r s u Gdyby ludzie robili tylko to, co wyglądało na możliwe, do dzisiaj siedzieliby w jaskiniach. (Stanisław Lem) M agiczne światy, wokół których oscylują baśnie i bajki, nie są domeną literatury dla dzieci, ale stanowią temat znacz­ nie obszerniejszy, który zakreśla swe granice czasowe od starożytności po dzień dzisiejszy oraz ogarnia swym wpływem wszelkie przeja­ wy ludzkiej działalności. Co więcej, człowiek przez szereg wieków wierzył w istnienie owych przestrzeni, w celowość ich kreowania, w koń­ cu ufał ich wielkim twórcom - kreatorom. Być może wszelka debata o świecie - bez względu na kulturowy kontekst - musi wspierać się na figurze utopijnych, odrębnych czy alternatyw­ nych światów. Pierwszym demiurgiem alternatywnych świa­ tów jako figury filozoficznego dyskursu był za­ 1 Zob. M. Geir, Gra jeżynowa filozofów. pewne Platon. Jego idealistyczny system był czymś więcej n i ż pomysłem na wyjaśnienie na­ tury bytu, a ontologia dostarczyła także jednego z najważniejszych wyobrażeń (może toposu?), jakie poza macierzystym kontekstem funkcjo­ nuje w refleksji o ludzkiej kondycji . Oczywiście przed Platonem problemami ontologicznymi zajmowali się inni filozofowie - choćby Pitago¬ ras czy Demokryt - ale u nich kwestia ta zwią­ zana była ściśle ze światem materialnym. Naukę Demokryta Platon znał, ale jego pisma zupełnie przemilczał, 2L Z teoriami Pitagorasa i jego UCZ" niów sympatyzował i wiele z nich zaczerpnął, iednak świat idei iest ieeo oryginalnym nroiektem. Filozof szukając źródła pojęć w zbiorze z którego wykluczył rzeczy, doszeał do tego, ze 1 Od Parmenidesa do Wittgensteina, przeł. J. Sidorek, Warszawa 2000. m i ) nm mminn �54 Małgorzata Czapiga pojęciem musi być inny byt, o innym statusie, który cechował się będzie stałością, niezmien­ nością i wzorcowością. W swoim wykładzie, nie troszcząc się o przywoływanie dowodów, z a ł o ż y ł, że muszą istnieć byty znajdujące się poza światem empirycznym, i nazwał je ideami. Kolejno tworzył ich hierarchię, spekulował na temat ich logicznych powiązań, ale nie potrafd określić ich natury. Teoria Platona stwarza zatem odrębny świat, którego nie należy rozpatrywać w kategoriach fizykalnych. Wykładając swą teorię, stwarzał przy okazji pewną metaforyczną strukturę - jak w baśniach - która ma cechy, jakie mają inne alternatywne światy, także te literackie. Filozof ateński działał tu przecież zupełnie jak poeci, których chciał z państwa wygnać. W dialogu łon zarzucał im, że wpadają w trans, odrzucając przy tym rozum, przez co sprowadzają niebez­ pieczeństwo na innych i potrafią tak mówić, aby uśpić w nich rozum ora.z zdolności krytyczne. Poezja dotknięta skazą irracjonalności powodu­ je paraliż umysłu, ma w sobie coś z magii, która por y\V3 i omamia . A przecież jednak Platon tworząc swój totalitarny system posługuje się konstrukcia w iakimś stopniu podobna choć za angażowana w inne interesy L o alternatywny świat norazać może racjonalnością ale tez siła sugestii polega na odwadze poetyckiej kreacji aneln o wyobrażone idealne miejsce odnowied ' nie do szczęśliwego życia. FOT. PIOTR KASIEWICZ 2 Filozofia zna bardzo wiele przykładów kre­ owania światów, których statusy nie mogą być rozpatrywane w kategoriach prawdy i fałszu, g d y ż żadne logiczne i racjonalne przesłanki nie są w stanie ani jednoznacznie poprzeć tezy o ich istnieniu, ani bezwarunkowo jej zaprze­ czyć. Nie o falsyfikowalność bowiem chodzi, lecz konstrukcję, o retoryczny chwyt skuteczny Platon nie podważa celowości poezji tylko w przypadku, gdy służy ona filozofii. Pisze o tym w X księdze Państwa. Później Nietzsche w Narodzinach tragedii z ducha muzyki 2 W ilozoficznym dyskursie. Tak przecież rzecz ma się z pomysłem odwrócenia trybu myślenia i efektami takiego rozumowania u Kanta. Nie tylko na poziomie figur dyskursu analogię z al­ ternatywnym światem idei Platońskich odnaleźć można w Kaniowskim świecie rzeczy samych w sobie (Dinge an sich). Kant w całej swojej me­ tafizyce wikła się w szereg antynomii i paradok­ sów, bo z jednej strony z niepodważalną wręcz stanowczością głosi, że rozum ludzki jest w sta­ nie poznać jedynie fenomeny, a z drugiej chce wyjść poza ów rozum i objąć rzeczywistość nie tylko fragmentarycznie, ale całościowo, zbliżając się ku noumenom Gdy opisuje czyste pojęcia (idee), jako narzędzia używa przecież intelektu. postawi postulat odwrócenia wizji Platona - to filozofia powinna służyć poezji, a nie odwrotnie. BARBARZYŃCA 1(111 P O D B �Światy znikąd 55 Jest przekonany do zasadności swoich twier­ dzeń, mimo tego że sprawdzenie istnienia idei jest niemożliwe, gdyż rozum nie może dosięgnąć owego celu. Rozum nie może powiedzieć nic pewnego na temat idei duszy, wszechświata czy Boga, a mimo to Kant tworzy wizje ich egzy­ stencji. Idee nie mogą być wcielane do doświad­ czenia, zatem twór Kantowski znów będzie miał wszelkie znamiona magicznego świata, który jest daleki od materialnej, empirycznie spraw¬ dzalnej rzeczywistości. P r z y w o ł a n e przypadki stanowią jedynie ezempla i m o ż n a by je mnożyć, poszukując analogicznych konceptów i figur dyskursu filo­ zofów w różnych ich wersjach. Właściwie cała metafizyka podejmuje temat tego, co jest „po fizyce", po świecie materialnym, i chce opisać ostateczną rzeczywistość, o której człowiek ma pojęcie bardzo blade i nieugruntowane w po­ staci doświadczalnych potwierdzeń . Ontologia, budując swoje twierdzenia w takich dyskursach, jednocześnie stabilizuje jeden z ważniejszych toposów w historii intelektualnej, toposów, któ¬ re wcale nie musza^ mieć metafizycznych uza— sadnień ani być osadzone w iezyku filozofów. W koncepcjach metafizycznych figura magicz nych światów ma status twierdzeń o istocie rzeczy które dla czytelników i użytkowników tvch systemów niosą także obrazy żviace Doza wypowiedziami o charakterze twierdzeń onto logicznych. ^Viara w filozoficzne przestrzenie 3 niezbadane i niepotwierdzone towarzyszy czło i i i e p u i w i e r u z u i i e towarzyszy c z i u w i e k n w i nd z a w s z e czestn iednak staia sie nne fionrami w r e f l e k ^ n i i n.ih.rdlli Ind. Magiczne światy wyłaniają się także z dys­ kursów nauki opartej na doświadczeniu i ba­ dającej zjawiska. Fizyk, matematyk, astronom, Próby uwolnienia się od metafizyki pochodzącej jeszcze z ducha Platońskiego podejmowano wielokrotnie. Pierw­ szymi, którzy chcieli się wyzwolić od zachodniej metafi­ zyki obecności, byli Freud, Nietzsche i Heidegger, jednak 3 m i ) im mminn który opowiada o swoim przedmiocie badań, zamienia go w przedmiot poznania, a więc na­ daje mu status naukowej konstrukcji, nie może nie ulec presji języka i wymogów opowieści. Jego prezentacja staje się relacją o światach urojo­ nych, niemożliwych, niedoświadczalnych... Nie trzeba daleko szukać - weźmy choćby Isaaca Newtona. Jego skrupulatnie przebadane i spraw¬ dzone poglądy nie były wolne od hipotetycznych twierdzeń. Z ogromną pewnością wprowadził pojęcia: przestrzeń absolutna, czas absolutny i ruch absolutny. Oczywiście istnieją one obok przestrzeni którą jesteśmy w stanie poznać do¬ świadczalnie jednak mają - zdaniem uczonego - naturę duchową (!). Metafizyka Newtona mia¬ ła cechy idealistyczne w duchu platońskim Cały projekt układów inercyjnych" czyli takich na które nie oddziałuje żadna siłazewnętrzna ma także znamiona magicznego świata Wmomencie kreowania takich teorii fizyk działa identycz y y nie iak filnznf i nneta — twnrzv n i c z v m nienn n a r t ę ciekawe t a i e m n i r z e przestrzenie R ó ż n i c a nniawi sie dnniern w d r n a i m etanie k i e d v N e w ton hed.ie d L ł do nr.ktvr.nean ^ t n l w . n i ś ton oęozie aązyi do praktycznego zastosowania swoicn magicznych światów. faktycznie, po modyti ji ^ ™ J wizji wyłaniają się z men prawa dynamiki i hipotezy dalece wykraczające poza takty empiryczne, które są tundamentem nauki doświadczalnej sensu stneto. W i z j ę alternatywnych światów odnajdziemy tym bardziej w dyskursie nauki współczesnej, choćby w fizyce kwantowej, której teorie zawsze wzbudzały wiele emocji. Trafnie jej naturę okre­ ślił Stanisław Lem: „Są fizycy utrzymujący, że rozumieją to [od­ mianę fizyki kwantowej] tak samo jak rozumie­ ją, czym są kamienie i szafy. W rzeczywistości rozumieją zgodność teorii z wynikami pomial d e a l l c e swoje krytyki pisali nadal językiem metafizyki pełnym Platońskich dualizmów. Nowy, wyzwolony spod okowów myślenia Platońskiego język zaproponował dopiero Jacques Derrida w projekcie dekonstrukcji. �Małgorzata Czapiga 56 rów. Fizyka, mój drogi, jest wąskim szlakiem wytyczonym przez czeluście, niedosiężne dla ludzkiej wyobraźni. Jest to zbiór odpowiedzi na pytania, które zadajemy światu, a świat udziela odpowiedzi, pod warunkiem że nie będziemy mu stawiali innych pytań n i ż te, które wykrzy­ kuje zdrowy rozsądek. Czymże jest zdrowy roz­ sądek? Jest tym, co ogarnia intelekt stojący na zmysłach takich samych jak zmysły małp. Ów intelekt chce poznawać świat zgodnie z reguła­ mi ukształtowanymi przez jego ziemską niszę życiową. Ale świat poza tą niszą, tą wylęgarnią inteligentnych małpoludów, ma własności, któ­ rych nie można wziąć do ręki zobaczyć ugryźć usłyszeć, opukać i w ten sposób zawłaszczyć" .' pewną substancjalność. Spotkania te możemy właśnie połączyć z teorią Everetta, która mówi, że komunikacja między światami odbywa się na dwa sposoby. Pierwszy z nich to „drzwi między światami", które stwarzają okazję do fizyczne­ go przemieszczenia się z jednej przestrzeni do drugiej. Przykłady takie w poezji autora Napoju cienistego odnajdziemy wielokrotnie. Szczegól­ nie późne tomy Leśmiana przynoszą wizję po­ zagrobowych spotkań kochanków: „Uczył się kochać umarłą, pieścił dłoń, której nie było, Całował oczy zamknięte, każdą powiekę z osobna, Porozumiewał się z piersią j ak z pełną pieszczot mogiłą Ale nie wiedział, co czuła, bo nazbyt była zagrobna" . 4 W fizyce kwantowej pojawiają się nurty, które wprost mówią o istnieniu światów innych n i ż nasz materialny i fizykalny świat. W 1956 roku Hugh Everett sformułował tak zwaną teorię wielu światów (Many Worlds Theory) , zgod­ nie z którą równolegle mogą istnieć obok siebie czterowymiarowe materialne struktury czaso­ przestrzenne. Co więcej, między tymi świata­ mi może dochodzić do komunikacji. Teorię tę, między innymi dzięki obecności analogicznej figury—wyobrażenia, można rozpatrywać rów­ nolegle z poezją Bolesława Leśmiana, w której obok siebie istnieją świat i zaświat. Oba Leśmianowskie światy współistnieją na zasadzie równo­ ległości przy czym drugi niekoniecznie musi być postrzegany w kategoriach religijnych. W obu Przestrzeniach zvia zarówno ludzie iak i inne istotv które oostrzeLne sa w trzech wymiarach exłvż 'dochodzi do spotkań miedzv wszystkimi postaciami utworów, zatem muszą one mieć Drugą możliwością kontaktu między świa­ tami równoległymi są „tunele przestrzenne" o charakterze „okien między światami", za po­ mocą których zaglądamy w inny świat zaledwie przez moment. Za odpowiedniki takich momen­ tów w poezji Leśmiana można uznać sytuacje liryczne, w których pojawia się sen i konanie, kiedy podmiot nie przekracza jeszcze granicy świata materialnego. Oczywiście sam Leśmian nie mógł znać teorii światów równoległych, ale jego pomysły na kształt wszechświata i założe­ nia Everetta mają wspólne mianowniki. Przede wszystkim - w obu przypadkach niezbędne było odniesienie do tak ważnej w dyskursach kultury europejskiej figury świata alternatywnej Sam poeta pisał przecież: S. Lem, Fiasko, Kraków 1999. Teoria wielu światów posłużyła również do wyjaśnie­ nia możliwości podróży w czasie. Wyobraźmy sobie, że cofamy się w czasie do momentu, gdy nie ma nas jeszcze na świecie, i sprawiamy, że nasi rodzice nie spotykają się nigdy. Czy wobec tego mamy w ogóle prawo istnieć? Według Everetta, cofając się w czasie, trafiamy do nowego kontinuum będącego jedynie powieleniem przeszłości pierwotnej, która już raz się zdarzyła i nie może być zmie­ niona. A zatem podróż w czasie oznacza tu jedynie stwo­ rzenie nowego świata, nie przejście do realnej przeszłości. Ten pomysł usuwa problem zasady przyczynowości. B. Leśmian, Rok nieistnienia, [w:] Poezje wybrane, Wroc­ ław 1983, s. 106. 5 4 5 6 6 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Światy znikąd 57 „Większość teorii, które się formułuje, żeby coś wyka­ zać albo objaśnić, opiera się i tak na apriorycznym prze­ konaniu, że tak właśnie jest. I jest to bezsensowny sposób postępowania, jeśli rzeczy­ wiście chce się dojść do praw­ dy. Nauka postępuje inaczej. Jej celem jest zrozumienie świata, jego rzeczywiste po­ znanie. Nauka przeto musi zakładać, że czymkolwiek by była owa rzeczywistość pozostanie taka bez wzdedu na to co wv l u b i ą będziemy o nie! myśleć i bez wzdedu na to co myśleć o mei beda inni, przekonani przez nas lub 'nie. Dlatego tez uczeni nie przywiązują s cialnei w a d H o s.tnki n r o w a H ^ n i a s n o r ó w F l o k w e n c i a i talent n r . e k n n v w . n i , . L n n ś ć An FOT. PIOTR KASIEWICZ „Są inne światy, są niebieskie łąki, Gdzie się tajemnic rozchylają pąki..." . 7 Obaj twórcy, choć w tak dramatycznie od­ mienny sposób i w innych celach, posługują się tym samym wyobrażeniem. Istotne jest, by spostrzec, że świat Everetta jest jak Pascalowski kosmos, obojętny i aksjologicznie pusty, Leśmianowski świat równoległy natomiast jest kosmo­ sem ludzkiej egzystencji. Zarówno nauka, jak i poezja wychodzą naj­ częściej od sądów apriorycznych - niezależnych od doświadczenia, mających źródło w samym umyśle. Bardzo celnie podsumowuje tę tenden­ cję Einstein - jeden z bohaterów Operacji Proteusz Jamesa P. Hogana, kiedy mówi, że: B. Leśmian, Z dziennika, cyt. za: P. Łopuszański, Leśmian, Wrocław 2000, s. 46. 7 mi) eona BARBARZYŃCA przeKonywania zaoinoscao atraKcyjnego przedstawienia spraw mei nie mają najmniejszego wpływu na to, czy cos jest racją, czy tez nią nie jest . Podobnie rzecz się ma ze wspomnianymi Leśmianowskimi zaświatami, których wyobra­ żenia spotkamy w wierzeniach religijnych ludów wszystkich kontynentów. Hinduizm mówi o pię­ ciu niebiańskich rajach, do których może zostać wysłany cnotliwy Hindus po śmierci. Będzie to albo niebo Indry - Swarga, gdzie tancerki Apsar tańczą w takt muzyki Gandharwów, albo niebo boga Siwy - Kailasa, albo złota siedziba Wisznu pełna różnokolorowych lotosów, albo wreszcie krowi świat Kriszny czy niebo Brahmy - Brahmaloka. Mitologia japońska z kolei wspomi­ na, że oprócz nieba istnieje jeszcze podziemie, s J.R Hogan, Operacja Proteusz, Warszawa 1994. �Małgorzata Czapiga 58 które powstało albo przed, albo równocześnie ze światem. Nosi ono różnorodne nazwy, między innymi Kraina Ciemności czy Kraina Zakazana. Chiński podział na jin i jang także przekłada się na rozwarstwienie wszechświata na niebo i zie­ mię, które współdziałają ze sobą jak oba pier­ wiastki - podstawy kosmicznego porządku i ładu przyrody. Natomiast religie judeochrześcijańskie kreują wizję nieba, piekła i czyśćca. Podobnie w islamie - dla dobrych ludzi nagrodą będzie życie w raju, a grzeszni i źli zostaną skazani na wieczne męki w piekle. Każda religia ma swoje magiczne światy, co nieuniknione, bo na nich wspiera się każdy religijny dyskurs. Weryfikowalność ich istnie­ nia możliwa jest jednak wyłącznie w ramach religijnego paradygmatu. Trzeba zakładać ich trwanie i wierzyć w nie - niejednokrotnie bez­ warunkowo i bezwzględnie. System rozumowa­ nia wierzących nie może podlegać weryfikacji, bo pochodzi z logiki specyficznego dyskursu, kierują nim inne zgoła mechanizmy, co jest j u ż tematem na osobne rozważania. Z perspektywy historii kultury i komunikacji istotniejsze jest to że sa.mo wyobrażenie może się uwolnić od religijnego kontekstu i funkcjonować w innych dyskursach . To też jest problem który zasługuje na odrębne studia 9 Stwarzaniu magicznych światów w każdym z opisanych przypadków - filozofii, nauki, sztu­ ki i religii - przyświecał jeden cel, mianowicie dochodzenie do prawdy. Poznanie jest jednak pewnym procesem p r z e w i d y w a n i a , nie może być zatem czystą wiedzą, bo trudno wie­ dzieć wszystko o czymś, czego jeszcze nie ma. Dlatego poznanie jest także wiarą . Przewidy­ wanie w zderzeniu z doświadczeniem albo zo­ staje potwierdzone, albo obalone, jednak szeregu 10 Zob. np. P. Kowalski, Wieczernik «> różnych swoich postaciach, [w:] tenże, O jednorożcu, Wieczerniku i innych motywach mniej lub bardziej ważnych, Kraków 2007. 9 twierdzeń niepodobna w ten sposób rozstrzyg­ nąć, zatem uznanie ich prawdziwości zależy tylko i wyłącznie od naszej wiary (tak właśnie rzecz się ma z magicznymi światami). Nawet amerykański pragmatysta William James wy­ powiadał się przeciwko idealizmowi racjonali­ stycznemu i metafizycznemu. William James Sformułował hasło the will to believe, służące mu do opisu procesu, w którym człowiek nie może wyrokować jednoznacznie o danej rzeczy więc nieuniknione staje się stawianie na wiarę. Chciałoby się powiedzieć zatem za Jamesem, że jeśli ktoś nie chce wierzyć w dany magiczny świat i twierdzi, że takowy nie istnieje, to i tak musi się odwołać do wiary bo wiedza nie daje mu prze sianek przemawiaiacvch za iezo nieistnieniem podobnie jak nie udowadnia ze istnieje W systemie Św. Tomasza z Akwinu figura alternatywnych światów została użyta w sposób specyficzny. Veritas est adaequatio intellectus et rei - „prawda jest zgodnością rozumu i rze­ czy". Czy narzędziem poznania może być tylko i wyłącznie intelekt, który sprawdza się jedynie w poznaniu nieruchomej materii martwej? Czy może należy najpierw zweryfikować sens każ­ dej z figur językowej gry filozofów? Ciekawe stwierdzenie dotyczące przyrównania rozumu do prawdy zaproponował Mikołaj z Kuzy - in­ telekt ma się do prawdy tak jak wielokąt do koła. Im więcej katów będzie miał wielokąt tym bar¬ dziej będzie się upodabniał do koła ale kołem nigdy sienie stanie Najważniejsze zatem nie jest uchwycenie rezultatów dochodzenia do prawdy, ale ciadv proces zbliżania sie do niej Wspom nanv iuz wcześmei Leśmian zderzaiac swoia koncepcie orawdv z filozofia Henri Beresona powiedział ze nrawda wcale nie iest czvmś có dałoby się osiągnąć ale czymś co trzeba reali W tym punkcie rozchodziły się pragmatyzm i empiryzm, gdyż jeden głosił, że nie ma poznania bez wiary, a drugi twierdził, że poznanie kończy się tam, gdzie zaczyna się wiara. 10 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Światy znikąd 59 zować. Poznanie prawdy nie powinno zmierzać ku tworzeniu systemów metafizycznych czy dyskursów naukowych, ale zwróceniu się ku sa­ memu procesowi życia. Poeta dokonuje tu zatem przemieszczenia i postuluje odwrócenie się od pojmowania prawdy jako wiedzy, a skierowanie się ku prawdzie jako życiu. Alternatywne światy są figurami wykorzy­ stywanymi w próbach poszukiwania prawdy i sposobach jej prezentowania. Takie sfunkcjonalizowanie przejawia się szczególnie dobitnie w przypadku sztuki, gdzie tworzenie światów i posługiwanie się nimi może również być próbą doświadczania wieczności. Poeta jest w jednej osobie i obserwatorem doświadczalnej rzeczy­ wistości, i jej kreatorem, który może stwarzać całkiem nowe światy. Jednostka twórcza, będąc demiurgiem i obserwatorem rezultatu kreacji, doznaje pewnego poczucia liminalności - za­ wieszenia pomiędzy - które wyabstrahowane jest z historycznego czasu i miejsca tu i teraz. Obcowanie z dziełem stworzenia pozwala od­ czuć epifaniczne objawienie -jednostkowe i m i gawkowe ale dzięki temu tak cenne Zadanie takie narzucał sztuce Witkacy Magiczne światy filozofii i religii nie dawały człowiekowi pełnych odpowiedzi na wiele z nurtujących pytań może dlatego właśnie Witkacy szukał rozwiązania w sztuce. Dzieło sztuki z iego wielością różno rakich elementów może wzbudzić w człowieku mepoKoj metanzyczny wemug witKacego jego jeaynym ceiem jest istnieć jaKo czysta forma i nie pełnie funkcji mato znaczących, jak dy­ Witkacy już w XX-leciu międzywojennym przewi­ dział rozwijającą się później tendencję do dehumanizacji człowieka. W czasach jemu współczesnych skłonności katastroficzne były już dostatecznie silne ze względu na rosnącą demokratyzację i upowszechnianie się kultury masowej. Stwarzały one zagrożenie dla kultury wysokiej i tworzących ją elit. Najsilniej dał temu wyraz Ortega y Gasset w eseju z 1925 roku Dehumanizacja sztuki. 11 mi) enoa mminn daktyzm czy ludyczność. Magiczne światy Wit­ kacego miały bezpośrednio umożliwić człowie­ kowi kontakt z Absolutem, a pośrednio uchronić całe społeczeństwa od zbliżającej się katastrofy. Kresem cywilizacji nie byłoby fizyczne unice­ stwienie ludzkości, ale zaniknięcie osobników zdolnych do odczuwania Tajemnicy Istnienia, co w rezultacie doprowadziłoby do zaniknię­ cia filozofii, religii oraz sztuki i przemienienia ludzkości w bezmyślne bydło . Witkacy ratu­ nek widział tylko w kreowanych przez siebie magicznych światach dzięki którym możliwa jest teatralna sztuka w której samo stawanie sie uniezależnione od spotęgowanego obrazu życia może w i d z a wprowadzić w stan pojmowania metafizycznego uczucia niezależnie od tego czy »fond« sztuki będzie realistyczne czy fanta styczne lub tez czy będzie synteza obu rodzaiów w swoich noszczerólnych częściach natura nie 11 o ile całość sztuki b ę d z i e w y p ł y w a ł a ' z e szczerei konieczności otworzenia w warunkach scemcznvch w v r a z n m e t a f i z v c z n v c h u c z u ć w czvsto formalnych wymiarach u autora" . 12 O ile katastroficzna teoria Witkacego prze­ widywała unicestwienie człowieka, o tyle po­ wstawały też wizje o całkowitym zaniknięciu świata . W 1981 roku Jean Baudrillard ogłosił autorytatywnie, że „rzeczywistość nie istnieje". Teoria francuskiego socjologa opiera się na wy­ kreowaniu kolejnego magicznego świata, który będzie polegał na tym, że nie ma j u ż rzeczywi­ stości jako takiej, gdyż została ona zastąpiona znakami rzeczywistości. Nic nie dzieje się j u ż 13 S.I. Witkiewicz, Wstęp do teorii Czystej Formy w teatrze, [w:] tegoż, Teatr i inne pisma o teatrze, Warszawa 1995. Witkiewiczowska dehumanizacja miała swoich niebezpośrednich kontynuatorów w postaci postmodernistycz­ nych myślicieli głoszących kryzys podmiotu. W latach 60. XX wieku Michel Foucault i Jacques Derrida obwiesz­ czają śmierć człowieka, a Roland Barthes ogłasza Śmierć autora. Od tego momentu kres staje się kategorią języka filozoficznego na wielką skalę. 12 13 �Małgorzata Czapiga 60 tak jak dotychczas, bo zamiast procesu istnie­ nia ma miejsce symulacja - czyli udawanie, że jest coś, czego faktycznie nie ma. Za pomo­ cą symulacji generowana jest nierzeczywista i pozbawiona oparcia w realności hiperrealność, która stanowi wierną imitację rzeczywistości. Hiperrealność z kolei wypełniona jest po brzegi symulakrami, czyli wizerunkami i znakami, któ¬ re człowiek przez wieki stwarzał, aby „odzwier­ ciedlały rzeczywistość". Dziś natomiast wszelkie kopie zaczęły zastępować swoje pierwowzory i współczesny człowiek niekiedy nie odróżnia ich od matryc i wzorów, a symulakry stają się dla niego jedynym punktem odniesienia Dlatego właśnie Baudrillard nazywa ten proces ' precesi a symulakrów" gdyż nie tylko zastąpiły one swo ie Pierwowzory ale wręcz ie P O D r z e d z 11 v Człowiek sam wpędził sie w te pułapkę Avż długotrwałe svmiSowanie osłabiło w nim, proces poznania i symulacje wvdaia sie dzisiai bardziej rzeczywiste n i ż sama rzeczywistość. 14 e Wśród wielu przykładów precesji symulakrów Baudrillard przywołuje krasową jaskinię w Lascaux, która pochodzi z paleolitu, a została odkryta w 1940 roku. Osiem lat później udostępniono ją turystom. Niestety, para z oddechów, podwyższo­ na temperatura, bakterie, glony i inne zanieczysz­ czenia wnoszone na butach oraz ruch powietrza wywołały nieodwracalne zmiany w strukturze malowideł ściennych i rychło spowodowałyby ich zniszczenie. Jedynym ratunkiem było pozosta­ wienie ich w mroku i zakaz udostępniania jaskini wszystkim oprócz naukowców. Równocześnie zbudowano wierną kopię Lascaux, którą w 1983 roku otwarto dla zwiedzających. Za pomocą pre— historycznych technik odtworzono 90 procent Już same określenia, jak pierwowzór, matryca, podwo­ jenie rzeczywistości wskazują, że teoria Baudrillarda jest silnie związana z koncepcją Platona. Teoria francuskiego socjologa wiąże się z filozofią Platona również w tym 14 wszystkich malowideł. Powstał zatem symulakr, o którym Baudrillard sądzi, że może stać się pier­ wotniej szy niż pierwowzór, bo wspomnienie au­ tentycznych grot może się zatrzeć w świadomości kolejnych pokoleń. Człowiek żyje zatem w świecie, w którym zewsząd otaczają go pozory. W tej „pustyni hiperrzeczywistości" miraże dominują nad praw­ dziwymi oazami, więc każdy z nas do pewnego stopnia obcuje z magicznymi światami i dzisiaj, bo j u ż teraz ciężko odróżnić, co jest rzeczywiste, a co nadrzeczywiste. Alternatywne światy są projektem obecnym od zarania dziejów aż do dziś. Wyszliśmy od lite­ rackich światów baśniowych, ale przywoływane tu przykłady z filozofii, religii, poezji, fizyki czy socjologii wykazują wiele wzajemnych filiacji. Każdy z nich jest tak naprawdę historią niedowiedzioną, opowieścią intuicyjną, nadrealnym rozpoznaniem, mistycznym przeżyciem. Figurę tę można nazwać światami m a g i c z n y m i , bo: „Magię spotykamy wszędzie tam, gdzie przy¬ padek czy wypadek oraz emocjonalne zderzenie się nadziei i strachu rozwijają się na szeroką skale Magia nie występuje natomiast tam gdzie przedsięwzięcie jest pewne niezawodne i w pełni podlega kontroli racjonalnych metod i procesów technologicznych" . 15 Magiczne światy to przestrzenie mentalne zaznaczające swoje granice na mapach historii ludzkiej myśli, a ich kartografowie - od Platona przez Kanta, Newtona, Witkacego po Baudrillarda - postępowali jak magowie. Skuteczność ich działań magicznych i istnienie postulowanych przez nich światów nadnaturalnych pozostają w sferze wiary - ich i naszej. sensie, że człowiek za prawdę bierze fikcję. U Platona dualizm ten przekłada! się na świat rzeczy i świat idei, a u Baudrillarda na rzeczywistość i hiperrzeczywistość. B. Malinowski, Mit, magia, religia .Warszawa 1990. 15 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5efb25008104e0092e9837501454cd69.pdf f646bb6c495b61d8e5c3801bf0b06525 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5688 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5288 Title A name given to the resource La frontera, czyli opowieści o" końcu świata"/ Barbarzyńca 2013 nr (1) 19 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1 (19), s.22-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Masłowska, Dagmara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text La Frontera, czyli opowieści o „końcu świata" �Dagmara Masłowska Studentka etnologii i antropologii kulturowej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Większość czasu poświęca na podróżowanie, pasjonuje się teatrem, rysunkiem oraz fotografią. D: wa sąsiadujące ze sobą stany - amery­ ( kańska California oraz meksykańska Baja California - są obszarem, gdzie o żela­ zne słupy muru granicznego rozbijają się marzenia o lepszym życiu. To przestrzeń wielokulturowa, wieloetniczna. Przestrzeń zagrożona i niestabilna, niepozwalająca na sen. W świadomości Meksykanów mieszkających w północnej części kraju, los norteńos - „ludzi północy", jak są określani w Meksyku - uchodzą­ cych za nieustępliwych i wulgarnych, granica jest największym ograniczeniem. W większości przy­ padków nie do pokonania. Są to tereny niezwykle wymagające, bowiem poddają nieustannej próbie tak siłę charakteru jak wytrzymałość fizyczną. Wszystko za sprawą pustynnego klimatu. Latem temperatury sięgają 50°C, a życie w mieście staje się nie do wytrzymania. Stąd wieczne nigdy niezaspokajalne pragnienie, które ledwie na chwilę gasi niskoprocentowe piwo Tecate. Stąd pozorne lenistwo i apatia. Stąd zniszczona słońcem skóra. Stąd zawziętość i duma, tak ważne dla talności miejscowych Można bv pokusić sie o wskazanie podobieństwa miedzy powyższymi cechami a Jeżykiem natury trzęsienia ziemi iako porywczość wulgarność ekspresywność- palące słońce-wytrwałość pulsująca enemia ńiezmo ż o n a siła- pustynia czyli stanowczość nieustępli w o ś ć b e ź k o m n r o m i s o w o ś ć Ostatnia'- i a ł o w o ś ć ziemi - zdaje się odzwierciedlać stosunkowo małą 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA produktywność tutejszej kultury nastawionej na import. Trudno rozsądzić, czy to wada, czy zaleta. Najważniejsze, że potrafili i nadal potra­ fią się przystosować do panujących warunków. Tak po prostu jest, czy raczej: tak jawi się to oku podróżnika. Obserwowane w stanie Baja California zja­ wiska kulturowe, a także działania społeczne, świadczą wręcz, że tej części Meksyku daleko do reszty kraju, że kulturowo bliżej jej do Sta­ nów Zjednoczonych. Engringado - mówią, nieco pogardliwie określając białego cudzoziemca, przybysza zza płotu. Wystarczy przespacerować się którąkolwiek z głównych ulic, by zauważyć fastfoodowe kolosy w rodzaju Burger King czy Carls Jr., które w pasie przygranicznym zastąpiły charakterystyczne dla reszty kraju budki z ręcznie robionymi lodami albo tradycyjnymi wyrobami rękodzielniczymi. Właśnie w tych niemal nie­ zauważalnych, bo oczywistych, przekształceniach krajobrazu kulturowego, potwierdza się ot war¬ tość ludzi z północy na wszelkie inicjatywy eko­ nomiczne prowadzące do modernizacji i rozwoju technologicznego. Świadomość istnienia granicy konkretyzuje przestrzeń, nadaje jej określoną formę, oddzielając „nasze" od „obcego", „innego". Problem zaczyna się, gdy granica, owo subtelne rozróżnienie funk­ cjonujące dotąd jedynie w umyśle, ujawni się �24 nagle w materialnej i dotkliwej formie ciągnącego się kilometrami, niemal w nieskończoność, wyso­ kiego, żelaznego płotu. Potrzeba wtedy redefini­ cji. To jedyna możliwa rzecz, jaką da się zrobić, niemal naturalna reakcja na nowy stan rzeczy. Jak w takim razie opisać granicę Mex-U.S.A.? Carlos, 24, Tijuana Dla mnie granica to geograficzny podział mię­ dzy narodami. Jednocześnie reprezentuje ona Dagmara Masłowska podział bogactw. Bogactw, którymi (w wypadku tej granity) Stany Zjednoczone nie maja za­ miaru dzielić się w sposób niekontrolowany co prowokuje niezadowolenie wśród społeczeństwa zarówno na wsi, jak i w miastach. Co więcej, odbija się to na stylu życia niższej klasy (ludzie migrują do Stanów Zjednoczonych, jadą szukać pracy). Myślę, żejest wielepowodów, dla których chce się monitorować przepływ ludności. Jednak granica, o której mowa, to nie tylko to. Mówi się, BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a 25 że istnieje bardzo silna kontrola Stanów Zjedno­ „koniec świata". Już nie zamykam się na strze­ czonych nad krajami Ameryki Łacińskiej. Tak żonym osiedlu ani nie jeżdżę klimatyzowanymi dopewnego stopniajest to prawĄ. camionetas. Już w tej wypowiedzi pojawia się wątek prze­ kraczania granicy - migracja do Stanów Zjed­ noczonych. Ujawinia się perspektywa, z której jest ona obserwowana. Ktoś się oddzielił murem, ktoś został po jego drugiej stronie. Trzymam się z tymi, od których się odgrodzono, pozostawiając dla nich miejsce w tej narracji. Jeszcze kilka lat temu żyłam w świecie meksykańskim. Potrzebo­ wałam wtedy przewodnika, ale nie było nikogo, kto na bieżąco tłumaczyłby mi ów niezwykły, zło­ żony a zarazem intrygujący świat. Już od pierwdnia nałożono na mnie klosz - wzniesiono wokół mnie mur sztucznych zabezpieczeń. Byłam obwarowana dokumentami i chroniona przez liczących sie w mieście bogatych ludzi którzy roztaczali przede mna wizie cudownego Meksyku należącego tak naprawdę zaledwie do kilku 'pro cent Lo mieszkańców. Bez wątpliwości byłam wtedy w Pozycii uprzywilejowanej- europejski paszport wiza amerykańska wiza meksykańska (na wjazd) i brak znajomych zaangażowanych w wojny gangów dawały niewyobrażalną prze­ wagę. A jednak la frontera kazała mi być nie­ ustannie czujną. Tłumaczę więc także sama przed sobą pewien fenomen. Miałam przecież swobodę w przemieszczaniu się pomiędzy Stanami Zjed­ noczonymi a Meksykiem, a mimo to towarzy­ szyło mi przeczucie, że nie przedostanę się na drugą stronę granicy, że nawet jeżeli spędzę tam dzień lub kilka, będzie to sztuczny świat, który prędzej czy później, z puszką coli w ręce wypluje mnie z powrotem. Określiłabym tę granicę jako Postaram się zatem zagłębić w głos większości stłoczonej w centralnej części miast przygranicz­ nych. Z ponad trzech tysięcy kilometrów wydzie­ lam odcinek niewielki od Tijuany do Mexicali. Bardziej na północ nie można, nie da się - jest żelazna bariera. Nie ma co robić. Ta cała masa gorącego powietrza tkwi pomiędzy ludźmi i czeka na powiew wiatru, który przesunie ją nieznacznie, aby mogła przykleić się do innych ciał. 1 1 I 1 Nie jest wymagane posiadanie wizy meksykańskiej w momencie przekraczania granicy amerykańsko-meksykańskiej (można kupić ja z łatwością, gdy przebywa się już na terenie Meksyku), bramka n e jest zamykana, droga wolna! Natomiast nie jest możliwe przejście do Stanów Zjednoczonych bez ważnej wizy Lerykańskiej i kontroli osobistej. FOT. DAGMARA MASŁOWSKA 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �26 Dagmara Masłowska W Mexicali można sprzedawać gumy do żucia, napoje, gazety, raczej się nie kradnie, przynajmniej nie w ciągu dnia - to przez upał. I tak siedzi się godzinami w cieniu budynków albo pod blaszanym dachem trasy do garita vieja, czyli starszego przejścia granicznego w mieście. Tam zawsze widać tłumy, czasami kolejka wykracza poza przejście podziemne i ciągnie się aż do drugiej przecznicy, zakręcając przy aptece. Siedząc pośród staruszków, bez­ domnych, deportowanych emigrantów, czeka się na okazję. Może znowu w granicę wbije się rozpędzony autobus porwany przez kogoś wyjątkowo zdesperowanego i w chaosie zdarze­ nia albo gdzieś między pociskami, uda się uciec za domy po drugiej stronie. I tak trwają latami, marząc i łudząc się. Uśpieni snem czujnym, gotowi do skoku, bo być może to już dzisiaj, może jutro. A jeśli nic się nie wydarzy, to też dobrze, bo do kieszeni wpadnie chociaż kilka pesos. Stare centrum Mexicali jest jak oaza, poza tym miejscem rzadko spotyka się kogo­ kolwiek spacerującego ulicami miasta. Pustka i upał. Lepiej pozostać blisko źródła. fiispl Tijuana es la esąuina donde rebotan lossueńos deun paisnecesitado de paz. HI i f $i. Req liVi A w i,* j 1 t • Ul ' ' i i i l i i i iuariQ g Ti • BARBARZYŃCA I" i 1 (19) PD13 I y �27 La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a FOT. DAGMARA MASŁOWSKA Aqui en la esąuina De un mundo tierra Penultima calle de Latinoamerica. La linea nos marca Desde afuera El limite entre Pueblo y piedra. 2 Tutaj w kącie Na gruncie Ziemi Przedostatnia ulica Ameryki Łacińskiej Linia wyznacza nam Z zewnątrz Granicę między Ludźmi a kamieniem. Kiedy w 2006 roku doszło do realizacji prze­ głosowanego w Kongresie projektu budowy muru wyposażonego w kamery i czujniki elektroniczne mającego oddzielać Stany Zjednoczone od Mek­ syku, życie na granicy uległo reorganizacji. Trzeba było błyskawicznie przystosować się do nowych warunków, nauczyć się funkcjonować w obli­ czu żelazno-betonowej klatki, która podzieliła świat na zbiór „moje-tutaj" oraz „twoje-tam". Przestrzeń przygraniczna stała się miejscem spo­ rów, a wszelkie działania z nią związane zaczęto postrzegać jako zagrożenie. Takie stanowcze roz­ wiązanie, odcięcie większości Meksykanów od dostępu do świata amerykańskiego, obudziło falę przemocy. Wystrzeliły pociski. sie znajdujesz, w twoim odczuciu może być twoją opiekunką lub wrogiem. Sin cicatrizar Heridas en la tierra Venas abiertas De Latinoamerica Ivan, 24, Mexicali Granica jest dla mnie barierą, która oddziela dwa identyczne światy i przekształca je w totalną nierówność, jest korupcją, strachem, pieniędzmi i, w zależności od tego, po której stronie granicy ' Ten i kolejne fragmenty pochodzą z piosenki zespołu Tijuana No! La esquina del Mundo (1994), tłumaczenie własne. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Bez zabliźniania Ran w ziemi Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej ^ > problematykę transgraniczności, opisuje pięć typów pogranicza. Autor M G o l k a �28 Dagmara Masłowska podkreśla, że jego charakter zależny jest od rodzaju granicy, jaka dzieli strony W modelowym ujęciu wyróżnione zostały: granica jako „linia okopów", granica jako „rzeka", granica jako „ściana", granica jako „parkan" oraz granica jako „ulica". O pogra­ niczu amerykańsko-meksykańskim można po­ wiedzieć, że wytworzyła się „linia okopów", gdzie podział jest najbardziej jednoznaczny, a pogranicze funkcjonuje jak „pole minowe". Na tym pograniczu strony spotykają sie jedynie jako przeciwnicy widząc siebie w nieustannym antagonizmie. Wspólne na tym pograniczu są zazwyczaj trupy (bo już nie ranni), jako że ten ro­ dzaj pogranicza jest obszarem dążności do pełnego zniszczenia stron . 5 Nie można zapomnieć o granicy, nie można od niej uciec, bo wyznacza ona niejako sposób, w jaki na co dzień funkcjonujemy. Należy unikać przygranicznych barów, o pewnych godzinach nie powinno się przebywać w okolicy muru i najlepiej nie otwierać drzwi ani okien w samochodzie na­ wet w trakcie postoju - czy wszystko to tylko ze względów bezpieczeństwa? Taki mały instruktaż zachowywania się w obliczu jrontery napędzany jest przez lęk i niepokój wynikających z rozlicznych hi­ storii ludzkich tragedii, które się zdarzyły lub mogły zdarzyć. W prowadzonych przeze mnie rozmowach ze znajomymi, czy też osobami napotkanymi w ko­ lejce al otro lado, czyli drugą stronę", trudno było pomiąć wątek konfliktu amerykańsko mek sykańskiego. Obok słowa granica" pojawiały się natychmiastkoleine- podział" koniec" niespra wiedliwość" Niewątpliwie wraz z budowa muru dyskusje o wzajemnych sposobach traktowania sie sąsiadujących ze soba państw przybrały na sile To właśnie fizyczna separacja spotęgowała wrażenie 3 M . Gołka, Pogranicza - transgraniczność- nierówności i wrogości. Meksyk w oczach własnych obywateli jawił się jako kraj pozostawiony sam so­ bie, niejako wyjęty spod prawa, gdzie fiesty mieszają się z wojnami karteli narkotykowych. A wszystko przepija się złotą teąuilą. Ahora ya estuvo Seacabalaera Puertas abiertas Esa es la mera. 38 especial Bala certera Barrasy estrellas Estdn en guewd. To wszystko już było Kończy się wiek Otwarte drzwi To cała prawda. transkulturo- ŚjjS wość, [w:] L. Gołdyka (red.), Transgraniczność w per­ spektywie socjologicznej - kontynuacje, Lubuskie To­ warzystwo Naukowe, Zielona Góra 1999, s. 14. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a „38 especial" Celna kula Pręty i gwiazdy Są w stanie wojny. Gdy zbierałam wypowiedzi Meksykanów doty­ czące ich rozumienia „granicy" i „końca świata" wracały do mnie obrazy ludzi i ich zachowania, obserwowane zza szyby klimatyzowanego samo­ chodu przemieszczającego się leniwie w stronę przejścia granicznego będącego bramą do świata, do którego wielu z nich nigdy nie będzie miało dostępu. Można było spokojnie wysiąść i przespa­ cerować po kilka tłustych tacos, a nawet poczytać gazetę w kiosku, zanim samochód przesunął się w sznurze zakurzonych maszyn. Nikt tego raczej nie robił. Za Tylko na kilka sekund otwierało się okno, wyciągało rękę z drobnymi po schłodzony napój i włączało zostawione do odsłu- 29 chania płyty CD, dopóki nie pojawiło się zielone światło oznaczające polecenie podjechania na miejsce kontroli. Pas transmisyjny dla uprzywi­ lejowanych, dla tych, którzy mogą przejechać. Meksyk albo Stany Zjednoczone. Podział mieszkańców Baja California na dwie przeciw­ stawne kategorie - tych „z papierami" i „bez papie­ rów" - ma fundamentalne znaczenie. To podział stanowczy, brutalny i w samej swej istocie nie­ sprawiedliwy. Jednak to właśnie takimi prawami rządzi się la frontera. W wypowiedziach posiada­ jących zezwolenia na legalne przekraczanie granicy uderzająca i wyczuwalna jest odpowiedzialność za tych, którzy takiego przywileju nie otrzymali. Mówiąc o „końcu świata", większość umieszczała go dokładnie tam, na styku państw. Nie miało znaczenia, że za tym końcem jeszcze coś się znajdo­ wało -widmowy nomen o men - american dreaml FOT. DAGMARA MASŁOWSKA 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �30 Ograniczenia i niemal klaustrofobiczne poczucie zamknięcia były na tyle przemoże, że dopiero po przekroczeniu granicy wracała świadomość realności świata amerykańskiego, tego, że granicę można i da się przekroczyć. Ludzie „bez papierów" (nieposiadający wizy, bez pozwolenia na pracę, niejednokrotnie bez dokumentów pozwalających na ich identyfikację prawną) nie mają wyboru. Dagmara Masłowska Aby legalnie przedostać się na drugą stronę, spę­ dzają całe dnie w kolejce do biura imigracyjnego, zrezygnowani, z naręczem kartek, czekają na swoją kolej, wypatrują chwili, gdy jakiś urzędnik wresz­ cie rozpatrzy ich sprawę. Niektórzy już dawno się poddali, nie chcąc strawić życia na staniu w kolej­ kach, oddają się zamerykanizowanym rozrywkom w mieście, udając, że płacą dolarami. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a 31 Tijuana i Mexicali zdają się znajdować na Brutalność to, oprócz przemocy, jałowość. dwóch przeciwległych, a przecież tak do siebie Mexicali jest położonym w strategicznym punk­ podobnych, biegunach „linii okopów". Intensyfi­ cie miastem przemysłowym, pozbawionym atrak­ kują jej cechy. O Tijuanie mówi się, że jest „naroż­ cji turystycznych, dla których warto byłoby je nikiem Ameryki Łacińskiej" - la esąuina de Lati­ odwiedzić. Nie ma zbyt wielu podróżników, nie noamerica. Trafiają tam wszystkie brudy, kumuluje ma wycieczek autokarowych. Miasto ożywia się się kurz, to miejsce rzadko sprzątane. Dokąd prze­ w nocy, wybudzone z letargu powodowanego rzucani są nielegalni imigranci wyłapani na terenie duchotą, gdy nie ma już słońca i młodzi chęt­ Stanów Zjednoczonych? Gdzie czekają na okazję nie wychodzą na ulicę, urządzając „domowe" ci, którzy planują nielegalnie przedostać się do - imprezy pod gołym niebem. Z głośników huczą w ich mniemaniu - lepszego świata? amerykańskie piosenki z list przebojów, a grupki znajomych - tu jedna, tam druga - tańczą nie­ Okazją do wylania żali i pretensji skierowanych strudzenie w rytm popowej muzyki Zadymione bary w starym centrum miasta tuż przy L n i c y w stronę rządu, który rozpoczął budowę muru, jest stanowią terytorium starych'i wykluczonych spotkanie się z bliskimi mieszkającymi po stronie Czasem zdarzy sie strzelanina częściej jednak amerykańskiej. Tam, gdzie nie przejdzie człowiek, przecisną się słowa. Widać więc opartych o mur ktoś przeskoczy przez mur. Nie ma deszczu, który Meksykanów rozmawiających z kimś stojącym mógłby zmyć brud oczyścić sumienie po drugiej stronie. Jeżeli w pobliżu nie ma wozu patrolującego, można nawet podać sobie dłoń albo pocałować się, wciskając usta między pręty. La fron­ tera jest przyczyną licznych dramatów rodzin mek­ sykańskich, które wyemigrowały „na drugą stronę". Ich krewni często nie otrzymali wizy pozwalającej na odwiedziny. Prowadzi to czasem nie tylko do roz­ bratu z prawem, lecz także działalności przestępczej. kradzionych pieniędzy, czy kosztowności pozy­ skanych za okupy ci najbardziej zdeterminowani lub zdesperowani opłacają fałszywe dokumenty Inni jeszcze kopia tunele by tym sposobem prze dostać się do Stanów Zjednoczonych. Tak jak w Tijuanie kolorem pamięci o tych, których zgubiło pragnienie, jest biel, w Mexicali panuje wszelka dowolność, ponieważ historie tego rodzaju trzymają się raczej pamięci tych, którzy pozostali wśród żywych. Jose, 33, Mexicali Miasto, które nazywa się Mexicali, najbardziej wysunięte na północ w Meksyku i całej Ameryce Łacińskiej... Mexicali: epicentrum brutalności. l (19) P019 BARBARZYŃCA lvan, 25, Ciudad de Mexico, Distrito Federal Dla mnie granica jest czymś, co nie powinno ist­ nieć. Świat jest dla wszystkich i nie powinno być ludzi, którzy kontrolują dostęp innych do jakiegoś terytorium. Meksyk wydaje się żyć marzeniami. Im bar­ dziej marzenie jawi się nam jako nierealne, tym częściej do niego powracamy, zupełnie jakby­ śmy chcieli dodać siły losowi. Widzę i próbuję dotknąć, ale jest to poza moim zasięgiem. Po stronie meksykańskiej zostaje ciężka materia życia. „Koniec świata" przybliżył się niebezpiecz­ nie i zamiast myśleć o rubieżach świata - kole podbiegunowym, gdzie Meksykanie je umiej­ scawiają, wystarczy wyjrzeć przez okno. Lokalne media codziennie dają świadectwo tego, że mek­ sykański koniec świata" jest do pokonania nie spada liczba nielegalnych emigrantów z Mek­ syku. Nikomu nie jest jednak zn 3.ri3. długość życia w świecie firmowanym flagą amerykańską Może więc lepiej pozostać po stronie Mex i tylko �32 obserwować to, co dzieje się za murem? Brakuje jednoznacznej odpowiedzi. La frontera postrze­ gana w kategorii „końca świata" stanowi efekt ogromnych ograniczeń, jakie można tam zaob­ serwować. Otwarcie granicy dla Meksykanów nie jest możliwe, bowiem oznaczałoby to roszczenia innych grup narodowych koczujących na terenach przygranicznych. Meksykanie nie są jedynymi, którzy wypatrują okazji do przekroczenia muru. Pozostaje walka o dobre życie i próba leczenia ran. Z bronią w dłoni, czy bez, to już kwestia indywi­ dualnego wyboru. Dagmara Masłowska Sin cicatrizar Heridas en la tierra Venas abiertas De Latinoamerica Bez zabliźniania Ran w ziemi Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej La Frontera, or a story about "the end of the world" The author of the essay explores the implications of Mexican - American border on the life of local communities, especially Mexican ones. Thoughts about the changes of the culture and social behavior caused by the raising of the border wali are based on authors personal experiences, participations, observations and conversations with the citizens of Mexicala and Tijuana. Author shows how the efforts made to cross the border are becoming the tool of social stratification and how they preserve the social ineąualities. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �1 (19) PD13 BARBARZYŃCA �BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4f54c6c167df6875a409a6ad36dd290.pdf 174ccc280f4e10cc5fa795a173b49c12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5687 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna (1938-2013) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5287 Title A name given to the resource Innego końca świata nie będzie / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19) s.7-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ońca świata me będzie z Anną Zadrożyńska rozmawia Filip W r ó b l e w s k i 1 Anna Zadrożyńska: Jeśli mam o sobie mówić, to proszę o szacunek, bo świat ujrzałam rok przed wybuchem światowej wojny Sęk w tym, że nie jestem z Krakowa, czy raczej - nie całkiem. Jestem Hutasem, pochodzę z Nowej Huty, a to robi sporą różnicę. Filip W r ó b l e w s k i : Skoro gramy w ten miejsce urodzenia? Aha! Rozumiem. No, to jest po prostu życio­ rys. Kontynuując, cała moja rodzina właśnie ze stolicy się wywodzi: ojciec i jego rodzina, mama też, chociaż już jej rodzice przybyli tu z różnych stron Polski. sposób: Warszawa, jestem warszawianką, dla krako­ wiaków: niestety! Jak to „niestety"? ...to odwołanie się do stereotypu, krakowia­ kom podobno nie należy w ogóle wspominać o warszawskości. Przed wojną zamieszkaliśmy na warszawskim Żoliborzu. Tu, podczas okupacji, rozpoczęłam edu­ kację w klasztornym przedszkolu, potem prawie do matury nadal „byłam w klasztorze" Sióstr Zmar­ twychwstanek. To dość długo, nabiera się wtedy Niniejszy materiał stanowi fragment rozmowy przeprowadzonej w ramach projektu badawczego „Etnografia jako doświadczenie osobiste. Generacyjne uwarunkowania przemian metodologii i praktyk badawczych" realizowanego w latach 2011-2013, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (grant numer 2011/01/N/HS3/03273). Wypowiedź autoryzowana. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �Wywiad 8 BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �9 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e pewnego stylu, ale i wiedzy, np. o dorocznym cyklu świętowania, o świętych pańskich, o katolickich (wyłącznie!) ceremoniach i obrzędach. A to już jest materia do wykorzystania wiele lat później w etno­ graficznych studiach i naukowej refleksji. To taki jasno sprecyzowany punkt widzenia do badań nad świętowaniami w Polsce. Tym zresztą zajmowałam się przez pewien czas. I dość, porzuciłam temat, bo tak naprawdę świąt bardzo nie lubię. Obchodzę je z daleka. Często wtedy wyjeżdżam nad morze. Ale tam też są święta, choćby którym towarzyszy kościelna komercja. Dopiero na nie nakłada się komercyjność świecka. Nato­ miast 11 Listopada dotyczy Narodu i Państwa, a one nie dysponują środkami nadprzyrodzonego przymusu. Moglibyśmy się po prostu wspólnie cieszyć, ale tego nie mamy w tradycji. Tradycji uczymy się w dzieciństwie. We własnym doro­ słym życiu miałam oczywiście czas, gdy powta­ rzałam to, czego nauczyłam się w domu: wielka¬ nocne mazurki (które pewnego roku rozbawieni goście zjedli już w Wielki Piątek), jedwabiste, p cirzone drożdżowe baby i aromatyczne, aksa­ mitne bożonarodzeniowe makowce. Wyrób ciasta p cirzone20 to był rodzinny prawie rytuał sprzed kilku pokoleń. Robiło się je przyna mniej dwa¬ dzieścia godzin albo dobę. Samo ciasto wymagało trzykrotnego wyrośnięcia i na dodatek wsoania łego wyrobienia do wyrośnięcia. Wyrabiało sie ie orzy oomocy młodych ludzi Mamy nasze mia y trochę takie reumatyczne dłonie Służyła do tepo snecialna niecka ona ieszcze do tei nory iest u rodziny mojego brata w Fałenicy Specjalna niecka — tego nier obiło sie z dwóch kilogramów Bożego Narodzenia. Ale tam da się je ominąć. Tam Boże Narodze­ nie jest naprawdę świętem rodzinnym i delikatne wymówienie się od zaproszenia jest przyjmowane z wdzięcznością. Co innego Wielkanoc, ona otwiera wrota domów na ludzi. Powiem, że to jest dość śmiałe wyznanie, jak na osobę, która napisała kilka książek na ten temat . 1 Przecież się do tego przyznałam. W pierw­ szym zdaniu Powtarzać czas początku (i Światów, zaświatów) napisałam: „świąt można nie lubić". r yiko Ik z, n rn r b l V Ustarczyło. t AAle l' piętnastu DyHI wszystkicn r to było ciasto jak aksamit, ono wreszcie musiało wyrosnąć było opieczone a po wyjęciu z pieca Zwłaszcza, że Boże Narodzenie zaczyna sie tuż po Wszystkich Świętych... Tylko sie dziwić naszej narodowej niegospodarności, skoro nie zrobiliśmy nic z U Listopada. mu . * ° ! , ° {I ^ "" można je było jesc do Wielkanocy, jeśli by czło­ 0 p a St0 a aS lo był przepis sprzed Hus pokoleń, jednym siowem — święto. Dalej Pani twierdzi, że nie lubi Zob.: A. Zadrożyńska, T.M. Ciołek, J. Olędzki, Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1976; A. Zadrożyńska, t ^ylb Z ^ ^ ^ " ^ Z ^ , C1 wiek wytrzymał, bo ono się nie starzało w ogolę, To są odmienne świętowania. Doroczny cykl świąt katolickich wymusza przestrzeganie reguł, 2 C świąt? Lubiłam. Święta to był smak, zapach i emocje dzieciństwa, może też i młodości. Wtedy była w nich ^ • ^ , Warszawa 1986; idem, Powtarzać czas początku, cz. widzę w świętowaniu tylko biesiadowanie. Czy biesiadowanie ma w sobie cokolwiek tajemniczego? Gdy przygotowania do świąt zaczynały się na kilka ty zaświaty O tradycji wietowań w Polce Twój Styl WaSzawa2000; idL, Świętowania polskie. Przewódnikpo tradycji, Twój Styl, Warszawa 2002. ^g ^ ś m e j , gdy myślało się np. o wigilijnych podarunkach dla ludzi bliskich, gdy właściwie wszystko bywało problemem, bo najprostsze zakupy 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 0 1w c z e �10 Wywiad (to okupacja i PRL były czasem mojego dzieciństwa i nawet młodości) wymagały nie tylko pieniędzy, ale głównie inwencji i zaradności, wszystko stawało się niespodzianką. A co dopiero, gdy w wigilijny wieczór, ku zdumieniu dzieciarni, u drzwi stawał prawdziwy Święty Mikołaj (zresztą od dawna już bardziej krasnala przypominający niż świętobli¬ we go biskupa sprzed wieków). Do pewnego czasu właściwie chyba wierzyliśmy w jego istnienie, aż do momentu obnażenia tego oszustwa. U nas robiło się takie „centralne" Wigilie. I jeden, jedyny stryj, którego nigdzie nie aresztowali i którego wojna nigdzie nie rzuciła przebierał sie za Mikołaja Do pewnego czasu właściwie wierzyliśmy w to że to jest Święty Mikołaj. Ale któregoś dnia kiedy przyszedł Mikołaj - pewnie już dojrzałam' za stara byłam na to i postanowiłam zupełnie obnażyć kłamstwo -ściągnęłam mu brodę. \ robiła sie konsternacja tak mi sie żal zrobiło własne™ wyobrażenia o świefach Tak naprawdę to było obrzydliwe z mojej strony - brodę mu Ś c i s n ę ł a m Podejrzewałam tam patrol niemiecki, który wparował do domu. Moja mama, kiedy aresztowali ojca, zaczęła pro­ wadzić - to się nazywało: sklep - paszteciarnia czy coś takiego, takie miejsce, gdzie przychodzili ludzie. Były ciastka, które piekła babcia, mama sama robiła kajmaki, ktoś przywoził eklery i obok tego pomieszczenia sklepowego było po schod­ kach wejście do pokoju - kiedyś była tam jakaś restauracja albo coś w tym rodzaju - tak jakby mieszkalnego pomieszczenia. Dopiero potem, po wojnie się o tym dowiedziałam, wtedy przecież nikt dzieciom takich rzeczy właściwie nie mówił. Mama po prostu brała udział w konspiracji i tam pod podłoga były skrytki w tym pomieszczeniu poza sklepem, skrytki na broń na rozmaite eranatyiinne takie rzeczy. Oczywiście opalało się to A szkoda bo dzieci nowinnv iak n a i d L e i w i e r z v ć bvł z nierwszego nierra w marzenia ocierać sie o r.iemnire Dziś nisz, lisrv nLrhodził do Świętego Mikołaja A mamy, m wywracaliśmy r l"'m rto \ rk ' k' A juz i * wszystko kiedy zaczęliśmy się dogrzebywac do wnętrza tej sterty, wszem patro niemiecki, i rzycnodzno dziesięciu 7 Świat tajemnic mojego pokolenia to wojna i powojenny rozgardiasz. Wiem, to była tragedia, ale dla dzieciarni czas wojny to był czas wspania­ łych zabaw. Nic naprawdę nie było „naprawdę"! Ani groza wojny, ani popowstańczego wysiedle­ nia, ani powojennych ruin. Wszystko mogło się stać fragmentem zabawy: „To teraz ja do ciebie strzelam, a ty upadniesz", „Dobra. Zabiłaś mnie", „No to nie wstawaj". I on wstaje! Śmierć była nierealna, nawet podczas Powstania. Byliśmy zbyt mali... Ale bardzo niedługo potem wszystko nagle stało się realne. Oczywiście, w tej wojnie działy się rzeczy okrutne i okropne, ale ludzie żyli. Wobec tego mieli inne, rozmaite problemy, coś się działo zupełnie innego. Na przykład doskonale pamię­ Piecykiem koza zresztą w tych domach w ogóle nie było centralnego ogrzewania tylko były piece wiec był skład tak stała w rogu ta koza było drewno szczany rozmaite i chyba trochę koksu czy czegoś M i a ł a m takiego kumnla H e n i a który m L v L ' mv z drugiego Henio n r z w h n d z n i sie b a w i ć - L INiemcow to nie było tak mało uzbrojonych po zęby. Moja mama zaczęła nas odganiać od tej sterty i mowie: „Uzieci, dajcie spokój, nie bawcie się, nie bierzcie tego.. Niemcy usiedl^jakies ciastka sobie zafundowali, czy cos, a my z Heniem do tej kupki lotem wyszli, lam po prostu była ukryta bron, której jeszcze nie zdążyli ludzie scho­ wać. Gdybyśmy z wdziękiem, z tym Heniem, to rozgrzebali do końca, to dopiero byłaby jatka. Mama mi to powiedziała dopiero po woj­ nie. Nie wiedziałam w ogóle. Więc, gdyby się podobne rzeczy mówiło dzieciom, być może, że byłyby mądre albo byłyby jeszcze głupsze, niż były i na przykład by do tych Niemców poszły i to pokazały: „Panowie, macie taki karabinek. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �11 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e A tu tyle leży". Nie sądzę, żeby tak było, ale mogło tak być. W każdym razie to były takie sytuacje, które gdzieś nawiązują do ruchu oporu, czy do czegoś podobnego, ale obok tego była jakaś swego rodzaju społeczna więź, która cały czas nie wyma­ gała zdawania sobie spawy z tego, że ludzie robią rzeczy wielkie, wspaniałe. Oczywiście, oni ryzy­ kowali. Zresztą właściwie niesłychanie popularne było robienie makaronu. Makarony się robiło po to, żeby je suszyć i żeby były właśnie dla ruchu oporu, żeby mieli co jeść, bo coś trzeba było jeść. Więc jeżeli gdziekolwiek była jeszcze jakakolwiek mąka i można było ją kupić podczas okupacji, to się robiło makarony. To też było tajne, robiło się je w mieszkaniach, a już pewno nikt rici zewnątrz o tym nie musiał wiedzieć. Bieda solida­ ryzuje ludzi natomiast brak pieniędzy wywołuje rywalizację.' J Dla dorosłych, niestety, cały ten Zły Czas był aż w nadmiarze realny. Dobrze jest być poza nim, ale dla tych, którzy go przeżyli, nawet w formie dziecięcych zabaw, staje się on Czasem Wstęp­ nego Chaosu (jak u Mircei Eliadego), układem odniesienia dla ocen współczesności. Dobrze, gdy kolejne pokolenia o tym rozmawiają- o tym świe­ cie, którego na szczęście już nie ma. Rozmawiają nie tylko o martyrologii i czynach bohaterskich, ale o wydarzeniach codzienności, o okupacyjnych patrolach niemieckich żandarmów, o konspiracji, 0 głupocie i cwaniactwie ówczesnych dzieciaków 1 o odwadze dorosłych. Ten „powstańczy zryw", „bohaterstwo", „patriotyzm" tamtych lat to wspa­ niała przeszłość i legenda. Może niezbyt mądra, ale na pewno wspaniała. Dziś zobowiązani jeste­ śmy po prostu do przyzwoitości... Mieszkam na warszawskim Marymoncie, na dwunastym piętrze zwyczajnego domu miesz­ kalnego. Najważniejsze jest to, że mam widok, przestrzeń nie jest depresyjna. Otwieram okno, mam przestrzeń i Lasek Bielański po drugiej l (19) P019 BARBARZYŃCA stronie. Po prostu wychodzę na spacer - mam dwie godziny spaceru, mogę nawet do Młocin dojść, jeśli oczywiście mam jakie takie nogi. Są trasy spacerowe, tu jest taki kanałek wzdłuż trasy Wisłostrady, więc gdzie człowiek wejdzie, to po prostu ma przyjemność. To już jest poza miastem. Człowiek ma szansę spokojnie myśleć. To jest coś takiego, co uspokaja. Człowieka ogarnia taka frajda myśli w tym wszystkim i nie jest to bolesne, nie jest wymuszone: „trzeba", „koniecznie", „jest tylko dziesięć minut". Można tak na spokojnie. Bardzo spokojnie. Patrzeć na mech, na borówki czerwone — brusznice albo na te borówki czarne - jagody Patrzeć na drzewa W ogóle przychodzą różne rzeczy do głowy. To naprawdę inspiruje Poza tym nagle naprawdę w takim kontakcie z przyroda takim niewymuszonym takim zupeł nie zwyczajnym zdaie sobie sprawę z tego że iest sie cza tka tego wszystkiego i że w badaniu kultury nie można oominać asoektu fizycznego człowieka że biologia i ta natura w nim iest Inie wiem jak bv zaprzeczać i mądrzyć sie na ten temat to n euwzglednianie tego akurat L e k t u zrobiłoby bardzo dużo złego Blok to wstępne pole moich etnologiczno-antropologicznych penetracji. Dalej jest mia­ sto, Warszawa. Wydaje się, że dziś właśnie miasta stają się naturalnym miejscem osadnictwa ludzi. Dlatego są ciekawe. Wioski okazują się minia­ turami miast, sypialniami dla mieszczuchów, miejscami weekendowych powrotów miejskich emigrantów (nazywanych „słoikami"). Niewiele ma to wspólnego z etnograficzną wizją kul­ tury ludowej. Tu, w mieście, wyraźnie widać, że rodzina, jakaś grupa sąsiedzka, zawodowa, towarzyska demonstruje własny styl życia, jakąś kulturę jakąś własną ludowość" jakieś trady­ cje, choćby i niedawne. Bo i sąsiedztwo miesz­ kańców miejskich (nie tylko Warszawy) osiedli jest dziś kalejdoskopowe. Choćby takie osiedle jak to, gdzie w PRL-u to była spółdzielnia �12 Wywiad nauczycielska i trzeba było być albo nauczy­ cielem, albo mieć „znajomości". Różne rzeczy się w Polsce robiło, żeby można było dostać mieszkanie. W każdym razie, w pewnym stop­ niu spółdzielnia była ekskluzywna - to może za mocne słowo, ale tak jakoś środowiskowo okre­ ślona. Potem, gdy w 1989 roku zaczęły się prze­ miany, zwiększyły się możliwości dla bogatych - bo tu różni ludzie mieszkali - dla bogatych, którzy dorabiali się i zaczęli się wyprowadzać, zostawiając mieszkania. Zaczęto je wynajmo­ wać albo sprzedawać. I zupełnie inny zestaw ludzi się wprowadził. Na moim piętrze mniej ale i bez tego jest tutaj spora rotacja zupełnie nieprawdopodobna. Na „moim" osiedlu był już czas dominacji Wietnamczyków. Wynaj¬ mowali bo nie mieli mieszkań W tej chwili już sie gdzieś przenieśli bo już sie dorobili albo wyjechali z Polski albo' się dorobili i mieszkają gdzie indziej Nierzadkie iest sąsiedztwo mał ż e ń s t w mieszanych (nolsko a f r y k a ń s k i e nolsko h i n d u s k i e nolsko c h i ń s k i e nolsko i a n o ń s k i e ^ d l , n r z v k ł ' d n - hvła tn taka' d z i e w r z v L a \ Z m . y H . , 0 n • f [ ' która , r wyszła za mąz za Hindusa, u n a jest japonistką i poznali się w japonn. Kozmawiają trojgiem dzieci po j a p o n s ^ lo_jest juz nieprawdopo­ dobna ekwilibrystyka. W każdym razie, według mnie, to jest miłe. Mnie się to bardzo podoba. Nierzadkie jest również sąsiedztwo naukowych p r a c o w n i k ó w zza wschodniej granicy, teraz coraz częściej pojawiają się młodzi przybysze z odległych i pobliskich wiosek. Gdyby się przejść, właśnie w weekend, bo na co dzień nigdzie nikogo nie ma - znikają wszyscy, ale w weekend - te zakupy, samochody rozmaite, to dopiero widać, jak się świat otworzył, jak jest fajnie. Czy to nie jest ciekawe pole do badań dla etnologa? Dla antropologa? Naprawdę nie trzeba wyjeżdżać na wieś... Ani do ciepłych Chociaż te „ciepłe kraje" pozwalają odkryć np. granice tożsamości. Ponadto jesteśmy z tego kręgu klimatycznego, co to zmienności pożąda. Wiatach 80. ubiegłego już wieku byłam w Algierii. Turystycznie, czy... Brat był tam na kontrakcie, pojechałam do niego na parę miesięcy. Wcześniej prowadziliśmy instytutowe badania na Bałkanach, w Macedonii. Właściwie nie było tam problemu z wtopieniem się w tłum, chociaż kontakty między ludźmi opierały się głównie na znajomościach i zasadzie rekomendacji. Zawsze jednak można było taką rekomendację uzyskać. Nic podobnego nie dało się załatwić w Algierii. Już na pierwszy rzut oka przybysz z Europy okazywał się co najmniej inny, o ile nie obcy. A cóż dopiero, gdy stanął wobec np. Tuarega? Natychmiast po przylocie, w hali przylotowej algierskiego lotniska zobaczyłam właśnie Tuarega To było zjawisko król świata: wysoki, szczupły, w jasnobłękitno-szarej szacie w turbanie z chustą, chroniącą przed pustynnym wiatrem i pyłem Szedł. Nie on nie szedł on tak jak wielkie ptaszysko jak lądująca czapla sunął no nosadzce nrzylotowei hali Obraz i ruchnie do naśladowania przez Europejczyka. Utożsamienie niemożliwe Od razu wiedziałam że ićł tu nie mam co robić, że jestem rozpoznawalna. Po wyjściu na zewnątrz wkroczyłam w następną odmienność: pod drzewami pomarańczy (owoce drgały na gałęziach) modlili się muzułmanie. Była akurat pora modlitwy. Pod drzewkami, na których rosły pomarańcze! Byłam tam w 1985 roku, głęboki PRL, więc nie można było dostać pomarańczy, ich po prostu w ogóle w Warszawie nie było. Mnie to absolutnie zachwycało, a dla nich to było przecież normalne. Wiedziałam, że jestem w pełnej egzotyce. I te zapachy! Bo Afryka pachnie zupełnie inaczej niż Europa! Eukaliptusy krajów. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �13 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e i kebab, jakiś aromat jarzyn, jakiś powiew podpie­ kanego mięsa, ale eukaliptus najsilniejszy A jak sie zatem prezentuje dla etnologa Polska i okiem, i nosem? Wolałabym nie mówić, bo przede wszystkim tu, zwłaszcza w miastach, trochę śmierdzi. Ale jed­ nak można odnaleźć i zapachy interesujące, tylko że pozamykane w domach, w mieszkaniach. Tak jakby chronione przed nosem obcych. Ale już na przykład w windzie ludzie zostawiają swoje zapa­ chowe wizytówki: perfum, wód perfumowanych (kiedyś mówiło się - kolońskich), płynów do płu­ kania ubiorów, potu. Na korytarzach bloków miesz­ kalnych napotyka się codziennie fale obiadowych woni. Przed świętami królują bigosy (pachniało fajnie, dlatego że bigosy robiło się znacznie śniej, to był taki zapach kapuściany - jakoś istny w tym wszystkim- teraz ludzie zapomnieli że bigos się robi na dwa, trzy tygodnie albo najlepiej miesiąc przed zjedzeniem, żeby mógł się przetrawić przegryźć przemrozić oderzać) wanilia pieczone ciasta Wblokachbywaróżnie ponieważ wentylacja iest dziwna zaoachy wychodzą na klatkę schodowa Latem bvli'iacvś ludzie którzy filowali na balko¬ nach Nie polegało to na urozmaiconych komnozy ciach iarzJnowo miesnwh rvlko kiełbasa z cebula" nosvnane ieszcze iakimś z i o L w m naskndzrwem W r b h znow J h ' r wizytówki T A ' Ui benzyna. n' w autobusach osobiste Natomiast zapachy wie skie płyną pol ^trawa siano, kwitnące kwiaty ale tez i rozrzucany obornik i nawozy; i z obejsc pachnie zwierzętami, karmą, czasami gnojówką). Ł domów zapachy wydobywają się rzadko, wchodzącego atakują z całą mocą, me zawsze przyjaźnie, nie zawsze przyjemnie. Natomiast wizualnie to niezmiernie piękny pejzaż, 1 olska to kraj piękny, naprawdę niepowtarzalnie piękny Ale myślę, ze wszystkie kraje są niepowtarzalnie piękne. ? Wyobrażam sobie, jak ten kraj musiał wyglądać w latach czterdziestych i pięćdziesiątych minionego 1 (19) P019 BARBARZYŃCA stulecia. Czyli wracając do punktu wyjścia, minała Pani dzieciństwo i szkole prowadzoną zakonnice. Jak to wtedy wyglądało? wspo­ przez Kraina dzieciństwa i młodości jest na ogół Arkadią. I dla mnie też tym była. Klasztorne kory­ tarze, wyłącznie damskie towarzystwo, enklawa niekomunistycznej atmosfery. A wokół świat PRL-u. Uczono nas wiedzy i dobrych manier, koleżeńskości i współpracy ze słabszymi, ale też i wstydu własnej cielesności, pruderii i swoistego odrzucenia tych inaczej myślących. Dojrzewając, bardziej zauważałyśmy otaczający świat. Dlatego zapewne na dwa lata przed maturą prze­ niosłam się (w dość licznym towarzystwie) do publicznej szkoły koedukacyjnej. Miało to też swój wymiar praktyczny na wyższe uczelnie (były tylko państwowe') rzadko przyjmowano kandy­ datów ze szkół prywatnych Dlatego ta zmiana była swoieeo rodzą u wyrachowaniem - wszystkie chciałyśmy studiować a Zmartwychwstanki" były przecież szkołą prywatną. Ale nie było to dobrze widziane... Było to fatalnie widziane. W nowej szkole odnowiłam rozmaite znajomości z przedszkola, z okresu okupacji. Był to czas przewalania się Historii: żrący socjalizm, który ginie wraz ze śmiercią Stalina w 1953 roku, potem umiera Bierut i nagle poczuliśmy wkraczającą „odwilż". Maturę zdałam w 1955 roku i jako matematyczka (z upodobania i możliwości) zdawałam egzaminy wstępne na Wydział Łączności (teraz Elektroniki) Politechniki Warszawskiej. Ale te matematyczne zainteresowania równoważył humanistycznie krąg moich szkolnych kolegów. Chodziliśmy wiec na wystawy na koncerty na odczyty. I nastał rok 1956. 1 lipca, po pierwszym roku studiów, stawiliśmy się kilkuosobową grupą na praktykę w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Nowym Sączu. Fatalnie, bo kilka dni wcze- �14 Wywiad śniej wybuchnął z całą mocą Poznański Czerwiec (28-30.06.1956). Grupa studentów, więc podej­ rzani. Zakwaterowano nas na terenie zakładów, w mieszkalnych wagonach kolejowych. Dyspozy­ cja dyrekcji: uniemożliwić swobodne wychodze­ nie do miasta, przecież właśnie my także byliśmy tą ręką, którą premier Cyrankiewicz chciał obci­ nać. A więc jakoś tak poczuliśmy się wciągnięci w całą opozycyjną akcję. Potem, już w paździer­ niku, na Politechnice, były następne protesty, ale w nich już nie uczestniczyłam. (Miałam zapalenie płuc, bo nieco wcześniej pływaliśmy z bratem po Wiśle. Jacht po prostu się wywrócił. W paździer­ niku kapać sie w Wiśle to troszeczkę tak jakoś niepoważnie). Na drugim roku studiów zaczęłam dojrzewać do zmiany. . Sporo się z tym Pani przemęczyła. Wytrzymałam pięć semestrów, bo tyle trwały zajęcia z matematyki. Postanowiłam, inspiro­ wana dyskusjami z humanistami, studiować historię sztuki na Uniwersytecie Warszawskim. No, ale tam trzeba było znać historię, a my w PRL-u historii uczyliśmy się specyficznej i spe­ cyficznie. Uczono nas wybiórczych faktów, żadnej konstrukcji dziejowej, żadnego sensu zdarzeń, żadnych kontekstów i współzależności. A ja chyba miałam potrzebę systemu, takiego, które owe fakty by porządkował. Pewien typ umysłowości... Chyba tak, o syntezę chodzi. Miałam więc co robić do tych egzaminów wstępnych na Uni­ wersytet... Uczyłam się historii, to była groza. Właściwie do tej pory jestem niedouczona, cho­ ciaż chyba nie powinnam się do tego przyzna­ wać, ale etnografowie, jak to przez pół wieku konstatowałam, mają dość dziwny stosunek do historii: wielu jej nie zna. Oczywiście był jeden ewidentny znakomity wyjątek - Ludwik Stomma. �• I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e 15 Jego praca na egzaminie wstępnym to bogata fak­ tografia i synteza. Nakreślił graf genezy II wojny światowej, schemat zależności i konfliktów przed jej wybuchem. I to by wystarczyło. Mógł nic nie napisać. Ale napisał. A więc poszłam na egzamin, zdałam i z braku miejsc mnie nie przyjęto. I słusznie. Natomiast przyjęto mnie (z tzw odwołania) na etnografię. Zadecydował o tym prof. Witold Dynowski, szef ówczesnej Katedry. Moja ciotka, która pracowała na uniwersytecie w dziale gospodarczym, powie­ działa, żebym napisała odwołanie. To napisa­ łam. I tu się zaczyna moja kariera. Ponieważ do dokumentów miałam przyczepione zdjęcie, ładne zdjęcie, bo jak człowiek ma dwadzieścia lat, to wygląda ładnie, jest fotogeniczny, jak każdy inny człowiek. I profesor Dynowski - wrażliwy esteta, nic bcicZc^c n<ł to czy js. ms-in dwójki, trójki, czy cokolwiek, spojrzał na zdjęcie i mówi: „Biorę ją". I wziął. Okazało się, że wtedy na etnografię przyjęto sześć osób Nie miałam poiecia co to jest ta etnografia lak sie tylko dowiedziałam że sie na nia dostałam to pierwsze co zrobiłam to Doszłam do biblioteki żeby orzeczytać w en cv klonediicoroiesr Przecież nie wiedziałam p J u , co o iesr ernoprafia To bvł raki mamines humanisrvki że w o J l e dorad ro nie w c h o d z i ł o w r a c h u b ę ' Z a i m o w a ł a m sie n n ą n ą g Lata 50. i 60. to głębia realnego socjalizmu. Do humanistyki polskiej w zasadzie nie docierały żadne prądy nauki ze świata. A jednak pojawiały się w tej etnografii pojedyncze jaskółki: w 1959 roku po stypendium w London School of Economics powróciła adiunkt katedry, Zofia Szyfelbejn (Sokolewicz), chyba w 1962 roku z Paryża wrócił Krzysztof Makulski , wtedy jeszcze student, który potem był bliżej związany z Zakładem Etnografii, a wiele lat później został dyrektorem PaństwoMuzeum Etnograficznego w Warszawie. 4 Chodzi o filie Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej PAN? r Oczywiście, same studia, choć nie zawsze interesujące, odbywały się w niezwykłej atmos­ ferze. Wszyscy się znaliśmy: i studenci, i wykła­ dowcy, i woźna, i bibliotekarka. A miejsce było też niecodzienne: zwyczajna kamienica na ulicy P019 3 kultura wielka" s k a d m o . ł a m , ., . V: , l' * ,, > Al T ł ł ^oioergu. Ale okazało się, ze cały życiorys, wszystko, co robiłam, czego poszukiwałam to złożyło się na konieczne doświadczenie wstępne do studiów etnograficznych. Wszystkie osobiste i naukowe zdarzenia doznały rekonstrukcji i nabrały w tych studiach sensu. 1 (19) Hożej, gdzie również mieszkał profesor Dynowski i gdzie w oficynie można było przenocować (jak ktoś nie miał gdzie) albo nawet przemieszkiwać. Katedra mieściła się na III, IV, V I piętrze, zaś na piętrze V egzystował Zakład Etnografii PAN-u . Taka ciepła atmosfera przyjazności, którą głów­ nie kreował profesor Dynowski (i pani Buśkowa, woźna), goszcząc nas wcale nierzadko w swoim mieszkaniu, każdego nazywając jego imieniem. Odkryłam, że tylko tu będę mogła w nauce zająć się tym, co mnie interesuje. Pomimo możliwości, studiów już nie zmieniłam. Zostałam w etnografii na następne pół wieku... BARBARZYŃCA 3 „W kamienicy przy ulicy Hożej 74, na parterze znaj­ dowało się mieszkanie profesora, na piętrach 3-4 sie­ dziba uniwersyteckiej Katedry Etnografii, a w niej prawdziwa instytucja - woźna, pani Genowefa Busko dokarmiająca studentów plackami ziemniaczanymi Oddając JLć prawdzie historycznej należy dodać, że na piętrach 5-6 znajdował sie Zakład Etnografii In ty­ tułu Historii Kultury Materialnej" (za- http-//ww etnologia.uwedu.pl/Lw/instytut). 4 Zob. J. Skrzyńska, Jan Krzysztof Makulski (1938¬ 1989), [w:] E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewic- ka, A. Spiss (red), Etnografowte i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. I , Wydawnictwo Na­ ukowe D W N , Oddział Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego w Krakowie, Kraków 2002, s 189-191. �16 Wywiad Tak, o Zakład Etnografii Polski. Otóż Zofia Szyfelbejn to był pierwszy powiew wielkiej nauki: brytyjska koncepcja funkcjonalizmu, dzieła Bro­ nisława Malinowskiego i Raymonda Firtha pre­ zentowane studentom na ul. Hożej. Potem fran­ cuska fascynacja Levi-Straussem, którą zarażał nas Krzysztof Makulski . Jeszcze później, chyba w 1964 roku, już po doktoracie, do Francji na krótki staż wyjechała Zofia Sokolewicz . Ale to był dopiero początek, który jednak zmuszał do uznania, że poza Polską istnieje nieograniczony wszechświat nauki. 5 6 W 1963 roku zrobiłam magisterium, napi­ sałam bardzo klasyczną pracę etnograficzną, wspartą na terenowych badaniach podlaskich wiosek. I dziwnym zbiegiem okoliczności, nagle Profesor zdobył etat dla Katedry Etnografii. To była propozycja dla mnie. Od września 1963 roku zostałam tu na stałe. Dziś patrzę na swoje losy z dystansem i poczu­ ciem humoru. Ale wówczas to była sprawa poważna, wielka szansa, ale też i zobowiązanie. Zdaje się, że wykorzystałam i szansę, i podołałam zobowiązaniu. I z pewnością mogę powiedzieć, że w całej tej półwiecznej pracy miałam silne wsparcie ze strony Profesora i Zofii Sokolewicz. Także dzięki nim, dzięki etosowi warszawskiej etnografii powstawał przez lata wspaniały zespół, który dziś już zupełnie samodzielnie daje sobie radę w nauce I pożegnaliśmy bardzo liczną grupę 5 doskonałych absolwentów, dziś wspierających naukę nawet bardzo odległych krajów. Pani profesor, odnośnie studiów: sporo sie zmieniło od połowy minionego stulecia. Ogromnie się cieszę, że miała Pani sposobność doświadczyć studiowania w tym takim starym, uniwersyteckim stylu -przez duże „ U". Nie tak, jak dziś, gdzie na jednym roku jest po kilkadziesiąt osób. Dawno temu także próbkę masowości pozna­ łam na Politechnice Warszawskiej, zapewne dla­ tego doceniłam atmosferę studiów na etnografii. To jest w ogóle inna atmosfera. Tę atmosferę tworzą jednak ludzie. Studia, skupiające nawet dużą liczbę studentów, nie muszą być masowe. W Katedrze (potem w Insty­ tucie) Etnografii (potem Etnologii i Antropologii Kulturowej) U W pracowaliśmy nad systemem nauczania. W latach 50. i później takimi droż­ dżami rozwoju wymiany myśli i współdziałania były Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne . Już po pierwszym roku studiowania poznawali­ śmy „załogi" pozostałych ośrodków etnograficz­ nych, nie tylko w Polsce, ale także w sąsiednich „demoludach", a niekiedy też i z „dalszej Zclgf 3.-* 7 Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne organizowa­ no w latach 1952-1985 (w latach 1952-1955 przez Studium Historii Kultury Materialnej Polskiej Akade­ mii Nauk, a 1956-1985 przez Katedrę Etnografii Uni­ wersytetu Warszawskiego). Pomysłodawcą obozów Zob. Z. Sokolewicz, Rewolucja, konflikt pokoleń czy był prof. Witold Dynowski. Były to dwutygodniowe kumulacja doświadczeń - zmiana pytań badawczych praktyki terenowe/w któtych uczestniczyli studenci w etnografii polskiej po II wojnie światowej, [w:] A. LrwLego i drug ego roku wszystkich katedr etno­ Malewska-Szałygin!M. Radkowska-Walkowicz (red.), grafii w Polsce Dodatkowo te delegowały Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor wybranych pracowników jako instruktorów orał ^«/zir^,/lnstytutEtnologiiiAntropologii Srszych studentów jako podinsttuktorów" Samych Kulturowej Uniwer ytetu Warszawskiego, w L a w a u d e ^ 2010, s. 20-23. / ejdnostki 6 1 SSSdSSS Zob. Z. Sokolewicz, „Moje życie naukowe można spro­ muzTf Zob A TzZ wadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego peku,S ^ S i - T f f i S S WydfwSwó który dalami teoria poznania". Odpowiedzi napytania Pozrlń Zbigniewa Jasiewicza, „Lud" 95 2011, s. 322-331. 2 0 0 6 T 6 0 61 6 4 ^ 7 0 1 2 K 2 2 124 125 VSM£T^^"S^S BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �17 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e nicy". Z czasem ta inicjatywa zmarła śmiercią naturalną, gdy zabrakło pieniędzy, gdy „kultura ludowa" przeobraziła się w kulturę masową, gdy zamiast oryginalnych obyczajów i obrzędów poja­ wiły się symulakra. Wówczas prof. Sokolewicz wymyśliła dla warszawskich studentów wspaniałe rozwiązanie dydaktyczne: laboratoria etnologiczne . Tu małe grupy (10-12 osób) studentów pod kierunkiem pracownika nauki, już w drugim semestrze swoich uczelnianych zmagań, rozpo­ czynają pracę nad jasno sformułowanym proble­ mem, zaczynając od wstępnego poznania metod badań opisu i interpretacji. Potem następują badania terenowe, weryfikacja faktów i opraco¬ wanie materiału pod koniec zimowego semestru trzeciego roku studiów. To opracowanie staje się podstawa do napisania pracy licencjackiej Test to orawie system tutorski którego kontynuacja okazuie sie oraca na oóźnieiszych seminariach magisterskich. 8 Oczywiście naukowe zmagania i studentów, i tych dojrzalszych naukowo uczonych wyma­ gają stałych poszukiwań i dyskusji o metodach badania materii etnograficznej. Ja zaczynałam od klasycznej metody badań terenowych, którą ośmielam się nazywać metodą Mariana Pokropka (profesora). Znam tylko postać 8 9 książkową*. Laboratoria etnograficzne wzorem rozwiązań wy­ pracowanych przez ośrodek warszawski zostały wprowadzone również do dydaktyki akademickiej w Krakowie w latach 90. minionego stulecia. Tak zor­ ganizowanych laboratoriów nie uruchomiono w in­ nych ośrodkach, pozostając wyłącznie przy zajęciach warsztatowych wykładach i klwersatoriach dotyczą­ cych technik i nSodyki badań terenowych oraz prak­ tyk terenowych (wakacyjnych bądź śródrocznych). To badacz niepowtarzalny, kolekcjoner fak­ tów i encyklopedia polskiej klasycznej etnogra­ fii. Zna zapewne wszystkie wioski w Polsce (być może także w innych krajach, które penetrował naukowo). Ale jest to metoda zbierania fak­ tów na podstawie kwestionariusza, a kwestiona­ riusz - jak wiadomo - tworzy się na podstawie posiadanej wiedzy. Zatem niewiele da się dzięki niemu odkryć. A dziś świat odkrywać musimy, bo dotychczasowe opisy i interpretacje niewiele już wyjaśniają. Dlatego klasyczny kwestionariusz nie wystarcza, ale poszukiwania da się wesprzeć dyspozycjami badawczymi" wtedy edy problem został już wstępnie sformułowany. W takich dys­ pozycjach pojęcia badawcze doznają operacjonalizacii i wskazują punkt startu rozmowy. Badacz w zależności od rozwoju sytuacji narracyjnej' ma reagować na poiawiaiace sie nformacie i ie stymulować Wydaie sie to oroste a wcale takie nie iest Przede w s L t k i m samo sformułowanie nie jest. i rzeae wszystkim samo srormuiowanie remaru wymapa iuż wiedzy nie rvlko fakropra fi™ i J l r iidKze J ś w i swiauomosci . H o r n o L i f i l oiiiozoiiczno-meio/ofir.no Jrn licznej, lecz dolocrirznei wvmacra określenia teorii T o siatka n i k r ' ' 7badacz H k nr i • Które, W ' r wemug Hł pojęć, Którą akceptuje \ niego, są w stanie opisać badaną, obserwowaną rzeczywistość. Ale tak naprawdę, związek teo­ rii z realnymi badaniami w terenie jest nikły. 1 ozwala badaczowi co najwyżej uzyskać dystans do siebie samego i zgodzie się na odmienność rozmówców 1 rzeciez musimy zdawać sobie sprawę, choćby tylko mniej więcej, z tego, czego szukamy, w jakim obszarze chcemy się poru­ szać. A jednak nie możemy z gory eliminować zaskoczenia i nieprzewidzianych zmian kierunku rozmowy. Dyspozycja badawcza pozwala tez na akceptację odmienności rozmówców co może skłonie badacza do zmiany naukowych plalanow, — a nawet do weryfikacji wstępnej teorii. M . Pokropek, Budownictwo ludowe w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1976; idem, Atlas sztuk ludowej i folkloru w Polsce, Arkady, Warszawa 1978; idem, E. Ftyś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Irac- ka, Sztuka ludowa w Polsce, Arkady, Warszawa 1988. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 10 Zob. N . Barley Niewinny antropolog. Notatki z gli­ chatk , tłum. E. Szyler, Prószyński i S-ka, War­ szawa 1997; a także inne książki tego antropologa po angielsku (przypis AZ). nianej t �18 Wywiad Doświadczyłam tego co najmniej dwukrotnie, podczas badań. Pod koniec lat 60. ubiegłego wieku postano­ wiłam rozpocząć badania w pomorskich PGR-ach. Byłam przekonana, że kwintesencją socja­ listycznej rzeczywistości, a więc i kultury są właśnie Państwowe Gospodarstwa Rolne. Te z Pomorza Środkowego znałam. A więc skom­ pletowałam dwuosobową ekspedycję (do tego planu dała się namówić tylko Mirosława Drozd, wówczas jeszcze studentka, dziś profesora Drozd-Piasecka) i pojechałyśmy latem do wybranej osady. Zarówno badania, jak ich efekty opisałam w pracy doktorskiej , a potem wykorzystałam także w książce pt. Homo faber i homo ludem . Ta badawcza rzeczywistość była chyba porówny­ walna z sytuacją Malinowskiego naTrobriandach. Nie od razu udało sie nam pojąć konstrukcje siatek rodzinnych powiązań mieszkańców osady ani zrozumieć sens sąsiedzkich powikłań Żadne klasyczne badanie etnograficzne nie było moż liwe. Skupiłyśmy sie zatem na słuchaniu historii 11 11 życiowych naszych rozmówców, r o z m ó w c ó w Wiele lat zyciowycn Ii OLS Ow W naszycn wieie iai nóźniei inż no 1 989 roku crdv PCR v nnadłv i . \'\ J r rr n 'J\\ 7 . l f.r m m wydarzenia losy znanych mi OSOD, az do cnwin, gdy ich rzeczywistość zaczęła się uładzac. Inną sytuacją badawczą, która zmusiła mnie do zmiany punktu widzenia już na starcie, była pene­ tracja środowiska tzw. chłoporobotników w war­ szawskiej Fabryce Samochodów Osobowych. pewnej pokory, samopoznania, dystansu, wręcz pogody ducha. Wydaje mi się, że jeżeli w każ­ dym z takich cykli badawczych człowiek-badacz maksymalnie siebie eksploatuje, to z konieczno­ ści „otwierając" innych, dociera też w głąb siebie samego. A przecież taką koncentrację osiąga się tylko wtedy, gdy pracuje się naprawdę. Intrygujące jest to, co mówi Pani na temat samo­ poznania dokonującego sie niejako przy okazji. Pobrzmiewa w tym echo starożytnej zasady cognosce te ipsum. Zatem, jak się rzecz miała z Panią? Właśnie tak, jak powiedziałam. Trochę się o sobie dowiedziałam, nie przesadzając jednak, bo badania to jednak nie psychoterapia, a w każdym razie nie tylko. Chociaż, chcąc nie chcąc, poznaje się także granice możliwości wkraczania w pry­ watność, może nawet intymność tych, z którymi się zadajemy podczas badań. Sprawdza się pola obrzeżne, z których już dalej pytać nie należy. Czasami jedno słowo okazuje się zakłóceniem intymności, sprzeniewierzeniem się umownej relacji, dowodem na odmienność i jednej, i dru¬ giej strony. To tak jak z kontaktami między ludźmi... No tak, ale antropolog musi to wiedzieć. Pani profesor, odnośnie badań terenowych i podob­ nych sytuacji. Czy zdarzyły się jakieś sytuacje, które miały znaczący wpływ na Panią? Poruszyły Pani świat wartości, światopogląd... I co by nie mówić, to tego rodzaju kon­ takty, takie spotkania z ludźmi, których w swojej codzienności najczęściej nie uwzględniamy, uczą 11 Iz No pewnie! Wszystkie badania, które prowa­ dziłam, wszystkie obserwacje miały wpływa na to, jak myślę, jak się ze sobą dogaduję. Wioski Praca doktorska obroniona w 1972 r. pod tytułem: podlaskie, PGR-y, FSO, Algieria, Bałkany, tego Motywy zawarcia i oceny małżeństwa a system warto­ się nie da wymazać. Powstaje w umyśle matryca, ściowania współczesnych społeczności wiejskich w Polsce. A. Zadrożyńska, Homo faber i homo ludens. Etnolo° J PÓŹ ejs ej giczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i wspólczerefleksji. Określa też kręgi ludzi poznanych, znasnej, PWN, Warszawa 1983. k t ó r a S W e d c l s k a n BARBARZYŃCA a kaŻde ni 1 (19) P019 Z �19 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e jomych, przyjaciół, bliskich. Kreuje świadomość swoistego osobistego konwenansu, pozwalającego zachować poprawne więzi z rozmaitymi ludźmi, nie wykluczając na przykład przyjacielskich więzi z naszymi rozmówcami. i dogłębniej drąży się problem, tym stają się tro­ chę trudniejsze, potem bardzo trudne, aż wreszcie rozmówca staje się niedostępny. Już ten kontakt okazuje się murem nie do przebycia. Wtedy trzeba się wycofać. Z tego co Pani powiedziała wnoszę, że z przyjaź­ nieniem się z naszymi rozmówcami, bliskością z nimi wiąże się pewna „niewygoda". Czy możemy rozwinąć ten wątek? Myślę, że odrobina tajemnicy jest w życiu. Nie wiem, czy jest to niewygoda? Bo prze­ cież kontakt z drugim człowiekiem polega na respektowaniu pewnej granicy szacunku. Wydaje się, że gdzieś tam jakąś pestkę w środku mamy i ta pestka jest otoczona... I przełamanie tego, to zależy od rozmaitych sytuacji w dzieciństwie i później, po prostu nie dopuszczamy innych do tego momentu. Niezbędna Ludzie, z którymi się kontaktujemy, do pew­ nego momentu pozwalają nam wyciągać z siebie rozmaite wiadomości. Ale j u ż nie dalej. O n i nawet, jeżeli już uchylą jakiegoś rąbka tajemnicy, nawet rodzinnej albo swojej osobistej, to potem się szybko z tego wycofują, zamurowują ten kon­ takt, ten kontakt właściwie jest nie do przywró­ cenia. To tak, jakby były zamykane, odgradzane strumyki, które czuje się, że one są, dają znać, że coś tam jeszcze by można było... Nic. To czło­ wiek się cofa. Sądzę, że to chyba jest istota człowieczeństwa, że nie wiem przy jak bliskim kontakcie z drugim człowiekiem, jednak jest w nim: „ja jestem". To „ja" gdzieś tam siedzi. Poza tym nie wiem, jak to „ja" zareaguje w pewnym momencie. Myślę, że to na tym polega kontakt z drugim człowiekiem, że cały czas właściwie, jak byśmy nie chcieli, nie jesteśmy w stanie przekroczyć pewnej bariery. Badania terenowe mają to do siebie, że do jakie­ goś momentu są bardzo łatwe, ale im dłużej l (19) P019 BARBARZYŃCA niezbędna Tajemnicy i intymności... i zdrowa. Pobudza do zainteresowania drugim czło­ wiekiem, bo chyba zawsze wyczuwamy, że nie wszystko wiemy o nim, prawda? Że coś z niego nam umyka, ale jemu też umyka z nas. Wszystko jest takie, powiedziałabym, symetryczne. Świado­ mość tego to wyraz pokory, a więc i wyrozumiało­ ści, równouprawnienia. Tu nie chodzi o toleran­ cję, w pojęciu tolerancji zawiera się jakieś - czy ja wiem? - lekceważenie, obojętność... Pogarda... To może za mocne określenie, ale na pewno nie równoprawność... Osoby z naszego środowiska rozmaicie reagują na określenia w rodzaju „antropolog" albo „etnograf". Bywa, że opowiadający się za którąś z opcji są wręcz uczuleni na drugą i to, co z nią utożsamiają. Unikam rozważań terminologicznych. Według mnie nie prowadzą one do rozwikłania problemu nauki. Wydaje się, że etnograf (etnolog, antropo­ log) to - jak mawiał profesor Dynowski - przede wszystkim człowiek specyficznie spoglądający na świat, to nie profesja. Potem zrozumiałam, że ta specyfika wymaga wiecznego amatorstwa, w tym szlachetnym rozumieniu tego pojęcia jako przy­ znawania się do niewiedzy i bezustannego poszu- �20 Wywiad kiwania wiedzy o innym człowieku, starań w zro­ zumieniu jego działania. Innymi słowy etnologia wymaga rozdwojenia jaźni. Trzeba żyć własnym życiem, lecz jednocześnie mieć we własnym umy­ śle włączoną na stałe analityczną strukturę (żeby zapamiętywać to, co się obserwuje). Nie umiem już pójść na wesele, nie potrafię po prostu pójść i tylko się w tym wszystkim znaleźć towarzysko. Jednocześnie jestem antropologiem i nic na to nie poradzę. Potrafię się świetnie bawić towarzysko, prowokować sytuacje, które to z drugiej strony rejestruję jako sytuacje badawcze - znakomicie. Myślę że ci którzy nie prowadzili badań mogą tego nie mieć nie wyczuwać. Więc tym jest dla mnie etnologia - bezustannym rozdwajaniem jaźni Nie ma od odpoczynku. Im dłużej uprawia sie te dyscyplinę tym ten mechanizm staje się perfekcyjniejszy. Bardziej przemożny. Można na przykład siedzieć na interesującym wykładzie, uczestniczyć w poważnej ceremonii, świetnie się bawić z przyjaciółmi, oglądać telewi­ zję, słuchać radia czy muzyki, a ten mechanizm cały czas pracuje i potem daje znać o sobie. Sikora. Przyjechaliśmy do wsi, zakwaterowaliśmy się, najpierw długo szukaliśmy tej wioski. To były studentki pierwszego roku, więc chodziłam z nimi po domach, żeby nawiązać kontakt i to się roz­ niosło... Strasznie miła była ta wioska. Rozniosło się, że przyjechali studenci i „władza". Ja byłam „władzą". To miało konsekwencje nieprawdopo­ dobne. Studentki oczywiście zostały rozlokowane, chodziły już po wsi. Rzeczywiście, jak już do jednej chaty weszły i coś tam pogadały, to zaraz następne były. Wiadomo było w wiosce, że przy­ jechali studenci i że będą chodzili. W rezultacie, momencie przychodzi do mnie jedna z dziewczyn i mówi że jest taka zamawiaczka, która zamawia róże. Ona jest starsza pani, babcia taka, która jest właściwie już u schyłku swoieeo życia ale Dowiedziała że zrobi nam seans tei róży jak władza" do niej przyjdzie Wiec mówięSłuchaj "nie ma Drabiemu idziemy do babci" Wchodzę babcia siedzi raka opatulona w izbie' oczki tylko iei błyszcza iak wchodzę i Iza mówi' no to właśnie nrzvszła nani do mnie, chwyta mnie za rękę, całuje w nią i - to było straszne mowi do mnie. „witam w adzę . Ula mej władza^ wszystko jedno, jak wyglądała, i czego władza Wspomniała Pani o pewnym, wynikającym z doświadczenia, rodzaju rozeznania. Zatem, czy antropolog bądź etnolog powinien wiedzieć, jakie są granice i jakie są reguły zachowania, czy powi­ nien bezwzględnie znać konwenanse? W warun­ kach terenowych tak się chyba nie da? Powinien to czuć, często nazywa się to intuicją. Dla przykładu, zdarzyła się następująca sytuacja: prowadziłam badanie etnograficzne we wsi Choroszczynka na potrzeby habilitacji. Razem z grupą laboratoryjną robiliśmy „światopoglądowe pod­ stawy wspólnoty" - tak sobie wymyśliliśmy, tak trochę za Znanieckim, czy Obrębskim. Bardzo fajna grupa, same dziewczyny i jeden Sławomir " C o ś ram nowie' działa abciaw s r a i e nodchodzi aziaia, nie wiem wiem. T ra ta b DaDcia wstaje, poacnoazi Dyla czymś tak odległym Dyla czymś tak sakralnym ze należało ją pocałować, choćby to była dziewucha. Niewiele miałam wtedy lat, bo to był osiemdziesiąty chyba pierwszy, laka dorosła byłam, ale naprawdę w porównaniu z tą kobietą, która co najmniej trzydzieści lat byłaby starsza ode mnie - w życiu bym nie pomyślała. 1 lerwsza rzecz, to chciałam je, wyciągnąć tę rękę, ale potem sobie myślę: „Nie. To jest rytuał, muszę w tym uczestniczyć . I uczestniczyłam, ucałowała mnie w rękę, ja się zachowałam jak władza , powitałam ją, powiedziałam, ze wszystko fajnie i siedhśmy Zrobiła nam seans zamawiania róży z woskiem, z takimi rozmaitymi nićmi. Potem, po tym całym zamawianiu róży, wszystkie miałyśmy ból głowy. Śmierdziały te konopie, którymi ona BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �21 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e Tu ma Pan z grubsza rację, ale pozwolę sobie na nieco odmienne zdanie. To się zaczyna w momen­ cie upubliczniania, jakiegokolwiek upubliczniania. Bardzo źle zniosłam, jak Artur Domosławski odkrył najintymniejsze sprawy Ryszarda Kapu­ ścińskiego . Pokazać, że nadużywał i zmyślał nie­ Wobec powyższego, jakie są granice tego, na co jeste­ które teksty, to jeszcze pół biedy. Ale kiedy napisał śmy w stanie sie zgodzić w trakcie badań? 0 jego życiu osobistym, co sprawiło ogromną przykrość jego żonie, nie wiem, czy wiedziała, czy To problem etyczno-psychologiczny chyba nie - nie ma znaczenia. Po prostu upublicznie­ każdej dyscypliny nauki. W przypadku etnologii nie tej informacji, to jest właśnie przekroczenie ociera się on o szacunek dla drugiego człowieka granicy. To po prostu jest nieprzyzwoite. Po co i własną godność. Wkraczając w ludzkie życie, to? Zupełnie nie o to chodzi, żeby nie podważać uzurpujemy sobie prawo do wykorzystania tej autorytetów i pomników nie burzyć - niech sobie wiedzy w jakimś opracowaniu, w jakimś tekście, burzą, tylko niekoniecznie taką metodą. To nie czy w publikacji. Stosujemy na ogół niejasne kry­ jest sprawa społeczna. teria oceny, pozwalające, w imię dobra nauki, na ujawnienie czyjejś prywatności. A są to kryteria Są kwestie agory i są kwestie alkowy i do alkowy z dziedziny etyki, moralności. Dziś w publika­ raczej nie powinno się wchodzić... cjach ukrywamy nazwy miejscowości, nazwiska rozmówców, wszelkie informacje ziden­ Tam przecież zamykano drzwi, a brak okien tyfikować i ukonkretnić dorobek badawczy skutecznie dostęp blokował. Czy tak trzeba? Czy to "wystarczy żeby powie­ dzieć, że szanujemy tych którzy sa niezbędnym Oczywiście, ten rodzaj refleksji i troski jest nie­ warunkiem naszej pracy?' zmiernie ważnym, nie mniej ważnym jest również paliła, bo się takie kupki robi zwinięte z konopi. Więc bywa człowiek i w takiej sytuacji, jak z „wła­ dzą" ... Sądzę, że jakbym wycofała rękę, to doszłoby do nieporozumienia. Dobrze, że się opamiętałam. Teraz te wsie są inne. 13 zachowanie właściwych proporcji. Rozumiem, o co chodzi. Jeżeli powiem, że jakiejś informacji udzielił mi etnolog zajmujący sie bada­ niem grupy Indian takich i takich, to wiadomo który, a przynajmniej można łatwo sprawdzić. Ale te proporcje to właśnie sprawa wiedzy 1 intuicji. No właśnie. Ale Europejczycy Indianami jakoś mniej się przejmują. W stosunku do własnych interlokutorów chcą być przyzwoitsi. Warszawa, 27.11.2012 Problemy etyczne antropologów są czymś niezmier­ nie skomplikowanym. Wydaje mi się, że zasadniczy problem etyczny zaczyna się przede wszystkim na poziomie pisania. o p r a c o w a n i e : F i I i p W r ó b I e ws k i, Anna 13 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Zadrożyńska A. Domosławski, Kapuściński non-fiction, Świat Książ­ ki, Warszawa 2010. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e57777d0d00fe47bea5283182b32719.pdf 929af5a37c31fc4017e50fd17874ffef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5625 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5229 Title A name given to the resource Egzystencja nieautentyczna/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Danel, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Dane Ur. w 1980 roku, socjolog, doktorant W y d z i a ł u Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje - w g ł ó w n e j mierze na problemie intersubiektywności i społecznej dystrybucji wiedzy. Teoretycznym i metodologicznym układem odniesienia do podejmowanych przez niego r o z w a ż a ń jest przede wszystkim fenomenologia społeczna i socjologia wiedzy. Jest autorem a r t y k u ł ó w z zakresu teorii ról społecznych, „ p o n o w o c z e s n o ś c i " i problematyki monitorowania r/nku pracy. Egzystencja nieautentyczna ozważania nad autentycznością i nieautentycznością człowieka niekoniecz, nie muszą implikować zaangażowanie wartościujące, choć potoczne rozumienie tych terminów mogłoby taką konotację sugerować. Nieautentyczność - pojęcie permanentnie nie­ jednoznaczne - w potocznym rozumieniu od­ syła nas do takich pojęć, jak „fałszywość" czy „sztuczność". Są to jednakże kategorie etyczne. Kategorie autentyczności i nieautentyczności są zaś kategoriami ontologicznymi w wymia­ rze socjologicznym. Odnoszą się do ludzkiego sposobu bycia. Sposób bycia jest z kolei SpOSO— R: bem orientacji w świecie i regulacji zachowań ze względu na odczuwany i rozumiany sens znaków i rzeczy, kształtujący specyficzny obraz świata jako całości" . Celem tego artykułu nie jest więc wskazanie moralnego ideału, który człowiek własnym wysiłkiem ma realizować, ani tym bardziej instruktaż, jak mu w tym projek­ cie dopomóc. Praca ta, w s w y m założeniu, m a jedynie stanowić socjologiczny ogląd sposobów uświadamiania sobie przez ludzi siebie samych i swego społecznego domostwa. Dokonane jest to w oparciu i poprzez ontologiczną kategorię nieautentyczności. W Pawluczuk, Wiara a życie codzienne, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 1990, s. 9. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA 1 �Adam Danel 100 Rzeczywistość społeczna w subiektywnym oglądzie Socjologiczny namysł nad problematyką nieautentyczności w życiu społecznym wyma­ ga zaakceptowania dwóch fundamentalnych założeń: 1. założenia o ludzkiej podmiotowości; 2. założenia o ludzkiej wolności. Akceptacja tychże założeń w i ą ż e się w sposób konieczny - z przyjęciem określonej wizji człowieka oraz określonego sposobu ujęcia istnienia społeczeństwa. Pomimo, iż założenia te mają charakter ontologiczny oraz funkcjonują (explicite bądź implicite) we wszystkich orienta­ cjach teoretycznych składających się na huma­ nistyczną perspektywę w socjologii, do dziś dnia pojęcia „wolność" i „podmiotowość" obciążone są wieloznacznością, emocjami i ideologią. Dokonując eksplikacji pojęcia podmioto­ wości i poszukując jego socjologicznego sensu, zacząć wypada od określenia filozoficznego pojęcia podmiotu, wobec którego wszelkie po­ jęcia pozafilozoficzne mają charakter wtórny. Otóż „sam termin »podmiot« wywodzi się wprost z łacińskiego subiectum, będącego odpowiedni­ kiem greckiego hypcAeiménon (od hepókeimai). Hepókeimai zaś oznacza dosłownie: »znajdować się pod czymś, u spodu czegoś«, a niedosłownie: »być podstawą, założeniem czegoś«. W źródło­ wym zatem znaczeniu podmiot jest tym, co znaj­ duje się u podłoża czegoś, tym co utrzymuje coś innego, jest jego substratem czy substancją" . 2 Problematyka podmiotowości obejmuje roz­ legły i wieloaspektowy zespół zagadnień. W 2 A. Węgrzecki, Zarys fenomenologii podmiotu, Ossolineum, Kraków 1996, s. 11-12. 3 R. Cichocki, Podmiotowość w społeczeństwie, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2003, s. 49. 4 P. Sztompka, Socjologiczna teoria podmiotowości, [w:] P. Buczkowski i R. Cichocki (red.), możliwość, rzeczywistość, konieczność, Podmiotowość: swej istocie odnosi się do usytuowania i aktyw­ ności jednostki w społeczno-kulturowym świecie. „Zdeterminowanie i twórczość, nawyk i sponta­ niczność, naciski sytuacyjne i autodeterminacja, reifikacja i emancypacja, ponadindywidualne struktury i aktywność indywiduów, zniewolenie i rewolucja, alienacja i dezalienacja, struktura społeczna i tożsamość jednostki - wszystkie te opozycje dotykają jakichś aspektów podmioto­ wości" . Próbując jednakże dokonać delimitacji obszaru obejmowanego przez pojęcie podmio­ towości, można przyjąć - zgodnie z sugestią Piotra Sztompki - iż genus pfoximum sociologicznej idei podmiotowości to relacja działania i struktury" a podmiotowość w sociolosicznvm znaczeniu tezo terminu to istotny aktyw nv wpływ działań ludzkich na kształt struktury społecznej" . 3 4 5 Przyjmowane w tej pracy ontologiczne założenie o podmiotowości, można sformuło­ wać - bazując na propozycji Ryszarda Cichoc­ kiego - w postaci trzech komplementarnych stwierdzeń: 1. działania społeczne nie są jednoznacz­ nie i całkowicie zdeterminowane ani przez kon­ stytucję biologiczną podmiotu, ani przez wpływy społeczne, którym podmiot ulega; 2. struktury społeczne wszystkich typów (idealne, organizacyjne, materialne) są plastycz­ ne wobec aktywności podmiotów; 3. relacja działań i struktur ma charakter obustronny . Podsumowując zatem, koncepcja podmioto­ wości zrywa z pozytywistyczną wizją człowieka i świata w XIX-wiecznej socjologii. Uwydat6 7 1989, s. 12-13. 5 Ibid., s. 12-13. 6 Założenie Ryszarda Cichockiego o podmiotowości jest w zasadzie syntetycznym ujęciem dialektycznej teorii podmiotowości Piotra Sztompki. Zob. ibid., s. 19-25. 7 Por. R. Cichocki, op. cit., s. 76. Nakom, Poznań BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna niając strukturotwórczą rolę ludzkich działań, podważając absolutną obiektywność społeczne­ go świata oraz kwestionując fatalizm, zarysowu­ je ona obraz człowieka twórcy {homo creator), podmiotu społeczeństwa. Z pojęciem podmiotowości na gruncie nauk społecznych, kojarzone bywa pojęcie wolności. Nie są to jednak pojęcia tożsame. Wolność sta­ nowi raczej istotny atrybut podmiotowości czło­ wieka, umożliwiając mu przekroczenie obszaru tego, co przedmiotowe . Podobnie jak w przypadku koncepcji pod­ miotowości, problematyka wolności w rozwa­ żaniach socjologicznych ma charakter wtórny wobec sposobów jej rozumienia przez filozo­ fów. Historia filozofii jest w znacznej mierze zapisem rozważań wokół koncepcji wolności, by wymienić tylko: stoików, Platona, św. Toma­ sza Duns Szkota Karteziusza Thomasa Hobbesa Immanuela Kanta lohna S Milla Maxa Schelera czy egzystencjalistów. Nie wnikając we wszystkie zawiłości i subtelności poszczęgólnych stanowisk, można stwierdzić, iż pojęcie wolności rozumiane jest zazwvczai na. czterv różne sposoby (czasem ujmowane rozłącznie czasemkoniunkcyjme): 101 WOLNOŚĆ WOLNOŚĆ ZEWNĘTRZNA WOLNOŚĆ WEWNĘTRZNA 8 Pierwsza dychotomia - to rozróżnienie wol­ ności wewnętrznej, a więc indywidualnego czło­ wieka i wolności zewnętrznej, społeczno-poli­ tycznej. Drugi podział - to rozróżnienie „wolności od" i „wolności do" oraz uwypuklenie dwóch aspektów wolności: negatywnego i pozytywnego. „Wolność od" jest absencją przymusu, koniecz­ ności fizycznej, brakiem całkowitego zdetermi­ nowania. „Wolność do" jest zaś możnością uczy­ nienia inaczej i uzdolnieniem do rozstrzygnięcia wyboru. 8 Por. A. Węgrzecki, op. cit., s. 85. 9 P.L. Berger, Zaproszenie do socjologii, tłum. J. Stawiński, P W N , Warszawa 2001, s. 135. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA WOLNOŚĆ OD (ASPEKT NEGATYWNY) WOLNOŚĆ DO (ASPEKT POZYTYWNY) SCHEMAT 1: CZTERY PŁASZCZYZNY WOLNOŚCI (OPR. AUT.) Na gruncie socjologii problematykę wolności najczęściej sprowadza się do relacji „jednostka społeczeństwo", która ma charakter dialektycz­ ny. I tak, z jednej strony, społeczeństwo zniewala jednostkę, ma ograniczający wpływ na jej spon­ taniczną aktywność, z drugiej zaś, w konfron­ tacji z rzeczywistością społeczną, człowiek jest aktywną przyczyną, a -jakpowiada Peter L. Ber­ ger - „stwierdzenie: »muszę« jest nieprawdziwe prawie w każdej sytuacji społecznej" . Jednostka może więc wypowiedzieć posłuszeństwo swemu społeczeństwu. Inną sprawą są negatywne kon­ sekwencje, które akt ten nieuchronnie by na nią sprowadził Niemniej jednak jednostka ma taka możliwość.' 9 Wolność, podobnie jak podmiotowość, jest pojęciem trudnym do operacjonalizacji i na­ ukowego badania. „Wolność - pisze Berger - nie jest faktem empirycznym. Mówiąc ściślej, cho­ ciaż wolność może być przez nas doświadczana z pewnością równą pewnikom empirycznym, �Adam Danel 102 \ CZAS PRZESTRZEŃ NASTĘPCY • Carnap wraz z inny­ mi przedstawicielami Koła W i e d e ń s k i e g o uznałby za pozbawio­ ne sensu i odmówiłby i m miana naukowo­ ści. Burrhus F. Skin¬ ner - kolejny badacz o pozytywistycznej proweniencji - uznał­ by z kolei iż założenia te schlebiają człowie¬ kowi dostarczając mu tvm 'samym wzmoc­ nień- w y n i k a j ą z a ś z naszej niewiedzy isa wybiec em stosowa nvm cdy nie można inacźei w y t ł u m a c z y ć pewnych zjawisk. Z całą pewnością w ramach naukowe­ go dyskursu nie jest możliwe pełne, esencjonalne ujęcie zjawi• ska wolności. Jednakże SCHEMAT 2: EGOCENTRYCZNA STRUKTURA SPOŁECZNEGO ŚWIATA (OPR. AUT.) „jedynie intelektualny to nie jest możliwe jej dowiedzenie jakimikol­ barbarzyńca może utrzymywać, że rzeczywistość wiek metodami naukowymi. (...) Cokolwiek to tylko to, co daje się uchwycić metodami na­ może się w subiektywnej świadomości jednostki ukowymi" . Wulgarna redukcja, upraszczająca pojawić jako wolne, w systemie naukowym oka­ obraz człowieka i świata w imię kanonów meto­ że się ogniwem w jakimś łańcuchu przyczyno­ dologicznej poprawności i - w efekcie - będąca wym" . Max Scheller wskazuje z kolei, iż „to, negacia humanistyki jest równie nieuprawniona czym jest wolność, rozumiemy tylko w obrębie jak stwarzanie iluzji poznania blizszeco poezji naszego życia wolitywnego, a nigdy poprzez rozważanie teoretyczne" . Jak zatem możliwe jest myślenie socjologicz­ Poczynione powyżej założenia o podmioto­ ne bez porzucenia wizji człowieka jako wolnego wości i niezbywalnej wolności człowieka Rudolf podmiotu? 12 10 11 10 Ibid., s. 117-118. 11 M . Scheller, Rozważania i metafizyki wolności, 1 2 dotyczące P.L. Berger, op. cit., s. 133. fenomenologii „Znak" 11 1963, s. 1275. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 103 Właściwą drogę wytyczył Edmund Husserl. W ślad za nim poszedł Alfred Schiitz, którego ustalenia stały się przyczynkiem do powstania socjologii fenomenologicznej, etnometodologii i socjologii egzystencjalnej. Nastąpiła zasadni­ cza zmiana perspektywy - „fenomenologiczny zwrot w socjologii" . Środek ciężkości zain­ teresowań przeniesiony został z obiektywnej rzeczywistości na świadome podmioty. Dekonstrukcja naturalizmu pozwoliła na odejście od obrazu człowieka jako istoty reaktywnej, której cechy i działania są całkowicie zdeterminowane przez zewnetrzno-obiektywna rzeczywistość Podkreślaiac konstytutywna role intencionalnei świadomości fenomenologia dostarczyła obrazu człowieka iako wolnego podmiotu przy czym samą wolność sprowadziła do poziomu aksjo¬ matu któreco sie wnrawdzie nie kwestionuie ale którego się również nigdy w pełni nie wyjaśnia. 13 D o k o n u j ą c fenomenologicznego zwrotu i analizując rzeczywistość społeczną w nasta­ wieniu humanistycznym, należy przyjąć i utrzy­ mywać w najpełniejszym zakresie subiektywny punkt widzenia. Punktem wyjścia uczynić trze­ ba fenomenalne doznania podmiotu, sens jego doświadczeń. To one bowiem są tym, co konsty­ tuuje rzeczywistość. W codziennym życiu człowiek doświadcza społecznego świata tak, jakby był on zorganizo­ wany wokół jego własnej osoby. Świat społeczny ma strukturę egocentryczną . Podmiot stano­ wi jego centrum, „punkt zerowy", na którym zorientowana jest jego konstytucja. Świat ten posiada znaczenie i sens dla niego i poprzez 14 13 Zob. M . Roche, Fenomenologiczny zwrot w socjologii, niego. Zawsze odnosi go do swojej rzeczywistej, biograficznie zdeterminowanej sytuacji. Jego system istotności selekcjonuje i grupuje poszcze­ gólne przedmioty zgodnie ze schematem osobi­ stych planów i potrzeb. Rozciągły przestrzennie i czasowo świat, zorganizowany wokół „tu i te­ raz" doświadczającego podmiotu, rozwarstwia się wedle stopnia znajomości i anonimowości. Dzieli się na świat współczesnych, przodków i następców. Egocentryczna struktura świata ukazuje, że własna świadomość i własne doświadczenie są uprzywilejowane. Dodać tu jednak trzeba, że świat doświadczany przez podmiot jest polem możliwego działania innych i z ich perspektywy zorganizowany jest w analogiczny sposób. Świat społeczny przekracza obszar jednostkowego do­ świadczenia. Jest intersubiektywnym światem kultury, uniwersum znaczeń. Mostem łączącym subiektywne i intersubiektywne ujęcie świata jest generalna teza przekładalności perspektyw. Ciało (oraz związana z nim przestrzeń), czas (subiektywny i obiektywny) i inni są ontologicznym fundamentem świata przeżywanego; „sta­ nowią najogólniejsze warunki doświadczenia, które narzucone są każdemu. Są one granicami, w ramach których subiektywne doświadczenie świata przeżywanego strukturalizuje się na róż­ ne sposoby" . W rozpatrywaniu podmiotu, ludzkiego Ja jako centrum społecznego świata, nie chodzi tyl­ ko o wyróżnienie go w stosunku do tego, co jest poza nim i oddzielenie tego, co własne, od tego, co obce. Człowiek nie jest bowiem zamkniętym 15 współczesnej, PIW, Warszawa 1984, s. 153, 180; oraz [w:] Z. Krasnodębski [red.), Fenomenologia i socjologia. A. Schütz, Świat społeczny Zbiór tekstów, [w:] P. Sztompka (red.), Metodologiczne podstawy 14 PWN, Warszawa 1989, s. 458-474. Zob. A. Schiitz, Fenomenologia i nauki społeczne, [w:] socjologii. Wybór tekstów, i teoria działania społecznego, WUJ, Kraków 1980, s. 155-156. Z. Krasnodębski (red.), Fenomenologia i socjologia, op. cit., 15 s. 124-127; zob. także: A. Schutz, Potoczna i naukowa 1971, s. 20; cyt za: D. Lachowska, Codzienność i rozumienie w teońi interpretacja ludzkiego działania, Alfreda Schulza, [w:] Z. Krasnodębski (red.),Ctótranscendentdizmu [w:] E. Mokrzycki (red.), Kryzys i schizma. Antyscjentyczne tendencje w socjologii 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA A Schütz, Das Problem der Relevanz, Suhrkamp, Frankfurt ku hermeneutyce, PWN, Warszawa 1987, s. 166. �Adam Danel 104 kosmosem, „monadą bez okien" - jak chciał tego Leibniz . Geneza ludzkiego umysłu nie jest „monologiczna", lecz dialogiczna - powstaje w nieustannym dialogu z innymi (o czym świad­ czą takie procesy, jak: socjalizacja, kulturalizacja czy wychowanie). Owo „centrum" rozumieć raczej należy jako to, z czego coś się wyłania (bądź intencjonalnie, bądź samorzutnie) i jako to, do czego coś prowadzi. Sensowna aktywność podmiotu jest poddawana interpretacji przez innych i odwrotnie 16 sensowne aKtv innvcn sa interpretowane przez podmiot. Tylko przez odniesienie do podmiotu pewne typy stosunków społecznych i elementów kultu­ ry zyskują specyficzny sens. Podmiot w każdej chwili swego świadomego życia znajduje się w jakiejś sytuacji, „jest ona w swej konkretnej tre­ ści nieskończenie zmienna - dlatego, że z jednej strony jest wyartykułowana biograficznie jako, by tak rzec, produkt wszystkich poprzednich sy­ tuacji, z drugiej zaś, że jest względnie »otwarta«, to znaczy może być w różny sposób na podstawie danego »17zasobu wiedzy definiowana i opanowyWcina. umysłu, który skłonił go do przyjęcia nieauten­ tycznych postaw i zrozumieć ich odniesienie w sferze działań. Chodzi tu o ukazanie orien­ tacji społecznej podmiotu, a więc zgeneralizowanych tendencji do postrzegania, odczuwania, wartościowania i reagowania na rzeczywistość społeczną . Warto w tym miejscu zaznaczyć, że powstające różnice w obrazach świata nie są wynikiem deformacji w procesach pozna¬ nia, ale są rezultatem odmiennych procesów społecznych, przyjmowanych i dokonywanych definicji sytuacji wyznaczających granice tego, co rzeczywiste. 18 Wyróżnić m o ż e m y dwie zasadnicze zgeneralizowane tendencje do postrzegania świa­ ta przyjmowane przez aktorów społecznych. Pierwszą z nich nazwijmy plastycznym obrazem świata. Tutaj wszelkie sytuacje, w które wkracza jednostka, charakteryzują się pewnym „otwar­ ciem", „plastycznością" wobec jej aktywności. Jednostka dostrzega różne możliwości działa­ nia. Stale „nosi w sobie" możliwość kontestacji czy też transgresji kulturowego status quo. Swą podmiotową aktywność podejmuje ze względu na aksjologiczne preferencje a nie zewnętrzne przymuszenia Źródłem konformizmu - który Narodziny n i e a u t e n t y c z n o ś c i zarazem konieczny jest dla skuteczności działań iest przede wszystkim wewnętrzne przeko Z punktu widzenia nieautentyczności de­ cydujący jest sposób, w jaki aktor społeczny name wewnętrzna kontrola Materia znaczeń napełnia sensem społeczny świat, którego jest wartości czy norm wzniesiona przez przodków centrum. Odpowiadając na pytanie: „co ten i współczesnych stanowi zasób z którym nod świat społeczny znaczy dla działającego czło­ miot kieruie sie ku otwartemu horyzontowi wieka?" i ukazując sposób, w jaki ten świat jawi przyszłości Doświadczane wielowymiarowości się w toku doświadczenia, możemy ujawnić stan i plastyczności, jednostka traktuje tenże świat 16 Leibniz pisał: „Monady nie mają okien, przez które by 2003, s. 113; cyt. za: Z. Krasnodębski, O związkach cokolwiek mogło się do nich dostać lub z nich wydostać. fenomenologii i socjologii. Wprowadzenie, [w:] idem (red.), (...) Naturalne zmiany monady pochodzą od jakiejś Fenomenologia i socjologia, op. cit., s. 37. zasady wewnętrznej, ponieważ przyczyna zewnętrzna nie 18 Por. M . Ziółkowski, Orientacje indywidualne a system może wywierać wpływu w jej wnętrzu". G.W. Leibniz, społeczny, Monadologia, tłum. H . Elzenberg, U M K , Toruń 1991, s. 48. i M . Ziółkowski (red.), Orientacje społeczne 17 A. Schütz, Strukturen der Lebenswelt, Taschenbuch mentalności, [w:] J. Reykowski, K. Skarżyńska jako element Nakon, Poznań 1990, s. 57. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 105 jako pole możliwości, ekspresji (eksternalizacji) własnej subiektywności i samorealizacji (przy czym nie jest tutaj ważne, czy będzie to makiawelizm, czy autodeterminacja przez społecznie aprobowane wartości). Tylko w tak postrzega­ nym świecie człowiek może stać się „sobą" i ta­ kim pozostać. Przeciwstawną orientacją jest perspektywa, którą nazwać można zreifikowanym obrazem społecznego świata. Reifikacja jako odmiana świadomości sprawia, iż wszelkie instytucje spo­ łeczne postrzegane są jako posiadające własną realność, niezmienne i oczywiste same przez się. Ich zmiana nie jest dostrzegana nawet jako realna możliwość. Istniejący porządek społeczny jawi się jako naturalny i nieodwołalny. Zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umy­ śle człowieka jest źródłem tego, co psycholo­ gowie nazywaia utrata poczucia kontroli nad otoczeniem Świat społeczny doświadczany iest w kategoriach powinności których niespełnie­ nie iawi sie iako skok w szaleństwo a wszelkie formv ekstazy (bycia poza wykraczania poza) czy transrresii sa traktowane iako nonadnie cie w nierzeczywistość. Zachowanie człowieka nrzvbiera formę inercvinei asvmilacii swoistego L w „ > hlizszean bierności niz rzeczywiste, twórrzei .ktywnośri nodmiotn W b , ś n i e wtedy - adv snhie J v w n e odbieie rzeezvwi stośei w «rn, m ?en7^w7^^^ mieniu świadomości przypiera zreitiKowaną postać się nieautentyczny sposób bycia, jest warunek Konieczny meautentycznosci, który w pewien sposób wiąże się z jej istotą, ale jej jeszcze nie stanowi. 19 Zob. M . Merleau-Ponty, Czym jest fenomenologia?, Rola społeczna: zaangażowanie i dystans Fenomenolog francuski Maurice Merleau¬ -Ponty wskazał, iż rozpoznanie poza własnymi działaniami świata, który jest dany podmioto­ wi, możliwe jest dlatego, że podmiot jest dany samemu sobie . Człowiek nie tylko istnieje, ale ma pewien stosunek do swego istnienia; może u c z y n i ć siebie przedmiotem własnej reflek­ sji. Pytanie: „kim jestem?" jest fundamentalną kwestią naszej społecznej egzystencji. Udzielane nań odpowiedzi kolei sprzęgnięte z subiek­ tywnym oglądem rzeczywistości w obustronnie koniecznej koegzystencji. Za Zbigniewem Bokszańskim przyiać wiec można teze o wzaiemnvch uwarunkowaniach koncepcii siebie i świata społecznego . 19 20 Mówiąc o refleksyjnym stosunku podmiotu do samego siebie, wkraczamy w szeroko podej­ mowaną w naukach społecznych problematykę tożsamości. Generalnie rzecz biorąc, „pojęcie tożsamości w socjologii i psychologii społecznej odnosi się najczęściej do sfery autodefinicji ak­ tora społecznego (...). Można w związku z tym określić je jako zbiór wyobrażeń, sądów i prze¬ konań owego aktora o samym sobie" . Ujmując rzecz jeszcze lapidarniej, za Anthonym Giddensem można przyjąć, iż indywidualna tożsamość „jest to »ja« pojmowane przez jednostkę w ka­ tegoriach biograficznych" . Ponieważ biogra­ fia jednostki praktycznie zawsze uwikłana jest 21 22 życie społeczne tożsamość konstytuuje sie w dialogu z innymi, w toku interakcji społecz- 22 A. Giddens, Nowoczesności „Ja" i społeczeństwo Warszawa 1995, s. 103. A. Szulżyńska, PWN, Warszawa 2002, s. 75. 20 Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie a obraz innego, „Kultura i Społeczeństwo" 3 1984, s. 171-172. 21 Z. Bokszański, Tożsamość, [w:] Encyklopedia socjologii, t. W, Oficyna Naukowa, Warszawa 2002, s. 252. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA w epoce późnej tożsamość. [w:] J. Migasiński, Merleau-Ponty, Wiedza Powszechna, nowoczesności, tłum. �Adam Danel 106 nych, przy czym tożsamość jest nie tylko „pro­ duktem" interakcji, ale także determinantem jej przebiegu. Wart podkreślenia jest fakt, i ż tożsamość konstytuuje się nie tylko w relacji poznawczej do świata, ale także emocjonalnej . Emocjo­ nalne naznaczenie społecznego świata, procesy jego odczuwania i doświadczania, społeczna kategoryzacja i stygmatyzacja - wszystko to ostatecznie sumuje się w jakiejś postaci obrazu samego siebie. Tożsamość - tak j ak j est ona tutaj uchwycona - ma fundamentalne znaczenie dla społecznej egzystencji człowieka. Pozwala ona jednostce urzeczywistnić się w społeczeństwie, chroni ją przed egzystencjalnie pojętym lękiem i trwoea czy wreszcie zapewnia jej ontoloeiczne bezpieczeństwo" - by posłużyć sie terminem ukutym przez Ronalda D.Lainga,aupowszechnionvm przez Anthonv'eeo Giddensa Ber cer dobrze to ilustruje »wraca do rzeczywistością Przypomina sobie swoje nazwisko, adres i zawód, swoje plany na następny dzień. Przechadza się po domu, pełnym potwierdzeń przeszłej i obecnej tożsa­ mości. Słucha odgłosów miasta. Może nawet obudzi żonę i dzieci i zostanie uspokojony przez ich zatroskane zapewnienia. Wkrótce może śmiechem skwituje niedorzeczność tego, co się właśnie zdarzyło, zajrzy do lodówki, żeby coś przekąsić lub do barku, żeby coś łyknąć na sen i pójdzie do łóżka z postanowieniem, że będzie śnił o awansie . 23 - Spójrzmy na przykład na człowieka zbudzo­ nego w nocy przez jeden z tych koszmarów sennych, w których traci się całkowicie poczucie tożsamości i miejsca. Nawet w chwili przebu­ dzenia realność jego własnego istnienia i jego świata wydaje mu się senną fantasmagorią, która może zniknąć lub zmienić się za jed­ nym mrugnięciem powieki. Przebudzony, leży w łóżku tknięty czymś w rodzaju metafizyczparaliżu, czując się oddalony co najwyżej 0 krok od owego unicestwienia, które zagrażało mu w przerwanym właśnie śnie. Przez kilka chwil tak boleśnie j asnej świadomości j est w sta­ nie nieomal zmysłowego kontaktu ze śmiercią 1 - wskutek tego - z nicością, lecz wówczas po omacku sięga po papierosa i , jak to się mówi, 23 Emocjonalna, uczuciowa sfera człowieka, często 24 Ten długi cytat wskazuje na jeszcze jedną istotną kwestię. Otóż zachwianie tożsamości powoduje, że także inne aspekty realności świata są zagrożone. Potwierdza to tezę, iż tożsamość i obraz świata warunkują się wzajemnie. Obraz samego siebie, w mniejszym lub więk­ szym stopniu, jest odbiciem uczestnictwa jed­ nostki w grupach społecznych i zajmowane­ go przez nią (przypisanego bądź osiągniętego) miejsca w strukturze społecznej. Pojęcie tożsa­ mości łączy więc w sobie zagadnienie refleksyj­ nych podstaw działania jednostkowego z proble­ matyką ról społecznych. Przyjmując perspektywę teorii ról, można postrzegać jednostki jako aktorów w teatrze lub jako uczestników gry. „Naturalne stosunki społeczne - pisze Erving Goffman - powstają w taki sam sposób, w jaki powstaje sytuacja na scenie: przez w y m i a n ę dramaturgicznie uwznioślonych działań, reakcji na działania i zamykających kolejne sceny odpowiedzi. Sce­ nariusz nawet w ręku niewprawnego aktora może ożyć dlatego, że samo życie ma konstruk­ cję dramatyczną. Oczywiście nie cały świat jest Uwagi na marginesie książki Existential Sociology, „Studia bagatelizowana przez socjologów, stała się rdzeniem Socjologiczne" 4 1980, s. 315-331. socjologii egzystencjalnej. Zob. przeglądowy artykuł 24 P.L. Berger, op. cit., s. 139. M. Czyżewskiego, O programie socjologii egzystencjalnej. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 107 sceną, lecz niełatwo rozstrzygnąć, w jakiej mie­ rze sceną nie jest" . Czym jest więc rola społeczna? Zdaniem Pawła Rybickiego, „można ją określić jako spo­ łecznie wydzielony zakres działania, jako ciąg zachowań i działań spełnianych przez człowieka zajmującego określoną pozycję społeczną. (...) Jest zawsze szczególnego rodzaju schematem społecznym i jest tokiem działalności, który ten schemat wypełnia. Jest zawsze dwoista; nie ma roli społecznej bez określającego ją schema­ tu i nie ma roli bez człowieka który w swych zachowaniach i działaniach ów schemat realizu­ je" . Rola społeczna zawiera w sobie oczekiwa­ nia określone przez współrzędne wyznaczające umiejscowienie jednostki w przestrzeni" społecznei Peter L Berger stwierdza wręcz że rola może bvć zdefiniowana iako typowa odpowiedź na typowe oczekiwania" . 25 26 27 Oczekiwania, z jakimi spotyka się aktor od­ grywający swą rolę na społecznej scenie, pocho­ dzą ze zróżnicowanych źródeł. Są to: a) oczekiwania wynikające ze scenariusza chodzi tu o aksjonormatywne podłoże aktywno­ ści, wyznaczające zobiektywizowane schematy zachowań; b) oczekiwania ze strony innych aktorów - są to oczekiwania ze strony partnerów interakcji; c) oczekiwania ze strony publiczności - źró­ dłem oczekiwań są tutaj audytoria będące dla jednostki układem odniesienia. Warto w tym miejscu nawiązać do myśli Ralpha Lintona, 25 E. Goffman, Człowiek ™ teatrze życia codziennego, który stwierdził, i ż „jesteśmy skłonni grać dla publiczności, nawet gdy publiczności nie ma" . Chodzi t u przede wszystkim o w y o b r a ż a n e przez jednostkę zobowiązania wobec „przod­ ków" i „następców", a także - w przypadku osób wierzących - istot nadprzyrodzonych. Stopień spełnienia tych oczekiwań pozwala odnieść zachowanie jednostki do opozycji kon­ formizm - nonkonformizm . Poczynione dotychczas ustalenia definicyjne dotyczące roli społecznej pozwalają wyodrębnić jej trzy komponenty. Są to: 1. wymogi i oczekiwania wobec jednostki przypisane zajmowanej przez nią pozycji spo­ łecznej; 2. subiektywna ocena sytuacji interakcyjnej; 3. uzewnętrznione zachowania. Czerpiąc z metaforyki teatralnej, można po­ wiedzieć, iż odgrywanie roli wiąże się z włoże­ niem określonej maski. „Nie jest chyba dziełem historycznego przypadku - pisał Robert Ezra Park - że pierwszym znaczeniem słowa »osoba« (person) jest »maska«. Jest to uznanie faktu, że każdy zawsze i wszędzie, bardziej lub mniej świadomie, odgrywa jakąś rolę. (...) To właśnie w tych rolach znamy się nawzajem i znamy sa­ mych siebie" . 28 29 30 Maska jest funkcjonalną koniecznością życia społecznego. Jest środkiem komunikacyjnym; oszczędza czas i emocjonalną energię. Maska jest także - chciałoby się powiedzieć - koniecz­ nością antropologiczną, bowiem: „nie wystarcza ukazuje, że świat społeczny jest również zamieszkiwany tłum. H . Datner-Śpiewak, P. Śpiewak, KR, Warszawa przez ludzi pozbawionych tej fundamentalnej sprawności, 2000, s. 100. jaką jest wyczucie gry. Wydaje się więc, że wobec 2 6 P. Rybicki, Struktura społecznego społecznej, świata. Studia z teorii Iluzje codzienności. 2 7 P.L. Berger, op. eh., s. 93. 28 R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, tłum. A. Jasińska-Kania, PWN, Warszawa 2000, s. 113. 2 9 Ujmując życie społeczne jako grę, Pierre Bourdieu 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 tych typów ludzi tradycyjna opozycja konformizm nonkonformizm nie ma zastosowania. Zob. M . Jacyno, PWN, Warszawa 1979, s. 462, 463. BARBARZYŃCA O teorii socjologicznej Pierre a Bourdieu, IFiS PAN, Warszawa 1997. 3 0 R.E. Park Race and Culture, Glencoe 1950, s. 249; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 49. �Adam Danel 108 nam fakt, że istniejemy. Musimy istnieć dla i n ­ nych, istnieć przez innych" . Wobec tego w tymże artykule problematyczne nie jest samo funkcjonowanie masek w świecie społecznym. Problemem jest sytuacja, w której maska przenika do wnętrza człowieka, stając się jądrem jego tożsamości. Gaston Bachelard wskazał, iż maska jest synte­ zą dwu przeciwieństw: dysymulacji i symulacji . Dysymulacja wiąże się z ukrywaniem, zatajaniem czy po prostu nieujawnianiem pewnych aspektów siebie. „Tymczasem symulacja stawia pod zna­ kiem zapytania różnicę między »prawdziwym« a »fałszywym«, między światem »rzeczywistości« a światem »wyobraźni«" . Symulacja narusza zasadę rzeczywistości. Nie jest ona prostym uda­ waniem. Ktoś kto symuluje chorobę wywołuje sobie pewne j ej objawy. Analogicznie jest w przy¬ padku roli społecznei (maski) Z iednei strony iest ona konstruktem społecznym pewna społeczna abstrakcia z drugiei zaś człowiek ia odgrywaiacy nie tylko działa zgodnie'z iei schematem ale tak ze w pewnych sytuaciach odpowiednio (do tego) czułe Tak wiec sfera ziawisk nsychicznych iest nieustannie przenikana nrzez siły snołeczne" Kwestie te dobrze oddaie myśl Georga Santay' anv Każdy kto iest newIn sweanumysłu dumny 31 32 33 34 zelweanurzędu rzy nrzeiety swoim nhnwiazkiem n r z v i m ^ i e m ! , k e r r L z n / p n z w l rei m L e bv a a a r S f lmvm 7 ^ 2 1 1 2 2 c l była nim samym, przelewa na nią całą swą próż­ ność. J ak długo żyje i podlega niepokojom własne­ go ciała, jak wszystko cokolwiek żyje, tak długo w duszy tworzy ideę i bardziej z dumą niz żalem ofiarowuje swe życie na ołtarzu Muz . 31 G. Bachelard, Fenomenologia maski, [w:] M . Janion Poszukując własnego miejsca na społecznej scenie, odgrywamy role i z a k ł a d a m y maski. Każdą rolę można odgrywać świadomie lub bez udziału refleksji, z mniejszym lub większym zaangażowaniem. Maska jako istotne akceso­ rium identyfikacji (tożsamości), może być mniej lub bardziej elastyczna. W społecznej dramie występują więc dwojakiego rodzaju aktorzy. „Na jednym krańcu - pisze Goffman — mamy do czynienia z wykonawcą, którego całkowicie wciąga akcja sceniczna i który może być szczerze przekonany, że zainscenizowana iluzja rzeczy¬ wistości iest sama rzeczywistością Publiczność naicześciei odbiera widowisko w ten sam sposób i tylko sociolog lub malkontent moga wątpić w >>realność« tego, co jest przedstawiane Na dru¬ gim krańcu mamv do czynienia z wykonawca który wobec swei Pry zachowuie dystans Taka możliwość łatwo sobie wyobrazić nikt bowiem nie ma równie dogodnego stanowiska do ob­ serwowania nrzedstawienia iak ktnś ktn sam ie zainscenizował" . ' 36 Stopień zaangażowania w pełnioną rolę spo­ łeczną i zakres identyfikacji z nią wyznacza dwie odmienne jakościowo formy społecznej egzystencji: autentyczność i nieautentyczność. Tworzą one swego rodzaju continuum, którego krańce nie są rzeczywistą reprezentacją sposobu bycia człowieka w społecznym świecie, ale ra­ czej typami idealnymi czy też eksperymentami myślowymi, do których rzeczywiste przypadki mogą się co najwyżej asymptotycznie przybliżać. Niemniej jednak, bieguny owego continuum odzwierciedlają niestabilną sytuację człowie- tłum. A. Chmielecki, St. Czerniak, J. Niżnik, [w:] i S. Rosiek (red.), Maski, t. I I , Wydawnictwo Morskie, A. Chmielecki, J. N i ż n i k i S. Rainko (red.), Problemy Gdańsk 1986, s. 20. socjologii wiedzy, P W N , Warszawa 1985, s. 479. 32 Zob. ibid., s. 14. 33 J. Baudrillard, Precesja symulakrów, 35 [w:] R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przekładów, Baran i Suszczyński, Kraków 1997, s. 177-178. 34 P.L. Berger, Tożsamość G. Santayana, Soliloquies in England and Later Soliloquies, Nowy Jork 1922, s. 133-134; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 86. 3 6 E. Goffman, op. cit., s. 47. jako problem socjologii wiedzy, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 109 ka w świecie społecznym. W żadnym z nich bowiem człowiek nie pozostaje na stałe. „Tak wiele potrzeba energii, aby ściśle przystosować się do maski, że energia ta gdzieś zawodzi. Wówczas najpodstępniej skomponowana twarz się rozpada. Dysymulacja traci swą podstawową jedność" . 37 Należy wreszcie zapytać o ogląd ejdetyczny, 0 istotę tytułowej nieautentyczności. Wspomnia­ no wcześniej, iż warunkiem koniecznym nie­ autentyczności jest zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umyśle człowieka. Wyka­ zano następnie, iż obraz świata i obraz samego siebie warunkują się wzajemnie. Dokonując reifikacji społecznego świata, człowiek doświadcza go w kategoriach powinności. „Wymogi rzeczy­ wistości" nie istnieją jednak same przez się, ale są powiązane ze społecznymi rolami. Zreifikowany obraz świata implikuje więc, że autodefinicje aktora społecznego formułowane są w oparciu 1 poprzez pełnione role społeczne. Niezmienną istotę nieautentyczności stanowi zatem utrata subiektywnego dystansu pomiędzy samym sobą a pełnioną rolą społeczną. Co prawda, zawsze istnieje świadomość innych aspektów siebie, ale są one marginalne i w znacznej mierze przesło­ nięte maską pełnionej roli społecznej. Maska ulega usztywnieniu, podczas gdy - jak sądzi Antoni Kępiński - powinna być jak najbardziej elastyczna, zmieniać się zależnie od sytuacji i być wypadkową prawdziwej reakcji emocjonal­ nej i reakcji rytualnej to znaczy tej której spo­ dziewa się społeczne 'otoczenie Usztywnienie maski powoduje, iż przestaje ona. spełniać swe 38 3 7 G. Bachelard, op. cit., s. 21. 3 8 A. Kępiński, Poznanie chorego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s. 100. 39 4 0 społeczne zadanie (środka komunikacyjnego i zwierciadła społecznego), a człowiek „nieza­ leżnie od tego, co wokół niego i w nim samym się dzieje, kroczy przez życie na kształt posągu, dużych czy małych rozmiarów" . Utrata jednostkowego autentyzmu zaciera granice pomiędzy tworem a twórcą. Rola spo­ łeczna zaczyna być traktowana jako rzeczywisty byt. Przestaje być czymś, co się robi, a staje się czymś, czym się jest. Nietrudno wyobrazić sobie dyrektora, który nie potrafi (nie chce) „przestać być" dyrektorem po opuszczeniu przestrzeni swego gabinetu. Zmiana „dekoracji" i „publiczności" nie prze­ rywa występu, o czym często boleśnie przeko­ nuje się jego rodzina. Sam moment przejścia na emeryturę staje się dla niego swoistą sytuacją graniczną , często o katastrofalnych konsekwen­ cjach psychologicznych. Uświadomienie sobie bowiem nietrwałości społecznych przypisań, po­ woduje zachwianie ontologicznego bezpieczeń­ stwa co w skrajnych przypadkach prowadzi do uformowania się osobowości schizoidalnej . 39 40 41 Nieautentyczność określić więc można jako fundamentalizm roli społecznej. „Człowiek przyzwyczaja się do bycia w rolach i tak wycho­ wywany w tych rolach nie ma odwagi znaleźć się w tych miejscach poza rolami. To są miejsca dość straszne i trudno jest się znaleźć poza sumą ról" . Człowiek jednak sumą ról być nie musi. Jest on raczej czymś permanentnie niedookreślonym i nieredukowalnym do czegokolwiek. Wskazują na to pojęcia wolności i podmiotowości, a naj­ pełniej wyraża pojęcie osoby . 42 43 R. Rudziński, Jaspers, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978, s. 186-242. 41 Zob. R.D. Laing, Podzielone „Ja". Egzystencjalistyczne Ibid. studium zdrowia i choroby psychicznej, dum. M . Karpiński, Pojęcie „sytuacja graniczna" pochodzi od Karla Rebis, Poznań 1995. Jaspersa. Zob. K. Jaspers, Sytuacje graniczne, [w:] 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Adam Danel 110 R e d u k u j ą c się do pełnionej roli społecz­ nej, człowiek rodzi się po raz wtóry jako homo sociologicus - jednostka doskonale uspołecznio­ na, której aktywność sprowadza się jedynie do pełnienia przeznaczonej jej funkcji społecznej. Można powiedzieć, że homo sociologicus jako nosiciel ról społecznych jest człowiekiem bez in­ dywidualności. Jego podstawowymi cechami są bezrefleksyjny konformizm i pasywność zacho­ wania, będąca w istocie kresem podmiotowości (która najpełniej wyraża się w twórczej aktyw­ ności). Pasywność oznacza bowiem „ogranicze­ nie a nawet brak wolności wyboru - a mówiąc dokładniej, brak zainteresowania dla problema­ tyki wyboru jaki prezentuje ze swej strony homo socioLicus ze względu na narzucone iednost ce zobowiązania i dyscyplinę społeczną" . 44 Jednostce nieautentycznej szczególnie bliska jest „myśl jednowymiarowa" czy „myśl osiadła" , nie pozwalająca jej na myślowe przekroczenie siebie jako tworu społecznego (homo sociologi­ cus) i kontestację rutynowego sposobu istnienia. Ponadto nieautentyczność sprawia, iż jednostka dokonuje symbolizacji własnego doświadczenia wyłącznie przez pryzmat pełnionej roli. Odwo­ łajmy się do przykładu. Urzędnik, który silnie zinternalizował biurokratyczny subświat, świat, który rozwarstwia się wokół jego własnej oso­ by widzi" w kategoriach przepisu jako ścisły nie podlegający dyskusji układ zależności wy¬ mogów i przywilejów Wszelka sytuacja która wymaga od jej uczestników aktywnego udziału zdefiniowaniu staje się dla mego nazbyt W 45 42 M . Paschalska, Człowiek autentyczny i człowiek zniewolony. (Glos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), Strategia życia. Rozważania Jabłonnie, 43 i dyskusje na sympozjum w UMCS, Wrocław 1983, s. 83. idea osoby, [w:] J. Pawlak (red.), Kierunki filozofii współczesnej, 46 Mówienie o nieautentyczności byłoby pozba­ wione sensu, gdyby u jej podstaw nie leżała moż­ liwa autentyczność. Powracając po raz kolejny do metaforyki teatralnej, można powiedzieć, iż — w pewnym sensie i pewnym zakresie — auten­ tyczność to zachowanie „Czystej Formy" w „te­ atrze życia codziennego". Intencją Stanisława Ignacego Witkiewicza, twórcy pojęcia „Czysta Forma", było stworzenie teatru, który nie byłby tylko kopią rzeczywistości, ale swobodnie de­ formowałby życie. Rozpoznawałby on własną dynamikę określona wewnętrzna konstrukcja a nie istniejącym dotąd szablonem Aktor w sztuteatralnej „Czystej Formie" miałby SWiJ rolę CC „jednostka"), najczęściej stosowane jest przez socjologów instytucjonalnie i intelektualnie związanych z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. 44 Syntetyczną wykładnię koncepcji osoby zawiera esej Emmanuela Mouniera, Ogólna problematyczna, wręcz nieznośna. W efekcie, opisana przez Roberta K. Mertona, „wyuczona nieudolność" jako dysfunkcja biurokracji rozcią­ ga się także na inne sfery rzeczywistości. W tym kontekście warto powrócić do wspom­ nianej j u ż tezy o wzajemnych uwarunkowa­ niach koncepcji siebie i świata społecznego. Otóż implikacją tej tezy jest fakt, iż jednostki, które postrzegają siebie w kategoriach konsensualnych (ról społecznych) są także skłonne patrzeć w ten sam sposób na innych . Kategorie subkonsensualne (personalne, indywidualistyczne) są marginalizowane czy pomijane. Rzeczywistość społeczna jest tedy - w oczach jednostki - systemcm ról społecznych, światem, w którym wszy¬ scy ludzie są tożsami z ich społecznymi przypi­ saniami. Przodkowie współcześni następcy są odbierani w aspekcie ról społeczi ych które pełnili, pełnią lub będą pełnić 45 1.1, P. Chmielewski, Homo sociologicus - model a rzeczywistość, „Studia Socjologiczne" 3 1998, s. 78. Pojęcie „myśl jednowymiarowa" pochodzi od Herberta Marcuse, a „myśl osiadła" od Gillesa Deleuze. Wyd. U M K , Toruń 1995, s. 178-181. Pojęcie osoby, coraz 4 6 powszechniejsze w socjologii (jako synonim pojęcia s. 175-178. Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie..., op. cit., BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 111 nie tyle odgrywać, co stwarzać (nie przekraczając jednakże idei formalnej utworu) . Autentyczny aktor społeczny jest więc dys­ ponentem swej roli. Staje się ona narzędziem do możliwie pełnej realizacji tego, co w nim tkwi. Pozwala wówczas na „wyraz czegoś, co może być przypisane zjawisku rozleglejszemu i trwalsze­ mu n i ż bieżąca rola lub sposób jej wykonywa­ nia czemuś w skrócie co charakteryzuje nie rolę, lecz osobę - chodzi o trwały charakter moralny, osobowość, wyposażenie biologiczne i tak dalej" . Z całą pewnością nie jest to t a k ż e wywód wy­ czerpujący. Poznanie z a k o ń c z o n e , poznanie, które zwolnione j u ż jest z obowiązku dal­ szych dociekań, to n i e w ą t p l i w i e contradictio in termims . Jednocześnie trzeba zdać sobie sprawę z ogra­ niczeń socjologicznego poznania. Otóż rzeczy­ wistość społeczna będąca przedmiotem socjolo­ gicznej refleksji to nie tyle pewien byt, co raczej proces ustawicznie zmienny i płynny. Przedmio­ tem poznania nie jest więc to, co gotowe, lecz to, co się staje. My zaś - jak twierdzi Henri Berg­ Oczywiście nie oznacza to całkowitej dowol­ son - „ograniczamy się tylko do rejestrowania ności. „Autentyczność i oryginalność jednostki - migawkowych ujęć płynącej rzeczywistości" . pisze Antonina Kłoskowska - polega na swoistej Podążając z kolei za wszystkimi jej meandrami, kombinacji różnorodnych elementów i na ich myśl socjologiczna zawsze natknie się na sferę refleksyjnej modyfikacji oraz selekcji" . Ilość in­ transcendencji, na to, co przekracza ludzkie terpretacji jest siłą rzeczy ograniczona. Nie moż­ możliwości poznawcze Pewne łamigłówki" na całkowicie oderwać się od społecznej materii w rozumieniu Kuhnowskim -pozostaną na za¬ znaczeń i pozostać człowiekiem. Autentyczność wsze nierozwiązane Stad permanentny i - iak i nieautentyczność możliwe są tylko w ramach wolno sadzić - zasadniczo nieprzezwyciężony kryzys socjologu". społeczeństwa. 47 51 48 52 49 Zamiast konkluzji Ryszard Kapuściński pisał, i ż „poczucie, że coś odkrywamy w humanistyce, wynika dziś tylko z naszych braków w oczytaniu" . W y w ó d zawarty w tej pracy, będący próbą socjologicznego teoretyzowania nie powołuje rzeczy nowych. Ma cel o wiele skromniej­ szy. Jest jedynie próbą rekonstrukcji socjolo­ gicznego oglądu zjawiska nieautentyczności. 50 4 7 Zob. S.I. Witkiewicz, Czysta Forma w teatrze, J. Degler Płynie też stąd wniosek etyczny. Alfred Schiitz pisał: „Gdy tylko socjologia zaczyna rościć sobie pretensje do ostatecznego wyjaśniania tajemnicy tego świata, do wypowiadania się na temat prze­ znaczenia człowieka oraz do natychmiastowego tłumaczenia pojęć teoriopoznawczych w katego­ riach bytu społecznego, oznacza to, iż j u ż uległa demonowi nihilizmu" . Jean-Francois Lyotard z kolei, w swym Raporcie o stanie wiedzy wysunął tezę, iż w wa­ runkach ponowoczesnych wiedza zmieniła sta53 5 0 R. Kapuściński, Lapidarium (red.), Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1997, s. 134. 1977. 51 48 E. Gottmzn, Frameanalysis. Uwagi końcowe, „Teksty" 5-6 1977, s. 249. 4 9 A. Kłoskowska, Człowiek człowiek filozofią a socjologią. Społeczna ontologia Alfreda Schutza, P W N , Warszawa 1991, s. 147. 52 autentyczny i Zob. J. Sójka, Pomiędzy III, Czytelnik, Warszawa H . Bergson, Pamięć i życie, tłum. A. Szczepańska, Pax, Warszawa 1988, s. 36. A. Schiitz, A. Gurwitsch, Briefwechsel 1939-1959, zniewolony. (Głos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), 53 op. <//.. s. 83. R. Grathoff (red.), Monachium 1985, s. 134; cyt. za: J. Sójka, op.cit., s. 147. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Adam Danel 112 tus i z kształcenia ducha stała się informacją . Z całą pewnością wiele w tym racji, ale to od nas zależy, jaki użytek (pożytek) ze zdobytej wie­ dzy zdołamy zrobić. Świadomość socjologiczna, zrozumienie logiki społecznej dramy daje nie­ bywałą szansę ograniczenia sfery oczywistości, intelektualnego wyzwolenia i urzeczywistnienia autentycznego sposobu bycia. Wszak, jak pisał 54 Peter L . Berger: „W odróżnieniu od lalek mamy możliwość zatrzymania się podczas ruchu, spoj­ rzenia w górę i przyjrzenia się maszynerii, która nami porusza. W akcie tym kryje się pierwszy krok w stronę wolności. I w tymże akcie odnaj­ dujemy ostateczne uzasadnienie socjologii jako dyscypliny humanistycznej" . 55 Inauthentic Existence The article concerns the phenomenological reflection about the ways of becoming conscious of one's self and the surrounding world. The centre of the interest is not the objective reality, but the aware human subject, the context and the meaning of their experiences. Author determines the necessary condition of the inauthenticity by characterizing the means of structuralization of the subjective experiencing of the world, as well as determines its essence by presenting the social role that appears in the field of human awareness. 54 J.F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie 5 5 P.L. Berger, op. cit., s. 163. wiedzy, tłum. M . Kowalska, J. Migasiński, Aletheia, Warszawa 1997. Zob. też B. Baran, Postmodernizm i końce wieku, Inter Esse, Kraków 2003, s. 194. BARBARZYŃCA 3 - 3 (13-11) 3ÛÛ9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eca50dde0825fd041858d4e350c259b.pdf 8e331094f32468b1e1c32f887aaa279e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5624 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5228 Title A name given to the resource Katalog pustych domów/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.91-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wołodźko, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katalog Dustych d o m ó w Z Iwoną Zając Agnieszka rozmawia Wotodźko Iwona Zając: \pokazujac zdjęcia] Tak wła­ śnie wyglądała nasza łazienka po wejściu, to znaczy po tym, jak otworzyliśmy squat. Po pro­ stu totalna destrukcja, porozwalane umywalki, zniszczony sedes, powyrywane krany itd. Robią to pracownicy lokalnego samorządu, do którego należą dane mieszkania. W ten sposób chcą się zabezpieczyć przed squattersami. Agnieszka Wotodźko: Jąkato się stało, żemieszkania są opuszczone? Ludzie się wyprowadzili chcą w nich mieszkać? i nie Po prostu nie ma na nie chętnych. Prywatne mieszkania są często przetrzymywane, aż wzrośnie cena gruntu. Taką taktykę stosowano na przykład na Dalston, gdzie będzie organizowana olimpiada. Domy zostaną wyburzone, ponieważ tamtędy będzie przebiegać linia kolejki miejskiej. Dlatego część prywatnych właścicieli trzymała pustostany, czekając, aż kiedyś grunt podrożeje i ktoś będzie chciał te działki od nich kupić. Z tego powodu 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA ani nie wynajmują, ani nie sprzedają mieszkań, nikt ich nie używa. Od jak dawna mieszkasz na sąuacie? Od 2004 roku. Skończyłam malować mural Stocznia na ścianie stoczni w Gdańsku i pojechałam do Londynu. W tym czasie był tam już mój chłopak, więc jechałam do niego. To był dla mnie szok, bo dotąd żyłam w biegu, cały czas robiłam różne rzeczy i nagle trafdam do miejsca, gdzie nie ma prądu ani ciepłej wody, jest zima, no i w ogólezupełnie inne warunki, inna rzeczywistość. To jest też kwestia wieku. Gdy byłam pierwszy raz w Londynie, miałam dwadzieścia lat, jeździłam stopem nie miałam pieniędzy paliłam papierosy wysępióne od innych i nie widziałam żadnych problemów Kiedy poiechałam drugi raz do Anglii w wieku trzydziestu trzech lat było iuz inaczei Nagle zobaczyłam ze iest 'ogromna bariera iezvkowa bo nie znałam angielskiego Miałam ataki paniki nie mogłam oddychać bałam sie coś powiedzieć' coś kupić Potem to przełamałam �Wywiad Iwona Zając Ur. w 1971 roku w G d a ń s k u . Malarka. W 1999 roku ukończyła Akademię Sztuk Pięknych w G d a ń s k u . O d 2002 roku rezydentka (obecnie Młode Kolonii Miasto) Artystów na terenie Ta pierwsza chata była j u ż w miarę wyremontowana, mieliśmy meble, k u c h e n k ę . . . Gdy Rafał przyjechał miesiąc wcześniej, niczego tam nie było. Ponieważ nie mieliśmy prądu, kumpel, który jako jedyny w tym czasie miał pracę, brał nasze telefony komórkowe i ładował tam baterie. Pomieszczenia oświetlaliśmy świeczkami. Zaczął się cykl wczesnego wstawania - kiedy robiło się jasno, i szybszego kładzenia się spać - gdy zapadał zmierzch. Stoczni G d a ń s k i e j . W swojej t w ó r c z o ś c i podejmuje problematykę społeczną i feministyczną. C z ę s t o b o h a t e r k ą swych prac czyni siebie samą lub przyjaciół. O d 2000 roku zajmuje się malarstwem ś c i e n n y m . Swoje muralesy p o k a z y w a ł a w Polsce i za granicą. seria s z a b l o n ó w na zewnętrznych murach Stoczni Gdańskiej z a w i e r a j ą c y c h o p o w i e ś c i s t o c z n i o w c ó w z w i ą z a n e z ich ż y c i e m i pracą (www.stocznia.bzzz.net). W ostatnich latach tematy jej m u r a l e s ó w ogniskują się tez wokół rodziny (Mama, Cudzoziemka, On mnie tego nauczył). Zając od lat w s p ó ł p r a c u j e z Fundacją Theatrum Gedanense, d l a k t ó r e j prowadzi warsztaty plastyczne podczas festiwali szekspirowskich, społecznymi oraz jako edukacyjnych czynszu, tak? Płacimy za wodę, prąd i gaz. Zgłosiliśmy te wszystkie media i używamy ich legalnie. Są oczywiście sąuaty, które używają prądu nielegalnie, ale jest to jedna z podstaw, żeby policja mogła wejść do takiego domu. Do najbardziej znanych jej p r o j e k t ó w należy Stocznia - Nie płacicie projektów z instytucjami koordynatorka artystycznych dla m ł o d z i e ż y (www.mlodazaloga.bzzz. net, www.karandasz.bzzz.net). Mieszka i pracuje w G d a ń s k u i Londynie. FOT. M A G D A L E N A MAŁYJASIAK HTTP://MAGDAMALYJASIAK.BLOGSPOT.COM Czy decyzję o zamieszkaniu na z przyczyn ekonomicznych? sąuaciepodjęliście Tak. A nie po to, ieby przeżyć przygodę w Londynie? No, wiesz, ja na pewno wyjechałam do Londynu, żeby odmienić swoje życie. W Gdań­ sku miałam dom, pracownię, pracę... Nie je­ stem jednak wielką anarchistką, sąuatterką. Mój chłopak jest anarchistą i dla niego idea sąuatów jest bardzo fajna. On się z nią utożsamia i uczy �Katalog pustych domów mnie świata bez pieniędzy. Ja zawsze starałam się nie wydawać dużo pieniędzy bo ich nie miałam, ale lubiłam sobie coś kupić, jakiś dro­ biazg. Rafał mnie nauczył, że pieniądze nie są potrzebne. Na przykład zdobywamy pożywie­ nie ze skipów, czyli tego, czego pozbywają się supermarkety albo ludzie handlujący zieleniną. Znajdujemy świeże owoce i warzywa, często dużo lepsze od tych, które mogłam kupić w Pol­ sce. Życie tam jest w ogóle o wiele łatwiejsze. Stwarzanie domu, wchodzenie do bu­ dynku... Ja nie cierpię otwierać budynków. To dla mnie straszna trauma. Natomiast Rafał bar­ dzo to lubi, tę adrenalinę. Pamiętam, że kiedyś właśnie otworzyliśmy dom, gdy nagle zauwa­ żyliśmy policję w ogrodzie. Zaraz zaczęła m i nerwowo drgać powieka i zrobiłam się zielona. Rafał potrafi się wykłócać z policją albo z nimi dyskutować. Dla mnie wchodzenie do nowych budynków jest poznawaniem nowego świata i stwarzaniem domu. Zrobiłam się całkowicie niewybredna. Nauczyłam się minimalizować swoje potrzeby musze wyczyścić przestrzeń wyszorować i a pomalować Farbę znajdę sobie na ulicy. 93 Czasami dowiadujemy się o pustych do­ mach od innych sąuattersów. Tak było w przy­ padku zupełnie wyludnionego osiedla. Nie wiadomo dokładnie, z jakich przyczyn, pewnie finansowych, ludzie musieli opuścić zupełnie nowe mieszkania. Squattersi zaczęli je zajmo­ wać. Były bardzo trudne do zdobycia, ponie­ w a ż w całym budynku zainstalowano alarmy i pełno czujników, toteż przyjechała po¬ licja i ochroniarze. Skończyło się tylko 113. prze¬ pychance słownej, bo oni nie mogli wejść do domu. To była chata, gdzie mieliśmy ri3 przy¬ kład jakuzzi... Ico, udało wam się tam wprowadzić? Tak, mieszkaliśmy tam trzy miesiące, a potem znaleźliśmy chatę, w której teraz jesteśmy. A czemu tamtą musieliście opuścić? Przegraliśmy sprawę w sądzie. Właściciel wytoczył nam proces, bo taka jest w Anglii procedura. Ale zdarzyło się i tak, że sprawa została rozstrzygnięta na naszą korzyść. Tak się stało w przypadku ostatniego domu. To A w jaki sposób wyszukujecie te pomieszczenia? budynek, który składa się z dwóch mieszkań Chodzi się, obserwuje. To jest taki połączonych ogrodem i mających dwa osobne śmieszny nawyk, że nawet, jeśli j u ż ma się wejścia. Myśmy otworzyli oba i przyszło gdzie mieszkać, to gdy na spacerze widzi się wezwanie do sądu dotyczące obu chat. N o , wolny dom, zaraz się go spisuje. Robimy sobie ale jest taka organizacja pomocy squattersom katalog pustych domów. Teraz jesteśmy j u ż - Advisory Service for Squatters - to Anglicy, działają dwa i pół roku w jednym miejscu, ale był taki którzy od lat sie tym zajmują okres, że zmienialiśmy lokum co miesiąc, więc społecznie i słuza pomocą prawna Pomaca a obserwowanie pustostanów, wkładanie kartek w pisaniu wniosków i różnych pism bo sad W drzwi, sprawdzanie, c z y są śmieci albo listy inaczej zachowuje sie w stosunku do Andika było na porządku dziennym. Jeżeli kartka a zupełnie inacze w stosunku do obcokraiowca' znika, to znaczy, że ktoś te drzwi otwiera. Jeśli To bvło niesamowite nasz koleba który do nich poszedł dostał różne książki dotyczące prawa są listy, to znaczy, że nikt ich nie odbiera. Jeżeli Ponadto przeczytał ze ieśli iesteś są śmieci - ktoś korzysta z mieszkania, chyba że w Andii sąsiedzi wrzucają bo też tak może być. Później nierwfzv raz w sadzie nrzvshicn'ne c darmowa porada prawna, więc poszedł do adwokata sprawdza się te mieszkania. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Wywiad 94 Ten pan sprawdził jego papiery i powiedział, że wszystko jest dobrze, a council (samorząd lokalny, do którego należy nasz dom) nie ma podstaw nas zaskarżać, bo nie rozwiązał umowy z poprzednią lokatorką. W dodatku później miał chwilę czasu i reprezentował nas w sądzie - prawdziwy angielski prawnik w peruce [śmiech]. Sąd nie mógł powiedzieć, że sprawę przegrywamy, i wyznaczył nowy termin dla councilu, żeby ten lepiej się przygotował. Gdy zbliżała się data kolejnej ro zpFa.wy przyszło do nas pismo z councilu, że się wycofują. I tak udało nam się obronić jedno mieszkanie. POKÓJ PO REMONCIE, LONDYN STREATHAM FOT. RAFAŁ ZABŁOCKI, Tworzycie stalą grupę? Tak. ... która przenosi się {olejno w nowe miejsca? Tak, ale mamy też krąg znajomych i nawzajem sobie pomagamy. Jest taka niepisana zasada, że ludzie się wspierają, bo nikt nie chce znaleźć się na ulicy. Jeżeli ktoś znajomy nie ma gdzie mieszkać, Rafał pomaga mu otwierać chatę albo jej strzec. Bo jak otworzysz dom, to musisz go na początku pilnować. Cała zabawa polega HTTP://SWIATLAWIELKIEG0MIASTA.BL0GSP0T.COM �Katalog pustych domów na tym, że po wymianie zamków masz klucze i jesteś właścicielem. Jednak gdy nie ma nikogo w domu, może przyjść prawowity właściciel, znowu wymienić zamki i teraz on ma klucze. Są więc dyżury. Nie możesz sobie po pracy gdzieś pójść, czasem musisz wziąć urlop, bo albo chcesz mieć dom albo nie. Czyli cały czas ktoś musi być w budynku? Na początku tak. Kiedy oswajasz dom, przez pierwszy miesiąc pilnujesz go dzień w dzień, żeby nie stał ani przez moment sam. Ja\ ci się tam mieszka? Jest to komfort czy dyskomfort? To zależy. Chociaż sprawiam wrażenie osoby dość kontaktowej, tak naprawdę bardzo potrzebuję własnej przestrzeni, w której nikt m i nie przeszkadza. Mam swoje rytuały, z którymi chcę być sama. Czasami jest tak, że chcesz wstać i nie usłyszeć żadnego komentarza. Po prostu wypić sobie herbatę, popatrzeć bezmyślnie w okno. Tam często bywa tak, że jesteśmy na siebie skazani. Kiedy wstajesz, w kuchni j u ż ktoś siedzi. Dla mnie to było trudne. Musiałam przywyknąć do życia wśród ludzi i to nie przez miesiąc tylko przez lata Wtedy co ciekawe nawiązałam przyiaźnie których medy bym sie nie spodziewała Z kolei jeśli chodzi o osoby, z którymi dotychczas byłam blisko, życie zweryfikowało nasze relacje. Okazało się, że fajnie było spotkać się na moment, pogadać, ale w sytuacjach ekstremalnych, kiedy się boisz i potrzebujesz wsparcia tego człowieka, możesz się zawieść. Pewnego razu dom był zagrożony i doszło do aktów agresji, pobito parę osób. Wtedy ja i inne dziewczyny po prostu bałyśmy się zostawać same w domu. Kolega w tym czasie wybierał wyjścia na imprezy, bo miał w nosie to, że się bałam. Przekonałam się, że nie można na nim 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA 95 polegać. Normalnie zawsze świetnie się z nim rozmawiało, było super, ale w tamtym momencie zobaczyłam, że dla niego ważniejsze są inne sprawy, a dla mnie priorytetem jest poczucie bezpieczeństwa. Mam natomiast takie przyjaźnie zawiązane na squacie, które będą j u ż chyba do końca życia. Fajne jest też to, że na squacie jestem zupełnie inną osobą. Nikt tam się specjalnie nie interesuje moją sztuką. Jestem Iwoną Zając, a nie artystką Iwoną Zając. To jest dla mnie bardzo dobre, bo bycie artystką ma swoje obciążenia. Dzięki temu, że poznałam nowych ludzi, mój świat się rozszerzył. Już się nie boję, że mogę zastać budynek w strasznym stanie, bo wiem, że umiem z Rafałem zrobić z każdego domu cacko. Potrafimy podłączyć wodę czy prąd. Wiele się nauczyliśmy, więc to ma też dobre strony. Czym dla ciebie jest dom? Pierwsza rzecz, która kojarzy m i się z domem jest taka, że to ja go stworzyłam. Nie chodzi o to, że go zbudowałam, ale wyszorowałam i poznałam każdy kąt. Wtedy wiem, że to teren „obsikany" przeze mnie. Nie jestem sterylną osobą, która utrzymuje idealny porządek, ale wiem, że to są j u ż moje śmieci. Oczywiście jest problem z poczuciem bezpieczeństwa. Często jest tak, że gdy wracam z pracy, zastanawiam się, czy ktoś nam się nie wbił na chatę. Nigdy tego nie wiem do końca. Dlatego staram się nie trzymać w domu sprzętu, z komputerem jeżdżę do pracy. Mimo to traktuję squat jak dom, dbam o niego, nie pozwalam wchodzić intruzom. Wcześniej zdarzało nam się mieszkać z przypadkowymi ludźmi, którzy nie mieli lokum i zwracali się do nas z prośbą o pomoc. Zauważyliśmy jednak, i to zadziwiało swoją powtarzalnością, że ponieważ oni nie musieli włożyć wysiłku w powstanie domu traktowali squat jak rodzaj imprezowni! �Wywiad 96 Dlatego stworzyliśmy kodeks, który chroni nas przed takimi sytuacjami. Jeżeli kogoś zapraszamy, to jest na zasadach gościa, a gość nie może sprowadzać innych. Jeśli gość nam się nie spodoba, dajemy mu miesiąc na znalezienie nowego domu. Bardzo ważne są poczucie bezpieczeństwa i możliwość jasnego wyznaczania granic. Mam dużo uczniów i część z nich chce przyjechać do Londynu. Mówię: „Niestety, nie przenocuję cię, bo dom to jest dom. Jak ja bym cię przenocowała, to czułabym się zobowiązana przyjąć następną osobę. Mogę ci pomóc, udzielić wszystkich rad, ale do domu cię nie wpuszczę". Jakimi wartościami się {terujesz, przestrzeń mieszkalne? organizując Ha, to śmieszna historia. Szczególnie duży wpływ na moją obecną przestrzeń mieszkalną miało bardzo małe zwierzątko - pluskwa. Wcześniejsze nasze domy miały dużo szablonów, były kolorowe. Nie cierpiałam farby olejnej. Zdarzało się, że sąuaty, w których mieszkaliśmy, miały dziury w ścianach, a ponieważ nie mieliśmy cegieł, to upychaliśmy materace, wieszaliśmy piękny materiał kupiony za grosze. Ale okazało się, że pluskwa uwielbia materiały, książki, drewno, cegłę i moją krew. To bardzo wierne stworzenie - wybiera sobie jakąś osobę i jej nie odstępuje [śmiech]. Taka sytuacja siada na psychikę: budzisz się (one zaczynają żerować w nocy) i zaczynasz obserwować nadejście przeciwnika. Musieliśmy opuścić pokój, w którym mieszkaliśmy. Pomimo prób walki o tę przestrzeń okazało się, że nie damy rady, bo one chowają się w cegłach. Zeszliśmy na dół, do kolejnego mieszkania, gdzie zdarliśmy tapety i pomalowaliśmy ściany na biało wszystkie elementy drewniane biała oleimca 'a silikonem zatkaliśmy każda szparkę Tak wiec teraz nokói w którym mieszkamy w Londynie iest DO orostu b a ł y Wcześnie nie lubiłam te PO koloru a nokochałam Jo dzięki insektowi Wszystkie rzeczy trzymamy w plastikowych' kontenerach Nie ma iuz żadnych szablonów na ścianach noniewaz te wzory nowodowały że nie widziałam czv one nadchodzą Zminimalizowałam ilość rzeczv bTplu^Tyg^ Odnawiamy to mieszkanie dość regularnie, malujemy pokój, żeby był czysty. Mamy bardzo mało elementów drewnianych, Tradycja squatow ma w Anglii dtugą h i s t o r i ę i datuje się od X I V wieku. W czasach w s p ó ł c z e s n y c h ruch squattersow nasilił się za r z ą d ó w Margaret Thatcher w z w i ą z k u z n a g ł y m w z r o s t e m bezrobocia. Obecnie prawodawstwo brytyjskie toleruje squaty w budynkach prywatnych ( w k t ó r y c h od d ł u ż s z e g o czasu brakuje widocznych oznak zamieszkiwania), opuszczonych lokalach komunalnych ( m i ę d z y innymi tych, z k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w wysiedlono z uwagi na k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia remontu b ą d ź r o z b i ó r k i ) , opuszczonych pubach, m a ł y c h fabrykach, biurach i sklepach, pod warunkiem, ż e nie stają się one miejscem dystrybucji n a r k o t y k ó w . W ł a ś c i c i e l n i e r u c h o m o ś c i , jeśli chce u s u n ą ć m i e s z k a ń c ó w squatu, musi w y s t ą p i ć na d r o g ę s ą d o w ą informacje za Squatters' Handbook, Advisory Service for Squatters, - Londyn 2004. BARBARZYŃCA 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Katalog pustych domów 97 tylko stół i krzesło. Dawniej lubiłam drewno, a teraz pokochałam plastik, za którym kiedyś nie przepadałam... Tak więc, jak widzisz, moje gusta zmieniły się pod wpływem pluskwy. Teraz, gdy przyjeżdżam do Gdańska, wszystko wkładam do zamrażarki. Nauczyłam się pakować rzeczy w plastikowe worki. To jest bardzo ciekawe doświadczenie, które radykalnie zmieniło mój sposób funkcjonowania. Raz zdarzyło się tak, że pomimo wszelkich starań przewiozłam pluskwę do Gdańska. Pogryzła mnie w samolocie, więc j u ż na lotnisku wszystko pakowałam do worków. Kiedy przyjechałam do domu, zrobiłam pełną dezynfekcję. Jednak potem moja mama stwierdziła, że chyba coś ją gryzie. To było straszne. Dom moich rodziców z tymi wszystkimi materiałami, obrusami, pościelą, meblami... W Londynie znajdujemy wszystko na ulicy i nie jest to dla nas dramat, gdy te rzeczy tracimy, bo wiemy, że znajdziemy nowe ale dla moich rodziców to jest dorobek całego życia Poszły wory ieden za drugim wyrzucanie ciuchów Teraz iest tak ze gdy wybieram sie do domu'wszystkie rzeczy książki i tak dale, najpierw lądują w zamrażarce. Jakie przedmioty są w domu niezbędne? Materac i stół. Miałam lokum, w którym nie było stołu, ale bardzo się źle z tym czułam. Mówię o jednym pokoju, bo do niego ograniczam dom. Poza tym, oczywiście, musi być łazienka z ciepłą wodą i kuchenka. Czy wainejest, ieby dom byl czymś niezmiennym ? Może w twoim przypadku to jest przewrotne pytanie, bo często się przenosisz, ale czy to ci dokucza? Musiałam się tego nauczyć. Już wcześniej, wyprowadzając się z domu od rodziców, nauczyłam się żyć z małą ilością przedmiotów. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA Gdy zamieszkałam z koleżanką w Sopocie... Ona miała strasznie dużo rzeczy. W pokoju, w którym ja mieszkałam, było mnóstwo bibelotów pozawieszanych na wstążeczkach, suszonych pomarańczy itd. Nie mogłam tego znieść i dopiero gdy ona wyjechała na święta wielkanocne, to wreszcie mogłam oczyścić pokój z wszystkich drobiazgów. Na pewno nie jestem gadżeciarą. Kiedyś miałam w sobie coś ze zbieracza, kiedyś całe nasze pokolenie zbierało puszki po napojach, opakowania po czekoladach czy puste pojemniki po zagranicznych szamponach [śmiech] Wtedy mój brat powiedział: „Będziesz jak tata". A mói tata iest zbieraczem Wtedy zaczęłam ograniczać to co mam Z tego powodu również zaczęłam malować múrale bo murów m i nie szkoda nawet ieśli ktoś nóźniei zamaluie moia nrace a P-dv rośnie mi sterta obrazów które nokrvwai M e kurzem i rolki rvsunków które ulegają uszkodzeniom to jestem chora.' Wole to rozdać. ' Czy przywiązujesz się wystylizować wagę do otoczenia? Czy starasz miejsce, w którym mieszkasz? Czasami wprowadzaliśmy się na squat tylko na miesiąc albo półtora, a jednak nawet wtedy sprawą strasznie ważną dla mnie było zrobienie z tego miejsca domu, czyli pomalowanie go, zawieszenie w nim lampek czy obrazka. Często widziałam, jak ludzie wchodzili do mieszkań i tylko tam spali... Dla mnie było nie do pomyślenia, żeby nie stworzyć tej przestrzeni na nowo. Przecież będę spędzać w niej czas. Uwielbiam patrzeć na równo pomalowane ściany. To są moje natręctwa [śmiech]. Musi być równo, nie może być zacieków na. suficie. Ktoś kto tu przychodzi, może nawet nie zauważyć że wyszorowałam wszystko na kolanach natomiast mnie to daie totalne poczucie bezpieczeństwa i zadowolenia. �Wywiad 98 Czy myślisz, że długo będziesz w ten sposób? Chciałabyś zmienić zamieszkiwania? bytować formę Oczywiście. Marzę o takim domu, który będzie naprawdę nasz. Chcę, byśmy stworzyli z Rafałem ekologiczny dom z bateriami słonecznymi na dachu. Rafał mówi, że jeszcze będziemy uprawiać ziemię [śmiech]. Kędyś jechaliśmy autobusem do Londynu. Zawsze, gdy wracamy z wakacji, zadajemy sobie pytanie, czy w domu wszystko dobrze. Raz nasz kolega zażartował sobie i wysłał do nas SMS, że następnego dnia mamy eksmisję. To był taki absurdalny SMS. On przypuszczał, że tego nie łykniemy. Jechaliśmy całą dobę i mieliśmy czas na rozmyślanie. Nagle zdałam sobie sprawę, że znów jestem bez dachu nad głową. Płakałam cały czas. Zimno, wychodziłam z autobusu w czasie przerw i myślałam: „Boże, znowu jestem bezdomna". Pytanie o dom jest dla mnie cały czas jedną z podstawowych kwestii. I marzę o tym, żeby­ śmy j u ż mieli swój własny. Na razie zbieramy na niego pieniądze, ale nie widzimy możliwości utrzymania go. Ja nie chcę wracać do wcześniej wykonywanej pracy instruktorki plastyki, w któ­ rej dostawałam co miesiąc wypłatę za prowadze­ nie zajęć plastycznych. Póki co wolę pracować w kawiarni i robić niezależne projekty. Rafał ma taki pomysł, że gdy będziemy mieli dom, to po­ nieważ nie potrzebujemy dużo pieniędzy, on bę­ dzie jeździł na kilka miesięcy do Finlandii i pra­ cował tam jako spawacz — te zarobki wystarczą nam na cały rok Nie wiem jak to będzie To są nasze A jak to się wszystko ułoży? - nie mam pojęcia.' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be3216cd81e4ef48d1fa265cab22e259.pdf ccf94a63d3dbddaa8a5c365a3d2582aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5623 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Teatr japoński Taniec Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5227 Title A name given to the resource Neozakorzenianie/Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.84-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zamorska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Neozakorzenianie Buto jako ponowoczesna strategia W buto porusza się i tańczy „cos"', a nie „ktoś"' (...)•. Lu­ dzie często nazywają ten pełen obietnic moment „harmonią ", „ekstazą", „prawdą", „miło­ ścią" i „tańcem". Choć tech­ nikę t? określa się słowami takjmi, jak „bycie niczym", w rzeczywistości stan, w ja­ kim znajduje się wykonaw­ ca, łepiej oddawałyby słowa „bycie pełnym" . 1 — Nakajima Natsu, japońska tancerka buto o —\ o �M z a a g m d Absolwentka w r o c ł a w s k i e g o kulturoznawstwa, od 2006 roku doktorantka studium doktoranckiego nauk o kulturze na UWr. W roku 2005 o b r o n i ł a pracę magisterską zatytułowaną Tybetański Monlam. Rola praktyk cudotwórczych w kształtowaniu tożsamości, opartą na badaniach przeprowadzonych w latach 2002-2003 podczas wyprawy do Indii i Nepalu. Od 2007 roku prowadzi zajęcia z wiedzy o teatrze. Interesują ją techniki pracy z ciałem oraz performans, w szczególności religijny i terapeutyczny. Przygotowuje pracę doktorską na temat polskiej sceny tańca buto. :': i n k ,oniższy artykuł jest wstępnym szkicem, zawierającym garść refleksji, jakie mogą się nasunąć, gdy spojrzymy na buto jako ponowoczesną strategię. W podsumowaniu artykułu diagnozującego sytuację człowieka w świecie ponowoczesnym Zygmunt Bauman pisze: „Marzy się świat prost­ szy, bardziej jednoznaczny, dający się ogarnąć jednym spojrzeniem i wymierzyć jedną miarką (...). Można powiedzieć, że symplifikacja jest najbardziej dotkliwą psychozą czasów ponowoczesnych, przyrodzoną i nagminną dolegliwo­ ścią ponowoczesnego trybu życia" . Człowiek ponowoczesny dąży więc do stworzenia „formuł wszechobowiązujących i wytrychów uniwersal­ nych" . P 2 3 sytuacji okazało się skuteczne, głębi zaś nie spo­ sób się doszukać, bo gdy wszystko chce znaczyć, nie znaczy nic, a wewnątrz czai się próżnia zna­ czeniowa . To nowoczesność postawiła przed człowie­ kiem nowe wyzwanie: dotarcie do własnej tożsa­ mości. Rozwijające się miasta zaludnił anonimo­ wy, ruchliwy tłum, w którym trudno jest znaleźć własne miejsce, nie sposób się zakorzenić. Ale równocześnie człowiek zyskał anonimowość, możliwość zwielokrotniania własnego ja. „Czło­ wiek jawił się drugim ludziom tylko fragmentem własnej osoby, tylko fragmenty owych drugich znając z oglądu; (_Q gors z 3. od zdarzenia do zda­ rzenia jedni »drudzy« zastępowali innych »drueich«" Pojawił sie wspomniany postulat- odkryć/ skonstruować tożsamość. Bowiem tożsamość była w czasach nowożytnych analizowana dwojako: albo iako ukryta jakość która należy odkryć (Kar teziusz Kant francuska filozofia oświeceniowa) albo jako istota człowieka którą należy w ramach nroiekni żvcioweor> stworzyć od zera (Nietzsche Hede^er Sartref" Z^oda dotyczyła teto ze t o ż ' samość nie jest człowiekowi dana z góry trzeba 4 5 Tożsamość pielgrzymia Człowiek nowoczesny mówił o prawdzie, głębi, istocie zjawisk. Filozofie nowożytne odwo­ ływały się do takich pojęć, jak wrażenie i praw­ da, powierzchnia i głębia. Natomiast filozofia ponowoczesną kładzie nacisk na konieczność wypracowywania wielu równoległych strategii bycia w świecie. Wspomniane podziały tracą rację bytu, gdyż prawda okazuje się kategorią proceduralną - to jest prawdziwe, co w danej 1 N . Nakajima, Butoh-pomiędzy teatrem a tańcem, „Opcje" 3 (22) 1998, s. 49. 2 Z. Bauman, Ponowoczesne wzory osobowe, „Studia socjologiczne" 2 (129) 1993, s. 31. 3 Ibid. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA iei szukać i nrnces żvcinwv iest właśnie nasmem nwvch nnsz.fkiwań L c e s e m w tok,, J L o n do ( lb ) T t t 4 Por. Z. Bauman, Ponowoczesne...,op. cit., s. 16. 5 Ibid., s.Z. 6 Por. ibid., s. 9. 7 Ibid. 1 �Magdalena Zamorska 86 do którego dążyczłowiekwswojej pielgrzymce przez życie. Czyni to, by nie dopuścić do „patologicznej radykalizacji »normalnej« tożsamościowej niepew­ ności" , której wyrazem może być schizofrenia. 8 Tożsamość n i e d o m a g a j ą c a Według baumanowskiej diagnozy strategia pielgrzyma nie może być skuteczna w czasach nieuporządkowanych, symultanicznie przyda­ rzających się epizodów. Reguły są adekwatne jedynie chwilowo i zmieniają się w zależności od kontekstu. W wyniku tego granice rzeczywistości rozmywają się, cele są doraźne, a nowożytna idea „prawdy" traci rację bytu. Podobnie tożsamość - rozmywa się w wielorakości i braku spójności zadań życiowych, w pankontekstualizmie, w doraźności, która jest jej podstawowym wymiarem, i w końcu w niemożności ustanowienia jakichkolwiek długofalowych celów; na­ tomiast w kontekście relacji międzyludzkich, w koniecz­ ności tworzenia za k a ż d y m razem nowej persony , ade­ kwatnej do danej sytuacji. 9 FOT. ANDRZEJ JANIKOWSKI HTTP://WWW.BUT0H.GETPH0T0.PL ponowoczesnych. Metaforyczny pielgrzym żyje w świecie uporządkowanym, opiera się na zna­ jomości reguł rządzących rzeczywistością o wy­ raźnych konturach, kształtem jego istnienia zawiaduje poczucie celowości. Jego życie jest spójnym projektem, a tożsamość postulatem, którego realizacja znajduje się w zasięgu ręki. Świat ponowoczesny jest natomiast światem 8 9 Kontekst ponowożytny forytuie wiec rzec można brak ściśle określonei tożsamościi m mniej dokładnie tozsamość jest zdefiniowana tym leniei dla iei nosiadacza ( ) Osobowość iście ponowoC7esna wyróżnia sie brakiem tożsamości"'" Nieco inacze, nostrzeaa kwestie tożsamość Pianni Vattimo L r o w a d z a i,c noiecie ^ ^ ^ ^ ^ ^ P ] S r d m l 0 t U C Z ^ ^ d h Ibid. Janiszewska (red.), Problemy Z.W Dudek, Podstawy psychologii Junga, Eneteia, kultury. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. Warszawa 2006, s. 275. 1 ją , l " T P° ' l P ° ™ nie do końca ukształtowanego, pękniętego, od­ powiadającego na potrzeby spluralizowanej rze­ czywistości . odobnie postępuje Kichard Korty, czyniąc podmiot „tkanką przygodnych relacji, siecią, która rozciąga się w obie strony poprzez przeszłość i przyszłość . lozsamosc staje się zatem albo świadomością własnej niekoherencji, ponowoczesnejpluralizacji Części, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 1998, s. 45. 10 Z. Bauman, Ponowoczesne..., op. cit., s. 14. 12 11 Por. M . Bakke, Podmiot i noc, [w:] A. Zeidler- W Popowski, Spacja, Warszawa 1996, s. 69. R. Rorty, Przygodność, ironia, solidarność, BARBARZYŃCA dum. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Neozakorzenianie. Buto jako ponowoczesna strategia wewnętrznej wielorodności, albo świadomością niesubstancjalności, zdolnością do postrzegania siebie jako żywej tkanki, której sposobem bycia jest ciągły przepływ. Z kolei Wolfgang Welsch mówi o tożsamości jako „zdolności do łączenia różnych cech, do wiązania różnych rodzajów tożsamości, o rysach zarówno wspólnych, jak i odmiennych, ale tak, aby żadna z tych tożsa­ mości nie obejmowała pozostałych" . Według niego jaźń ewoluuje w procesach kontyngentnych podczas rozmaitych interakcji w różnych kontekstach i zawsze „pozostaje otwarta na mo¬ dyfikacje które przynajmniej częściowo pocho¬ dzą z zewnątrz i są przygodne"" 13 Jak wynika z powyższych stwierdzeń, toż­ samość w czasach p o n o w o ż y t n y c h została pozbawiona twardego rdzenia. W rezultacie zamazania się ram społecznych i kulturowych budowanie tożsamości stało się strategią doraź­ ną. Zmiana kontekstu pociąga za sobą upłynnie­ nie się przygodnie ukształtowanej i tymczasowo zdefiniowanej tożsamości. Z zastrzeżeniem, że W razie konieczności zawsze można do tych doraźnych konstruktów powrócić - Bauman nazywa tę cechę ponowoczesnej rzeczywistości „nieostatecznością przemij ania" . 15 Człowieka ponowoczesnego najtrafniej moż­ na opisać jako nomadę - cechą charakterystycz­ ną jego stylu bycia jest ruchliwość. Ale jest to ruchliwość wielokierunkowa, trudno mu za­ planować trajektorię własnych przemieszczeń. Neonomada jest przez Baumana opisywany za pomocą czterech metafor: spacerowicza, włó­ częgi, turysty oraz gracza . Przedstawiają one sposób funkcjonowania człowieka w rzeczy¬ wistości jego stosunek do niej a także sposób wykorzystywania jej i ogrywania. Żaden z tych 16 13 W Welsch, Tożsamość w epoce globalizacji-perspektywa 87 typów nie oddaje wszystkich cech niespójnego ponowoczesnego bytu. „Zamiast jednego, trze­ ba nastawić się w przypadku ponowoczesności na kilka wzorów - nie jednak w tym celu, by oddać rozmaitość sposobów życia obiera­ nych odpowiednio do preferencji osobistych czy grupowych, ale po to, aby ukazać niespójność wewnętrzną sposobu, jaki jest w warunkach ponowoczesnych u d z i a ł e m wszystkich ludzi i każdego człowieka z osobna" . Każdy z tych wzorów m o ż n a scharakteryzować, wskazując na cel, którym kieruje się człowiek uwikła­ ny w określona procedurę obrabiania danych pochodzących z rzeczywistości Spacerowicz bedac urodzonym obserwatorem Dramie - kolekcionuiac w r a ż e n i a i czerpiąc zadowolenie z wystawianych na pokaz obrazów - nasycić sie estetycznie W ł ó c z e ń z kolei bedac zawsze niezadowolonym z własnej sytuacji, nigdzie me rznie sie iak u siebie w domu i bezustannie no 17 szukme odmiany Turysta zna,ar swoi, w a r t o V dystansuie sie wohec innv'ch i stale stawiaiar im nowe warnnki nróbnie za wszelka eene i z b o I Z J Z Z Z I Z Z Z Z 7 Z Z Z Z Z Z Z Z gacie swojsKarPiecwrazemiNatomiast gracz wie, co j S m u w Z n q c h w i l i p o S n e ! Oczywiście j u ż w czasach n o w o ż y t n y c h wszystkie te strategie poj awiały się - były jednak­ że w kontekście nowoczesnego pielgrzymowania czymś marginalnym, a wybór mniej popularnego modelu wiązał się przeważnie z koniecznością (albo możliwością) wynikającą ze stratyfikacji społecznej. Ponowoczesność wprowadziła pew­ nego rodzaju egalitaryzm - każdy jest uwikłany w sieć współistniejących wzorów, często nie zdając sobie sprawy z tego, że stale próbuje rów­ nocześnie spełnić wymogi kilku niekompatybil- 16 Por. Ibid.; idem, Ponowoczesnośćja^ źródło cierpień, transkulturowa, [w:] K. Wilkoszewska (red.), Estetyka Sic!, Warszawa 2000, s. 133-155; idem, Globalizacja. I co transkulturowa, Kraków 2004, s. 23. z tego dla ludzi wynika, PIW, Warszawa 2000, s. 92-121. 14 Ibid., s. 21. 15 Z. Bauman, Ponowoczesne..., op. cit., s. 15. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 17 BARBARZYŃCA Z. Bauman, Ponowoczesne..., op. cit., s. 18. �Magdalena Zamorska 88 nych modeli. Wspomniane wzory nie są na tyle wyraźne, by można było świadomie między nimi wybierać, a epizody, które przygodnie napotykamy, w każdej chwili mogą wpłynąć na zmianę strategii życiowej. „Rozpad »projektu życiowego« na kalej­ doskop samoistnych epizodów, niepowiązanych ani przyczynowo ani logicznie, rezonuje z równie kalejdoskopową ponowoczesną kulturą nieusta­ jącego karnawału«, która zastępuje kanon kulturo¬ wy korowodem krótko­ trwałych mód" . 18 Brak obowiązujące­ go kanonu, sprzeczne sygnały, niewspółbieżne wymagania i wzajemnie wykluczające się reguły doprowadzają do tego, że pomimo pozornego poczucia wolności czło­ wiek epoki ponowożytnej czuje się zdezorien­ towany i w e w n ę t r z n i e rozdarty. Szuka więc le­ karstwa na tę chroniczna^ przypadłość. Taką strategię chciałabym nazwać neozakorzenianiem (piszę bez myślnika, zaznaczając w ten sposób powinowactwo z Baumanowskim terminem neonomadyzm). Termin neozakorzenianie obejmowałby zatem świadomie po­ dejmowane działania, mające na celu wyzbycie się tożsamości: odżegnywanie się zarówno od definiowania sani ego siebie jako całości spój­ nej i zachowującej we¬ wnętrzną ciągłość, jak również konstytuowa­ nia siebie w relacji do innych iako całości odrębnej. Jak zatem miałoby się postulowane pono­ woczesne neozakorzenianie do stanu zako­ rzenienia i z w i ą z a n e j z nim kwestii tożsamo­ ści społecznej? Termin zakorzenienie jest osa¬ dzony w filozofii no­ wożytnej która opisuie rzeczywistość bazuiac na binarności będącej składowa i ej ukrytego dyskursu Gdy mówimy o zakorzenieniu, auto- Uzdrawianie ponowoczesne matvcznie D o i a w i a sie obraz wykorzenienia N i e m o ż n o ś ć zdefi­ C 7 V braku korzeni Po niowania własnej tożsa­ FOT. ANDRZEJ JANIKOWSKI HTTP://WWW.BUT0H.CETPH0T0.PL nowożytne społeczeń¬ mości, a nawet rozpozna­ stwo onisvwane nrzez Baumana iest natomiast nie jej zbędności, może lec u podłoża świadomie stosowanej strategii, która pozwoli człowiekowi uporać się (choć być może pozornie) z typowym dla epoki ponowoczesnej wewnętrznym poczu­ ciem braku „głównego ogniwa", „głębinowej struktury" czy „wzoru dominującego", spajają­ cego różne aspekty rzeczywistości. 18 snołerzeństwem w rucnu. rnrhir wvniiszrza korzenie społeczeństwem wypuszcza Korzenie iedvnie doraźnie bardziei nrzvnomina rnrhoma r z ^ w o d ^ Metaforycznie zakorzenienie jest związane z zadomowieniem. Silne i głębokie korzenie pozwalają przetrwać w najbardziej niesprzyja- Ibid., s. 15. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Neozakorzenianie. Buto jako ponowoczesna strategia jących warunkach; podobnie dom będący me­ taforą bezpieczeństwa, więzi i bliskości daje schronienie wtedy, gdy rzeczywistość dezorien­ tuje nas i napełnia lękiem. Zakorzenienie to stan pewności, że istnieje jakieś spajające ogniwo, to świadomość istnienia punktu orientacyjnego. Zakorzenienie wiąże się z posiadaniem czegoś metaforyczne korzenie lub dom „się ma". Zado­ mowienie, zakorzenienie czy też wykorzenienie lub wygnanie to pewne stany, do których się dąży lub których się unika. Natomiast neozakorzenianie byłoby proce­ sem, stale powtarzanym aktem performatywnym. Byłoby procesem odnajdywania główne­ go ogniwa skrojonym na m i a r ę swoich czasów - tym ogniwem byłby... jego brak. Cechami ponowoczesności są rozproszenie, brak domi­ nującego wzoru, wzajemnie sprzeczne reguły - trudno w tej sytuacji odkrywać czy konstru­ ować własną tożsamość. Jak j u ż wspominałam, w świecie ponowożytnym preferuje się słaby podmiot (Vattimo), j a ź ń otwartą na wszelkie modyfikacje (Welsch), podmiot rozumiany jako tkanka przygodnych relacji (Rorty) czy wręcz brak określonej tożsamości (Bauman). „Stąd zapotrzebowanie na »główne ogniwa« mianowniki, do jakich dałoby się sprowadzić wszystkie ułamkowe cierpienia i strachy; na jasne, nie p o z o s t a w i a j ą c e wątpliwości dro­ gowskazy przejrzyste mapy i jednoznaczne wskazówki (...). Są więc nastroje sekciarskie, plemienne manichejskie tak samo cecha nie­ odłączna świata ponowoczesnego iak wolność wyboru i autonomia osobowa iaka ten świat oferuie" lak twierdzi Bauman tożsamość 19 bedaca nodnora i falochronem leni sie wciaz na nowo ^P ? ^ t a l o c n r 19 Ibid., s. 31. 2 0 S.J. Cohen [red.),International o n e m 1 S1 W C 1 Z Encyclopedia of Dance, 89 Neozakorzenianie byłoby wrastaniem w rze­ czywistość, które nie wymaga wypuszczania korzeni. Strategią, której rdzeniem jest proces pozbywania się tożsamości. Pozbywać się, opróż­ niać, zamiast czerpać, nabierać i dookreślać - oto jej podstawowy postulat. Stać się pustym. Hijikata Tatsumi i Ono Kazuo stworzyli w końcu lat pięćdziesiątych taniec buto ( U l ® ) . Międzynarodowa encyklopedia tańca definiuje go jako „współczesną formę, która wywodzi się za­ równo z tradycji zachodnich, jak i rodzimych" . Taniec buto jest dzieckiem burzliwych czasów - powstał w Japonii wstrząsanej falą demon­ stracji skierowanych przeciwko amerykańskiej dominacji. W ciągu półwiecza rozprzestrzenił się na cały świat, bezustannie zmieniając swoje oblicze i tworząc nowe hybrydyczne kształty. 20 Podstawową techniką tej formy jest wła­ śnie „bycie niczym" czy inaczej „stan pustki". Tancerz pozwala, by jego ciało „było porusza­ ne", „pozbywa się swojej społecznej tożsamości i koncentruje na ciele jako takim. (...) Technika jest niewidoczna. Choć może to brzmieć prosto, w rzeczywistości technika ta jest bardzo trud­ na" . Z zewnątrz przypomina to tradycyjny ja­ poński sposób rytualno-scenicznego poruszania się, charakterystyczny dla teatru rytualnego no, na który składają się „krok zwany suriashi (ruch posuwisty bez odrywania stóp od podłoża) oraz pozycja^«OT«ć? (z obniżonym środkiem ciężkości 1 W lekkim pochyleniu całego ciała w przód)" . W buto rezygnuje się z wszelkich kodów formal­ nych na których może bazować ruch scenicz­ ny Ważny iest sam akt transformacii tancerz całkowicie staie sie tym co (7 nunktu widzenia obserwatora) przedstawia. „Pustka" pojawiająca 21 22 - 21 N . Nakajima, op. cit., s. 49. 22 Informacja dotycząca warsztatów: Teatr nó - Oxford University Press, Oxford 2004; cyt. za: http:// tradycja i dialog, maj 2006, http://soto.waw.pl/modules. butohdance.blogspot.com/2008/04/but-in-international- php?name = News&file = article&sid=39, 16.11.2009 encyclopedia-of html, 06.04.2008. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA �Magdalena Zamorska 90 się w wyniku odrzucenia własnej tożsamości zo­ staje wypełniona konkretnymi wyobrażeniami. Można powiedzieć, że świat zewnętrzny za po­ mocą obrazów zostaje wprowadzony do wnętrza opróżnionego ciała. Wyobrażenie lub emocje zostają w tańcu dosłownie ucieleśnione. Tancerz buto zwraca się ku własnemu ciału, „ponieważ to ciało jest naszym ostatnim jedno­ litym centrum. Kiedy się traci jedność, można ją odzyskać wewnątrz ciała" . W ponowożytnym 23 FOT. ANDRZEJ JANIKOWSKI świecie stale zmieniających się reguł procedury pozbywania się społecznej tożsamości pozwalają zwrócić się w kierunku cielesności „przeźroczy­ stej" - ciało jest tu wszakże pustym naczyniem wypełnianym przez rozmaite treści. Jest przytuł­ kiem, a nie domem. Neozakorzenianie to nie kończący się nigdy proces, którego źródłem są impulsy zewnętrzne. To strategia leczenia pokawałkowanego ja, niemogącego stworzyć spójnej tożsamości ani jej odnaleźć. Ale jest to uzdra¬ wianie ponowoczesne: do­ raźne i skuteczne jedynie przy określonej konstelacji wpływów zewnętrznych. Pozbywając się tożsamo­ ści m o ż n a organolep­ tycznie poznać rzeczywi­ stość - strumień epizodów przestaje być czymś wobec nas z e w n ę t r z n y m prze¬ pływa przez nasze ciała Ito on właśnie jest gliną 7 którei wciąż iesteśmy le pieni na nowo. HTTP://WWW.BUTOH.GETPHOTO.PL Neoenrooting as a Postmodern Strategy A modern man used to look for his identity understood as the truth about himself Now, in the postmodern world, that idea had become devalued. To know your own identity means to be conscious of your inner hybridization, to be able to see yourself as a living tissue the nature of which is to flow ceaselessly. Postmodern man should be described most properly as a neonomad - mobility is a distinctive feature of his lifestyle. I suggest to use the neologism neoenrooting {neozakprzemame) for the postmodern strategy which helps to deal with the lack of the frames of reference. This term includes all conscious efforts to get rid of all the hints of identity. To empty oneself and let the world in are the main demands of the strategy. To attain inner emptiness is the essential technique in the butoh dance. Emptiness rising from the act of abandoning the identity is filled with images and the all-changing world is brought into the emptyfied interior of the body. 23 N . Nakajima, op. cit., s. 51. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e525782e744d1bd7838531ef7af13da.pdf 2c6cd9752cbdce50a7a9f1b78030d505 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5622 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia miasta Nowa Huta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5226 Title A name given to the resource Miasto dobrego losu/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.68-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nałęcz-Nieniewski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FOT. Michał Natęcz- N i e n i e w s ki TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.WORDPRESS.COM Ur. w 1986 roku. Student piątego roku etnologii i antropologii kulturowej UJ. Jego praca magisterska dotyczy wizerunku pisarza w okresie o d w i l ż y '56. Interesuje się mechanizmami totalitaryzmu, istnieniem mitycznych s t w o r z e ń w w y o b r a ź n i ludzkiej oraz antropologią literatury i filmu. Dziewczynko wybudują miasto, w którym nie będzie innych, niż szkolne, klas Ideowe korzenie Adam Włodek, olegom z 51. ochotniczej brygady ZMP koncepcji Nowej Huty BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nieniewski 70 I. Fenomen miasta pecyficzny i złożony twór, który nazywa­ my miastem, w ciągu wieków rozwoju stał się niemal synonimem cywilizacji i a k o takiej. tak jako Chodzi o taką osadę ludzką, która jest wyraźnie wyodrębniona w krajobrazie opa­ nowanym przez człowieka, wyróżnia się swoim rozmiarem, gęstością zabudowy i społecznością mieszkańców. Nie trudnią się już oni rolnictwem, które staje się wobec miasta czymś zewnętrznym, podobnie jak myślistwo czy rybołówstwo. W po­ dobny sposób ujął definicję miasta Philip Bagby, prowadząc rozważania na jej temat kontekście zagadnienia cywilizacii: To właśnie uwolnienie od konieczności wytwarzania własnymi rękami swego Dożywienia Dozwoliło należy sadzić mieszkańcom miast poświecić całv swoi czas^ soecializacii i co za tym idzie komplikowaniu kultury'" r ; zdefiniowanie cywilizacji jako „kultury miast" o w i e r e n r o n o n o w a ł 2 Z drugiej strony nietrudno zauważyć, że każ­ de miasto jest przede wszystkim wykwitem myśli ludzkiej, a jego forma i treść wyrastają z konkret­ nej kultury i są od niej zależne. Porządkuje życie zbiorowości i zaspokaja ludzkie potrzeby - ale też stanowi przestrzeń te potrzeby formującą. Można powiedzieć, że nadaje kształt kulturze, która funkcjonuje w ramach określonej miejskiej przestrzeni. Nic zatem dziwnego, że kiedy uto­ piści poszukiwali recepty na idealne społeczeń­ stwo, projektanci kreślili idealne rozwiązania zabudowy miejskiej, 2L wszyscy w swoich pOmyślach ulegali tendencii do regulowania życia ludzkiego na nowo, wedle arbitralnie przyjętych p r z e z siebie zasad. Zanim jednak nadszedł czas projektów ma­ jących za cel przemiany społeczne, trzeba było 1 P. Bagby, Kultura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, tłum. J. Jedlicki, PIW, Warszawa 1975, s. 230. 2 Ibid, s. 231. wielu wieków rozwoju myśli urbanistycznej i realizacji coraz to nowych rozwiązań w zmie­ niającym się świecie. Jedno z najstarszych zna­ nych nam miast wzniesionych według planów urbanistycznych to Kahun w Egipcie (z wyzna­ czonymi kwartałami dla robotników; około 1900 p.n.e.). Późniejsze, jak rozpoczęta przez Echnatona nowa stolica (Amarna, około 1340 p.n.e.), również powstawały w państwie faraonów lub rozwijały się j u ż poza tym kręgiem kulturowym (na przykład Marzabotto w Etrurii, około 500 p.n.e). W greckich koloniach, w przeciwieństwie do rozwijających się swobodnie prastarych Aten czy Olimpii powstawały ściśle uporządkowa­ ne ośrodki mieiskie (miedzy innymi Sehnunt na Sycylii około 628 o n e ) Ekspansia Gre ków u m o ż l i w i a ł a rozładowanie p r z e l u d n i ć nvch miast a zasiedlanie obcvch terenów bvło bodźcem dó szukania nowych rozwiązań. Układ urbanistyczny onartv na nrostokatnei siatce ulic nronaaowałHinnodamosz Milen, budowniczy L i a r y w n i e r w s z e i nołowie V w i e k ń Zastosował ao w nianie P i r e , Z Milen, i Thnrioi W e d ł n a stosowane przez niego demoKratycznej zasady isonomn (równego podziału; zaKIadano nowe miasta w Ko oniacn grecKicn przez prawie pięćdziesiąt lat. scentralizowanemu Imperium Rzymskiemu bardziej od demokratycznego sys­ temu nippodamejskiego odpowiadała prostokąt­ na symetria hellenizmu, którą wraz z wzorcem etruskim połączono w castrum Komanum Le­ piej reprezentowało państwo i hierarchię władzy, jednocześnie zapewniając obronność odpowied­ nią dla nowo zakładanych posterunków wojsko­ wych i stolic Prowincji (Kolonia, Strasburg T i m gad w Afryce) . Wymienione przekształcenia urbanistyczne są zgodne z ujęciem miasta jako emanacji kultury wyrażającej wiodące dla niej 3 W. Koch, Style w architekturze. Arcydzieła europejskiego od antyku po czasy współczesne, budownictwa tłum. W. Baraniewski i in., Świat Książki, Warszawa 1996, s. 390-393. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty treści. Wraz z wzrostem migracji i roli średnio­ wiecznego mieszczaństwa następował bardziej żywiołowy rozwój zabudowy, wcześniej niemoż­ liwy ze względu na rygorystyczny plan rzymski. Nowe lokacje powstawały wokół klasztorów i zamków lub w miejscach istotnych dla szlaków handlowych. W sposób ścisły planowano głów­ nie ośrodki spełniające funkcję warowni, a ich potrzeby militarne wciąż na nowo pobudzały rozwój fortyfikacji . 4 II. Miasto idealne 71 święciło swoje triumfy w okresie baroku, bę­ dąc odbiciem megalomanii władców. Dopiero w ustroju monarchii absolutnej realizowane były projekty miasta jako rezydencji, ogrodu, garnizonu, prestiżowego obiektu, czy wreszcie GesamtkunstweĄ Równocześnie zmieniał się sposób myślenia o mieście. W czasach oświecenia wzrastało za­ interesowanie drugim aspektem istnienia mia­ sta - kreacyjnym, sprawczym. Wiązało się to z XVIII-wieczną ideą „architektury jako dzie­ dziny o wyjątkowej społecznej randze, sprzęga­ jącej kwestie estetyki i polityki" . Dostrzegano zawarty w mieście potencjał kulturowy, jego ogromny wpływ na kształtowanie się relacji mię­ dzyludzkich i stosunków społecznych, a także nagły wzrost jego roli gospodarczej w okresie rewolucji przemysłowej. Niektórzy zaczęli po­ kładać nadzieje w nim jako narzędziu metodzie systemie czy tez mechanizmie który ukształtuje nowe społeczeństwo. Taki sam „nacisk padaiacv na 2~l0ba.ln.0sc rozwiązań, będzie charak tervstvcznv dla teorii urbanistyczna w okresie modernizmu. 6 7 Myśl o mieście idealnym zrodziła się naj­ prawdopodobniej w umysłach starożytnych, jednak dopiero w renesansie próbowano wpro­ wadzać ją w życie. Idealnymi rozwiązaniami urbanistycznymi zajmowały się wtedy najwięk­ sze umysły epoki, między innymi Leonardo da Vinci (którego pomysł wielopoziomowych ulic i kanalizacji wykorzystano dopiero na prze¬ łomie X I X i X X wieku w Paryżu), Albrecht Durer i Giorgio Vasari. Dla renesansowych teo­ retyków inspirację stanowiło dzieło O architek­ turze ksiąg dziesięć napisane przez Witruwiusza miedzy 88 a 26 rokiem P.n e. Cele projektów były r ó ż n e - zależnie od nich zwracano większą uwagę na obronność fortyfikacji na parki iako przestrzeń wypoczynkowa i ciesząca oko na odpowiednie dla każdego stanu umiejscowienie dzielnicy i tak dalei Kreślono ie na rozmaitym olanie-koła kwadratu c^iazdy wielokąta ehn sv i innych' nieraz fańfazvinvrh fi«n,r Proiek ty miast idealnych realizowano jednak hardzó r L d k o noniewaz koncentrowano sie na nrze Puuowie juzistniejącycn osrodKow . almanoya twierdza Wenecjan na peanie g ^ z d y była Z biegiem czasu paradygmatem stała się misja cywilizacyjna Europy Zachodniej, wiążąca się z industrializacją i uprzemysłowieniem. Szerząc ideę gospodarczego postępu, podejmowano coraz śmielsze przedsięwzięcia budowlane (moderni­ zacja centrum Paryża w 1852 roku, londyńskie metro w 1854, Kanał Sueski w 1859, Pierwsza Ko­ lej Transkontynentalna w 1862, Most Brookliński w 1870, Statua Wolności w 1884, Wieża Eiffla w 1889, Kolej Transsyberyjska w 1891 i inne). Co­ raz bardziej zmieniał się pejzaż miejski. Nadeszła epoka eksperymentów społecznych, w której roz­ poczęto realizacje różnych utopijnych projektów na miarę X I X wieku. 4 Ibid., s. 397-399. 7 5 Ibid., s. 404. socjalistycznego w planie „propagandy 6 „Racjonalnie przemyślana, funkcjonalną jednolita całość". Wydawnictwo Leopoldinum, Wrocław 1999, s. 41. Ibid 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 8 BARBARZYŃCA W. Tomasik, Inżynieria Ibid. dusz. Literatura realizmu monumentalnej", �Michat Naîecz-Nieniewski 72 Idąc za rozmaitymi wizjonerami, zarówno rządy, jak i bogaci przemysłowcy a n g a ż o w a l i się w tworzenie miast idealnych. Co charak­ terystyczne, rzadko decydowano się ekspery­ mentować na własnym podwórku. Jak więk­ szość ideologii wymyślonych w obrębie kultury zachodniej , tak i miasta idealne były testowa­ ne raczej poza jej granicami. Wiele utopijnych pomysłów starano się uskuteczniać w Nowym Świecie, m i ę d z y innymi wioskę owenowską, falanster Fouriera i Ikarię Cabeta. Jednym z wyjątków było Guise we Francji, gdzie alizowano w 1859 roku koncepcję Charlesa Fouriera - pół wieku po jej ogłoszeniu. E l i ­ sabeth F ö r s t e r - N i e t z s c h e siostra s ł a w n e g o filozofa w 1886 roku wraz z m ę ż e m założyła w Ameryce Południowej kolonię Nueva Ger¬ mania dla czvstei krwi Arviczvkow W latach dwudziestych X X wieku swoich sił na tym polu nróbował też naibosratszv człowiek na świecie Henry Ford Rył pomysłodawca trzyzmiano' Wraz z panem Fordem jesteśmy głęboko prze­ konani, iż gdybyśmy tylko zdołali wniknąć do samych korzeni i serca rodziny i życia domowe­ go (...), udałoby się nam stworzyć doskonalsze przyszłe pokolenia, niż teraz, gdy docieramy do nich jedynie w czasie godzin pracy . 11 9 10 weao trvhu pracy wynalazca taśmy fahrvcznei i pfekJsnrem masnwei nrndnkrif O J r n i e t v nhsesi! n ™ ™ ^ ^ obsesją ograniczania Kosztów zważania wydajności, w n i k a ł w życie prywatne swoich pracowników i marzył o stworzeniu dealnej społeczności, l ewnie dlatego założył na te­ renie Manow Zjednoczonych az trzy miasta. Warto zacytować stówa jego eksperta od siły roboczej: 9 Najbardziej znanym przykładem są losy myśli Chwilowy wzrost zapotrzebowania na g u m ę w produkcji samochodów zaowocował w 1927 roku szalonym pomysłem. Zakładając własną plantację w brazylijskiej dżungli, Ford chciał jednocześnie z a p r o w a d z i ć tam porządek na wzór amerykańskiego miasteczka: z krytymi gontem domami, rynkiem, kościołem i szpita­ lem, z elektrycznością zasilającą sieć telefonicz­ ną, lodówki, pralki i gramofony, z lodziarnią, estradą i dancingiem, z kortami tenisowymi, kursami golfa i wieczorami poetyckimi, z wie­ żą ciśnień, instalacją wodociągową i czerwo­ nymi hydrantami wzdłuż prostych szerokich dróg po których jeździć miały oczywiście słynne Fordy T " . III. Socrealizm Dyktatorzy państw totalitarnych i partyjni guru, podobnie jak inni władcy tego świata, wykorzystują wszystkie sposoby ekspresji, które opanowała ludzkość, jako narzędzia sprawowa­ nia władzy. W odróżnieniu jednak od swoich S. Friedrichsmeyer i in. (red.), The Imperialist Imagination: marksowskiej, wykorzystywanej w Rosji w różnych German Colonialism and Its Legacy, University of Michigan mutacjach, rozplenionej na Bliskim Wschodzie, w Afryce, Press, Ann Arbor 1998, s. 33-39. w Ameryce Środkowej oraz Południowej i nadal wegetującej 11 E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa historia jako oficjalna ideologia na terenach Azji. Wyobrażenie psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska Prószyński i S-ka, Lenina jadącego z Niemiec do Rosji w zapieczętowanym Warszawa 2009, s. 159, 160. wagonie, niczym nowy koń trojański, jest trafnym skrótem 12 dla tej prawidłowości. Ponadto wielu krwawych dyktatorów in Environmental History, Cambridge University Press, studiowało w Europie Zachodniej, zanim objęło rządy Cambridge 2002, s. 71-86. Por. G. Grandin, Fordlandia: w rodzimych krajach. The Rise and Fall of Henry Ford's Forgotten Jungle City, 10 R.C. Hołub, Nietzsche's ColonialistImagination: Nueva Germania, GoodEuropeanism, andGreatPolitics, W. Dean, Brazil and the Struggle for Rubber: A Study Metropolitan Books, Nowy Jork 2009. [w:] BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty poprzedników likwidują wszystko, co nie repre­ zentuje ideologii państwowej. Ideologia bowiem ma obejmować poszczególne aspekty życia, jako że zgodnie z oficjalną wykładnią jest samowy­ starczalna: stanowi receptę doskonałą na idealne społeczeństwo. Podkreśla się zatem ideę nowości - nie tylko w znaczeniu nowatorstwa czy nowo­ czesności, ale w sensie na nowo ustanawianego FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.COM świata. Nowa epoka oznacza nowego człowieka, nowe społeczeństwo i państwo. Każda dziedzina działalności człowieka miała być tego wyrazem. W ich szeregu, obok malarstwa i rzeźby, również architektura i urbanistyka. Wbrew różnym wizjonerom łączącym przy­ szłe społeczeństwa nowoczesne z futurystyczną aglomeracją, konstruowane od podstaw miasta socjalistyczne nie odznaczają się nowatorską architekturą. Podobnie jak w innych dziedzi­ nach życia, starano się ograniczyć indywidual­ ną inwencję do minimum, wprowadzając je­ W. Tomasik, op. cit., s. 39. 3-1 (1G-11) 3 3 3 3 den obowiązujący styl, którym stał się w końcu socrealizm. Miasto w ustroju socjalistycznym, postrzegane jako państwo w miniaturze, miało być gigantycznym pomnikiem reprezentują­ cym nowy porządek. W pewnym sensie była to idea przeciwstawna wobec rojeń władców ab­ solutnych. Miasto ludu miało być odpowiedzią na zbytkowną rezydencję typu Wersal wznie­ siony dla Króla Słońce, który mógł powiedzieć: „Państwo to ja". Według komunistów nade­ szły czasy by odrzec- Państwo tomy proletariusze" inrzeiśćod mterńacionalistycznych mrzonekdo bardziej konkretnego im­ perializmu. T ł u m a c z ą c założenia swo­ jego planu „propagandy mo­ numentalnej", którego częścią miał być socrealizm, Lenin po­ woływał się w 1918 roku na Miasto słońca Tommaso Cam¬ panella i wspomniane tam „socjalistyczne freski" pełnią­ ce funkcję edukacyjną. Pisał: „Niech to będą choćby towe bloki z inskrypcjami na nich, m o ż l i w i e najczytelniej­ szymi. (...) Za jeszcze w a ż n i e j s z e n i ż i n skrypcie u w a ż a m pomniki- popiersia lub posaJ naturalnei wielkości m o ż e płaskorzeźby ; -,3 d s t a w i a ć antenatów socia izmu" i bohaterów kultury" w e d ł u g wcześniei snorzadzonei listy W czasach sta linowskich idee komunizmu w y r a ż a ć miał j u ż e u D V M i a J ł v b v D r z e każdy fracrment u f o r m o w a n e i nrzez c z ł o w i e ka o r z e c z e n i w s z r z e a n l n n ś r i - założenia a r r h i r e k t n n i r z ń e i r n z w L a n i a urhanistyrz ne"H Arehitekt snnłeezeń <twa hn d n i a Jean i uiic, lecz liizyiiiereiii u BARBARZYŃCA 73 Ibid. QUSZ IUQZICICII. IVIH �Michał Natęcz-Nieniewski 74 on możność o d d z i a ł y w a n i a na masy ludzkie w s z ę d z i e i zawsze" . Realizm socjalistyczny powstawał w opozycji do nowatorskiego konstruktywizmu, który był początkowo wspierany i wykorzystywany przez bolszewików, a następnie, wraz z całą awangar­ dą, potępiony przez Lenina i Trockiego. Pojawiły się takie grupy plastyków, jak utworzona w 1921 roku Nowoje Obszczestwo Żiwopiscew lub za­ wiązana rok później Assocjacja Chudożnikow Rewolucjonnoj Rossiji. Wyeliminowanie wpły­ wów konstruktywizmu końca lat dwudziestych było wyraźnym sygnałem, w jaki sposób będzie kształtowane życie artystyczne w ZSRR. Sztuka miała być jednym z wielu narzędzi w walce o socidizm co oznaczało głównie położenie nacisku na to b'v treść podporządkować funkcji dvdak tyczna lako cześć propagandowa machiny ceł niła wyznaczona role obok mediów i literatury Jej przekaz miał być powszechnie zrozumiały — stad bierze sie nóźnieisza komunistyczna ten denria do dyskredytach innych niz realizm m u tów w sztuce jako „formalistycznych". 15 Tematyka malarstwa i rzeźby socrealizmu siłą rzeczy obracała się wokół etosów proleta­ riusza i rewolucjonisty, później również żołnie­ rza Armii Czerwonej. Przedstawiano doniosłe czyny socjalistyczne, głównie pracę fizyczną, i herosów w postaci portretów konkretnych re­ wolucjonistów, działaczy, przodowników pracy (które swoim wyidealizowaniem zaprzeczały realistycznym założeniom ruchu) lub anonimo­ wych wizerunków robotnika czy kołchoźnicy. W architekturze preferowano budowle o klasycystycznej formie i monumentalnym charakterze, takie jak gmach Uniwersytetu im Łomonosowa Of 3.Z, Ibogate wnętrza, jak wystrój moskiewskiego 15 E. Goldzamt, Zagadnienie realizmu socjalistycznego w architekturze, [w:] O polską architekturę Materiały socjalistyczną. z krajowej partyjnej narady architektów odbytej w dniu 20-21 VI1949 roku w Warszawie, Warszawa 1950, metra. Teorię nurtu sformułował Maksym Gor­ ki. Nazwy użyto po raz pierwszy w 1932 roku, kiedy na mocy postanowienia KC WKPB zlikwi­ dowano wszystkie dotychczasowe organizacje literacko-artystyczne i utworzono jednorodne związki na ich miejsce. Od 1949 roku socrealizm obowiązywał j u ż we wszystkich krajach bloku sowieckiego . Należało wówczas zdecydować przynajmniej orientacyjnie, co właściwie będzie zgodne z tym niespójnym stylem narzuconym polskiej kulturze. M o ż n a było twierdzić, jak Edmund Goldzamt, że wystarczy wybrać „wła­ sną, socjalistyczną w treści, narodową w formie architekturę opierająca sie na postępowych tradyciach naszego narodu kształtująca sie poprzez metodę realizmu socjalistycznego" odrzucając kosmopolityczna konstruktywistyczna archi tekturę burzuazyma w swei istocie odrtwaiaca naród od nostenowe.ro snadku nrźeszłych no 16 koleń i nodnorzadkowuiaca «ro rozkładowym wnływom J k r e i kultury Imneriali stycznego Zachodu" Mnie fanatycznie hrzmia wytycz ne nrzviete nrzez Rade SARP nrzewidmace ze 17 polska architektura otrzyma ,,tormy narodowe bliskie i zrozumiale ludowi dzięki odzwier­ ciedlaniu -ideowego bogactwa epoki budowy socjalizmu -odkrycie, ze stylem typowym dla polskiej architektury jest renesans, było ostat­ nią wskazówką, jaką dano zdezorientowanym architektom . 19 IV. Miasto p r z e m y s ł o w e W sto lat po ogłoszeniu manifestu partii komunistycznej, w którym Marks potępił „krytyczno-utopijny socjalizm i komunizm", zali­ czając doń idee Saint-Simona, Fouriera, Owena 16 B. Osińską Sztuka i czas, WSiP, Warszawa 1986, s. 100, 101. 17 E. Goldzamt, op. cit. 18 W. Tomasik, op. cit, s. 39. 19 E. Goldzamt, op. cit. s. 26; cyt. za: W. Tomasik, op. cit., s. 8. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty i Cabeta , została podjęta decyzja o budowie miasta, które nazwano później Nową Hutą. Najważniej szym j ego elementem miał być kombinat - największa inwestycja Polski Ludowej. Pomysł wzniesienia wielkiego zakładu metalurgicznego pojawił się j u ż w 1945 roku, a prace projektowe prowadzono od pierwszej połowy 1946 roku, kiedy to n a w i ą z a n o kontakt z amerykańską firmą Freyn Engineering Company z Chicago. Miała ona dostarczyć całą niezbędną do budowy huty dokumentację . 20 Mottem towarzyszącym budowie miasta mo­ głaby być jedna z wielu - podobnie brzmiących w całym bloku sowieckim - oficjalnych wypo­ wiedzi odwołujących się do znaczenia postę­ pu technologicznego dla rozwoju socjalizmu. W swoim referacie na piątym plenum KC PZPR, Bierut podkreślał, jakie zadanie stoi przed polską gospodarką: Przesiąść się na konia wyższej techniki na nowe skomplikowane maszyny własnej produkcj i, na nową hutę w przemy śle, na elektryfi¬ kację (...) - dopiero wówczas można zbudować trwałe i niewzruszone podstawy socjalizmu w Polsce. Dopiero bowiem wyższa technika umożliwia wysoką wydajność pracy człowie­ ka i stwarza warunki dla wydatnego wzrostu dobrobytu i kultury całego narodu, dobrobytu i kultury 111 ćl S pracujących, bez nie 1X1 cl 21 Po odrzuceniu Planu Marshalla Polska za­ cieśniła kontakty z ZSRR. W 1947 roku Stalin „zaproponował" współpracę przy wzniesieniu kombinatu metalurgicznego, pod warunkiem że zamiast pół miliona ton stali rocznie wypro­ dukuje a ż półtora miliona. W związku z tym na początku 1948 roku zerwano u m o w ę z Ame­ rykanami, a ZSRR zapewnił dostawę projektów i podstawowych u r z ą d z e ń dla huty. Głów­ nym projektantem został radziecki Gipromez, z i n ż y n i e r e m Chryzantem Dmitrijewiczem Zybinem na czele . Projekt kombinatu powstał w wyniku pierwszych prac nad sześcioletnim planem perspektywicznym rozwoju gospodarki narodowej. W latach 1950-1957 pracowało nad nim a ż kilkanaście radzieckich biur projekto­ wych Wiatach 1949—1960 generalnym oroiek tantem miasta był natomiast Tadeusz Ptaszycki a nroiektantami osiedli miedzy innymi Mar' 22 ta i lanusz Inaardenowie Tadeusz Remhie sa Tadeusz lanowski Adam Fołtyn Rolesław Skrzvhalski Andrzei TInieiewski i Stanisław JuchLwicz. 75 socjalizmu . 23 Cytowane słowa otwierały Kromkę Nowej Huty podsumowującą dzieje wielkiego przed­ sięwzięcia. Miało się na nią składać opraco­ wanie archiwów w posiadaniu Huty im. Le­ nina. W obszernym wstępie dyrektor naczelny Huty, mgr inż. Antoni Czechowicz, wskazywał, że zwycięstwo Związku Radzieckiego w drugiej wojnie światowej i „wyzwolenie Polski przez bohaterską Armię Czerwoną" zapoczątkowało nowej epokę w dziejach narodu. Tym SĆI 111 y 111 zapowiadał, w jakich kategoriach będzie ujęta historia powstania miasta - uniwersalnych i mi­ tycznych . 24 20 K Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, tłum. W. Piekarski, Książka i Wiedza, Warszawa 1976, s. 118-122. 21 A Markowski, Dwie huty, podobna historia: Zakład Słowackiego Powstania Narodowego i Huta im. W I . Lenina - budowa wielkiego socjalistycznego zakładu przemysłowego, aluminium z osiedlem na 16 tys. mieszkańców. 22 T. Gołaszewski, Kronika Nowej Huty. Odutwoizenia działu projektowania Nowej Huty do pierwszego spustu surówki wielkopiecowej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1955, s. 9, 27. 23 B. Bierut, Referat wygłoszony na Kongresie „Acta Histórica Neosoliensia" nr 10, 2007, s. 214, 215. Zjednoczeniowym. Podstawy ideologiczne PZPR, Książka W swoim artykule autor porównuje Nową Hutę ze słowacką i Wiedza 1949, s. 61; cyt. za: T. Gołaszewski, op. cit, s. 6. miejscowością Żiar nad Hronem, gdzie wybudowano hutę 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA 24 T. Gołaszewski, op. cit., s. 7. �Michał Natęcz-Nieniewski 76 Jednym z etapów na „trudnej, lecz pięknej drodze do socjalizmu" miało być wzmożenie sił wytwórczych społeczeństwa dzięki wysokiej technice podporządkowanej ekonomice kraju. W rzeczywistości oznaczało to charakterystycz­ ny dla ideologii komunistycznej przesadny na­ cisk na produkcję, angażującą masy w wyścigi pracy, którą uznawano konsekwentnie za war­ tość samą w sobie. Głównym ce­ lem tak zwanej „planowej polityki gospodarczej" był „stały rozwój sił wytwórczych kraju" . Największą waee przywiązywano do przemysłu ciezkieeo zapewnia) aceeo rzadko wymienianywoficialnych wypowie­ dziach rozwói militarny. To wszyst ko tłumaczy odrórny nacisk na hut niczy charakter nierwszep-o w Polsce socjalistycznego miasta uprzemysłowienie będące okazją do pokazo­ wej industrializacji. Przy wyborze miejsca pod budowę zignorowano całkowicie fakt, że grunt stanowiły w większości żyzne czarnoziemy. O lokalizacji miał zdecydować ogół przyczyn eko­ nomicznych, technicznych oraz polityczno-demograficznych . Pomysł tak bliskiego sąsiedz­ twa (7 k m od Placu Centralnego do Rynku 26 25 V. Satelita B u d o w ą wzorcowego miasta PRL-u, zaplanowanego na 60-80 tysięcy mieszkańców, rozpoczę­ to realizację planu sześcioletnie­ go. Dzielnica powstała na obsza­ rze gminy Mogiła, gromad Ruszczą i Wadów, części gromad Branice i Przewóz. Ziemie te zostały wskazane przez przysłanych z Moskwy architektów - 13 stycznia 1949 roku do Gliwic przybyli specjaliści radzieccy, aby usta­ lić lokalizację odpowiednią dla powiększonego projektu. Okolice Krakowa wybrano ze względu na płaski teren źródła surowców i dostęp do odpowiedniei ilości wody rezerwuar siły roboczei w małopolskich wsiach zaplecze transportowe szkoły i wyższe uczelnie techniczne oraz słabe FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.C0M Głównego) miał nieco odmiennego poprzednika w brytyjskiej koncepcji z lat dwudziestych, która sformułowała miasto satelitę z samodzielnymi rynkami usług i zatrudnienia, ale uzależnione od administracji, instytucji naukowych i kultu­ ralnych większego ośrodka. W przypadku Nowej Huty stosunki te miały przebiegać w sposób bar­ dziej obustronny . Wybór okolic Krakowa sugeruje bowiem jeszcze jeden cel. „Nowe miasta i fabryki miały 27 Ibid. rozwojowe), [w:] J. Dąbrowski (red.), Kraków. 26 Ibid., s. 31-40. rozwojem miasta, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, 27 A. Ptaszycka, Oblicze urbanistyczne 25 Krakowa (Rozwój współczesnego Studia nad s. 358. miasta w latach 1945-1955, perspektywy BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty «przekształcać» strukturę społeczną, uwarun­ kowaną przez formację schodzącą właśnie z h i ­ storycznej sceny" . Mieszkańcy pochodzenia robotniczo-chłopskiego mieli stanowić równo­ w a ż n i k dla drobnomieszczaństwa i inteligen­ cji grodu Kraka . Była to część stalinowskiej strategii w konflikcie pomiędzy „postępowymi" siłami komunizmu a „reakcyjnymi" warstwami społeczeństwa. „Nowa Huta świetnie pasowała, by stać się społecznym i ideologicznym labora­ torium stalinizmu" , z a u w a ż a Jerzy Sądecki i cytuje Andrzeja Chwalbę: „Miała stanąć do pojedynku ze starym Krakowem. Zmienić to miasto rozpuścić «błekitna krew» w świeżej i do­ brej, bó «robociarsko-biedniackiej»". Używając dalei ówczesnej nomenklatury zdrowy element proletariacki" miał rozsadzić "ten „zaścianek" i rezerwat" krakowski Rekompensaty wre rżane chłonom za odebrane ziemie stanowiły znikomy procent ich wartości a ponadto docho­ dziło nrzv tvm do nadużyć i machinacii Nano t y k a n o n a r z y n n y o n ó r w y s i e d l a n y r h mieszkań" rów Maiae I d n a k szczvtnv eel nnknnvwanń 28 29 30 31 takie przeszkody Pezsentymentów . zatwier­ dzeniu terenu Mogiły i 1 leszowa rozpoczęto pracę od pomiarów pod zakład metalurgiczny (1 kwietnia IW) .Juz w polowie roku przedłożono rezydmm Rządu plan urbani­ styczny wraz z makietą, jednak władze zdecy­ dowały wówczas o powiększeniu miasta do 1UU tysięcy mieszkańców. 77 VI. Inspiracje i idee Nowa Huta miała być przeciwieństwem „cia­ snych i chaotycznych" ośrodków przemysłowych na Zachodzie. Wytyczono sieć szerokich ulic, place i skwery, miejsca wypoczynku i rozrywki. Budynki mieszkalne nie od razu wpisywały się w narzucony od połowy 1949 roku styl realizmu socjalistycznego. Zanim dociśnięto ideologiczną sztancę, powielano warszawskie domy autorstwa Franciszka Adamskiego: jedno- i dwupiętrowe, ze spadzistymi dachami, ustawione szeregowo na dużej przestrzeni . Dopiero w następnym etapie budowy zastąpione je większymi bu¬ dynkami o profilowanych gzymsach i płaskich dachach ozdobionych attyka Realizując postu­ lat intensyfikacji zabudowy łączono obrzezne budynki w długie ciari Niezależnie od przy ietego stylu osiedla oroiektowano pod woły wem insniraćii amerykańska iednostka sąsiedzka (neiphhourhood unh ronrelt) która w czasach stalinowskich była oflrialnie noteniana Meto da ta noleaała na koncentracii ustalone! liczhy mieszkań wokół obiektów twórz a cvch w i i 34 społeczną przedszkoli, szkol, sklepów .lelen wyraz doktryna socrealizmu znalazła w zespole oraz l l a c u Centralnym, co jednak me prze­ szkodziło projektantom wzorować się na roz¬ wiązaniach i styfach zachodnioeuropejskich (na WTomasik,cp.£«.,s.7. (Osiedle Wandy, Osiedle Willowe, Na Skarpie). 29 A Kaszycka, o/>.«;.,s. 356. W „module Adamskiego" można się dopatrzyć wpływów 3 0 J. Sądecki, O Nowej to Hucie piosenką, [w:] Najnowsza historia „anglosaskiej idei miasta-ogrodu i koncepcji niemieckich 28 Polaków. Oblicza PRL, „Rzeczpospolita" 20.11.2007, s. 5. 31 32 kolonii pracowniczych z przełomu X I X i X X wieku, realizowanych w Krakowie po 1910 roku na Salwatorze Ibid. D . Gut, Nowa Huta w świadectwach jej mieszkańców, oraz w latach 1941-1944 przez Niemców budujących [w:] J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula osiedle przy ul. Królewskiej". Może tu leży przyczyna (red.), Kraków. kojarzenia jego projektu z I I I Rzeszą. W Komorowski, Przestrzenie kulturowe, Wydawnictwo Platan, Kraków 1993, s. 119, 120. Zob. też: Urbanistyka i architektura Nowej Huty T. Gołaszewski, op. cit., s. 57 i 65 „Rocznik Krakowski" t. L X X I , Kraków 2005, s. 190, 192; 3 3 3 4 T. Gołaszewski, op. cit., s. 56. Budowano je na terenie całej Polski, ale żaden zespół budynków nie jest większy od nowohuckiego 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 1949-1959, zob. także: T. Gołaszewski, op. cit., s. 66-67. 3 5 W Komorowski op. cit., 190, 193. Autor przytacza informacje na ten temat za S. Juchnowiczem i A. Lorkiem. �Michał Nafęcz-Nieniewski 78 przykład francuskim, z czasów Ludwika XVI). i był to dialog złożony z kontradykcji oraz konty­ Niemniej jednak dominowały cytaty ze stylów nuacji. Odpowiednikiem Rynku Głównego miał historycznych pochodzących głównie z polskiej być plac z bogato zdobionym ratuszem miejskim, architektury barokowej i renesansowej . a Traktu Królewskiego - Aleja Róż. Plan zakładał Równolegle do osiedli powstawały kolejne powierzchnię ponad dwa razy większą od Starego wydziały kombinatu (nazywanego początkowo Miasta. W przeciwieństwie do bogatego w kościo­ Gigantem): konstrukcji stalowych, mechaniczny, ły centrum Krakowa, w Nowej Hucie nie przewi­ kuźnia, odlewni staliwa, odlewni żeliwa, wal­ dziano miejsca na żadną świątynię. cowni gorącej blach, materiałów ogniotrwałych, Już w renesansie próbowano zwizualizować aglomerownia, siłownia i tak dalej. 22 lipca 1954 architekturę jednocześnie świecką i wzniosłą, uznaje się za początek istnienia Huty im. Le­ 0 formie odpowiedniej do kultu Wiedzy. Bu­ nina . Wzniesiono ją w odpowiedniej odległo­ dowla ukazana na Szkole Ateńskiej Rafaela sta­ ści od osiedli mieszkalnych, za doliną Dłubni. nowi przykład idealnej architektury monumen­ Z Placu Centralnego prowadziła do niej jedna talnej - wzorowanej zarówno na sakralnej, jak z głównych ulic. Oprawę głównego wejścia sta­ 1 świeckiej - będącej pomnikiem nauki i filozo­ nowiły dwa bliźniacze gmachy projektu Janusza fii. Style „świeckich religii", jakimi okazały się Ballenstedta i Janusza Ingardena zbudowane być ideologie totalitarnego państwa, czerpały w nierwszei nołowie lat pięćdziesiątych Sa do- w znaczący sposób z tradycji architektury sa­ brvm przykładem z i ákich elementów oolskiei kralnej. I to dosłownie znaczący: jeśli chodzi architektury renesansowej korzystano: okazałe o detal, to formy architektoniczne miały m ó ­ attvki sugeruia że mamv do czynienia z Draw wić językiem zrozumiałym dla każdego, niczym dziwymi robotniczymi pałacami Motyw attyki biblia pauperum. Podobnie jak w projektach ka­ snełniał wvmopi ideologiczne renesans został tedr i kościołów zakodowano przekaz odnoszący u z n a n y z a styl historyczny «rodn'v naśladowania w się do paruzji, takw budowlach socrealizmu znaj­ architekturze nowego miasta zarówno ze wzele dowała odzwierciedlenie szczęśliwość jutra. d „ na ieo-o nostenowy charakter iak i na J Nowa Huta miała być wizytówką Nowego siedź J o K r a k o w f oiezvznv n o k k l i attvki Z Państwa o bezklasowym ustroju, wyrazem spo­ nesansowej . usiedle mieszkaniowe długo było łecznych przemian i ideowym komunikatem. największym w powojenne] olsce. Ud Krakowa Był to hołd nauce w wydaniu ideologicznie spa­ miały oddzielać je obszary parkowe, a od strony czonym: monumentalna architektura w swej kombinatu wzdtuz doliny IJtubni przewidywano funkcji i formie została podporządkowana jednej izolujący od szkodliwych wyziewów pas zieleni, z gałęzi socjalistycznej władzy. Monumentalizm ze sztucznym jeziorem, plażą i boiskami teren niekoniecznie wskazywał na doniosłość funkcji pomiędzy dzisiejszą aleją Solidarności i ulicą ta- obiektu - ta bywała bowiem skromna w sto­ szyckiego podzielono na działki dla pracowników sunku do jego formy. Częściej przekazywała znamienne treści: wzniosłość epoki (spełniony Kombinatu. Nowe miasto wyraźnie korespondowało z po­ Dostulat sDołeczeństwa idealnego) noteee Dańłożonym na zachód od niego „starym Krakowem" stwa robotniczego. Budynki tego typu miały 36 37 36 Ibid., s. 192-194. op. cit., s. 214. 3 7 T. Gołaszewski, op. cit, s. 14. 39 38 W. Komorowski, op. cit., 202; zob. także: T. Gołaszewski, Warszawa 1966, s. 39. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. VIII, PWN, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty same sobą świadczyć o głębokich przemianach społecznych, a ich zadaniem było zapowiadanie rychłej przyszłości. „Dzieła architektów i urba­ nistów miały kształtować społeczeństwo nie tylko w sposób bezpośredni, ale też pośrednio kierując myśli mieszkańców ku «jasnym dniom» i szczęściu, jakie czeka «o przecznicę dalej»" . Plan urbanistyczny Nowej Huty ma kształt wachlarza i przypomina renesansowe oraz baro­ kowe miasta idealne, kreślone na planie okręgu (przykładami mogą być modele Andrei Palla­ dia, Simone Martiniego lub Giorgia Vasariego, a także te zrealizowane w Wersalu i Peters­ burgu). Waldemar Komorowski wskazuje na jeszcze inne możliwe wzorce; barokowe place del Popolo i św. Piotra w Rzymie, klasycyzujący układ centrum Londynu Christophera Wrena i realizacje paryskie Georges'a Haussmana. Jak stwierdza Woiciech Tomasik geometria prze­ strzeni («bez zaułków») gwarantować miała, iż w strukturze społecznei miasta powtórzy sie harmoniine i proporcjonalne zestroienie cze ści N o w a przestrzeń mieiska formowałaby n o w e ™ człowieka nosłusznep-o - tak iak ona - obiektywnym nrawom nauki" ' Tnsniracie re nesansowymi miastami miały widocznie szcze40 4 aólne znaczenie sknrn ieszcze na nnczatku lat niećdziesiatych krakowski SARP L a n i z o w a ł d l ! architektów trzvdninwe wvcieczki antoka Znaczny wpływ na projekt mogły mieć także miasta przemysłowe o barokowej urbanistyce bu­ dowane na ziemiach polskich pod koniec X V I I I i w X I X wieku. Według założenia w Kunsztowie (1790) gwiaździste place leżą wzdłuż przecina­ jących się osi, natomiast w Białogonie (1816) i Nietulisku (1820) występuje układ trójosiowy: 79 trzy ulice zbiegają się u wejścia do fabryki. Na planie Nowej Huty widać, że starano się w jedną połączyć dwie, zdawałoby się sprzeczne, kon­ cepcje: miasta przemysłowego i miasta-ogrodu. Za punkt odniesienia mogło służyć „rze­ mieślnicze miasto" Furttenbacha (XVII wiek), w obrębie którego nakreślił on szkołę, łaźnię, a przede wszystkim miejsca wypoczynku - staw, lasek i porośnięte drzewami place. Nawet wały obronne miały być obsadzone roślinnością. Na­ tomiast klasycznym przykładem zrealizowanego projektu miasta-ogrodu jest Richelieu autorstwa Lemerciera (na podstawie szczegółowych wskazówekkardynała) w którym wszystkie dziedziń­ ce wewnętrzne podwórza i place sa obsadzone rzędami drzew« Nawet po drugiej wojnie światowej na wy­ obraźnię projektantów wpływała wizja wywo­ dząca się z koncepcji Ebenezera Howarda. Jego książka Garden Cities of To-morrow stanowiła inspirację dla wielu teoretyków i działaczy spo­ łecznych przełomu X I X i X X wieku. Podjęta w niej na nowo myśl o mieście-ogrodzie została wzmocniona żywotną doktryną higieny i eugeniki, a kontynuowała ideę komunalnej własno­ ści ziemi. Przedstawiała rozwiązanie problemu, jak jednocześnie zaspokoić potrzeby związane z udogodnieniami miejskimi i z życiem bliżej natury Odpowiedzią miał być ośrodek o kontro¬ lowanym rozwoiu terytorialnym i limitowanym stanie zaludnienia", którego ziemia stanowiła własność wspólnoty a układ urD3.nisüvcznv ZÜ pewniał równowagę pomiędzy miastem a i ego otoczeniem" . Na w z ó r założonych przez Howarda miast fi etchworth Welwvn^ zaczęły w Furonie nowstawać coraz dalsze od nrototynu realizacie - także na ziemiach nokkich ÍZahki Młociny) Większość tych projektów wiązała się 44 4 0 W. Tomasik, op. cit., s. 7. 43 W. Koch, op. cit. 41 Ibid., s. 6. 44 A. Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Antropologiczna 42 Taką wycieczkę opisuje jeden z uczestników: http://www. interpretacja utopii miasta-ogrodu, WUJ, Kraków 2001, s. 11. nh.pl/jak_to_bylo.htm, 7.09.2009. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA �Michał Nafęcz-Nieniewski 80 z niepowodzeniami organizacyjnymi lub ekono­ micznymi, które wymuszały odchodzenie od za­ łożeń bądź ich zarzucenie. Otoczone szerokimi pasami zieleni zespoły osiedlowe Nowej Huty nawiązują więc nie tylko do tradycji moderni­ stycznych ośrodków robotniczych Polski przed­ wojennej. Pomimo przygaśniccia entuzjazmu dla konceptu miasta-wsi co pewien czas powraca on w zupełnie nowych projektach zagospodaro­ wania terenów bliskich dużym ośrodkom. zamknięcie go również od południa efektownym gmachem Domu Kultury - odpowiednikiem bu­ dynków opery lub teatru narodowego w miastach zachodnioeuropejskich. Po obu stronach miały­ by mu towarzyszyć okazałe budowle. Na środku Placu, w punkcie zbiegu alei Rewolucji Paździer­ nikowej i alei Lenina, miała stanąć wysoka iglica bardziej przypominająca starożytne obeliski niż zwieńczone gwiazdą pomniki typowe dla krajów Demokracji Ludowej. Jak twierdzi Leszek Sibila, koncepcj a urbani­ styczna Ptaszyckiego z 1949 roku opierała się na największym do dziś mieście przemysłowym Ro­ sji, stalinowskim Magnitogorsku (z którym łączył ją charakterystyczny zbieg trzech osi na placu), i na świeżo wówczas zakładanym Stalinstadt, pierwszym socjalistycznym mieście na niemiec­ kiej ziemi (również hutniczym, i z podobnymi kwartałami osiedli mieszkalnych) . Osiedla centralne odznaczają się od pozostałych wyższymi budynkami, co ma służyć podniesieniu rangi tego miejsca. Wzorowane na warszawskiej MDM, wyróżniają się bogactwem detali archi­ tektonicznych w postaci arkad, gzymsów i attyk szczególnie cztery gmachy wokół Placu Centralne­ go. W pobliżu znalazł się również budynek Straży Pożarnej i biurowiec przeznaczony dla instytucji gospodarczych, społecznych i politycznych miasta. Po 1956 roku zrezygnowano z wielu planów deko­ racyjnych, obejmujących ceramiczne płaskorzeźby na ryzalitach wokół Placu, figury i płaskorzeźby n*ł elewacjach, a także kamienne okładziny na bu­ dynkach wzdłuż głównych arterii . 45 VII. Opór rzeczywistości Założenie urbanistyczne Nowej Huty oparło się o zakole, w którym znajdują się Łąki Nowo­ huckie objęte dziś ramionami osiedli od zachod­ niej i wschodniej strony. Prostopadle do niecki wytyczono główną oś skierowaną na północ . U jej początku powstał główny plac, nazywany do dziś Centralnym, choć nigdy nie znalazł się w rzeczy­ wistym centrum miasta. Ma kształt zbliżony do pięcioboku i odchodzi od niego promieniście pięć szerokich alej. Od północy, wschodu i zachodu otaczają go budynki z arkadami. Zgodnie z pier­ wotnymi projektami parterowe części budynków zostały przeznaczone na pomieszczenia o charak­ terze publicznym. Plan urbanistyczny zakładał 46 45 R. Radłowska, Lenin nie stanąłby nigdzie - 47 Na południe od Placu Centralnego, u podnóża skarpy, projekt zakładał stworzenie Centralnego Zalewu Wodnego o powierzchni 80 hektarów z torami regatowymi, wydzielonymi kąpieliskami, amfiteatrami nad brzegiem, wielkim stadionem sportowym i innymi obiektami rekreacyjnymi. Zdobycie funduszy na takie przedsięwzięcie było niemożliwe . Podobnie plan wykorzystania terenu zielonego nad Dłubnią jako miejsca odpoczynku i rekreacji spalił n<ł pcinewce. 48 Główną oś założenia urbanistycznego, biorącą swój początek na Placu, tworzy Aleja Róż, dzieląca 48 Za stroną Tadeusza Binka, który od 1952 roku pracował rozmowa z Leszkiem Sibilą, http://miasta.gazeta.pl/ jako inspektor nadzoru budowlanego w Dyrekcji Budowy krakow/l,35812,3133844.html, 07.09.2009. Miasta Nowa Huta, a w latach 1956-1959 był tam 46 A. Ptaszycka, op. cit, s. 382. dyrektorem do spraw przygotowania inwestycji: 47 W. Komorowski op. cit., 193. http://tadeusz.binek.pl/6_02.htm, 7.09.2009. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty miasto na dwa skrzydła. Na odcinku znajdują­ cym się jeszcze w obrębie centralnych osiedli aleja rozszerza się, tworząc podłużny plac. Na północ od niego miała przecinać rynek z budynkami partyjnymi po bokach i ratuszem - symbolem sa­ modzielności pełnoprawnego miasta - na środku. Na podstawie makiety widać wyraźnie, że formą nawiązywał do renesansowych ratuszy w Polsce. 81 ciwlotniczych. Projekt budynków mieszkalnych przewidywał też instalację radiofonii przewodowej: montowano głośniki podłączone do osiedlowej cen­ trali. Ponieważ okazało się to anachroniczną kon­ cepcją, uruchomiono centrale nadawcze jedynie na dwóch osiedlach. Wkażdym budynku przeznaczano część piwnicy na wspólne: pralnię i suszarnię (czasa­ mi projektowane na poddaszu). Powszechne zaopa­ trywanie się w pralki i radioodbiorniki przekreśliło jednak sens tych pomysłów. Od wybuchu wojny w Korei w 1950 roku na każdym osiedlu z polecenia władz budowano w piwnicach schrony przeciwlotnicze. Jednak wobec dużych kosztów i dewastowania wyposażenia wykreślono je z nowych projektów. Po­ wstałe schrony, szczególnie pod kombi­ natem, świadczą o strategicznym wymia­ rze i militarnym aspekcie przedsięwzięcia z czasu zimnej wojny. FOT. TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.W0RDPRESS.COM Obawiano się jednak, czy kilkudziesięciometrowa wieża (wzorowana zresztą na krakowskiej ) nie stworzy zagrożenia dla samolotów z pobliskiego lotniska w Czyżynach. W związku z przekształ­ ceniem miasta w dzielnicę z budowy ratusza osta­ tecznie zrezygnowano . Nie przewidziano szyb­ kości, z jaką rozwiną się okoliczne przedmieścia. Już po dwóch latach budowy Nowa Huta została włączona do Krakowa . Zarzucono też - częściowo lub całkowicie - stworzenie pralni domowych i schronów prze­ 49 50 Na każdym osiedlu przewidzia­ no podstawówkę, przedszkole, żłobek i przychodnię lekarską. Oprócz tego, na terenie miasta wzniesiono Teatr Lu­ dowy, dwa bliźniacze kina (Świt i Świa­ towid), Szpital im. Stefana Żeromskie­ go. Pojawiły się także dwa stadiony (KS Wanda i KS Hutnik) i nieduży zalew z plażą przy ulicy Bulwarowej. Na osiedlu Szklane Domy, tuż przy głównej trasie przemarszowej Plac Centralny - Kombinat planowano postawić mało socjalistycz­ ny za to kojarzący się z kapitalizmem, jedenastopietrowy hotel Orbis. Nic dziwnego ze z czcisem również z tego projektu zrezygnowano . 52 VIII. Decydujące zderzenie 51 Historia dopisała gorzkie epizody do większości prób zrealizowania „nowego Eldorado". Wszystkie W. Komorowski "/'• <//.. s. 200. 51 A. Ptaszycka, op. cit., s. 358. R. Radłowska, op. cit. 52 R. Radłowska, op. cit. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nienlewski 82 społeczności „idealne" realizujące w USA pomysły Owena i Cabeta rozpadły się po zaledwie paru la­ tach istnienia, bezradne wobec klęsk żywiołowych i wewnętrznej niezgody. Warunki przyrodnicze w Nueva Germania okazały się nie do pogodze­ nia z niemieckimi przyzwyczajeniami, a kolonia zaciągnęła górę długów. W parę lat po samobój­ stwie męża Elisabeth Fórster-Nietzsche porzuciła mieszkańców i pierwsze pokolenie „nadludzi". Fordlandia, wybudowana na wzór typowej ame­ rykańskiej mieściny, nie zapewniła mieszkańcom ochrony przed szkodnikami i chorobami tropikal­ nymi. Dodatkowym utrudnieniem były drobia­ zgowe zasady reguluiace życie według poglądów pomysłodawcy od programu kulmralnego po wegetariańskie menu W trudnych warunkach Amazonii stalv sie zapłonem buntu pracowników co wraz z orólna norazka nlantacii zakończyło sie zwinięciem interesu który zdazył iuz nochłonać ponad 10 milionów dolarów. W przeciwieństwie do tych eksperymentów, miasto przemysłowe realizowane jako sztanda­ rowy projekt planu sześcioletniego miało oparcie w ustroju tak samo podporządkowanemu ideolo­ gii komunistycznej. Mimo to, ciemna strona No­ wej Huty doczekała się komentarza w Poemacie dla dorosłych Adama Ważyka, przeczącym zresztą dotychczasowemu nastawieniu poety: Ze wsi, z miasteczek wagonami jadą zbudować hutę, wyczarować miasto, wykopać z ziemi nowe Eldorado, armią pionierską, zbieraną hałastrą tłoczą się w szopach, barakach, hotelach, człapią i gwiżdżą w błotnistych ulicach (...) Wielka migracja przemysł budująca, 53 A. Ważyk, Poemat dla dorosłych i inne wiersze, PIW, Warszawa 1956, s. 9. Poeta, mając pełną świadomość nie znana Polsce, ale znana dziejom, karmiona pustką wielkich słów, żyjąca dziko z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom w węglowym czadzie, w powolnej męczarni, z niej się wytapia robotnicza klasa. Dużo odpadków. A na razie kasza. 53 Wtórował mu młody Ryszard Kapuściński, analizując temat zaplecza kulturalnego i rekre­ acyjnego Nowej Huty: „dwa maleńkie kina (oko­ ło 400 miejsc łącznie na 80 000 mieszkańców), ani basenu, ani boisk". I pytał: „Kto zatwierdził plan budowy miasta przewidujący dotąd tylko dwa małe kina, a za to wiele knajp?" . 54 IX. Idea i praktyka Można założyć, że na koncepcję Nowej Huty wpłynęły projekty miast idealnych i przemysłowych, idee miasta-ogrodu i miasta satelickiego. Oczywiście wszystkie w interpretacji socjalistycznej, a po części wręcz sowieckiej. W tej perspektywie Nowa Huta jawi się jako owoc konkremych prądów myślowych, permutacji ideologicznej komunizmu, skrzyżowa­ nia rozmaitych czynników kulturowych o zaska­ kującej niekiedy proweniencji. Została zbudowana w wyniku zewnętrznej decyzji politycznej. „Nowe miasto narzucało od początku swoim mieszkańcom «ideologie zamieszkiwania* z góry ustalony podział CZ9.SU- i przestrzeni Czasu - poprzez wypełnienie go obchodzonym, ( ') świętami oraz przestrzeń, - przez wsl^zan,eLwychm,e sc<<adorac ,>!'' zauważa Dorota Gut Gospodarcze p zeds,ewz,ec,e' na zamówienie Moskwy okazu sie być również eksperymentem SPO łecznymlednaLaokolemeetapyzaskoczyłyzarówno twórców miasta, jak , jego wrogów Wszystko dlatego 1 1 55 ie 54 R. Kapuściński, To też jest prawda o Nowej Hucie, „Sztandar Młodych" nr 234, 30.09.1955; cyt. za: utopijnego rodowodu Nowej Huty, umieszcza w tym http://www.kapuscinski.info/page/po_smierci/jezy k/l/kat/2/ samym utworze nazwisko Fouriera, którego wizja „morza txt/36, 07.09.2009. lemoniady" ziściła się jako system kłamstwa i odwracania 55 D. Gut, op. cit., s. 121. pojęć. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty że - jak twierdzi Michel Foucault - żaden projekt nie gwarantuje stałego porządku, bo zawsze jest możliwość sprzeciwienia się mu. Powołując się na francuskiego myśliciela, można zatem zdecydowanie odrzucić kon­ cepcję architektury determinującej lub wyzwalającej człowieka, jako że wolność jest praktyką (h liberté est une pratique) . Pod względem ideologicznym koncepcja poniosła więc prawdziwą klęskę, kiedy dzielnica stała się ośrod­ kiem strajków przeciw władzy i w obronie religijnego aspektu życia mieszkańców. W jednolitej siatce seman­ tycznej miasta zaczęły powstawać wyłomy. Najpierw w postaci placu pod budowę kościoła i słynnego Krzyża Nowohuckiego, który w kolejnych odsłonach pełnił tę funkcj ę przez pół wieku pomimo (z powodu ? ) wybu­ dowania w tym miej scu obiektu reprezentuj ącego j edną z instytucji władzy - szkoły . Następnym dysonansem była „Arka Pana" w Bieńczycach, formą nawiązująca do sztandarowej dla modernizmu kaplicy w Ronchamp projektu Le Corbusiera. Znakiem oporu wobec funda­ mentalnej dla miasta ideoloeii stała sie próba wysadzę ma pomnika Lenina a urwame mu stopy przełamało 56 57 83 nietykalność symbolu dominującego nad hutniczym miastem. Choć „kolos" nie runął, to socjalizm zo­ stał w symboliczny sposób pozbawiony stabilności. Ostatecznym zaprzeczeniem świeckiego charakteru starszej części dzielnicy stał się kościół Matki Boskiej Częstochowskiej na osiedlu Szklane Domy, budowa­ ny tuż przed tak zwaną „zmianą systemową". Nad Nową Hutą poj awiły się wieże kościelne, z których bij ą dzwony, a przez osiedla, zamiast pierwszomajowego pochodu przechodzi procesja Bożego Ciała-wszystko to wbrew planom pomysłodawców „pierwszego socj alistycznego miasta" w Polsce Ludowej . 58 Jednak w odróżnieniu od rozmaitych utopijnych projektów na świecie, społeczność dzielnicy nie roz­ padła się, apo przej ściu historycznych kryzysów, które dotknęły wielemiastwblokuwschodnim,NowaHuta nie przestała funkcjonować. Wprawdzie włączona w organizm „starego Krakowa" utraciła swą autono­ mię urbanistyczną, lecz w świadomości mieszkań­ ców zachowała swoją tożsamość. Ponadto zyskała wewnętrzną równowagę pomiędzy dwiema siłami: ideą i praktyką. City of Good Fate. Ideological Roots of the Concept of Nowa Huta The aim of this article is to present diversity of origins of Nowa Huta. The idea of the socialist city was a continuation of Utopian thinking about the society and the city. We can find the same thought in projects created by some great minds of Renaissance, as well as in English projects like garden cities and satellite towns (especially Howard's projects that were put into practice). The creators of Nowa Huta were inspired also by the examples of workers' estate in Poland and communist industrial cities. The main assumption was to shape a new kind of Soviet man by means of the architectural concept of the city. In this point Nowa Huta failed. In fact, it were the inhabitants who started to transform the town. 56 M. Foucault, Espace, savoir et pouvoir, [w:] D. Defert 57 Była to (zaprojektowana w duchu funkcjonalizmu) jedna i F. Ewald (red), Dits et écrits, 1954-1988, Gallimard, Paryż z tysiąclatek, które były częścią przygotowań do obchodów 1994, s. 275-276; cyt. za: M. Kwiek, Dylematy tożsamości. „Tysiąclecia Państwa Polskiego" organizowanych przez Partię Wokół autowizerunkufilozofaw powojennej myśli francuskiej, między innymi dla zmarginalizowania „Millenium chrztu Polski", Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii U AM, Poznań 1999, projektu Kościoła Katolickiego. W. Komorowski, op. cit, s. 209. s. 43. Według Kwieka sformułowanie Foucaulta, którego 58 oryginalne brzmienie podałem w nawiasie, pochodzi z jego strategii zmierzających do jej odzyskania i „uwłaszczenia". D. Gut, rozmowy z Rabinowem. op. cit, s. 120, 124. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Według Doroty Gut taka sakralizacja przestrzeni jest jedną ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9662f575a9a54e468c8f7e24cda76e33.pdf 1de1db15f5309c5397f7ee7ed589cc77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5620 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5224 Title A name given to the resource W czterech ścianach/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.59-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chruścińska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text n , , Anna • , | ChrUSCinska n I Ur. w I 985 roku. Studentka etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz socjologii na Uniwersytecie Paryskim (Paris Descartes). Absolwentka historii sztuki . ,fc , anam, a U n | e w e r s y t e c | e J a g | e | | o n s k | m I n t e r e s u j e S l e : re ąatożsamością m u z u t m we Francji, orientalizmem w sztuce polskiej i obcej. W czterech ścianach Zmiana znaczenia ról s p o ł e c z n y c h u Kabylów żyjących we Francji na przykładzie ewolucji przestrzeni mieszkalnej F rancuzki mają więcej swobody, są bardziej niezależne i żyją w większej równowadze. Sądzę że status kobiety i mężczyzny jest tu równy. Tam, w Algierii, jest tak, że w domu kobieta robi wszystko. Naprawdę, jak ci mówię, że „robi wszystko", to właśnie to mam na myśli. Prasuje, gotuje, sprząta, zajmuje się dziećmi... A mąż zajmuje się pracą poza domem i koniec. A kiedy trzeba go jeszcze obsłużyć, dać mu jeść, też się nim trochę zająć. To kobieta odwala całą robotę, nawet jeśli również pracuje poza domem A już zwłaszcza w KabyhT Tam mężczyzna się niczego nie tknie. Jak raz byłam 1 u babci razem z moim kuzynem, który jest w tym samym wieku co ja, to po jedzeniu on chciał poskładać talerze. A babcia krzyknęła do niego: „Przestań, usiądź, przecież masz tu ku­ zynkę, ona się tym zaj miel". Bo u Kabylów od za­ wsze tak jest, że mężczyzna nic nie robi. On jest „na zewnątrz", a kobieta zostaje w domu. - Naima, 22 lata 1 Imigranci z krajów Maghrebu (lub ich po­ tomkowie) na dobre wpisali się w społeczny krajobraz Francji. Napływ ludności z daw­ nych kolonii na terytorium Republiki trwa Wywiad przeprowadzony przez autorkę 19 listopada 2008 roku w Paryżu. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 60 nieprzerwanie od X I X wieku, ale najbardziej nasilony exodus zaczął się po I I wojnie świato­ wej. Sytuacja ta dotyczy głównie społeczności arabskich, jednak wśród nowo przybyłych znaj­ dziemy sporo przedstawicieli rdzennej ludności Afryki Północnej, czyli Berberów. W przypadku Algierii są to głównie Kabylowie, zamieszkujący północno-wschodnią część kraju i tworzący je­ den z najbardziej rozproszonych narodów berberyjskich. Najliczniejsza ich diaspora znajduje się właśnie w Republice Francuskiej. Szacuje się, że jeszcze przed zakończeniem działań wojennych w 1945 roku we Francj i miesz­ kało około 300 tysięcy Algierczyków . W 1977 było ich j u ż ponad 800 tysięcy , a w przededniu nowego tysiąclecia nadal stanowili jedną z nacji najliczniej emigrujących do Francji. Wyprze­ dzali ich tylko Marokańczycy . Wśród przyjezd­ nych spory odsetek zajmuje ludność kabylska. Nic nie wskazuje na to, że tendencja ta miałaby ulec zmianie, bo również dzisiaj, jeśli zapytać mieszkańca Maroka, Algierii czy Tunezji o jego plany na przyszłość, najczęściej można od nie¬ go usłyszeć marzeniach wyjazdu do Francji, choćbv tvlko na. i ákiś czas Wielu sie to udaie a doświadczenia zdobyte w obcym kraiu wnływaia (w mnieiszym lub większym storaiiu ale zawsze) na ich soosób oatrzenia na świat i'do tvchczasowe modele zvcia Tvm samvm snołecz nośri Map-hrebu uleJia nroresowi nermanent 2 3 4 nvrh zmian Szcze J l n i e dntvcza one instvr,,rii rodziny - tak ważne, fieśli nie n a i w a ż n i e L e r t dla ludów nółnornoafWkańskirh 7 fvm z aw skiem wiaze ,ie z a e h w L i e nndżiałn ról L r e trady^y^ 2 I . Despois, Lémigration des travailleurs algériens en France, „Annales de Géographie" 61 (323) 1942, s. 77. 3 Ch.R. Ageron, L'immigration maghrébine en France, .Vingtième Siècle. Revue d'histoire" 7 1985, s. 66. 4 X . Thierry, Les entrées d'étrangers en France de 1994 à 1999, ..Population" 3 (56) 2001, s. 439. cie i mężczyźnie, a które ulegają stopniowemu zatarciu. Znalazło to odbicie w materialnym świecie, którego ewolucja bardzo mocno zazna­ czyła się w sferze przestrzeni mieszkalnej. Tradycyjny dom kabylski 5 Dom dla każdego człowieka stanowi pierw­ szy znany mu świat. To obszar, w którym każda cząstka pełni szczególną rolę, a każdy kąt przy­ wołuje wspomnienia przeszłych wydarzeń. Tam czujemy się u siebie, bo jest to sfera dobrze nam znana, w której nic nie niepokoi, nic nie wprawia w zakłopotanie. Każda siedziba ludzka powiela porządek, który wyraża istotę tego, co składa się na życie jej mieszkańców. Wreszcie dom to uniwersum wewnątrz uniwersum. By lepiej zrozumieć znaczenie domu dla kul­ tury Kabylów, najlepiej odwołać się do jego tra­ dycyjnej, coraz rzadziej spotykanej formy. W ję­ zyku kabylskim dom jest nazywany przez słowo axxam, a jego przestrzeń podzielona jest na trzy podstawowe części - tak jak życie Kabylów, które toczy się wokół ludzi, zwierząt i gromadzonych zapasów. Jeśli zajrzymy do wnętrza domu, znaj­ dziemy w nim część mieszkalną (aguns), stajnię dla zwierząt (adaynin) oraz poddasze (takanna), gdzie przechowywana jest słoma i siano. Dwa pierwsze pomieszczenia odgrodzone są od sie­ bie niskim murem, który stanowi jedną trzecią dłueości ściany frontowei domu Dzięki temu przestrzeń przeznaczona dla ludzi jest większa odtei która służy zwierzętom Takanna znaiduie sie na metrze bezoośrednio nad adavmn moz na więc powiedzieć, że tradycyjny dom kabylski 5 Pierre Bourdieu prowadził badania w Algierii w latach 1958-1960, a zatem ich wyniki odnoszą się stricte do tamtejszej epoki. Choć fragment niniejszego artykułu, dotyczący tradycyjnego domu kabylskiego, jest sformułowany w czasie teraźniejszym, należy wyraźnie zaznaczyć, że współcześnie kabylskie mieszkania wzorowane są na modelach zachodnich. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 61 dzieli się na dwie części zarówno horyzontalnie, jak i wertykalnie . Dostęp do domu umożliwiają drewniane drzwi, zazwyczaj złożone z dwóch skrzydeł. Otwierają one budynek w kierunku wschodnim, na światło dnia, co zawsze było brane pod uwagę w trakcie wznoszenia kon­ strukcji mieszkalnej. Choć takie zorientowanie domu może uchodzić za element zasadniczy i nieodzowny dla kultury Kabylów , zdarzają się odstępstwa od tej reguły. Położenie siedzi­ by na zboczu lub jej rozbudowa spowodowana powiększeniem rodziny (na przykład ślubem syna) należą do najczęstszych przyczyn zmiany wyjściowego modelu" 6 7 Aguns to część znajdująca się na prawo od wejścia. Podłoga w tym pomieszczeniu leży o pół metra wyżej n i ż podłoże w przylegającej do niego stajni. W izbie znajduje się palenisko, żarna, przedmioty wykonane za pomocą ognia (na przykład zawieszona na ścianie strzelba), warsztat tkacki ustawiony przy ścianie przeciw­ ległej do wejścia oraz dzbany służące do prze¬ chowywania suszonych produktów (takich jak zboża i figi). Z perspektywy u ż y t k o w n i k ó w można powiedzieć, że pomieszczenie to słu­ ży jednocześnie jako kuchnia, pokój dzienny, jadalnia a także sypialnia Tednak dla analizy symboliki domu naiwaznie sza rzecz stanowi jego konstrukcja Otóż dach którym przykry ty iest a^uns wznosi sie na systemie złożonym z belki stropowej i centralnego filaru. Układ ten wyznacza nunkt wokół którego dawniei kon centrowało się sie wiele nraktyk miesz cciiiiuwdiu wicie irytualnych yiudiiiycii pidKiyK. iincsz.kańców domu Adaynin położona jest obok aguns, czyli na lewo od głównego wejścia. Ponieważ służy 6 M . Khellil, L'exile Kabyle: essai d'analyse du vécu des migrant, L'Harmattan, Paryż 1979, s. 46. 7 P. Bourdieu, SzĄic z teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, dum. W Kroker, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2007, s. 74-75. 8 M . Khellil, op. cit., s. 44. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA za stajnię, jej ściany nie są niczym dekorowane, ani nawet bielone. W tej pogrążonej w ciem­ nościach części domu z n a j d u j ą się dzbany z wodą i świeżymi warzywami oraz składowane jest drewno przeznaczone na opał. Podobnie ta\anna, trzecie i ostatnie pomieszczenie, należy do mrocznej części. Poddasze jest umieszczone powyżej adaynin i pełni głównie funkcję ma­ gazynu na narzędzia oraz paszę dla zwierząt. Dodatkowo może ono służyć jako sypialnia. Według Pierrea Bourdieu użytkowane jest naj­ częściej przez kobiety i dzieci, w szczególności W okresie zimowym . Mohand Khellil dodaje ze miejsce to przeznaczone jest dla dorosłych dzieci oraz rozwódek i w d ó w " " którepowróciły do rodzinnego domu Naiistotnieiszy iest fakt ze poddasze nie należy do tei części domu która byłaby przeznaczona dla mężczyzn Ciemność tam nanuiaca wiązano symbolicznie z nłodno ścia (łudź i nól) dlateaomieiscetonrzynorzad kowano kobietom". 9 Analiza układu kabylskiego domu odkrywa jego funkcję symboliczną oraz rolę, jaką nie­ gdyś odgrywał w rodzinie i szerszej społecz­ ności. Tym, do czego chciałabym się odwołać jeszcze przed przypomnieniem badań Pierrea Bourdieu, jest koncepcja sakralnej przestrzeni sformułowana przez Eliadego. Sfera sacrum wiąże się tu bardzo mocno ze światopoglądem mitycznym, według którego uniwersum życia ludzkiego składa się z Chaosu i Kosmosu . Ten podział pozwala ustanowić w świecie pewne stałe punkty, ponieważ poprzez waloryzowa­ nie danych przestrzeni jako świętych redukuje bezmiar tego co chaotyczne. Dziek i istnieniu kosmicznego porządku można znaleźć miejsca 12 9 P. Bourdieu, op. cit., s. 59. 10 M . Khellil, op. cit., s. 49. 11 P. Bourdieu, op. cit., s. 64. 12 M . Eliade, Sacrum a profanum. O istocie sfery religijnej, dum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2008, s. 27-28. �Anna Chruścińska 62 które są bliżej tego, co boskie, i które postrzega się jako centrum (pępek świata lub mityczny omfalos). Miejsca te wskazuje sama natura (pod postacią góry, drzewa czy liany), ale mogą być też stworzone przez człowieka (jak sanktuarium czy kolumna) . Służąc jako axis mundi (miej­ sce, gdzie świat ludzki, boski i świat umarłych komunikują się wzajemnie), stają się obiektami znaczącymi, które odgrywają zasadniczą rolę w życiu rytualnym danej społeczności . 13 14 W tradycyjnym domu kabylskim elementem, który wyznacza świętą przestrzeń, jest najwięk­ szy fdar pomieszczenia aguns, podtrzymujący cały szkielet domu. Wskazuje on kierunek ku górze oraz świadczy o jego wyjątkowości, którą dodatkowo podkreśla wzniesienie podłogi o pół metra powyżej gruntu. Jak zanotował Bourdieu, z uwagi na tę fundamentalną rolę, na przykład u pewnych Berberów z gór Aures małżeństwo zostawało skonsumowane na legowisku znajdu­ jącym się właśnie u stóp głównego filaru . Po­ nieważ konstruowanie nowego habitatu ozna¬ cza tyle, co tworzenie uniwersum w e w n ą t r z uniwersum obecność porządku który zapewni mieszkańcom szczęście iest zasadnicza sprawa Z drumei strony wprowadza to tez newne zakazy (przykładowo w czasie orać polowych zabrania no wymiatania noniołu z domowe™ naleniska by nrzez nrzvnadek nie nrzep-onić opiekuńczych duchów które moo-ły sie z L m a d z i ć we wne trzu domu dzięki mediacyjnym właściwościom axis mundi) 15 16 W swoich studiach na temat etnologii Kabylów Pierre Bourdieu określił tradycyjny dom kabylski mianem „świata odwróconego" . Na początku zaproponował taki podział prze­ strzeni domowej, który u m o ż l i w i a wypraco­ wanie systemu fundamentalnych opozycji. Za­ 17 znaczył między innymi, że aguns przeciwstawia się adaynin tak jak góra dołowi. Zgadza się to w sensie dosłownym, ponieważ obie części domu znajdują się na innej wysokości, ale dostrzegalna jest też ich opozycja metaforyczna. Przestrzeń mieszkalna, która służy do przechowywania pro­ duktów suchych i obiektów wykonanych przez człowieka, reprezentuje zatem kulturę. Tym samym cigutis należy do sfery szlachetniejszej (wyższej), podczas gdy adaynin jest w porów­ naniu do niego tym, co ciemne i wilgotne. Jako miejsce służące zwierzętom, stajnia należy więc do porządku natury. Kolejna para przeciwieństw m i ę d z y tymi dwiema przestrzeniami wydobywa aspekty bar­ dziej egzystencjalne. Podczas gdy aguns to re­ zerwuar życia, pogrążona w ciemności stajnia w i ą ż e się bardziej ze śmiercią. W rytuałach pogrzebowych Kabylów to właśnie przy wejściu do adaynin obmywany jest zmarły. Bourdieu do zestawu cech charakteryzujących podział aguns - adaynin dodał jeszcze następujące opozycje: d z i e ń - n o c światło - ciemność c i e p ł e - z i m n e o g i e ń - w o d a ż y c i e - ś m i e r ć wysokie - niskie kultura - natura . Doprowadzają nas one dó zasadniczych myśli Bourdieu powstałych na p;runcie refleksu nad siedziba Kabylów które poświęcił on opozycji męskie - ż e ń s k i e . 18 W tradycyjnych społecznościach kabylskich podział pracy ze względu na płeć jest bardzo czytelny i dotyczy podziału przestrzeni. To ko­ bieta zajmuje się wykonywaniem czynności, które z w i ą z a n e są z pogrążoną w ciemności partią domu (transport wody i drewna, wywóz obornika). Inaczej mówiąc, „niska" część ka­ bylskich siedzib jest zarezerwowana wyłącznie dla kobiet. Natomiast do obowiązków mężczy­ zny należy praca w polu lub zaangażowanie się 13 Ibid., s. 36. 16 M . Khellil, op. cit., s. 52. 14 Ibid., s. 47-48. 17 P. Bourdieu, op. cit., s. 59. 15 P. Bourdieu, op. cit., s. 66. 18 Ibid., s. 66. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 63 w życie publiczne, więc wychodzi on z domu wcześnie rano, a wraca do niego na spoczynek. Jeśli mężczyzna nie respektuje tego zwyczaju i spędza przy rodzinie zbyt wiele czasu, naraża się tym samym na śmieszność . Mimo to przestrzeń męska i żeńska nie dają się tak jednoznacznie rozgraniczyć. Kobieta rezyduje w domu, bo wedle powiedzenia, dla kobiety istnieją tylko dwa miejsca pobytu: dom i grób. Jej egzystencja jest silnie związana ze sfe­ rą „niższej" partii domu, przez co staje się przyporządkowana tej jego części i charaktery­ zującym ją cechom. Współgra to z koncepcją kobiety, zgodnie z którą żeńska natura kryje rozliczne tajemnice i przypomina mroki nocy. Ale nawet jeśli wyłącznie kobiecie przypadają w udziale obowiązki związane z adaynin i takanna, to jednocześnie przynależy ona do tej wyższej" części domu Krosno (jeden z nai ważniej szych obiektów służących do rytuałów przejścia w ży­ ciu kobiety) znaiduie sie w części amns tuz obok strzelby n a l e ż ą c a do mężczyzny który identyfikuie sie raczę, ze światem zewnętrznym Tb właśnie w obrębie tej przestrzeni dowodzi 19 swoiei męskości choć iednocześnie nozostaie orzeciez iednym z mieszkańców domu Wewne trzn mie z k a L m krzyznia sie wiec ohie sfery męska i żeńska nrzez co 1 L ! siedziba n a h i L podwójnego sensu, tfourdieu zilustrował to za pomocą rozszerzonej opozycji męskie żeń­ skie, dodając do tego ostatniego członu kolejne podziały, żeńskie żeńskie oraz żeńskie m ę ­ skie. W ten sposób stera domu utożsamiana z ko­ bietą jest podzielona na częsc wyłącznie zenską oraz na przestrzeń wspólną dla obu płci. Te dwa elementy, męski i kobiecy, jednoczą się w sposób bardziej ewidentny, kiedy przyjrzy­ my się połączeniu filaru i głównej belki stropu. U Bourdieu (tak jak u Eliadego) jest to miejsce szczególne, choć pierwszy z badaczy skupił się 19 Ibid., s. 74. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 na nieco innym znaczeniu. Według niego belka główna reprezentuje mężczyznę, podczas gdy kobieta utożsamiana jest z filarem. W języku Kabylów, odwrotnie niż ma to miejsce w języku polskim, rodzaje gramatyczne tych terminów dobrze korespondują ze znaczeniami, które one niosą (belka główna - asalas al-immas - rodzaj męski; filar centralny - sigidżdis - rodzaj żeń­ ski) . W ten sposób belka (symbolizująca męż­ czyznę) oznacza niebo i to, co wysokie, wiąże się również ze sprawowaniem przez męża opieki nad całym domem. Kobieta natomiast to filar, który pełni role łącznika miedzy niebem a zie¬ mia przodków Tworzy ona dla mężczyzny solid­ ny fundament i jest jego podpora Oba elementy zjednoczone razem stanowią manaz nieba i zie¬ mi oznaczai acv płodność i mai acv znaleźć wvraz w licznym potomstwie. 20 To dobry moment, by powrócić do kwestii tradycyjnego domu kabylskiego jako do uniwersum o odwróconym porządku. Jest to związane z czterema stronami świata. Fasada wejściowa domostwa jest zazwyczaj skierowana na wschód, a zatem jej mury znajdują się w znacznym na­ słonecznieniu. Ta sama ściana, ale od wnętrza domu, jest za to jego zacienioną częścią. Wpa­ dające do środka promienie słońca, oświetlają ścianę zachodnią, która na zewnątrz domu jest z kolei pogrążona w cieniu. Inaczej mówiąc zewnętrzne fasady domu korespondują z ich wewnętrznymi odpowiednikami i w tym sen­ sie są odwrócone/Ściana zachodnia w środku domostwa jest dobrze oświetlona i przekształ­ ca sie w ścianę wschodnia Przy niei znaiduie sie krosno gdzie gospodyni oracuie w świetle słońca Zostaie wiec naświetlona przez iasność dnia i nromienie nochodzace z zewnątrz czyli z przestrzeni w którei oracie iei maz Ta' sym bobka światła oznacza ze kobieta stale znaiduie się pod wpływem m ę ż c z y z n y Cała konstrukcja Ibid., s. 65. BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 64 budynku dowodzi, że jest to męska przestrzeń, definiowana „z punktu widzenia m ę ż c z y z n , (...) przez mężczyzn dla mężczyzn" . Kobieta jest jedynie refleksem męskiego świata, zawsze jemu podległym. Laura Mouzaia opisuje tę relację, posługując się metaforą ścian domu: ,W części przeznaczonej dla mieszkańców ścia­ ny zewnętrzne są otynkowane za pomocą kielni przez mężczyzn, a ściany wewnętrzne są ręcznie dekorowane przez kobiety" , ale przecież wciąż jest to ten sam dom. Bourdieu zilustrował to inaczej. W tym celu posłużył się kabylskim przy¬ słowiem: Mężczyzna iest lampa na zewnątrz kobieta j e i lampą wewnątrz". małżonków wraz z ich dziećmi, którzy razem tworzą wspólnotę mieszkańców. Ale biorąc pod uwagę to, że u Kabylów kontakty między m ę ­ żem a jego rodziną zawsze pozostają bliskie (to kobieta przechodzi z jednej rodziny do drugiej), w grę wchodzą jeszcze jego bracia i niezamężne lub owdowiałe siostry. W końcu, wraz z zasadą gradacji, dom jako taxerrubt może oznaczać wielką rodzinę obejmującą kuzynów aż do trze­ ciego stopnia. Studia Bourdieu sprzed połowy wieku usta­ nowiły kanon badań nad siedzibami Kabylów i zawsze traktowane są jako baza dla kolejnych analiz i refleksji. Inni badacze odwołują się do Bourdieu, rozwijając jego koncepcję zwłaszcza w kontekście symbolicznych funkcji pełnionych przez dom. Mouzaia przywiązuje szczególną wagę do znaczeń centralnego filaru i głównej belki. Dom (w znaczeniu budynku) staje się dla niej miejscem połączenia sił mężczyzny i kobie­ ty, które ustanawiają potomstwo, a zatem czyni ona z niego symbol rodziny . Z kolei Mohand Khellil odkrywa wiele znaczeń słowa dom, któ­ re analizuie z punktu widzenia systemu pokre­ wieństwa Po pierwsze utożsamia domostwo z osoba kobietv czv raczei małżonki ponieważ iest ona silnie związana z iep"o wnętrzem Pozo staie w p-ranicach domu tam nracuie i wvkonuie wszelkie obowiązki skoi'arzone z życiem rodzin nvm a tym samym staie sie osoba odnowiedzial na za atmosferę tam nanniara Khelld rzvni krok d l i bv stwierdzić ze termm ten odnoli sie do Rzeczywistość, w której znajdują się imigran­ ci jest, delikatnie rzecz ujmując, kompletnie od­ mienna. Oddaleni od swej pierwotnej ojczyzny zaczynają oni przynależeć do innego środowi­ ska, w którym ich status radykalnie się zmienia. Znajdują się w nowej dla siebie sytuacji, wyma­ gającej postawienia pytań, dotyczących kwestii tożsamości, wyznawanych wartości i praktyko­ wanych zachowań, również tych wyuczonych w nowym otoczeniu. Cała ich egzystencja musi zostać zredefiniowana na podstawie zetknięcia z odmienną kulturą, co oczywiście jest trudnym procesem i nie przebiega bezboleśnie. 21 22 23 24 25 Adaptacja do w a r u n k ó w mieszkaniowych we Francji Jeśli chodzi o Kabylów przybyłych do Fran­ cji, to nowe warunki życia nie są dla nich aż tak szokujące. Wynika to z długiej tradycji ich emigracji do Republiki oraz bliskich kontaktów międzykulturowych. Co za tym idzie, Kabylowie opuszczający Algierię trafiają do świata o zwy­ czajach bardzo zbliżonych do ich ojczyźnianych, jako że jest on j u ż zamieszkany przez wielu ich rodaków przybyłych wcześniej (a często nawet przez członków ich rodzin) . Nie zmienia to faktu, że początki na nowym miejscu nigdy 26 roko P r z e d ^ w s z y X ^ s k ł a d a n e na nią para 21 Ibid., s. 78. 22 L . Mouzaïa, Le féminin générations 23 pluriel dans l'intégration: trois de femmes kabyles, Karthala, Paryż 2006, s. 22. Ibid., s. 23. 24 M . Khellil, op. cit., s. 54-55. 25 Taxerrubt - rodzina złożona z krewnych aż do czwartego pokolenia. 26 M . Khellil, op. cit., s. 127. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 65 nie należą do łatwych, co wpływa zasadniczo niu do tradycyjnego domu), nie ma możliwości, na sposób życia Kabylów osiadłych we Francji. aby przechowywano w niej znaczne ilości pro­ By start ten uczynić mniej dotkliwym, zazwy­ duktów żywnościowych. Sama praca kobiety też czaj to mężczyzna emigruje jako pierwszy, a po uległa zmianie, wraz z przyjęciem standardów, pewnym czasie dołącza do niego reszta rodziny . wedle których piekarnik czy lodówka są w kuchni oczywistością . Wszystko to powoduje, że miesz­ Co istotne, podczas pierwszych lat egzystencji „poza krajem", świeżo przybyli imigranci kon­ kanie imigrantów kabylskich wydaje się być bardzo centrują się przede wszystkim na poprawie wła­ podobne do mieszkań ich europejskich sąsiadów, snych warunków bytowych. Z tego powodu prawie i nie wynika to wyłącznie z faktu, że zajmowane w ogóle nie wspomagają finansowo swojej rodziny, przez nich budynki wzniesiono „po europejsku". Powtarzanie algierskiego modelu zamieszkiwania która została w ojczyźnie . wydaje się imigrantom o tyle niewłaściwe, że utoż­ Bardzo charakterystyczną cechą Kabylów jest samiają świadectwami ubóstwa . łatwość dostosowywania się do nowej sytuacji. 27 33 28 34 Znacznie szybciej przyjmują oni lokalne modele życia, w przeciwieństwie na przykład do Maro­ kańczyków. W kwestii zamieszkania znaczy to, że „wydają się adaptować formy zorganizowania przestrzeni i jej użycia w sposób jak najbardziej zgodny z przeznaczeniem konstrukcyjnym bu­ dynków, które są przez nich zajmowane" . Moż­ na powiedzieć, że we Francji Kabylowie żyją po europejsku, choć wcale nie musi to oznaczać, że żyje im się lepiej. Wchodząc do typowego domu imigrantów (typu F3 lub F5 ) najpierw napoty¬ kamy korytarz czy rodzai hallu który doprowadza nas do kolejnych pomieszczeń Przestrzeń prze znaczona dla gość, składa się (niezależnie od jej rozmiarów) z dwóch części" salonu oraz jadalń,. W nierwszvm znaiduia sie kanana fotele lub nufv niski stoliki szafka pod telewizor! Umeblowanie j 9.dcilfli tworze, głównie duży stół (jeśli to możliwe) z krzesłami Zdarza sie że stoi tam też harek obecność w nim alkoholu muzułmame tłumaczą 29 30 - 31 posiadaniem europejsK.cn znajomycn . K u c n n a rowmez jest wyposażona w sprzęty zachodnie, z powodu zredukowanej przestrzeni (w porówna­ 27 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, Familles maghrébines en France, l'épreuve de la ville, Presses Universitaires de France, Paryż 1999, s. 261. Istnieją jednak pewne cechy, które różnicują domy kabylskie od europejskich. Najbardziej wi­ doczna odnosi się do wyposażenia pokoi, gdzie znajdują się wyłącznie łóżka i (ewentualnie) fotele. Te części domu służą tylko jako sypial­ nie, chyba że z braku miejsca ulega to zmianie, na przykład pralka musi zostać wstawiona do jednego z pokoi . Podobna zasada dotyczy też elementów wystroju, które znajdują się w części przeznaczonej dla gości i odnoszą się do pocho­ dzenia mieszkańców. Zazwyczaj związane są one z przynależnością religijną (obrazki z widokami Mekki wersety koraniczne) albo odwołują sie do kraiów Maghrebu Sa przywiezione bezpośrednio z Algieru lub zakupione na francuskich targach w stylu paryskiego Barbes Imigranci demon struia swoia wieź z kraiem pochodzenia również za Domoca t d i e ć oraz przedmiotów tradvcvine™ rękodzieła fn przykład terakotowych n a c z y ń Wszystkie te elementy nniawiaia sieldnak w P O mieszczemach dla gość, natomiast w pokojach 35 36 svnialnianvrh nie 7nairl7ipmv 7arlnvrh fotocrrafii czy obrazów, jedynie gołe ściany. 31 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 262. 32 M . Khellil, op. cit., s. 134. 33 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 263. 28 M . Khellil, op. cit., s. 136. 34 Ibid., s. 261. 29 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 250. 35 Ibid., s. 264. 3 0 Cyfra oznacza liczbę pokoi. 36 Ibid., s. 265. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 66 Jednocześnie uderzający jest fakt, że Kabylowie traktują swoje francuskie mieszkania jedynie jako miejsca czasowego pobytu. Przez to domy imigran­ tów sprawiają wrażenie, jakby nie były wykończo­ ne . Żyją oni z przeświadczeniem, że znajdują się we Francji tylko po to, by zarobić pieniądze i pewne­ go dnia powrócić do oj czyzny, nawet jeśli i tak nigdy do tego nie dojdzie. 37 Jak łatwo zauważyć, nowe mieszkania Kaby­ lów są dalekie od tego, co znamy z przytoczonego wcześniej modelu domu tradycyjnego, w którym dało się wyznaczyć wiele symbolicznych aspektów jego istnienia. Przeprowadzka do miasta dopro­ wadziła do zaniku podziału na aguns i adaynin, istnienia ściany krosien czy budownictwa frontem w kierunku wschodnim. Nie sposób wyznaczyć też axis mundi, co jest o tyle zgodne z sytuacją miesz­ kańców, że Francja nie stanowi dla nich centrum ich świata, a jedynie „poczekalnię", więc nie jest „aż tak istotna". Jeśli chodzi o Pierre'a Bourdieu i jego koncepcie świata odwróconego która miałaby zostać zastosowana do społeczność,'kabylsk,ch imigran­ tów badacze pozostała ostrozn, Właśnie dlatego mu's,my sie zatrzymać na poziomie funkcii i ogra niczeń materii ies'li chodzi o ooozycie homokJcz ne ponieważ wszystkie one praktycznie zanikły w koncenrii domu nowe.o tynu" * Khellil dorzuca jeszcze że u imigrantów sfera zakazów i wszelkie­ 3 go tahn zwiazanetro z nrzestrzenia ma tendenrie dn zanikania 7mfeniaia sie i r h z l r z a i e i zano ™ , oni , h l l n l ' zyczają om miejscowe modele zachowań o czym świadczy chociażby obecność w domu alkoholu . badania przeprowadzone przez INadira rJoumazę wprawdzie pokazały, ze istnieją pewne pozostało­ ść, po pierwotnych kategoriach przeciwieństw (jak na przykład podział przestrzeń, pomiędzy płciami), ale dotyczy to wyłączme pierwszej generacji ,migrantów™. Z drugiej strony, by posłużyć się termino­ 7 r logią Bourdieu, można odnieść wrażenie, że nowa siedziba Kabylów jest naprawdę „odwrócona" i że, w sensie porzucenia przez nich dawnych nawyków, przynależy do świata „na opak". Nie powinno się jednak pomijać faktu, że nie wszystkie przejawy kultury Kabylów związane z do­ mem uległy zatarciu. Możemy zaobserwować specy­ ficzną ewolucję opozycji pomiędzy tym, co wewnątrz a tym, co na zewnątrz, która teraz bardziej przypomi­ na podział na to, co prywatne a co publiczne. Zgodnie z tym rozdzieleniem reprezentacyjna część domu, która ma służyć przyjmowaniu gości, bywa przezna­ czona wyłącznie dla nich. W takim wypadku rodzi­ na utrzymuje te pomieszczenia w idealnej czystości i porządku tak by pozostawały w nieustannej gotowości" , gdy tylko ktoś zadzwoni do drzwi. Do po­ zostałych mieisc o charakterze publicznym należą" kuchnia sanitariaty balkony, korytarze podczas gdy pok e powinny pozostawać w ukrycu ,'być chronio ne p zed sooirzeniem obcych To co znaiduie sie na zewnątrz tworzy kateine przestrzenna nowa l aca Hub nie) na w l a d wto co kr e sie wewnątrz Domostwo sta e sie cytadela t r a d y n i l d z l rozlywa sie walka miedzy dwoma światami Dom t w o l y renrodnkne ( l w ó r h nniwersów maahrehskie i i lhndnlańl,dvrvmean iw . n ń w i L n 1 , zachodniego, tradycyjnego współczesnego, stymuluje przepływ jednostek ludzkich proces przekazywania przedmiotów, który dokonuje s,ę w przestrzeń, pomiędzy-krajami oraz w czasie pomiędzypokolemam, . We wnętrzu domu można więc znaleźć przedmioty zdradzające przynależność do porządku swiata Zachodu, a także do kraju pocho­ dzenia, które mieszczą s,ę właśnie w częsc, reprezen­ tacyjnej, by były zauważalne dla „tych spoza . Dom wyraża w ten sposób.odwieczną opozycję my - oni, w sensie kulturowych odrębność,, o jego przestrzeń, „zawsze należy myslec wraz z uwzględnieniem tego, co znajduje się na zewnątrz . 41 01 42 al V1 a 37 Ibid., s. 263. 41 Ibid., s. 263. 38 M . Khellil, op. cit., s. 54. 42 Ibid., s. 264-265. 39 Ibid., s. 135. 43 Ibid., s. 283. 40 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 274. 44 Ibid., s. 275. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 67 Przeciwieństwo męskie - żeńskie jest trudniejsze do odnalezienia, bo siedziba mieszkalna przestała być kojarzona wyłącznie z bastionem kobiecości. Jednak wraz z ciągłością istnienia obowiązków domowych, a także z powodu tego, że żony imigrantów zazwy­ czaj nie pracują poza domem, kobieta pozostała przywiązana do przestrzeni mieszkalnej bardziej niż reszta rodziny. Szczególnie jadalnia traktowana jest jako miejsce typowo kobiece, ponieważ mąż i dzie­ ci używają jej dopiero wieczorami, po powrocie do domu . 45 Według Khellila najbardziej widoczną konse­ kwencją imigracji do Republiki Francuskiej i owych zmian w strukturze mieszkań Kabylów, jest ostatecz­ ny rozpad ich tradycyjnego społeczeństwa . Dom zaczął przypominać siedziby Europejczyków, jego rozmiar się zwiększył, a przeznaczenie ograniczy­ ło się do służenia wyłącznie człowiekowi. Podział na przestrzeń cienia i światła również zniknął, od kiedy mury zostały podziurawione licznymi oknami wychodzącymi na ulice. Bez podparcia w świecie materialnym symbolika domu zaczęła coraz wyraź­ niej zanikać . 46 zostaje pozbawiony tradycyjnej kultury materialnej, nie ma możliwości podtrzymywania istoty tożsamości kulturowej. Jest to szczególnie widoczne w podziale ról ze względu na płeć. Dzięki ewolucj i budownictwa kobieta kabylska (w miastach Algierii lub we Francji) znacznie bardziej niż kiedyś angażuje się w zajęcia poza domem - może pracować i wykonywać takie czynności, które do tej pory uznawano za typowo męskie. U Naimy, Kabylki, która przybyła na studia do Francji, trudno by było odnaleźć znamiona ko­ biety w Bourdieuowskim typie „lampy we wnętrzu". W Paryżu zrzuciła ona z głowy chustę a zamiast tego założyła minispódniczkę i nie wyobraża już sobie powrotu do A l i n , lei plany na przyszłość zdradza ia pewne przwmzanie do tradycyjnych kabvlsk,ch wartość, ale stały sie znacznie bliższe oczekiwaniom współczesnych Europejek. 48 Chcę skończyć tu studia i zostać profesorem na uczelni. A potem założyć rodzinkę. Bardzo lubię dzieci! Ale teraz muszę się skupić na mojej edukacji. 47 Czasy się zmieniają a wraz z nimi modele życia. Można powiedzieć, że system reprezentacji, który Between Four Walls. Change of the Social Roles of Kabyle People Living in France on the Example of the Evolution of Domestic Space It is observed that the societies of Maghreb, although strongly related to tradition, are going through permanent change. The issues concerning the compatibility between the material world and the social structures are discussed through the analyses of Kabyle people by Pierre Bourdieu and other researchers that followed this subject. Thus, the models of traditional abodes in Kabylie and current ones within Kabyle diaspora in France are presented. The connection with the domain of social roles and their evolution is highlighted, especially that of feminine lifestyle. A new structure of the domicile space that is to be found in the situation of immigration influences and determines the Kabyle system of values and aspirations. At the same time it also illustrates the willingness of Kabyle people to change. 45 Ibid., s. 262. 47 Ibid., s. 175. 4 6 M . Khellil, op. cit., s. 174. 48 Ibid., s. 178.g 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fef980bf87859f0ef5cd69e34f9ac6a7.pdf 1d7fa7884bc35b60f6a525ea2be1d140 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5619 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5223 Title A name given to the resource Swaggie on the road, czyli o figurze noamdy w literaturze XIX-wiecznej Australii/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzońca, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna n / Ur. w I 982 roku. W 2005 roku ukończyła studia na kierunkach stosunki etniczne i migracje m i ę d z y n a r o d o w e oraz filmoznawstwo. Obecnie jest doktorantką (nauki humanistyczne, specjalność nauki o sztuce) na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ, a także nauczycielką wiedzy o kulturze w IV LO w Krakowie. Zakochana w Australii i Kanadzie, roztrząsa p r o b l e m a t y k ę kulturowej tożsamości w tych wieloetnicznych społeczeństwach oraz to, w jaki sposób zagadnienia t o ż s a m o ś c i o w e przedstawiane są w sztuce owych k r a j ó w - malarstwie, literaturze i filmie. Swaggie on the road czyli o figurze nomady w literaturze XIX-wiecznej Australii Zamiast w s t ę p u ustralia to kontynent bezkresnych prze­ strzeni i jako taki stanowił dla chcące­ g o go przemierzyć człowieka ogromne wyzwanie, co nie zmieniło się zresztą do dziś. wwwan Australijski outbac\ nie bez podstaw kojarzy się z wolnością i swobodą, ale z drugiej strony czę­ sto bywał dla rzucających mu wyzwanie śmiał­ ków przeciwnikiem nie do pokonania. Obecnie ponad osiemdziesiąt procent Australijczyków mieszka w d u ż y c h miastach ciągnących się wzdłuż wybrzeży kontynentu . I choć ludzie ci nie mają na co dzień nic wspólnego z interiorem środkowych części kraju, to jednak outboc\ był i jest nadal esencją australijskości, która jednoczy dwudziestomilionowy naród. Przeciętny Austra­ lijczyk pielęgnuje w sobie sprzeczność: wiedzie wygodne życie mieszczucha, który na oczy nie widział odludzi wewnątrz kraju oraz niewiele wie o jego bogatej przyrodzie, a jednocześnie czuje się potomkiem postaci z XIX-wiecznych ballad narodowego wieszcza Australii A.B. „Ban­ jo" Patersona , który wykreował w swej twórczo­ ści postaci małomównych, zahartowanych przez naturę włóczykijów. Podróże marzeń. Australia, red. A. Willman, A.M. Thor, red. wyd. pol. J. Zaborowska, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2005. Zob. G.B. Davey, G. Seal,/! Guide to Australian Folklore. From NedKelly to Aeroplane Jelly, Kangaroo Press, Sydney 2003, s. 207, a takze: J. Lencznarowicz,,4«*a&, TRIO, Warszawa 2005, s. 44,84. Ai 1 1 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA 2 2 �Joanna Rzońca 48 Trudny klimat kontynentu sprawił, że j u ż pierwsi mieszkańcy tych ziem praktycznie nie wiedli osiadłego trybu życia, a polując i zbierając nadającą się do spożycia roślinność, przemiesz­ czali się z miejsca na miejsce. Aborygeni mieli bardzo specyficzne podejście do ziemi i kwestii zamieszkiwania jej. Czuli, że to nie ona należy do nich, ale oni do niej. Takie osobliwe formy własności ziemi były wplecione w opowieści o wydarzeniach Okresu Snu (Dreamtime), cza­ sów tworzenia się świata z wiecznie wszechobec­ nej przeszłości, która wciąż przeplata się z teraźnieiszościa i przyszłością Osia konfliktu białych z Aborygenami od chwili zetknięcia sie tych grup w 1788 roku była właśnie ziemia. Własność prywatna w tym własność ziemi w rozumieniu Andosasów wiązała sie z katastrami aktami no tarialnymi lub nrzynaLniei z wykonywaniem 3 h i h l i i n L nakazu by zasiedlać z.emie i czynić ia sonie noddana Przvbvwaiac do Australii Rrv t w z y c y uznali kontynent za ziemie n i c z y j " - /J l L w « c - i nokoiowo ia anektowali* Nie hvłn wiec n f i r i a l n J L n nv i wvnikaiareao ż niei Krótko mówiąc, biali kolonizatorzy uznali Australię za teren wcześniej nie zamieszkały, a sami zaczęli kolonizować ją w bardzo nieco­ dzienny sposób, tworząc z niej ogromne bry­ tyjskie więzienie. To właśnie zsyłki skazańców stanowiły pierwszą falę migracji, będącą zarazem falą najbardziej charakterystyczną i odciskającą znaczące piętno na historii Australii oraz świa­ domości jej mieszkańców. Wielu współczesnych jej obywateli ma swoje kryminalne lub nadzor­ cze korzenie. U źródeł australijskiej kultury leży przestępcza subkultura i antyautorytaryzm wrogość do instytucii maiacych zhierarchizowa­ ną strukturę i radykalny egalitaryzm kulturowy, 3 ] . Rickard, Australia. Historia kultury, Ossolineum, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1994, s. 12-26; por. także: który manifestuje się przez twierdzenie: wszyscy jesteśmy równi . Australia u zarania swej państwowości była więc postrzegana jako przejściowy dom dla tych, którzy w Wielkiej Brytanii na lokum bynajmniej nie zasługiwali; jako miejsce, do którego wysyła się wszelkiej maści wyrzutków i rzezimieszków. Z czasem przybywać do niej zaczęli - j u ż z wła­ snej woli - poszukiwacze przygód, włóczykije, pechowcy chcący zacząć tu wszystko od nowa. Przemierzali oni australijski interior w poszuki­ waniu miejsca dla siebie. Jedni osiedlali się, bu­ dując domy i wybierając żywot farmerski, innym nigdzie nie udawało się zagrzać na dłużej miej­ sca i do końca swych dni oddawali się nieustan­ nej wędrówce przez australijskie przestrzenie. 5 Ta druga kategoria jest najbardziej popu­ larnym motywem XIX-wiecznej literatury Australii, która otoczyła owych włóczykijów aurą romantyczności, czyniąc z nich naro­ dowych bohaterów. Pisarze i poeci tworzący w drugiej połowie X I X stulecia przemycali czę­ sto w swoich dziełach motyw niepoprawnego łazika-marzyciela zaczerpnięty z ludowych opo¬ wieści. Swą twórczość nierzadko stylizowali na proste, rytmiczne ballady popularne wśród australijskiej klasy pracującej. Wyciągali jednak z rodzącego się wówczas folkloru australijskie­ go tylko niektóre elementy ludowego przekate najbardziej atrakcyjne i nośne by za ich pomocą wspierać podnoszony przez'polityków postulat ustanowienia państwowości austrahi skiei W tym sensie wiec działanie ówczesnych literatów z tamte™ kontynentu wnisać by nale zało w ziawisko folkloryzmu rozumianego iako wydobywanie z rradwii ludowe, historyczne, h,h aktiialnei takich ty ko elementów które J interesni^re y r^rii ich ^tr^krvinei fnrmv r y v emocjonalnej treści; prezentowanie ich tteśd 2004, s. 7-9. 4 J. Lencznarowicz, op.cit., s. 25-30. M. Clark, Historia Australii, Bellona, Warszawa - Gdańsk BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on the road, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii 49 odbiorcom mniej lub więcej autentycznej, lub przeważnie - przetworzonej, skomplikowanej, skróconej lub rozszerzonej" . W każdym razie to na oczach australijskich twórców końca X I X wieku i z ich niemałym udziałem, kształtował się na Antypodach białego świata nowy naród, w którym uprzywilejowane miejsce zajmował etos przemierzającego bezkre­ sny interior, zahartowanego przez trudy podróży poszukiwacza przygód i wolności. tą ochrzczono hodowców owiec z prostej przy­ czyny: początkowo większość z nich była ubo­ gimi emigrantami lub byłymi więźniami, którzy, by się dorobić, prowadzili nie zalegalizowaną hodowlę na ziemiach formalnie należących do Korony Brytyjskiej. Jednak stopniowo squatting nabrał pozytywnego znaczenia. W roku 1847 przyznano ludziom parającym się squattingiem prawo do pierwokupu zajmowanych ziem oraz korzystne dzierżawy . W Australii wyrosła w ten sposób tak zwana squatokracja. Owczy interes-wyzwanie australijskiego interioru Osadnicy kolonizujący australijski outback budzili zazwyczaj pozytywne emocje w społe­ czeństwie, a nastroje te podsycane były rodzącą się w X I X wieku australijską mitologią narodo­ wą, w której kolonizatorzy zajmowali szczegól­ ne miejsce. Sylwetka osadnika jest o tyle ważna, że z tej kategorii wyrastają inne, nie mniej ważne dla kulturowego krajobrazu Australii, męskie wizerunki bohaterów. Jednak to nie ona wycisnęła na folklorze au­ stralijskim tak znaczące piętno, by być obecną w piosenkach i wierszach, a uczyniła to inna grupa związana z tym samym „owczym intere­ sem". Byli to wędrowni postrzygacze. Ludzie ci strzygli owce, wędrując od jednej stacji hodow­ lanej do drugiej. Z tych wędrownych rolnych robotników i postrzygaczy narodził się wielki australijski etos człowieka interioru - włóczy­ kija naznaczonego pijaństwem i samotnością, a jednocześnie zahartowanego i bezwzględnie lojalnego dla współtowarzyszy pracy Osadnik bowiem to termin ogólny, którym określano nowo przybyłych, wolnych (choć nierzadko z bogatą przeszłością) ludzi, którzy w Australii chcieli „zacząć wszystko od nowa". Jedną z możliwości było dołączenie do gru­ py wielkich posiadaczy ziemskich parających się hodowlą zwierząt będących podstawą au­ stralijskiej gospodarki rolnej, czyli owiec. Gru­ pa ta znana jest w historii jako squatters. J u ż na początku X I X wieku owce, a szczególnie sprowadzona przez Johna Macarthura odmia­ na merynosów stały się motorem australijskiej gospodarki. Słowo sauatting oznacza samo— wolne przejecie jakiegoś miejsca czy obszaru i nielegalne (lub nie do końca legalne) objecie go w posiadanie przywłaszczenie go? Nazwą Środowisko wędrownych postrzygaczy owiec prezentuje powieść Napad z bronią w ręku au­ stralijskiego pisarza o brytyjskich korzeniach, Rolfa Boldrewooda. Zaczął on pracę nad Napadem... w 1880 roku. Powieść ta, ukazują­ ca się w odcinkach, a ukończona w 1888 roku, szybko przyniosła mu rozgłos, stała się najwar­ tościowszą pozycją w jego literackim dorobku i na stałe weszła do kanonu australijskiej klasyki. Jest to przede wszystkim książka przygodowa, jej treść świetnie charakteryzuje podtytuł: Opo­ wieść o życiu i przygodach w buszu i na polach złotodajnych Australii. Oprócz cech typowo roz­ rywkowych tekst zawiera także głębsza refleksie stanowiącą cenną analizę kulturowo-społeczną Australii drugiej połowy X I X wieku. Duza po- 6 5 J.Rickard,o/>.ttt.,s. 26-32. 6 Slowni\ etnologiczny. Terminy ogólne, 7 red. Z. Staszczak, P W N , W a r s z a w a - P o z n a ń 1987, s. 131, hasło: folkloryzm. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 8 BARBARZYŃCA Obecnie pojęć squatting i squatters używa się na przykład wobec ludzi, którzy nielegalnie („na dziko") zamieszkują pustostany. Zob. s. 91 „Barbarzyńcy". �Joanna Rzońca 50 pularność książki sprawiła, że wielokrotnie się­ gali po nią twórcy filmowi, pierwsi j u ż w 1907 roku! Najnowszą jej adaptacją jest Napad z bro­ nię w ręku zrealizowany po upływie ponad stu lat od ukazania się powieści (1985 rok) w reżyserii Donalda Crombiea i Kena Hannama z udzia­ łem Sama Neilla i Tommyego Lewisa. W powieści o d n a l e ź ć m o ż n a wszystkie najważniejsze dla kultury australijskiej tropy i symbole tworzące narodową mitologię Australii - mitologię, która stała się podstawą tożsamo­ ści kulturowej współczesnych Australijczyków. Zesłańcy, „buszrangerzy", wędrowni postrzygacze owiec, sąuattersi, „kopacze" - to pojęcia odgrywające kluczową rolę w kształtowaniu się australijskiej tożsamości narodowej. Właśnie w postrzygaczy wcielają się na jakiś czas pracujący u pana Falklanda bracia Marstonowie, główni bohaterzy powieści. „Zostaliśmy z Jimem w Boree, póki nie ostrzyżono wszyst­ kich owiec. To się opłaca jeśli pogoda jest niezła, i czasem bywa dość wesoło, kiedy się zejdzie dwudziestu lub trzydziestu chłopa w chacie po­ strzygaczy" . Jednak zajęcie to, mimo że dobrze płatne i uczciwe, rządzi się własnymi, bezwzględnymi prawami. Przede wszystkim nie jest stałe i ska­ zuje tym samym parających się nim młodych mężczyzn na nomadyzm i włóczęgę, która nie zawsze ma dobre skutki. „Po skończeniu strzy­ żenia wszystkim nam zapłacono, postrzygaczom, ludziom, którzy myli owce, różnym popychadłom, kucharzom i pastuchom. Kto tylko był, oprócz pana M'Intyre i pana Falklanda, każdy otrzymał czek, 2L zarażeni świadectwo odejścia. Odeszli niby chłopcy puszczeni ze szkoły i CZC" sto równie nierozsądnie" . 9 Kto zatańczy ze m n ą Walca Matyldy? Postrzygacze tak n a p r a w d ę mieli pracę od przypadku do przypadku - czasem brak zajęcia i głód powodował, że najmowali się oni do wszelkich prac, nie tylko przy owcach. Nie­ kiedy zaś te same powody spychały ich na drogę przestępczą: dokonywali w ó w c z a s drobnych rabunków i wdawali się w bójki. Taki samotnik przemierzający australijski interior, wciąż ba­ lansujący na granicy prawa znany jest w Austra­ lii jako stva^77ici7i^ zwany również zdrobniale swaggie. Sylwetka swagmana jest bardzo popu¬ larna w australijskiej kulturze ale należy pamietać ze podobnie ak poprzednie opisywane kategorie także ta ma swój historyczny kontekst Wędrowni wygłodzeni robotnicy pojawili sie w Australii DO raz pierwszy podczas kryzysu go soodarcze.ro w latach dziewięćdziesiątych X I X wieku a nowrócili wraz z koleinym kryzysem na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku Waltzing Matilda Och! Kiedyś łazik w Billabong biwakował Pod drzewem Coolabah w cieniu skryty I patrząc na kipiący kociołek, tak śpiewał „Kto ze mną zatańczy walca Matyldy?" Kto zacznie walca Matyldy, kochana Kto ze mną zacznie walca Matyldy? Tańcząc Matyldę wiodąc wody torbę Kto ze mną zacznie walca Matyldy? Dołem baranek szedł napić się w sadzawce, Łazik podskoczył, chwycił go z góry 10 8 J. Lencznarowicz, op.cit., s. 21. 9 R. Boldrewood, Napad z bronią 12 można by przetłumaczyć jako tobołek, ^<>b. G.B. Davey, w ręku, Iskry, Warszawa 1988, s. 46. 10 Ibid., s. 53. 11 Swagman to słowo pochodzące od pojęcia swag, które G. Seal, op.cit., s. 244. 12 Wszystkie cytowane ballady Patersona (w całości lub we fragmentach) podaję w tłumaczeniu J.K. Piaseckiego [w:] Wiersze wybrane; A.B. („Banjo") Paterson, 14 wierszy i ballad, Księgarnia Akademicka, Kraków 1998. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on We mad, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii I rad zaśpiewał gdy go do torby pakował „Ty ze mną zaczniesz walca Matyldy". Dołem przejechał rządca na swym wierzchowcu I policjanci: jeden, dwa, trzy. „Czy jest baranek schowany do twej torby? Ty z nami zaczniesz walca Matyldy". Ale łazik podskoczył i wpadł do sadzawki Topiąc się obok drzewa Coolabah A jego ducha słychać jak śpiewa w Billabong „Kto ze mną zatańczy walca Matyldy ?" Ta przytoczona w całości pieśń jest chy­ ba najbardziej z n a n ą australijską balladą i nieoficjalnym hymnem Australii. Piosenkę o wygłodzonym wędrownym robotniku, czyli 51 właśnie swagmanie, który przyłapany na kra­ dzieży owieczki woli śmierć niż utratę wolności, znają zarówno farmerzy pracujący wewnątrz kontynentu, jak i miastowi ockerzy. Jej autorem jest Andrew Barton Paterson, bardziej znany pod literackim pseudonimem „Banjo". Paterson urodził się w 1864 roku na far­ mie owiec w Narrambla koło Orange, w Nowej Południowej Walii, skąd jako dziesięciolatek został wysłany do babci, do Sydney, by zdobyć wykształcenie i uniknąć losu ciężko pracujące­ go i źle opłacanego parobka wiejskiego. Karierę zaczynał jako radca prawny w mieszczącej się w Sydney kancelarii prawnej „Street & Paterson", jednak drzemała w nim potrzeba romantycznej przygody, chciał mieć barwne wspomnienia, 13 FOT. ROBERT BURRESS, HTTP://SXC.HU �Joanna Rzońca 52 do których mógłby na starość wracać pamięcią. W związku z tym zaczął pisywać do poczytnego tygodnika „Bulletin" pod pseudonimem „Ban­ jo" (który zapożyczył od wyścigowego konia): „Wyszedłszy z biura puszczał wodze fantazji i jako Banjo wędrował w wyobraźni po od­ ludziach i spisywał wyimaginowane wyczyny wędrownych parobków i poganiaczy bydła, za­ zdroszcząc im jakimś fragmentem duszy, żałując trochę, że nie ośmielił się pójść w ich ślady" . Takie „podwójne życie" Paterson prowadził przez dziesięć lat. ClancyzOverflow Napisałem list do niego i z braku adresu jego Do Lachlan ten list wysłałem, gdzie go przed laty spotkałem; On strzygł owce gdym znał go i ten list posła­ łem doń, Tak w niepewne, z tym adresem: „Clancy z kraju Overflow". 14 Wszystko zaczęło się w 1889 roku, kiedy to w gwiazdkowym numerze „Bulletinu" ukazał się wiersz „Banjo" Patersona Clancy z Overflow, który z miejsca stał się przebojem. Inspiracją do napisania utworu była prawdziwa historia, z którą Paterson zetknął się osobiście, pracując w kancelarii. Chodziło o sprawę niesolidnego dłużnika, kowboja z Nowej Południowej Walii, który napożyczał pieniędzy i zniknął, a wierzy­ ciele zwrócili się o pomoc właśnie do Patersona. Młody radca zajął się poszukiwaniem niejakiego Clancy'ego. Wysłał utrzymane w surowym tonie wezwanie do dłużnika z nakazem uregulowa­ nia należności. Jednak człowiek bezmiarze australijskiego outbacku stawał sie nieuchwyt­ ny - wysłany list wrócił do kancelarii z nagry zmolonym-na ukos zdaniem Clancy pognał bvdlo na Oueensland i niewierny pxlzie on sa" Oczywiście wierzyciele nie byli zadowoleni ale dla Patersona bvł to świetny temat na ballade która w kilkudziesięciu wersach opiewała h i stnrie hładzacecrn nn interiorze listu i włóczące an s,e adzieś nn bezkresach Australii vArrtr* - 15 wiodącego proste, swobodne życie poganiacza, Które autor przeciwstawił swojej miejsKiej, nie- 13 R. Smith, Australia wieszcza z Antypodów, I odpowiedź szybko przyszła nieoczekiwanym pismem (Myślę, że była pisana paznokciem kciuka macza­ nym w smole), Inny strzygacz ją napisał, dosłownie ją zacytuję: „Clancy poszedł paść do Queensland i nie wiemy gdzie on są". (...) I w buszu przyjaciół ma Clancy, tam miłe go głosy witają Mruczeniem lekkiego wiatru i szumem rzeki na progach I widzi wspaniały obraz skąpanej w słońcu równiny A w nocy cudowną glorię gwiazd wiecznie jaśniejących. W mym biurze małym, obskurnym siedzę, kiedy promień Słońca nieporadnie walczy aby wejść pomię­ dzy domy wielkie W zapylonym, brudnym mieście cuchnące powietrze z piaskiem Wpada przez otwarte okno, rozsiewając to diabelstwo wszędzie. I jakoś myślę, że chciałbym bardzo zamienić się z Clancym, Przyłączyć się do pasterzy gdy przyjdzie sezon, wyruszyć „National Geographic. Polska" 9 (60) 2004, s. 48-69. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on We mad, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii Gdy on zostanie na zawsze z książką czekową, z dziennikiem Lecz bardzo wątpię, czy zniósłby biuro, on, Clancy z Overflow. Wiersz pierwszorzędnie wpisał się w ówcze­ sne nastroje społeczne - rok przed jego publikacją obchodzono stulecie osiedlenia się na kontynen­ cie, a równocześnie trwały rozmowy dotyczące zjednoczenia australijskich kolonii, co ostatecz­ nie nastąpiło w roku 1901. Clancy z Overflow to początek literackiej kariery Patersona, który przez następne dziesięć lat stworzył cykl ballad opiewających australijską przyrodę i krajobraz oraz ludzi zamieszkujących wnętrze kontynen­ tu, którym nadał rys mityczny. Australię Paterso­ na przemierzali romantyczni poganiacze w stylu Clancy'ego świetni ieźdźcy znad Śnieżnei Rzeki czy tez mihiiacy wolność włóczykiie - wszyscy szorstcy małomówni ale o głębokich bezkre¬ snych niczym ich kontynent duszach. ' 53 czas jednego z pikników nad stawem Combo Waterhole opowiedziano Patersonowi historię postrzygacza owiec, który poprzedniej wiosny, podczas strajku postrzygaczy, popełnił w tym stawie samobójstwo. Ta opowieść rozbudziła wyobraźnię pisarza i postanowił ułożyć na jej podstawie balladę. W kilku strofach opisał biednego wędrownego swagmana, których pełno było wówczas w kra­ ju (lata dziewięćdziesiąte X I X wieku to czas pierwszego wielkiego kryzysu gospodarczego w Australii). Wędrowiec ten z głodu kradnie i zabija owcę, ale zostaje przyłapany przez boga­ tego właściciela i policjantów. W obliczu utraty wolności, którą ceni bardziej niż życie, postana­ wia popełnić samobójstwo w pobliskim stawie. Tytuł Walzing Matilda pochodzi od gwarowego wyrażenia, którym określa się pieszą wędrówkę nrzez outback ze zwiniętym w rulon posłaniem zwanym właśnie „Matyldą". Ponieważ Christina Macpherson miała mu­ zyczne wykształcenie, zaczęła szukać melodii do ballady. Wybrała szkocki utwór Thou Bonme Wood oCraigielea, do którego nikt nie znał słów i razem z Patersonem zabrali się do pracy nad piosenką, która stała się największym austra­ lijskim przebojem. Waltzing Matilda, mimo że przepełniona australijskimi idiomami, trudny­ mi do zrozumienia w innych częściach świata, zyskała ogroriiri^ popularność także poza jej rodzinnym kontynentem. „Do dziś ją Swoją najbardziej popularną balladę Pater­ na świecie ponad 500 razy Znalazła się w reper¬ son napisał podczas wakacji w Queensland, na tuarze Burla Ivesa, Billa Haleya i jego zespołu które w 1895 roku wybrał się wraz z narzeczo­ Comets Bon Jovi Liberace'a a nawet orkiestry ną, Sarah Riley. Razem z Sarah często bywali opery wiedeńskie/ Przerabiano i a na bluesa he u jej przyjaciółki, Christiny Macpherson i jej avy metal jodłowano Winston Churchil zaśpię brata, którzy posiadali ogromne (ponad sto ty­ wał ją rzekomo Charlesowi de Gaulle'owi przy sięcy hektarów) gospodarstwo hodowlane. Pod­ kolacii w swoiei willi w Cheauers w 1941 roku a na koniec obwieścił- To iedna z nainiekniei- W swoich balladach Paterson sięgał do więk­ szości australijskich symboli i mitów. I chociaż jego Australia to radosna kraina zamieszkana przez ludzi pomysłowych, stawiających czoło przeciwnościom losu, małomównych, a jednak przepełnionych kpiącym poczuciem humoru - nie brak w tych pieśniach również pewnej dozy smutku i samotności człowieka skazanego na nomadyzm. „Banjo" pokazywał zarówno ja­ sne, jak i ciemne strony włóczęgostwa po bezdro­ żach Australii. W WaltzingMatilda nawiązał też do więziennych fundamentów tej wędrówki. V 14 Ibid., s. 58. 15 Ibid., s. 53. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 \J yV 1VJV11 • X. VJ szych piosenek na świecie" 16 R. Smith, op.cit., s. 66. BARBARZVNCA \WJ11U. 16 t-i XX C l | L ' X*^-XVXXX | �54 Umiłowanie wolności i sceneria australijskiego krajobrazu zawarte w piosence stały się bliskie Austra­ lijczykom do tego stopnia, że po­ wstało nawet muzeum poświęcone tej narodowej balladzie - Waltzing Matilda Centre w Winton. W 1977 roku, w pozostającej wciąż bez własn ego hymnu Australii, odbyło się referendum mające ostatecznie roz­ strzygnąć, który utwór będzie pełnił tę funkcję. Co prawda Waltzing Ma­ tilda przegrało z dostojna pieśnią Advance Australia Fair jednak juz sam fakt ze możliwość wyboru na narodowy hymn właśnie ballady Pa­ tersona bvła w oróle rozważana daie obraz popularności piosenki 17 Trudy i niedole włóczęgi przez interior Paterson opisywał także w innych balladach, w których dodat­ kowo umieszczał aluzje do sytuacji politycznej kraju oraz do nastrojów społecznych we współczesnych mu czasach. Nawiązywał do wielkiego kryzysu, niepewności jutra, która nękała swagmanów chwytających się każdego zajęcia, masowych strajków postrzygaczy i obawy białych robot­ ników przed zalewem taniej siły ro­ boczej z Chin {yellowperil): FOT. ELLY KELLNER, HTTP://SXC.HU Pieśń buszmana Wędruję do Castlereagh, jestem farmerskim spe­ cem Jestem zręczny w pętaniu, znam palenie żelazem, Umiem ujeździć źrebaka, machać siekierą cały dzień, Lecz nie trzeba takiego jak ja przy drodze Casdereagh. 17 A więc zwrot, chłopaki, zwrot, bo wcale nie wątpię, że Musimy zawrócić ku farmom dalej gdzieś, Z jucznym koniem, który biegnie za nami jak pies, Musimy się puścić przez kraj i w siodłach tele­ pać się. (...) http://www.aph.gov.au/library/handbook/referendums/pl977.htm 25. 06. 2009, zob. także: G.B. Davey, G. Seal, op.ck., s. 264. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on the road, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii To jest zwrot, chłopaki, zwrot, bo wcale nie wątpię, że Musimy zrobić zwrot ku farmom dalej gdzieś: Juczny koń biegnie za nami, trzyma się nas jak pies I przejedziemy przez kawał kraju, telepiąc się. Według Bernarda Salta, dziennikarza z Mel­ bourne: „W duszy Australijczyka outbaĄ zaj­ muje dziwne miejsce (...). Potrzebna jest nam świadomość, że gdzieś daleko, ktoś prowadzi żywot w stylu Clancyego, chociaż my sami wca­ le nie mamy zamiaru tam jechać" . Tę sprzecz­ ność uosabiał sam Paterson - radca prawny z kancelarii w Sydney, potem dziennikarz i ko­ respondent prasowy oraz włóczęga - pieśniarz „Banjo" w jednej osobie. To dzięki poezjom Patersona jego rodacy mogą, nie opuszczając mia­ sta, przenieść się na bezdroża swego kontynentu i niemal zakosztować życia w buszu. Każdy z nich może poczuć się Clancym lub człowie­ kiem ze Śnieznei Rzeki i przypomnieć" sobie dawne wędrówki DO interiorze Bowiem Paterson chcąc zbudować własne romantyczne dzieie dał Australiiczykom narodowe wsnomnienia mitycz ną przeszłość, do której mogą wracać pamięcią: 55 jest uniwersalność tych ballad i to, jak głęboko weszły one Australijczykom w krew. Waltzing Matilda jest obecna zarówno podczas oficjalnych uroczystości, j ak też na knaj pianych spotkaniach przy piwie, a Russel Crowe, odbierając w 2001 roku statuetkę Oscara, zacytował ulubiony frag­ ment Clancy'ego z Overflow. Sylwetka Patersona jest także obecna w życiu kraju w inny sposób - jego wizerunek zdobi australijski dziesięciodolarowy banknot. Gdy busz staje się domem 18 Światło dnia zanika (...) Ale pół-słyszalny Refren dawnych czasów Znów to przypomina, Pamięć rozjaśniając. Te baśnie surowo Wykute, wprost z Buszu, Mogą myśl przywołać O tamtym tułaniu. Dlatego utwory „Banjo", jak i pamięć o nim samym są w Australii żywe do dziś. Zadziwiająca 18 R. Smith, op.ck., s. 58. 19 Na Ziemi Van Diemena zbiegli więźniowie nosili nazwę 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 Wśród takich kategorii, jak wędrowny postrzygacz owiec, czy swagman, na uwagę zasłu­ gują również dwie inne figury pojawiające się w australijskiej kulturze związane z nieustanną tułaczką po buszu. Mimo, że obydwie te kate­ gorie są synonimem nieujarzmionej wolności i ludzi, którzy nie mieli zamiaru wiązać się z ja­ kimkolwiek miejscem, wybierając busz jako swój dom, to sytuują się one na przeciwległych biegu­ nach - można powiedzieć, że jedna reprezentuje ciemne, a druga jasne strony „ludzi z buszu". Taką ciemną stroną było z pewnością buszrangerstwo, czyli kolejny wyznacznik australijskiej mitologii, do dziś obecny w naro­ dowej świadomości. To właśnie buszrangerstwo jest przewodnim tematem wielu powieści i fil­ mów, a obecnie jest jednym z bardziej nośnych motywów australijskiej popkultury. Początkowo termin bushranger (buszranger) oznaczał kogoś, kto w buszu miał jakąś oficjalną misję do spełnie­ nia (bush + ranger). Z czasem zaczęto tak okre­ ślać zbiegłych do buszu zesłańców (convicts), a później wszystkich przestępców, dla których outback ł się schronieniem i domem. Buszraneerzy z racii swei specyficznei profesii nie m o d i n i e d z i e n a d ł u ż e i zaerzać mieisca wybie­ rając więc taką drogę życiową, skazywali samych 19 s t a w a bolters; zob. J. Lencznarowicz, op.cit., s. 30. BARBARZVNCA �Joanna Rzońca 56 siebie na wieczną tułaczkę, która w tym przypad­ ku oznaczała niemal nieustanną ucieczkę przed wymiarem sprawiedliwości. Pierwszym „bandytą z buszu", którego ist­ nienie potwierdza historia, jest zbiegły w 1789 roku skazaniec, Black Caesar . Innymi sław­ nymi buszrangerami byli: Ben Hall, Jack Donohoe (Donahue), Frank Gardiner, Johny Gil­ bert . Najsławniejszym, a zarazem ostatnim był legendarny Ned Kelly, który w 1880 roku został powieszony na d z i e d z i ń c u wiezienia w Melbourne. Po jego śmierci proceder buszrangerstwa właściwie zaniknął. 20 21 Jedną z najbardziej znanych anonimowych XIX-wiecznych ballad australijskich poświęco­ nych wyjętym spod prawa, jest piosenka The Wild Colonial Boy, chętnie śpiewana nie tylko w Au­ stralii, ale także w Nowej Zelandii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Ballada ta, oparta na prostej, tradycyjnej melodii ludowej, opowiada dzieje młodego rabusia, niejakiego Jacka Duggana, kryjącego się w buszu, który - jak głosi tekst - okradał bogatych i pomagał biednym. Postać Duggana, choć wzorowana, na Jacku Donohoe, jest jednak fikcyjna. Natomiast Ned Kelly był niewątpliwie i n ­ spiracją dla autora Napadu z bronię w ręku, który swą powieść zaczął pisać w roku śmierci sławnego buszrangera. Pomimo że w tekście można znaleźć pewne elementy z biografii Kel­ ly'ego, nigdzie nie ma do jego postaci bezpośred­ nich porównań. Prawdopodobnie sprawa Neda Kelly'ego, która w ó w c z a s bardzo podzieliła australijskie społeczeństwo, była w czasie, gdy powstawała powieść Boldrewooda, zbyt świeża, by móc bezpośrednio się do niej odwoływać. Nie było to zresztą konieczne, gdyż ówcześni czy­ 20 M . YtAtoi, Kino Australii. O ekranowej konstrukcji telnicy byli doskonale zorientowani w bieżącej sytuacji i z pewnością bezbłędnie odczytywali zawarte w Napadzie... aluzje i odniesienia. Należy wspomnieć o jeszcze jednym austra­ lijskim złoczyńcy, którego historia była świetnie znana Boldrewoodowi, niektórzy nawet dopa­ trują się w tej postaci literackiego pierwowzoru kapitana Starlighta. Chodzi tu o buszrangera Andrew George'a Scotta, znanego w Australii jako „Kapitan Moonlite" (ten pseudonim przy­ brał na cześć sławnego amerykańskiego krymi­ nalisty). Podobnie jak Ned Kelly, Scott także pochodził z Irlandii i został wraz ze swymi to­ warzyszami powieszony w 1880 roku. Ned Kelly stanowi do dziś inspirację dla wie­ lu twórców i jest chyba najbardziej znaną ikoną australijskiej kultury. Nie jest to postać jedno­ znaczna (nie była nią zresztą nawet za życia ) - w literaturze i filmach Kelly występuje jako romantyczny buntownik w charakterystycznej, zrobionej przez siebie zbroi. U większości od­ biorców budzi niekłamaną sympatię, a nawet podziw, w czym kompletnie nie przeszkadza fakt, że Kelly był po prostu bandytą. Pozycję le­ gendy, którą stał się ten buszranger, wzmocniło wiele powieści (choćby Prawdziwa historia Neda Kelly'ego Petera Careya), filmów (Ned Kelly Tbnv'epo Richardsona z tytułowa rola Micka la J e r a czy tez Ned Kelly Greeora Tordana z Heathem Ledoerem w roli downa) a także słynna seria obrazów SidneyaNolana 22 Buszmen natomiast, to kategoria odbierana jednoznacznie pozytywnie. Pojęcie to ma swo­ je źródła również w XIX-wiecznej literaturze australijskiej, w której częste było podkreślanie „typowo australijskich elementów" odgrywa­ jących dużą rolę w kształtowaniu narodowej 22 Sprawa Neda Kelly'ego, która bardzo podzieliła Australii, Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, wówczas australijskie społeczeństwo - 3 2 tysiące osób Telewizyjna i Teatralna, Łódź 1996, s. 131. podpisało petycję o laskę dla niego. 21 G.B. Davey, G. Seal, op.cit. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 ��57 tożsamości. Buszmen więc to mężczyzna („W wielkim australijskim śnie nie ma miejsca dla kobiet" ) z buszu, będący jego pogromcą i produktem zarazem; jest spontaniczny, szorstki w obejściu, ale równocześnie praktyczny i wytrzymały. Postać ta uchodzi za esencję wnętrza Australii: Buszmen jest „nieoswojony" niczym przyjazne, a jednak dzikie zwie­ rzę, nieujarzmiony, spalony słońcem, więc na swój sposób egzotyczny dla prze­ ciętnego australijskiego mieszczucha. Mieszka wszędzie i nigdzie zarazem, jego domem jest po prostu australijski busz. „Mit buszmena jest przedłużeniem mitu buszu. Legenda buszmena to jeden z n a j ż y w o t n i e j s z y c h australijskich mitów" . 23 24 Do XIX-wiecznej figury buszme­ na nawiązuje Krokodyl Dundee — fdm Petera Faimana, w którym w tytułową rolę wcielił się jeden z bardziej zna­ nych australijskich aktorów, Paul Hogan. Krokodyl... jest uosobieniem najbardziej wartościowych cech buszmena — lojal­ ności, przyj acielskości — charakteryzuje go egalitaryzm i typowe dla buszmenów dobre stosunki z Aborygenami oraz umiejętność życia w symbiozie z austra­ lijską przyrodą. Na zakończenie W X I X wieku kształtowała się au­ stralijska t o ż s a m o ś ć narodowa — jej wyznacznikami stały się jednak ele­ menty bardzo odmienne od narodo­ wych symboli k r a j ó w europejskich, 23 M . Haltof, op.cit., s. 126-127. Ibid., s. 126. 24 FOT. DANIEL JAEGER VENDRUSCOLO, HTTP://SXC.HU �Joanna Rzońca 58 których tożsamość bazowała na wielowieko­ wej tradycji i kulturze elitarnej. W Australii niezwykle d u ż e znaczenie miały i mają nadal w y w o d z ą c e się z kultury ludowej lub czer­ piące z niej pełnymi g a r ś c i a m i XIX-wieczne ballady i piosenki opiewające włóczęgę po bu­ szu lub powieści o łazikach przemierzających australijski interior. Jednak ogromne przestrzenie Australii także dziś prowokują wielu artystów do pod­ jęcia w swej twórczości tematu różnie rozu­ mianej w ę d r ó w k i , tułania lub ucieczki przed czymś czy też od czegoś. Motyw ten szczegól­ nie często pojawia się choćby w australijskiej kinematografii. Filmy takie jak Walkabout w r e ż y s e r i i Nicolasa Roega (1971), Pająk i Róia Billa Bennetta (1994), Priscilla, królowa pustyni Stephana Elliota (1994), Kolor zachodu słoń­ ca Johna Polsona (1999) mogą być, owszem, potraktowane jako wariacje na temat charak­ terystycznego dla a m e r y k a ń s k i e j tradycji kina drogi. Jednak z drugiej strony jest w nich coś na wskroś australijskiego - czy w bohaterach tych nie odnajdujemy bowiem jakiejś cząstki owego XIX-wiecznego swaggiego naznaczo­ nego niepewnością jutra, ale i czerpiącego siły z obietnicy przygody? Czy w ich losach nie odbija się dalekie echo historii spisanych na kartach powieści Boldrewooda czy w balla­ dach Patersona? Na pewno, g d y ż n i e z a l e ż n i e od z m i e n i a j ą c e j się nieustannie rzeczywisto­ ści mit niepoprawnego w ę d r o w c a - w ł ó c z y k i j a w c i ą ż żvie na dnie australijskich serc. Swaggie on the Road. A Figure of Nomad in 19 Century Australian Literature th Australian interior has always been the great challenge for its explorers. Australian outback is asso­ ciated with freedom, yet it turns out to be an insurmountable opponent for daredevils in traditional culture. It is the nucleus of national identity and the most important national symbols are the figu­ res of squatters, nomad sheep shears, diggers, bushrangers and tramps, who are called swagmen or swaggies. A figure of swaggie appeared for the first time in 19 century in Australian folk songs and tales. On the basis of this folk oral art activity Australian poets and writers created their own short novels and ballads, in which they pictured a modest and simple - but still full of adventures - life of men tra­ velling trough infinities of Australian land. The yearning for freedom and adventure can be found in the novels by Rolf Boldrewood. The most popular Australian song Waltzing Matilda by national poet Andrew Barton "Banjo" Paterson recalls a story of a poor swaggie, who prefers to die than go to jail. Even today enormous Australian space inspires many writers, artists and directors. They use motives of travelers, wanderers or fugitives. Films such as Walkabout by Nicolas Roeg, Spider and Rose by Bill Bennet, Priscilla by Stephan Elliot or Siam Sunset by John Poison can be considered a variation of American road movie, but they also include some very "Australian" threads. Protagonist in such film are based on the figure of the 19 century swaggie who, being uncertain of tomorrow, is getting power out of the promise of adventure. th th BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �